Prawo ochrony środowiska

Przepisy międzynarodowe i 

obiekty chronione utworzone 

na mocy prawa 

międzynarodowego

Prawo międzynarodowe ochrony 

środowiska i przyrody

• Rok 1968, w którym miała miejsce XXIII Sesja 

Zgromadzenia Ogólnego ONZ poświęcona globalnym 
problemom ochrony środowiska, oraz 1969 rok, w 
którym ukazał się Raport  U Thanta “Człowiek i jego 
środowisko" - przyjmowane są jako początek narodzin 
światowego prawa ochrony środowiska.

•  Prawo to stanowią liczne międzynarodowe akty 

prawne, zwane konwencjami. 

Prawo międzynarodowe ochrony przyrody i 

ochrony środowiska

 

• Obecnie problemy ochrony środowiska 

i przyrody na świecie regulowane są 
przez konwencje i porozumienia 
międzynarodowe. 

• Dotychczas zawarto ich ponad 150.

Światowa koncepcja sieci rezerwatów biosfery 

(UNESCO - MAB)

 Światowa koncepcja sieci rezerwatów biosfery została przygotowana 

w  ramach  programu  UNESCO  “Człowiek  i  biosfera"  (Man  and 
Biosphere  -  MAB)  w  1970  r.  Koncepcja  ta  nie  ma  charakteru 
zobowiązania prawnomiędzynarodowego, lecz jest koncepcją naukową. 

• W  ramach  programu  MAB  tworzone  są  rezerwaty  biosfery,  mające 

służyć  promowaniu  i  demonstrowaniu  zrównoważonych  relacji  między 
ludźmi i biosferą -  jest 531 rezerwatów w 105 krajach (2008)

• Według  “Ramowego  statutu  światowej  sieci  rezerwatów  biosfery", 

rezerwatami  biosfery  są  obszary  obejmujące  ekosystemy  lądowe, 
przybrzeżne  i  morskie,  które  uzyskały  międzynarodową  akceptację  w 
ramach programu UNESCO “Człowiek i biosfera”-MAB

• Rezerwaty  biosfery,  z  których  każdy  pozostaje  pod  wyłącznym 

zwierzchnictwem  państwa,  w  którym  jest  położony,  tworzą  Światową 
Sieć Rezerwatów Biosfery MAB

Światowa koncepcja sieci rezerwatów biosfery 

(UNESCO - MAB)

 Rezerwat biosfery powinien zawierać:
1)   reprezentacyjne przykłady naturalnych biomów obszaru, na którym 

występuje;

2)   rzadkie zespoły roślin i zwierząt lub tereny szczególnie cenne ze 

względów przyrodniczych;

3)   przykłady harmonijnego krajobrazu utworzonego przez tradycyjny 

sposób użytkowania ziemi;

4)   przykłady ekosystemów zmodyfikowanych lub zdegradowanych, które 

mogą być rekultywowane i przywrócone do stanu zbliżonego do 
naturalnego;

5)      rezerwat  biosfery  powinien  być  dostatecznie  duży,  aby  mógł  stać  się 

niezależną  jednostką  odpowiednią  do  prowadzenia  badań  i  użytkowania 
terenu bez konfliktów;

6)      rezerwat  biosfery  powinien  zapewniać  możliwość  prowadzenia  badań 

ekologicznych,  kształcenia  i  szkolenia,  które  będą  wykorzystywane  do 
badań porównawczych dotyczących zmian całej biosfery;

7)   musi mieć zapewnioną odpowiednią ochronę prawną;
8)   rezerwaty biosfery powinny współistnieć z innymi terenami 

chronionymi,

np. parkami narodowymi.

Rezerwaty Biosfery MAB w Polsce

Konwencja ramsarska- Ramsar -Iran - 1971

• Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających 

znaczenie międzynarodowe zwłaszcza jako środowisko 
życiowe ptactwa. 

• ma na celu zapewnienie ochrony obszarów wodno-błotnych, 

zwłaszcza  tych  o  znaczeniu  międzynarodowym,  przez 
wspieranie  ich  utrzymywania,  racjonalnego  użytkowania, 
współpracę międzynarodową i tworzenie rezerwatów.

