SOCJOLOGICZNE UWARUNKOWANIA REHABILITACJI

Pojęcie rehabilitacji

Rehabilitacja

to kompleksowe i

zespołowe działanie na rzecz osoby

niepełnosprawnej fizycznie lub

psychicznie, które ma na celu

przywrócenie tej osobie pełnej lub

maksymalnej do osiągnięcia sprawności

fizycznej lub psychicznej, a także

zdolności do pracy oraz do brania

czynnego udziału w życiu społecznym.

REHABILITACJA

MEDYCZNA

PSYCHOLOGICZNA

SPOŁECZNA

ZAWODOWA

RODZINNA

ŚRODOWISKOWA

Rehabilitacja medyczna:

Prowadzona jest w placówkach służby

zdrowia: szpitalach, przychodniach,

poradniach, uzdrowiskach. Ma na celu

przywrócenie sprawności fizycznej. Ma

przyspieszać powrót do zdrowia,

zapobiegać trwałej utracie funkcji

chorego układu.

Rehabilitacja psychologiczna:

Skoncentrowana na psychicznych funkcjach osoby

niepełnosprawnej. Zmierza do osiągnięcia przez

osobę rehabilitowaną stanu akceptacji własnego

kalectwa, odzyskanie wiary w siebie i w swoje

możliwości życiowe oraz psychicznego

przygotowania do normalnego uczestniczenia w

życiu społecznym.

Aby niepełnosprawność nie wywoływała wstydu i

poczucia niższości należy wyeliminować następujące

przekonania:

- moje inwalidztwo jest karą,

- ważną rzeczą jest pasować do otoczenia, a ja się różnię,

- większość ludzi jest fizycznie normalna, a ja nie,

- nikt nie zechce mnie polubić,

- strona fizyczna i wygląd są ważne dla oceny człowieka,

- będę ciężarem dla swojej rodziny, itp.

Rehabilitacja społeczna:

Służy eliminowaniu ograniczeń związanych z

funkcjonowaniem społecznym osoby

niepełnosprawnej. Dąży do przyswojenia sobie

przez osobę rehabilitowaną nowych ról

społecznych lub nauczenia się pełnienia dawniej

wykonywanych w odmiennych okolicznościach,

zdeterminowanych stanem zdrowia.

W procesie rehabilitacji społecznej wyróżnić można

następujące etapy:

1. Wycofanie

się z poprzednich ról społecznych.

2. Wstępną identyfikację z nowymi rolami lub pełnieniem

dawnych ról w odmiennych okolicznościach.

3. Stopniowe wdrażanie do pełnienia nowych ról.

4. Wbudowanie nowych ról w zintegrowaną całość z

innymi rolami.

Niektórzy autorzy wprowadzają rozróżnienie na

rehabilitację społeczną: środowiskową, zawodową i

rodzinną.

Rehabilitacja środowiskowa obejmuje działania

obejmuje działania

związane z przystosowaniem pacjenta do warunków i

do osób, z którymi styka się w miejscu zamieszkania i

umożliwia przystosowanie do życia w społeczności

lokalnej.

Rehabilitacja zawodowa to zespół czynności

to zespół czynności

podejmowanych w celu przystosowania inwalidy do

pracy zawodowej. Proces ten obejmuje wyszkolenie

inwalidy w tej dziedzinie, w której może pracować lub

przeszkolenie w nowym zawodzie w przypadku,

gdyby utracił zdolność do pracy w zawodzie

dotychczas wykonywanym.

Rehabilitacja rodzinna to oddziaływania rodziny,

to oddziaływania rodziny,

umożliwiające i wspomagające przystosowanie do

życia codziennego osoby z ograniczoną sprawnością.

ETAPY PRZYSTOSOWANIA

SIĘ DO INWALIDZTWA

(N.Cohn)

1.SZOK

- pierwszy okres diagnostyki i leczenia,

-inwalida nie uświadamia sobie, że jego ciało jest chore,

-nie przejawia niepokoju,

-charakterystyczna postawa: ”to nie dotyczy

mnie”

2.OCZEKIWANIE NA WYZDROWIENIE

-inwalida zdaje sobie sprawę, że jest chory,

-przypuszcza, że niedługo wróci do zdrowia,

-często szuka pomocy wśród lekarzy, chce przyspieszyć

proces zdrowienia.

