Ograniczone prawa rzeczowe

Co to jest ograniczone

prawo

rzeczowe?



Prawo do określonego korzystania z

cudzej rzeczy



Chronione wobec wszystkich

(skuteczne

erga omnes

) z właścicielem

rzeczy włącznie

Służebności gruntowe



Przywiązane do gruntu

niezależnie od

zmiany właściciela

rzeczy obciążonej lub

władnącej (!!!)



przyczyniać się do polepszenia

korzystania

z gruntu

lub

budowli



Ze względu na cel:



Służebności gruntów wiejskich



Służebności gruntów miejskich

Grunt
władnący

Grunt
służebny

Założenia:

•Istnienie 2 gruntów
(najlepiej sąsiednich)

•Służebność na gruncie
służebnym zwiększa
użyteczność gruntu
władnącego

Np. prawo przechodu

Służebności gruntów wiejskich



Prawo przejścia, przejazdu, i obu naraz –

iter,

actus

via

(dziś: służebność drogi koniecznej)



Woda: poprowadzenie wody przez cudzy

grunt (

aque ductus

)

, p

rawo czerpania wody

(

aquae haustus

)



Bydło: prawo wypasu (

ius pascendi

dopuszczenia do wody na cudzym

gruncie



Wydobycie: wypalanie wapna, kopanie piasku

Służebności gruntów miejskich



Oparcie budynku o ścianę sąsiada (

servitus

oneris farendi

)



Wpuszczenie belki w dom sąsiedni (

servitus

tigni immittendi

)



Ograniczenie wysokości budynku (

servitus

altius non tollendi

)



Prawo odprowadzenia deszczówki na cudzy

grunt („prawo ścieków i okapu”)

Służebności osobiste

Charakter alimentacyjny



Służą konkretnej osobie



Przez określony czas – najdalej do śmierci

uprawnionego (!!!)



Niezbywalne i niedziedziczne

Rodzaje:



Ususfructus

usus

(

prawo

klasyczne)



Operae servorum vel animalium, habitatio

Ususfructus

- użytkowanie



Paulus D. 7.1.1.

„Użytkowanie to p

rawo korzystania z cudzej

rzeczy z prawem pobierania pożytków

[…]”

Ale



Korzystanie z rzeczy nie może powodować

naruszenia substancji (istoty) rzeczy



Pożytki:

może pobierać tylko te z nich, które

wynikają z normalnego korzystania z rzeczy



„

nadwyżki” (legaty, spadki, darowizny,

znaleziony skarb i dziecko niewolnicy) zawsze

pozostają własnością właściciela rzeczy

Ususfructus

- użytkowanie



Przedmiot

: rzecz niezużywalna

(!!!)



Od I w. p.n.e. –

cały majątek [wówczas

cautio

usufructuaria –

określająca

zasady

zwrotu

]

lub zbiory

rzeczy



okresie późnoklasycznym: rzeczy zużywalne

(

quasi ususfructus

)



Prawo niezbywalne



Ale można

odstąpić jego wykonywanie



Wykonujący może zastępować użytkownika do wygaśnięcia

jego uprawnień

(czyli najpóźniej do śmierci)



UWAGA: Użytkownik był tylko detentorem i nie miał

ochrony interdyktalnej

Usus

- używanie



Prawo korzystania z rzeczy z prawem

pobierania pobierania pożytków

własne potrzeby



e same cechy

co użytkowanie, ale:



Bez możliwości odstąpienia

jego

wykonywania innej osobie do

pobierania

pożytków



Charakter silnie alimentacyjny

Zasady dotyczące

służebności

►

Służebność nie może polegać na działaniu

(

servitus in faciendo consistere nequit

)

►

Służebność należy wykonywać oględnie

(

servitutibus civiliter utendum est

)

►

Nie ma służebności na własnej rzeczy

(

nulli

res sua servit

)

►

Nie ma służebności na służebności

(

servitus

servitutis esse non potest

)

►

Służebność musi przynosić gruntowi

władnącemu trwałe korzyści

►

Służebności gruntowe powinny być

ustanawiane na gruntach sąsiednich

Ustanowienie służebności



ZNAĆ !!!