•  Do listopada 2007 roku  Konwencję przyjęło 158 państw.

• W ramach konwencji prowadzony jest światowy spis ostoi 

Ramsar, w którym znajduje się obecnie (2008) 1822 
obszarów wodno-błotnych o znaczeniu międzynarodowym 
(www.ramsar.org), o łącznej powierzchni 168 mln hektarów.

Konwencja ramsarska w Polsce

Polska 13  obiektów na liście ramsarskiej:
• Jezioro Luknajno 22-Nov-77
• rezerwat Słonsk 3-Jan-84
• Jezioro Swidwie 3-Jan-84
• Jezioro Karas 3-Jan-84
• Jezioro Siedmiu Wysp 3-Jan-84
• Biebrzański Park Narodowy 27-Oct-95
• Slowinski Park Nardowy 27-Oct-95
• Stawy Milickie 27-Oct-95
• jezioro Druzno 29/10/02
• Narwiański Park Narodowy 29/10/02
• Poleski  Park Narodowy29/10/02
• Subalpejskie torfowiska w Karkonoszach 29/10/02
• Wigierski Park Narodowy 29/10/02

Konwencja paryska - Paryż 1972 rok

 

• Konwencja o ochronie światowego dziedzictwa 

kulturowego i naturalnego

• Ma na celu ochronę dziedzictwa kulturowego i 

przyrodniczego o wyjątkowej powszechnej wartości, 
m.in. przez nadawanie międzynarodowego statusu 
ochrony poprzez wpisanie na listę dziedzictwa 
światowego. 

• Lista światowego dziedzictwa kulturowego i 

przyrodniczego UNESCO obejmuje (2007) 851 
obiektów w 141 krajach, w tym 660 obiektów 
dziedzictw kulturowego, 166 przyrodniczego i 25 
mieszanych.

Konwencja paryska - Paryż 1972 rok

 

W rozumieniu konwencji za dziedzictwo naturalne 

uważane są:

• 1)      pomniki  przyrody  -  utworzone  przez  formacje 

biologiczne  lub  fizyczne,  przedstawiające  wyjątkową 
powszechną wartość estetyczną lub naukową;

• 2)      formacje  geologiczne  i  fizjograficzne  stanowiące 

siedlisko  zagrożonych  zagładą  gatunków  zwierząt  i 
roślin,  mające  wyjątkową  powszechną  wartość  z 
punktu widzenia nauki lub ich zachowania;,

• 3)   miejsca lub strefy o ściśle zaznaczonych granicach, 

mające  wyjątkową  powszechną  wartość  z  punktu 
widzenia nauki lub zachowania naturalnego piękna.

Konwencja paryska - Paryż 1972 rok

 

W rozumieniu konwencji za dziedzictwo kulturowe uważane są:
• 1)   zabytki obejmujące dzieła architektury, monumentalnej rzeźby 

lub  malarstwa,  elementy  o  charakterze  archeologicznym,  groty  i 
inne  elementy,  mające  wyjątkową  powszechną  wartość  z  punktu 
widzenia historii, sztuki i nauki;

• 2)      zespoły  budowli  oddzielnych  lub  łącznych,  które  ze  względu 

na  architekturę  lub  zespolenie  z  krajobrazem  mają  wyjątkową 
powszechną wartość z punktu widzenia historii, sztuki i nauki;

• 3)   miejsca zabytkowe, obejmujące dzieła człowieka lub wspólne - 

człowieka i przyrody, a także strefy i stanowiska archeologiczne 
mające wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia historii, 
sztuki i nauki. granicach, mające wyjątkową powszechną wartość 
z punktu widzenia nauki lub zachowania naturalnego piękna.

Konwencja paryska - Paryż 1972 rok

 

W  1992  roku  dodano  krajobraz  kulturowy  jako  nową 

kategorię obiektów światowego dziedzictwa.

