Zdolność do
Zdolność do
czynności
czynności
prawnych
prawnych
Zdolność do
Zdolność do
czynności
czynności
prawnych
prawnych
ZDOLNOŚĆ DO CZYNNOŚCI
ZDOLNOŚĆ DO CZYNNOŚCI
PRAWNYCH
PRAWNYCH
zdolność do samodzielnego (przez
zdolność do samodzielnego (przez
własne oświadczenia woli)
własne oświadczenia woli)
nabywania praw i zaciągania
nabywania praw i zaciągania
zobowiązań
zobowiązań
PRZESŁANKI W RZYMIE
PRZESŁANKI W RZYMIE
wiek
wiek
płeć
płeć
stan umysłowy
stan umysłowy
marnotrawstwo
marnotrawstwo
Wiek
Wiek
G. 3.107: Poddany opiece dokonuje każdej
G. 3.107: Poddany opiece dokonuje każdej
czynności (prawnej) prawidłowo, byleby tylko
czynności (prawnej) prawidłowo, byleby tylko
miał przyzwolenie opiekuna, gdy ono jest
miał przyzwolenie opiekuna, gdy ono jest
niezbędne, mianowicie jeśli sam zaciąga
niezbędne, mianowicie jeśli sam zaciąga
zobowiązanie, ponieważ innego zobowiązać
zobowiązanie, ponieważ innego zobowiązać
względem siebie może też bez przyzwolenia
względem siebie może też bez przyzwolenia
opiekuna.
opiekuna.
D.50.17.5 Paulus: Poddany opiece [pupil] może
D.50.17.5 Paulus: Poddany opiece [pupil] może
dokonywać wszelkich czynności za zezwoleniem
dokonywać wszelkich czynności za zezwoleniem
opiekuna.
opiekuna.
D.26,8,9 Gaius: Poddany opiece nie może być
D.26,8,9 Gaius: Poddany opiece nie może być
zobowiązany z żadnego kontraktu bez
zobowiązany z żadnego kontraktu bez
upoważnienia opiekuna: nabywać zaś dla siebie
upoważnienia opiekuna: nabywać zaś dla siebie
[...] może także bez upoważnienia opiekuna.
[...] może także bez upoważnienia opiekuna.
O kim jest tu mowa?
O kim jest tu mowa?
Wiek c.d.
Wiek c.d.
G.3.109. Ale to, co powiedzieliśmy o poddanym
G.3.109. Ale to, co powiedzieliśmy o poddanym
opiece, jest prawdziwe co do tego,
opiece, jest prawdziwe co do tego,
kto ma już
kto ma już
pewne rozeznanie
pewne rozeznanie
, bo dziecko i ten, kto jest
, bo dziecko i ten, kto jest
(wiekiem) bardzo bliski dziecku, różni się nie
(wiekiem) bardzo bliski dziecku, różni się nie
wiele od (osoby) umysłowo chorej, ponieważ
wiele od (osoby) umysłowo chorej, ponieważ
poddani opiece w tym wieku nie mają żadnego
poddani opiece w tym wieku nie mają żadnego
rozeznania.
rozeznania.
I.2,12, l: Ponadto nie mogą sporządzać
I.2,12, l: Ponadto nie mogą sporządzać
testamentu niedojrzali, ponieważ umysł ich nie
testamentu niedojrzali, ponieważ umysł ich nie
ma żadnego rozeznania.
ma żadnego rozeznania.
Dlaczego Gaius wskazuje na konieczność
Dlaczego Gaius wskazuje na konieczność
możliwości rozeznania? Kto tego rozeznania nie
możliwości rozeznania? Kto tego rozeznania nie
ma?
ma?
Wiek - zestawienie
Wiek - zestawienie
INFANTES
INFANTES
dzieci do 7 roku życia -
dzieci do 7 roku życia -
brak
brak
zdolności do czynności prawnych
zdolności do czynności prawnych
IMPUBERES
IMPUBERES
7-12 dziewczęta /7-14 chłopcy
7-12 dziewczęta /7-14 chłopcy
osoby o
osoby o
ograniczonej zdolności do
ograniczonej zdolności do
czynności prawnych
czynności prawnych
.