Konstytutywny sposób

nabycia

prawa

– powstaje prawo, które nie istniało

wcześniej

(wyodrębniamy określone węższe prawo

z prawa własności)



Przeciwieństwo

nabycia translatywnego

(gdy prawo przechodzi niezmienione co do swojej

treści i zakresu ze zbywcy na nabywcę)



W drodze

in iure cessio

, mancypacji (tylko

służebności

gruntów wiejskich

), legatu

windykacyjnego



Adiudicatio

(

przysądzenie przez sędziego

)



Zasiedzenie: służebności

można zasiedzieć

lex

Scribonia

(

ok.

50 p.n.e.) i potem

od czasów

Justyniana

Wygaśnięcie służebności



Zniszczenie rzeczy obciążonej



Utrata przez rzecz cech umożliwiających

wykonywanie służebności



Odpadnięcie użyteczności dla gruntu



Zlanie

się

z prawem

własności (

confusio

)



Zrzeczenie się



Non usus

(

nie wykonywanie -

2 lata)



Śmierć uprawnionego w przypadku

służebności osobistych

Ochrona

służebności



Vindicatio servitutis

actio confessoria



Skarga

skuteczna

erga omnes

- przeciwko

każdemu naruszającemu prawa

uprawnionego (w tym przeciwko

właścicielowi rzeczy służebnej)



Formułka



Sędzią niech będzie Titius



Jeśli się okaże, że powodowi przysługuje prawo

użytkowania tego gruntu, o który toczy się spór



i jeśli pozwany nie zwróci rzeczy na żądanie sędziego,



ile ta rzecz będzie warta, taką sumę zasądź sędzio od

pozwanego na rzecz powoda. Jeśli się nie okaże uwolnij

astaw



Cechy charakterystyczne



Zabezpieczenie rzeczowe: dłużnik gwarantuje

wierzycielowi prawo do rzeczy w celu

zabezpieczenia realizacji swego długu



Zasada

akcesoryjn

ości zastawu

istnieje tak

długo, jak długo istnieje wierzytelność, którą

zabezpiecza



yjątek:

pignus Gordianum

ZNAĆ !!!



Zasada niepodzielności zastawu

: zastaw

zabezpiecza

całą

wierzytelność. Spłata części

długu nie uprawnia do odebrania części zastawu

(

indivisa est pignoris causa

)

Zastaw

rodzaje



Fiducia cum creditore contracta

–

fiducjarne

przeniesienie własności

przedmiotu zastawu z zastrzeżeniem

zwrotu



Pignus

–

przeniesienie

posiadania

naturalnego

(detencja) przedmiotu

zastawu



Hypotheca

- zastaw umowny (bez

przenoszenia ani własności ani detencji)

ZNAĆ I ROZUMIEĆ !!!

Fiducia cum creditore contracta



Przeniesienie

własności

kwirytarnej

rzeczy na wierzyciela przez mancypację z

dodaniem

pactum

fiduciae



Czynność abstrakcyjna i nieakcesoryjna



Gdy wierzyciel nie chciał przenieść zwrotnie

prawa



Actio fiduciae directa



Usureceptio fiduciae causa

(ułatwione

zasiedzenie własnej rzeczy oddanej w

zastaw – bez tytułu i dobrej wiary)

Wierzyciel

Dłużnik

Res (własność)

Zabezpieczana wierzytelność

Obowiązki
(Tylko na podstawie
pactum) Zwrot rzeczy po
spłacie długu

W razie zasądzenia z actio
fiduciae directa na
wierzyciela spadała
infamia

Pactum
fiduciae

Bez prawa odebrania rzeczy
przed spłatą długu (inaczej
furtum rei suae – „kradzież
rzeczy własnej”)

Po spłacie długu, jeśli
wierzyciel nie remancypował
rzeczy:

Usureceptio fiduciae
causa - zasiedzenie
rzeczy oddanej fiducjalnie
w zastaw

FIDUCIA CUM CREDITORE CONTRACTA

Actio fiduciae directa

Pignus

–

zastaw ręczny



Na wierzyciela przenosi się

tylko

detencję

rzeczy



Własność i

possessio

pozostaje przy zastawcy



Zastaw

ręczny wprowadzony został

facto

przez

prawo pretorskie

Pignus

- sposób

ustanowienia



Umowa -

ontrakt realny

(również zwany

pignus



- co poznamy na prawie zobowiązań)



Wydanie

rzeczy powoduje powstanie

zobowiązania z

pignus



Orzeczenie sądowe (

pignus iudiciale

)



Z mocy ustawy (

pignus tacite

contractum

)



Wydzierżawiający na owocach dzierżawcy



Wynajmujący mieszkanie na rzeczach

wniesionych do lokalu



Pupil na majątku tutora

Przedmiot zastawu



Rzecz w obrocie

(

Gaius D. 20.1.9: „T

o, co może być sprzedane,

może być

też

zastawione

”

)



Rzecz własna lub cudza (za zgodą

właściciela)



Ruchomości i nieruchomości



Prawa (

pignus nominis

)



Cały majątek (

tzw. hipoteka

generalna)



Prawo zastawu (podzastaw =

subpignus

)

Wierzyciel
(zastawnik)

Dłużnik
(zastawca)

Res (detentio)

Zabezpieczana wierzytelność

Porozumienie tworzące kontrakt realny
pignus

Obowiązki

•Zwrot rzeczy po spłacie
długu

•Obowiązek szczególnego
strzeżenia rzeczy
(custodia)
[odpowiada nawet w
wypadku kradzieży rzeczy]
–

prawo wytoczenia actio
furti w zastępstwie
właściciela

Ochrona interdyktalna

(głównie interdykty

recuperandae

poss.)

•Bez prawa używania
rzeczy (furtum usus)

Uprawnienia zastawnika

•Prawo do zwrotu nakładów koniecznych (ius
retentionis)

•Dochodzone przez actio pigneraticia contraria

•Realizacja zastawu (podstawowe
uprawnienie)



Ius distrahendi

– prawo sprzedania rzeczy

zastawionej i zaspokojenia się z uzyskanej sumy.
Zwrot nadwyżki - hyperocha

ZNAĆ !!!

Początkowo na podstawie pactum de

vendendo,

potem (Iulian): essentiale negotii zastawu



Lex commissoria

– klauzula przepadku

ZNAĆ !!!



Pactum antichreticum

(zastaw

antychretyczny) – możliwość pobierania pożytków
z przedmiotu zastawu na poczet spłaty długu

ZNAĆ !!!

A. pigneraticia contraria

A. pigneraticia
directa

Bez prawa odebrania
rzeczy przed spłatą
długu (furtum rei
suae)

PIGNUS (pignus datum)

Hipoteka



Zastaw umowny bez wydania przedmiotu

zastawu



Brak jawności hipoteki



W razie braku spłaty długu wierzyciel miał

prawo do zaspokojenia się z przedmiotu

hipoteki (

ius distrahendi

)



Wierzyciel mógł żądać za pomocą skargi

actio Serviana

od każdego władającego

rzeczą wydania mu jej, a na podstawie

interdictum Salvianum

mógł wejść w

posiadanie rzeczy, jeśli ta znajdowała się u

dłużnika

Wierzyciel
hipoteczny

Dłużnik

Umow
a

Uprawnienia

•Ius distrahendi - prawo
zaspokojenia się z
przedmiotu hipoteki

Prawo wejścia w
posiadanie rzeczy:
interdictum Salvianum

•Skargi przeciw KAŻDEMU
o wydanie rzeczy

•

Actio Serviana

i skargi

zbliżone (actio Serviana
utilis, actio quasi-Serviana,
vindicatio pignoris, actio
pigneraticia in rem)

Obowiązki i uprawnienia
dłużnika

•Zwrot długu

•Możliwość swobodnego
korzystania z rzeczy i
rozporządzania nią

•Możliwość oddania rzeczy
w podzastaw

A. pigneraticia contraria

A. pigneraticia
directa

Zabezpieczana wierzytelność

HIPOTEKA= pignus conventum

Brak wydania rzeczy!