Komitet  Światowego  Dziedzictwa  UNESCO  wyróżnia  trzy 

zasadnicze kategorie krajobrazów kulturowych:

• krajobrazy  zaprojektowane  i  celowo  stworzone  przez  ludzi,  np.: 

Wersal, Lednice-Valtice;

• krajobraz rozwinięte w sposób organiczny – żywe (ukształtowane 

przez  dawne  sposoby  życia  i  funkcjonujące  współcześnie)  i 
“zamarłe”  (obrazujące  dawne  sposoby  życia,  lecz  współcześnie 
tracące ekonomiczne podstawy funkcjonowania. Do tej kategorii 
zaliczane są tradycyjne europejskie krajobrazy rolnicze.

• krajobrazy  będące  wyznacznikiem  wartości  niematerialnych: 

religijnych,  symbolicznych,  artystycznych,  estetycznych  (nie  jest 
konieczna  obecność  antropogenicznych  obiektów  materialnych), 
np.:  Uluru  Kata  Tjuta,  lub  miejsca  ważnych  zdarzeń 
historycznych.

Konwencja paryska - obiekty z listy 

UNESCO w Polsce

 (2007)

    

*

 

1978 - Stare Miasto w Krakowie (K)

    * 1978 - Zabytkowa kopalnia soli w Wieliczce (K)
    * 1979 - Obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau (K)
    * 1979 - Białowieski Park Narodowy - (wspólnie z Białorusią) (P)
    * 1980 - Stare Miasto w Warszawie (K)
    * 1992 - Stare Miasto w Zamościu - przykład renesansowej zabudowy miejskiej 

(K)

    * 1997 - Średniowieczny zespół miejski Torunia (K)
    * 1997 - Zamek Krzyżacki w Malborku (K)
    * 1999 - Kalwaria Zebrzydowska: manierystyczny zespół architektoniczny i 

krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy z XVII w. (K)

    * 2001 - Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy (K)
    * 2003 - Drewniane kościoły południowej Małopolski i Podkarpacia - Binarowa, 

Blizne, Dębno Podhalańskie, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa (K)

    * 2004 - Park Mużakowski nad rzeką Nysą (wspólnie z Niemcami) (K)
    * 2006 - Hala Stulecia (Hala Ludowa) we Wrocławiu (K)

Konwencja waszyngtońska - 1973

• Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi 

zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych 
wyginięciem, (zwana również konwencją CITES - 
Convention on International Trade in Endangered 
Species of Wild Flora and Fauna). 

• Ma na celu kontrolę międzynarodowego handlu dzikimi 

zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych 
wyginięciem.

• W konwencji stwierdza się na wstępie, że dzikie zwierzęta 

i rośliny w swych różnorodnych i pięknych formach 

stanowią niezastąpioną część naturalnej przyrody, która 

musi być zachowana dla obecnych   i przyszłych pokoleń.

Konwencja waszyngtońska - 1973

• Konwencja  zawiera  załączniki,  w  których 

znajdują  się  listy  zawierające  około  34  000 
gatunków roślin i zwierząt.

• Zabrania handlu większością z nich, a w 

stosunku do niewielkiej liczby gatunków 
dopuszcza ograniczony handel według 
określonych procedur. Odnosi się to do 
okazów żywych, martwych, ich 
rozpoznawalnych części i pochodnych.

• Stronami konwencji jest 169 państw.

Konwencja berneńska - 1979

Konwencja o ochronie europejskich gatunków 

dzikiej flory i fauny oraz ich naturalnych 
siedlisk.

• Nakazuje chronić wszystkie dzikie gatunki oraz 

ich siedliska ze szczególnym uwzględnieniem 
gatunków zagrożonych i ginących, zwłaszcza 
endemicznych, w tym gatunków wędrownych

.

• Sieć EMERALD to paneuropejski system obszarów 

chronionych, tworzony w oparciu o Konwencję 
Berneńską. Do jego realizacji zaproszone są wszystkie 
kraje - sygnatariusze tej konwencji. 