.
PUBERES
PUBERES
mężczyźni 14 – 25 lat (
mężczyźni 14 – 25 lat (
minores
minores
25 annis
25 annis
):
):
minorzy z ustanawianym na wniosek
minorzy z ustanawianym na wniosek
kuratorem.
kuratorem.
Puberes
Puberes
mają pełną zdolność
mają pełną zdolność
do czynności prawnych.
do czynności prawnych.
Impuberes
Impuberes
Czynności
Czynności
przysparzające
przysparzające
(po stronie
(po stronie
pupila) ważne
pupila) ważne
Czynności
Czynności
rozporządzające
rozporządzające
i
i
jednostronnie
jednostronnie
zobowiązujące
zobowiązujące
i
i
nieważne
nieważne
bez zgody
bez zgody
opiekuna
opiekuna
Auctoritas tutoris
Auctoritas tutoris
– warunek
– warunek
ważności
ważności
takiej czynności prawnej (!!)
takiej czynności prawnej (!!)
Czynności o charakterze
Czynności o charakterze
mieszanym
mieszanym
–
–
ważne w zakresie przysporzenia.
ważne w zakresie przysporzenia.
(
(
negotium claudicans
negotium claudicans
)
)
Negotia claudicantia
Negotia claudicantia
–
–
cd.
cd.
czynność dwustronnie zobowiązująca.
czynność dwustronnie zobowiązująca.
Pupil
Pupil
kontrahent
kontrahent
Zobowiązanie pupila nie powstaje –
Zobowiązanie pupila nie powstaje –
kontrahent nie ma skargi z zawartego
kontrahent nie ma skargi z zawartego
kontraktu.
kontraktu.
Póki nie spełni świadczenia, może
Póki nie spełni świadczenia, może
powstrzymać się z jego spełnieniem do
powstrzymać się z jego spełnieniem do
czasu uzyskania świadczenia wzajemnego.
czasu uzyskania świadczenia wzajemnego.
Jeśli kontrahent spełni swoje świadczenie,
Jeśli kontrahent spełni swoje świadczenie,
nie ma możliwości dochodzenia jego zwrotu.
nie ma możliwości dochodzenia jego zwrotu.
Negotia claudicantia
Negotia claudicantia
c.d.
c.d.
ale: po
ale: po
reskrypcie Antonina Piusa
reskrypcie Antonina Piusa
(II w. n.e.)
(II w. n.e.)
zobowiązanie uznaje się za
zobowiązanie uznaje się za
zobowiązanie
zobowiązanie
naturalne
naturalne
.
.
D.3.5.3.4 Ulpian: Od czasu reskryptu boskiego
D.3.5.3.4 Ulpian: Od czasu reskryptu boskiego
Antonina Piusa również pupil, który prowadził
Antonina Piusa również pupil, który prowadził
sprawy, może być pozwany o to, o co się wzbogacił.
sprawy, może być pozwany o to, o co się wzbogacił.
D.26.8.5 pr. Ulpian: … jednak powstaje
D.26.8.5 pr. Ulpian: … jednak powstaje
zobowiązanie naturalne o ile pupil się wzbogacił.
zobowiązanie naturalne o ile pupil się wzbogacił.
Ponieważ boski cesarz Antoninus Pius
Ponieważ boski cesarz Antoninus Pius
odpowiedział, że (…) każdemu należy udzielić
odpowiedział, że (…) każdemu należy udzielić
skargi przeciw pupilowi [na tyle], na ile on się
skargi przeciw pupilowi [na tyle], na ile on się
wzbogacił.
wzbogacił.
Jakie są skutki
Jakie są skutki
reskryptu?
reskryptu?
Zobowiązanie pupila pozostaje
Zobowiązanie pupila pozostaje
niezaskarżalne, ale:
niezaskarżalne, ale:
Kontrahent może powstrzymać się od
Kontrahent może powstrzymać się od
świadczenia, zanim nie uzyska
świadczenia, zanim nie uzyska
świadczenia wzajemnego
świadczenia wzajemnego
Kontrahent może żądać zwrotu swojego
Kontrahent może żądać zwrotu swojego
świadczenia do wysokości wzbogacenia.