3.REZYGNACJA I UBOLEWANIE NAD WŁASNYM LOSEM

-inwalida jest w stanie silnego kryzysu, uważa że wszystko jest stracone,

-brakuje mu motywacji, często myśli o samobójstwie,

4. POSTAWA OBRONNA- PRAWIDŁOWA lub NEUROTYCZNA

PRAWIDŁOWA

PRAWIDŁOWA- inwalida zaczyna walczyć, że swoim kalectwem, ma motywację

- inwalida zaczyna walczyć, że swoim kalectwem, ma motywację

do radzenia sobie w nowej sytuacji, nastawia się pozytywnie do wszystkiego,

co może wpłynąć na poprawę jego stanu zdrowia.

NEUROTYCZNA

NEUROTYCZNA- inwalida używa mechanizmów obronnych w celu odrzucenia

- inwalida używa mechanizmów obronnych w celu odrzucenia

skutków kalectwa, ukrywaniu tego faktu, przekonywaniu innych, że jest

dobrze przystosowany.

5. AKCEPTACJA INWALIDZTWA

- osoba, która zaakceptowała swój stan, traktuje niepełnosprawność jako jedną z

wielu swych cech charakterystycznych, zakładając, że dana sytuacja życiowa

zmieniła się, ale mimo wszystko można z tym wszystkim żyć.

Adaptacja

Adaptacja do nowej sytuacji życiowej

uwarunkowanej stanem zdrowia wymaga

zaakceptowania następstw choroby nie tylko przez

samego pacjenta, lecz również przez jego

otoczenie. Obustronne poznanie wyznaczników

interakcji społecznej w relacji „chory- jego

środowisko” zależy w znacznej mierze od stopnia

samoakceptacji przez chorego nowych

uwarunkowań życiowych i od postawy

rehabilitanta wobec tych osób. Proces adaptacji

odbywa się stopniowo.

Etapy adaptacji do nowej sytuacji

zdrowotnej:

1. ETAP REORIENTACJI PSYCHICZNEJ:

- zapoznanie się przez jednostkę adaptującą z nową sytuacją,

sprawdzenie, które z elementów jej dawnego postępowania

są możliwe do kontynuowania, a które trzeba zastąpić

nowymi. Osoby adaptujące uczą się nowych wzorów

postępowania, ale nie uznają je za swoje i nie identyfikują

się całkowicie z nimi.

2. ETAP TOLERANCJI:

- jest to stan, w którym jednostka adaptująca lub też osoby

przystosowujące się do siebie, tolerują wzajemnie swoje

odrębne wzory zachowań bez wyrażania chęci przyjęcia ich

za własne.

3. ETAP AKOMODACJI:

- polega na doprowadzeniu do sytuacji, w której strony

przystosowujące się uznają za własne podstawowe systemy

wartości i wzory zachowań odpowiednie do nowej sytuacji.

Akomodacja pozwala na wytworzenie uznawanych przez obie

strony własnych wzorów, wartości i norm.

4. ETAP ASYMILACJI:

- jest końcowym etapem adaptacji, w którym następuje

przystosowanie zupełne. Etap ten następuje wówczas, gdy

jednostka adaptująca się przyjmie odpowiednie do nowej sytuacji

życiowej wartości i wzory postępowania, z którymi utożsamia się

zupełnie.

PEŁNA ADAPTACJA WYMAGA PRZEJŚCIA

PRZEZ WSZYSTKIE ETAPY. ZATRZYMANIE

SIĘ NA KTÓRYMŚ Z ETAPÓW OZNACZA

ZAHAMOWANIE PROCESU ADAPTACJI!

Osoba zaadaptowana to taka,

która pomimo przebytej choroby

lub urazu odnalazła swoje

miejsce w środowisku, podjęła

prace zawodową lub znalazła

wartościowy substytut utraconej

aktywności zawodowej, uzyskała

ekonomiczną niezależność, a pod

względem prawnym nie korzysta

lub korzysta tylko częściowo z

przysługujących jej świadczeń.