Konwencja bońska - 1979

Konwencja o ochronie migrujących 

gatunków dzikich zwierząt 

• Celem konwencji jest rozszerzenie ochrony 

zagrożonych wyginięciem wędrownych gatunków 
dzikich zwierząt (są one również chronione w 
konwencji berneńskiej i waszyngtońskiej). Zgodnie z 
konwencją, ochrona gatunków wędrownych i ich 
siedlisk ma być realizowana przez wprowadzanie 
ścisłej ochrony tam, gdzie jest to właściwe. 

• Konwencja nakazuje zawieranie porozumień 

międzynarodowych dotyczących konkretnych 
gatunków.

Konwencja o różnorodności biologicznej

- Rio de Janeiro, 5 czerwca 1992 rok

 

• Ma  na  celu  ochronę  różnorodności  biologicznej 

biosfery,  zrównoważone  użytkowanie  jej składników 
oraz sprawiedliwy podział w wykorzystaniu zasobów 
genetycznych. 

• Została  przyjęta  w  Nairobi  i  od  1993  roku  stała  się 

prawem międzynarodowym.

• Konwencja  nakazuje  zachowanie  wszystkich  form 

życia  na  Ziemi  w  całej  ich  obecnej  rozmaitości  (na 
poziomie  genetycznym,  gatunkowym  i  krajobrazu) 
oraz  użytkowanie  żywych  zasobów  przyrody  w 
sposób umiarkowany.

Konwencja o różnorodności biologicznej

- Rio de Janeiro, 5 czerwca 1992 rok

 

 

Strony konwencji (państwa) są zobowiązane do:

•     rozpoznania różnorodności swych zasobów 

biologicznych i stałego ich monitoringu,

•      ustanowienia systemu obszarów 

chronionych lub też obszarów, na których należy 
podjąć specjalne kroki dla ochrony różnorodności 
biologicznej,

•      edukacji ekologicznej i podnoszenia 

świadomości społeczeństwa,

•     oceny efektywności podejmowanych działań, 

korygowania ich i składania regularnych raportów z 
tych działań.

Konwencja o różnorodności biologicznej

- Rio de Janeiro, 5 czerwca 1992 rok

 

 

Konwencja 

nakazuje 

chronić 

różnorodność 

biologiczną nie tylko na obszarach chronionych, ale 
także  na  wszystkich  pozostałych  terenach,  w  tym 
użytkowanych gospodarczo.

  Obowiązek  ochrony  dotyczy  nie  tylko  dziko 

żyjących  gatunków,  ale  także  udomowionych 
przez  człowieka  (jako  szczególnie  cennych  dla 
rolnictwa i hodowli). 

Konwencja helsińska, HELCOM, 1974 rok (stara 

konwencja) i 1992 rok (nowa konwencja)

• Konwencja o ochronie środowiska morskiego 

obszaru Morza Bałtyckiego ma na celu ochronę 
zasobów morskich Bałtyku przed wszelkiego rodzaju 
zanieczyszczeniami.

• W ramach konwencji z 1974 roku wykonuje się badania 

stanu  Bałtyku  (monitoring).  W  aneksach  konwencji 
znajdują  się  m.in.  wykazy  substancji  szkodliwych, 
których zrzuty do Bałtyku są zakazane bądź ilość ich jest 
ograniczona.

• Nowa  konwencja  helsińska  z  1992  roku,  poszerzyła 

zasięg  działania  na  cały  obszar  zlewniowy  Morza 
Bałtyckiego  i  zaostrzyła  reżimy  ochronne.  Położyła 
główny nacisk na podejmowanie kompleksowych działań 
w całym zlewisku Bałtyku.

Konwencja genewska 1979 rok

Konwencja w sprawie transgranicznego 

zanieczyszczenia powietrza na dalekie 
odległości

• Konwencja początkowo dotyczyła zagadnień 

związanych z zakwaszeniem środowiska

• Transgraniczne zanieczyszczenie powietrza na dalekie 

odległości oznacza takie zanieczyszczenie, którego 
pochodzenie umiejscowione jest całkowicie lub 
częściowo poza obszarem jednego państwa i ma 
szkodliwy wpływ na obszar innego państwa, przy czym 
nie jest możliwe rozróżnienie udziału pojedynczych 
źródeł emisji lub ich grup.