świadczenia do wysokości wzbogacenia.
(odpowiedzialność pupila na
(odpowiedzialność pupila na
id quod
id quod
facere potest
facere potest
.)
.)
Minores viginti quinque
Minores viginti quinque
annis
annis
Mają pełną zdolność do czynności prawnych
Mają pełną zdolność do czynności prawnych
zatem: wszystkie ich czynności są WAŻNE!
zatem: wszystkie ich czynności są WAŻNE!
Ale:
Ale:
ze względu na niedoświadczenie mogą prosić
ze względu na niedoświadczenie mogą prosić
pretora o
pretora o
restitutio in integrum
restitutio in integrum
.
.
Zgoda kuratora (
Zgoda kuratora (
consensus
consensus
) uniemożliwia im
) uniemożliwia im
ubieganie się o
ubieganie się o
restitutio
restitutio
.
.
Zgoda ta
Zgoda ta
nie jest wymagana
nie jest wymagana
dla ważności
dla ważności
czynności pr.!!!
czynności pr.!!!
PŁEĆ -
PŁEĆ -
kobiety, choć dojrzałe miały ograniczoną
kobiety, choć dojrzałe miały ograniczoną
zdolność do czynności prawnych.
zdolność do czynności prawnych.
ale ich ograniczenie - inne niż
ale ich ograniczenie - inne niż
impuberes
impuberes
:
:
kobieta nie mogła dokonywać bez zgody
kobieta nie mogła dokonywać bez zgody
tutora tylko niektórych czynności (głównie
tutora tylko niektórych czynności (głównie
formalnych, wywodzących się z
formalnych, wywodzących się z
ius civile
ius civile
),
),
pozostałe czynności - również zobowiązujące
pozostałe czynności - również zobowiązujące
i rozporządzające były skuteczne.
i rozporządzające były skuteczne.
od Augusta, kiedy kobieta miała
od Augusta, kiedy kobieta miała
ius trium
ius trium
liberorum
liberorum
uzyskiwała pełną zdolność do
uzyskiwała pełną zdolność do
czynności prawnych.
czynności prawnych.
Jakich czynności nie wolno
Jakich czynności nie wolno
dokonywać kobiecie?
dokonywać kobiecie?
Tituli ex corp. Ulpiani
Tituli ex corp. Ulpiani
11.27: Zatwierdzenie
11.27: Zatwierdzenie
przez opiekuna czynności kobiet wymagane
przez opiekuna czynności kobiet wymagane
jest w następujących sprawach:
jest w następujących sprawach:
jeśli
jeśli
prowadzą sprawę
prowadzą sprawę
z ustawy (w procedurze
z ustawy (w procedurze
legisakcyjnej) lub w postępowaniu
legisakcyjnej) lub w postępowaniu
zwyczajnym (proc. formułkowy), jeśli
zwyczajnym (proc. formułkowy), jeśli
zaciągają zobowiązanie
zaciągają zobowiązanie
, jeśli
, jeśli
dokonują
dokonują
czynności prawa cywilnego
czynności prawa cywilnego
(ius civile),
(ius civile),
gdy pozwalają swej wyzwolenicy na pożycie
gdy pozwalają swej wyzwolenicy na pożycie
z cudzym niewolnikiem, gdy
z cudzym niewolnikiem, gdy
zbywają
zbywają
res
res
mancipi
mancipi
.
.
Podopieczny
Podopieczny
musi zaś uzyskać
musi zaś uzyskać
potwierdzenie opiekuna
potwierdzenie opiekuna
także przy zbyciu
także przy zbyciu
res nec mancipi
res nec mancipi
.
.
Płeć
Płeć
D.l,5.9 Papinianus: W wielu naszych przepisach
D.l,5.9 Papinianus: W wielu naszych przepisach
prawa gorsze jest położenie kobiet niż mężczyzn.
prawa gorsze jest położenie kobiet niż mężczyzn.