Niepełnosprawni a

społeczeństwo

- postrzeganie niepełnosprawnych jako grupę,

podczas, gdy oni sami nie tylko nie uznają siebie za

grupę, ale nie chcą być w ten sposób utożsamiani,

- tworzenie specjalnych zakładów pracy, jako

zinstytucjonalizowana forma narzucania przez

społeczeństwo osobom niepełnosprawnym

odrębności grupowej,

- różne reakcje społeczne wobec danego typu

kalectwa (np. postawy wobec osób niewidomych są

znacznie bardziej tolerancyjne niż wobec

głuchoniemych),

- traktowanie niepełnosprawnych jako ludzi

„gorszych”.

Czynniki kształtujące

adaptacje i rehabilitację.

Konieczność zaprogramowania, kierowania i kontrolowania procesami

rehabilitacji psychospołecznej wymaga dokładnego rozeznania, a także

informacji o całości sytuacji życiowej osób rehabilitowanych, dotyczącej

warunków środowiskowych poprzedzających wystąpienie kalectwa. Na

tempo i przebieg rehabilitacji i adaptacji maja wpływ zmienne

zdrowotne jak i pozazdrowotne.

Ujęcie procesu rehabilitacji przez E. Suchmana:

Zmienna Zmienna Zmienna

Zmienna

poprzedzająca: niezależna: interweniująca:

zależna:

Warunki kalectwo rehabilitacja skutki

poprzedzające

Zmienne zdrowotne:

1. Rodzaj kalectwa

2. Typ kalectwa (wrodzone/nabyte/nagłe/postępujące)

3. Stopień odwracalności kalectwa (trwałe/okresowe)

4. Upośledzenia wtórne

5. Zaburzenia psychiczne

6. Ogólna sprawność psychofizyczna.

Zmienne zdrowotne- związane z charakterem kalectwa,

- związane z charakterem kalectwa,

warunkują oczywiście w istotny sposób przebieg rehabilitacji.

Jest np. rzeczą niezmiernie ważna czy kalectwo można ukryć,

jakiej części ciała dotyczy oraz jakie odczucia wywołuje wśród

otoczenia. Inaczej będzie przebiegać rehabilitacja osób po

amputacji, głuchych, z niedowładem kończyn, a inaczej po

przebyciu gruźlicy. Niektóre rodzaje kalectwa lub wady

wymagają też korzystania z protez lub specjalnych urządzeń

pomocniczych (np. wózków inwalidzkich). Czasami spotyka się

dużą niechęć osób niepełnosprawnych do stosowania tego

rodzaju sprzętów.

2. Człowiek który urodził się z kalectwem, będzie miał inne

problemy niż osoba, u której kalectwo wystąpiło nagle i w

późniejszym okresie życia. Proces wychowania osoby

niepełnosprawnej od urodzenia nastawiony jest do razu na

przystosowanie jej do życia według możliwości

określonych stanem zdrowia. Kalectwo wrodzone od

początku narzuca styl życia, plany życiowe, wyznacza

kontakty z rodzina z innymi ludźmi. Choroba lub

kalectwo, które występują w wieku dojrzałym może w

większym stopniu zaburzyć życie jednostki i jej otoczenia.

Im później ono następuje tym trudniej takiej osobie

przystosować się do zaistniałej sytuacji.

3. Psychologiczne reakcje wobec kalectwa mogą być różne.

Zależy to od tego, czy pojawi się ono nagle (np. na skutek

wypadku), czy też jest wynikiem powolnych zmian

postępujących progresywnie (np. postępujące pogarszanie

się wzroku/słuchu). Wiele zależy od prognozy kalectwa,

tzn. czy ma ono charakter niezmienny, czy też należy

oczekiwać dalszego pogorszenia. Złe prognozy wpływają

niekorzystnie i zniechęcająco.