Konwencja genewska, 1979 rok

Do  konwencji  genewskiej  w  kolejnych  latach  dołączano  dodatkowe 

protokoły 

dotyczące 

przeciwdziałania 

zanieczyszczaniu 

powietrza:

• protokół  genewski,  z  1984  roku,  w  sprawie  długofalowego 

finansowania  wspólnego  programu  monitoringu  i  oceny 
przenoszenia  zanieczyszczeń  powietrza  na  dalekie  odległości  w 
Europie - EMEP 

• protokół  helsiński  (siarkowy),  w  sprawie  redukcji  emisji  siarki  o 

30% - 1985 rok;

• protokół  sofijski,  w  sprawie  ograniczenia  emisji  tlenków  azotu  i 

ich transgranicznego przemieszczania - 1988 rok,

• protokół z Aarhus, dotyczący metali ciężkich - 1998 rok,
• protokół dotyczący trwałych zanieczyszczeń organicznych - 

Aarhus 1998 rok,

• protokół z Goeteborga, w sprawie przeciwdziałania zakwaszeniu, 

eutrofizacji i powstawaniu ozonu przyziemnego - 1999 rok.

Konwencja wiedeńska - 1985 rok

Konwencja o ochronie warstwy ozonowej

• Ma  ona  na  celu  ochronę  zdrowia  ludzi  i  środowiska  przed 

niebezpiecznymi skutkami zmian w warstwie ozonowej. 

• Konwencja 

zobowiązuje 

kraje 

do 

prowadzenia 

systematycznych  obserwacji  i  badań  w  zakresie  warstwy 
ozonowej  i  skutków  jej  zmian;  nakłada  obowiązek 
przekazywania tych informacji ośrodkom międzynarodowym

• Uzupełnieniem konwencji jest protokół montrealski (z 1987), 

w  sprawie  substancji  zubażających  warstwę  ozonową, 
którego  głównym  zaleceniem  jest  redukcja  zużycia  i 
produkcji substancji niszczących warstwę ozonową.

Konwencja bazylejska 1989 rok

Konwencja w sprawie kontroli transgranicznego 

przemieszczania odpadów niebezpiecznych i ich 

użytkowania

• Konwencja potwierdza z jednej strony prawo każdego państwa 

do wprowadzenia zakazu importu odpadów, z drugiej 
zobowiązuje je do kontrolowania eksportu odpadów. 

• Eksport taki dopuszczalny jest tylko w odniesieniu do odpadów 

nie objętych w kraju importera zakazem importu (powinno to być 
każdorazowo potwierdzone pisemną zgodą organów tego 
państwa).

•  Intencją konwencji jest ponadto stworzenie dwóch oddzielonych 

od siebie rynków międzynarodowego obrotu odpadami. Jeden z 
nich tworzą państwa – strony konwencji (w sumie 106 państw z 
różnych kontynentów), drugi – pozostałe kraje. 

Konwencja bazylejska 1989 rok

Konwencja w sprawie kontroli transgranicznego 

przemieszczania odpadów niebezpiecznych i ich 

użytkowania

Do pozostałych zasad konwencji należy zaliczyć:

•  zasadę minimalizowania odpadów w aspekcie ich ilości oraz 

szkodliwości,

• zasadę usuwania (unieszkodliwiania) odpadów w miejscu ich 

powstawania, jeśli jest to tylko możliwe (tzn. eksport odpadów 
dopuszczalny jest wyjątkowo, gdy państwo eksportujące nie posiada 
możliwości usuwania (unieszkodliwiania) od-padów w sposób 
bezpieczny dla środowiska,

• zasadę dbałości w obrocie międzynarodowym odpadami 

niebezpiecznymi (powinny być one należycie opakowane, oznakowane 
i transportowane),

• zasadę traktowania Arktyki jako strefy wolnej od odpadów.

Konwencja o ochronie i użytkowaniu cieków 

granicznych i jezior międzynarodowych, Helsinki, 

1992

Zobowiązuje do zapobiegania i zmniejszania 

jakiegokolwiek oddziaływania transgranicznego, a w 
szczególności w zakresie zanieczyszczenia wód 
transgranicznych, sprawiedliwego ich użytkowania, 
racjonalnego gospodarowania nimi oraz zachowania 
ekosystemów lub, jeśli to niezbędne, restytuowania 
ich.