Możliwe również dołączenie Lex commissoria

Wielość wierzycieli

►

Problem pojawił się w

okresie klasycznym, wraz z

pojawieniem się zastawu bez

dzierżenia

(

hypotheca

)

►

Brak jawności zastawu stwarzał problemy

zwłaszcza w wypadku ustanowienia hipoteki

generalnej

►

Gdy prawo zastawu ustanowione jednocześnie –

lepsze prawo ma ten

kto posiada (

melior est

conditio possidentis

)

►

Gdy

prawa zastawu ustanowione

w różnej

kolejności:

realizuje najpierw zastaw ta osoba,

czyje prawo pierwsze zostało ustanowione

prior

tempore potior iure

►

UWAGA na

ius offerendi et succedendi

(prawo „odkupienia” miejsca osób lepiej

uprawnionych)

►

Istniały także zastawy uprzywilejowane (np.

Skarbu Państwa lub hipoteka generalna żony na

majątku męża)

Kiedy zastaw wygasa?



Wygaśnięcie wierzytelności

głównej

(np.

wskutek spłacenia

całego długu

)



Wyjątek:

pignus Gordianum



Zaspokojenie wierzyciela z przedmiotu

zastawu



Zlanie się zastawu z prawem własności

(np. nabycie rzeczy na własność przez zastawnika)



Zniszczenie przedmiotu zastawu



Zrzeczenie się praw przez zastawnika



Od Justyniana przedawnienie

(10 lub 20 lat)

Emfiteuza



Dziedziczne i zbywalne uprawnienie do

eksploatacji cudzego gruntu z

obowiązkiem

płacenia

rocznego

czynszu



Najszersze prawo na rzeczy cudzej,

ostatecznie wyodrębnione jako prawo

rzeczowe

sui generis

w 480

n.e.

(różne od zwykłej dzierżawy, która była

rodzajem najmu rzeczy –

locatio conductio

rei

)



W średniowieczu punkt wyjścia dla koncepcji

własności podzielonej (

dominium directum

dominium utile

)

Emfiteuza

– zakres uprawnień



Emfiteuta był uprawniony do:



Używania nieruchomości,



Pobierania pożytków,



Ulepszania i zmiany przeznaczenia gruntu,



Obciążenia gruntu,



Zbywania go zarówno

inter vivos

jak i

mortis

causa



Przysługiwały mu interdykty

posesoryjne i skargi petytoryjne

Emfiteuza

– zakres

obowiązków



Na emfiteucie spoczywał

obowiązek:



płacenia rocznie czynszu



zawiadamiania właściciela o zamiarze

zbycia gruntu (ten miał prawo pierwokupu

lub udział 2% ze sprzedaży, jeśli się na nią

zgodził)



Emfiteuza wygasała jeżeli

emfiteuta nie płacił czynszu przez

minimum 3 lata

lub nie

utrzymywał majątku w należytym

stanie

Superficies



„

Prawo powierzchni”



Prawo

dziedziczne i zbywalne do

zamieszkiwania w budynku

wzniesionym na cudzym gruncie w

zamian za

czynsz

(poprzednik takich instytucji jak współczesne

użytkowanie wieczyste lub prawo zabudowy)



Prawo chronione interdyktami a od

Justyniana także skargami

wzorowanymi na ochronie petytoryjnej

Next time

KOLOKWIUM



- Prawo rzeczowe i

spadkowe

Plus zaczynamy zobowiązania:

Podręcznik



Rozdział IX § 33-36, § 40

Podręcznik PR-PPP:



Rozdział 6.1.-6.2.

Warto zajrzeć:

►

W. Wołodkiewicz,

Rzymskie

korzenie

Rzymskie

korzenie

współczesnego prawa cywilnego

, Warszawa

1978, rozdział III, s. 81-98

Document Outline