Zmienne pozazdrowotne:

1. Zmienne demograficzno- społeczne:

wiek- proces adaptacji społecznej jest znacznie gorszy wśród

pacjentów młodszych niż u starszych

- płeć- kobiety mają większą swobodę adaptacji w przypadku choroby

lub inwalidztwa niż mężczyźni, mają też silniejszy związek ze

środowiskiem domowo-rodzinnym niż mężczyźni, a aktywność u

mężczyzn nastawiona jest przede wszystkim na środowisko

pozarodzinne (obawa przed utratą określonej pozycji lub autorytetu)

- wykształcenie- osoba wykształcona ma większe możliwości

przeorganizowania trybu życia w zakresie aktywności zawodowej lub

wzorów spędzania wolnego czasu, niż osoba niewykształcona

- zawód, pozycja zawodowa- szczególny sukces w pracy lub uznanie

środowiska daje poczucie wiary w siebie i dodatkową motywację

- sytuacja finansowo-ekonomiczna

- formy spędzania wolnego czasu i wypoczynku

- stan cywilny, sytuacja rodzinna- fakt posiadania rodziny,

odpowiedzialności za jej los, jak i związki emocjonalne z

najbliższymi, mogą być czynnikiem sprzyjającym przebiegowi

rehabilitacji

2. Zmienne osobowościowe:

- inteligencja,

- temperament,

- umiejętność przystosowania się do zmian,

- zdolność samokontroli emocjonalnej,

- postawa wobec kalectwa.

3. Zmienne środowiskowe (postawy):

- rodziny,

- grupy zawodowej,

- kręgu towarzyskiego (sąsiedzkiego),

- ogólnospołeczne.

1. Okres życia w którym nastąpiło kalectwo określa w sposób istotny

przebieg rehabilitacji związane z nią problemy psychologiczno-

społeczne. Aktywność człowieka zależy w dużym stopniu od wieku.

Często uważa się, że kalectwo pojawiające się w wieku starszym

traktowane bywa jako bardziej naturalne( jako cos czego można się

spodziewać), a tym samym nie jest tak dramatycznie odbierane jak

w wieku młodszym.

Z drugiej jednak strony sytuacja inwalidów starszych wiekiem

jest gorsza ponieważ społeczeństwo zainteresowane jest bardziej

ludźmi w wieku produkcyjnym.

2. Przebieg rehabilitacji psychologicznej jest inny u mężczyzn niż u

kobiet. Łączy się to nie tylko z różnicami osobowości, lecz również z

odmiennością pełnionych ról społecznych dających kobietą większą

swobodę adaptacji.

Poziom wykształcenia rzutuje przede wszystkim na potencjalne

możliwości przeorganizowania trybu życia w zakresie aktywności

zawodowej lub wzorów spędzania wolnego czasu. Zawód

warunkuje przebieg rehabilitacji zawodowej, wpływa również na

sytuacje finansową osób rehabilitowanych.

3. W przebiegu rehabilitacji i adaptacji społecznej

istotne znaczenie odgrywa sens życia, który według

Obuchowskiego jest cechą człowieka, powodującą,

że jeśli w jego działalności życiowej nie ma wartości

które uznawane są za sens życia to nie może on

prawidłowo funkcjonować.

Inny przebieg ma rehabilitacja osób samotnych, a

inny u osób posiadających rodziny. Fakt posiadania

rodziny, odpowiedzialność za jej los, jak również

związek emocjonalny z najbliższymi mogą być

czynnikiem sprzyjającym rehabilitacji.

Ważny wpływ na przebieg rehabilitacji ma również

przygotowanie rodziny chorego na jego przyjęcie.

Rodzina powinna być wcześniej uprzedzona o

wszystkich prawdopodobnych sytuacjach które mogą

się zdarzyć. Powinna wiedzieć jak organizować życie

rodzinne na nowych zasadach- dzięki takim

informacjom adaptacja rodzinna w wielu

przypadkach przebiegałaby sprawniej i lepiej, a tym

samym stanowiłaby mocniejszy punkt wyjścia dla

szerszej rehabilitacji społecznej.

Bibliografia

. Barański J., Piątkowski W. (red.), Zdrowie i choroba.

Wybrane problemy socjologii medycyny, Wrocławskie

Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2002.

2. Kawczyńska-Butrym Z., Niepełnosprawność- specyfika

pomocy społecznej, BPS Śląsk, Katowice 1998.

3. Ostrowska A., Sikorska J., Syndrom niepełnosprawności

w Polsce. Bariery integracji, IFiS PAN, Warszawa 1996.

Joanna Mucha

Document Outline