Konwencja klimatyczna - ramowa

 

konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, 

Nowy Jork, 1992  (konwencja z Rio de Janeiro)

• Celem  konwencji  jest  jest  zapobieganie  dalszym 

zamianom  klimatu  globalnego,  z.  uwzględnieniem 
długoterminowego  jego  ocieplania  na  skutek  wzrostu 
stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze.

• Z 

czasem 

ustanowiono 

odpowiednie 

protokoły 

wprowadzające  limity  emisji  gazów.  Najważniejszym 
jest  protokół  z  Kioto  z  1997  r.  Protokół  wszedł  w  życie 
16 lutego 2005 roku.

•  

Na  mocy  postanowień  protokołu  kraje-sygnatariusze,   

zobowiązały  się  do  redukcji  do  2012  roku  własnych 
emisji dwutlenku węgla, metanu, tlenku azotu, freonów. 

Protokół z Kioto

Na zielono zaznaczono kraje, które podpisały i ratyfikowały Protokół, na 
żółto kraje, które podpisały Protokół i jego ratyfikacja trwa, na czerwono 
kraje, które Protokół podpisały, ale odmówiły ratyfikacji. Kraje zaznaczone 
na szaro nie wypracowały stanowiska.

 

Europejska Konwencja Krajobrazowa Rady 

Europy, 2000

Jest  nową  konwencją  międzynarodową,  komplementarną  w  stosunku 

do  innych  konwencji  dotyczących  środowiska  kulturowego  i 
przyrodniczego,  m.in.  konwencji  paryskiej  o  ochronie  światowego 
dziedzictwa (1972) i konwencji o różnorodności biologicznej (1992).

 Celem konwencji jest ochrona europejskich krajobrazów 
• Zobowiązuje  kraje  Europy  do  ochrony  oraz  właściwego 

gospodarowania i planowania krajobrazów. 

• W  preambule  stwierdza  się  m.in.,  że  krajobraz  przyczynia  się  do 

tworzenia  kultur  lokalnych  i  jest  podstawowym  komponentem 
europejskiego 

dziedzictwa 

przyrodniczego 

i 

kulturowego, 

przyczyniając się do dobrobytu ludzi.

• Krajobraz  stanowi  ważną część  jakości  życia  ludzi zamieszkujących 

wszędzie: zarówno na obszarach zdegradowanych, jak i na terenach 
bardzo  pięknych  i  wartościowych.  Jakość  i  różnorodność 
krajobrazów  europejskich  jest  wspólnym  zasobem,  a  współpraca 
krajów na rzecz ochrony, gospodarowania i planowania krajobrazów 
jest bardzo ważna.

Europejska Konwencja Krajobrazowa Rady 

Europy, 2000

• W  konwencji  krajobraz  jest  zdefiniowany  jako  obszar 

postrzegany  przez  ludzi,  którego  charakter  jest  wynikiem 
działania czynników przyrodniczych i/lub ludzkich.

•   Konwencja  dotyczy  całości  krajobrazu  -  zarówno  terenów 

wyjątkowych, jak i pospolitych, także zdegradowanych. 

• Każdy kraj, będący stroną konwencji, jest zobowiązany m.in. do:
    -  prawnego uznania krajobrazów jako istotnego komponentu 

otoczenia ludzi,
-   ustanowienia i wdrożenia każdej polityki w zakresie 
krajobrazu, ukierunkowanej na ochronę, gospodarkę i 
planowanie,

Prawo międzynarodowe - podsumowanie

• Podsumowując, należy stwierdzić, że prawo 

międzynarodowe dotyczące ochrony przyrody, 
ochrony środowiska i ochrony krajobrazu jest 
bardzo rozbudowane i obejmuje różne 
komponenty środowiska przyrodniczego, a 
także dotyczy środowiska kulturowego. 

• Na podkreślenie zasługuje fakt, że Polska jest 

stroną wielu przedstawionych konwencji.