D.50,17,2 Ulpianus: Kobiety zostały odsunięte od
D.50,17,2 Ulpianus: Kobiety zostały odsunięte od
wszelkich obowiązków obywatelskich i
wszelkich obowiązków obywatelskich i
publicznych
publicznych
i dlatego
i dlatego
nie mogą być sędziami
nie mogą być sędziami
ani
ani
sprawować urzędu
sprawować urzędu
, ani
, ani
pozywać
pozywać
, ani
, ani
przyjąć
przyjąć
długu za kogo innego
długu za kogo innego
, ani też
, ani też
sprawować zarządu
sprawować zarządu
nad cudzym majątkiem
nad cudzym majątkiem
.
.
D.2.13, l 2 Callistratus: Kobiety są odsunięte od
D.2.13, l 2 Callistratus: Kobiety są odsunięte od
wykonywania zawodu bankiera, gdyż jest to
wykonywania zawodu bankiera, gdyż jest to
męskie zajęcie.
męskie zajęcie.
Płeć
Płeć
G. 1,144: [...] przodkowie [nasi] bowiem
G. 1,144: [...] przodkowie [nasi] bowiem
chcieli, by kobiety, choćby były pełnoletnie,
chcieli, by kobiety, choćby były pełnoletnie,
podlegały opiece przez wzgląd na płochość
podlegały opiece przez wzgląd na płochość
[ich] usposobienia.
[ich] usposobienia.
G.3.107.
G.3.107.
Poddany opiece
Poddany opiece
dokonuje każdej
dokonuje każdej
czynności (prawnej) prawidłowo, byleby
czynności (prawnej) prawidłowo, byleby
tylko miał przyzwolenie opiekuna, gdy ono
tylko miał przyzwolenie opiekuna, gdy ono
jest niezbędne, mianowicie jeśli sam
jest niezbędne, mianowicie jeśli sam
zaciąga zobowiązanie, ponieważ innego
zaciąga zobowiązanie, ponieważ innego
zobowiązać względem siebie może też bez
zobowiązać względem siebie może też bez
przyzwolenia opiekuna.
przyzwolenia opiekuna.
G.3.108.
G.3.108.
Taki sam jest stan prawny co do
Taki sam jest stan prawny co do
kobiet, które pozostają pod opieką
kobiet, które pozostają pod opieką
.
.
Płeć
Płeć
G.
G.
l ,190: By kobiety pełnoletnie natomiast
l ,190: By kobiety pełnoletnie natomiast
podlegały opiece, nie przemawia za tym -
podlegały opiece, nie przemawia za tym -
jak się zdaje — żadne bodaj liczące się
jak się zdaje — żadne bodaj liczące się
uzasadnienie, bo [to uzasadnienie], które
uzasadnienie, bo [to uzasadnienie], które
pospolicie bywa przyjmowane, że z
pospolicie bywa przyjmowane, że z
powodu płochości [ich] usposobienia są
powodu płochości [ich] usposobienia są
[kobiety] przeważnie wprowadzane w błąd
[kobiety] przeważnie wprowadzane w błąd
i słuszne było, iżby kierowało nimi
i słuszne było, iżby kierowało nimi
przyzwolenie opiekunów, bardziej się
przyzwolenie opiekunów, bardziej się
wydaje błyskotliwe aniżeli trafne.
wydaje błyskotliwe aniżeli trafne.
STAN UMYSŁOWY -
STAN UMYSŁOWY -
szaleńcy -
szaleńcy -
brak
brak
zdolności do
zdolności do
czynności prawnych z wyjątkiem
czynności prawnych z wyjątkiem
lucida intervalla
lucida intervalla
G.3.106: Chory umysłowo nic może
G.3.106: Chory umysłowo nic może
dokonywać żadnej czynności
dokonywać żadnej czynności
(prawnej), ponieważ nie rozumie, co
(prawnej), ponieważ nie rozumie, co
czyni.
czyni.
MARNOTRAWSTWO
MARNOTRAWSTWO
D. 27,10,1 Ulpianus: Ustawa XII Tablic zabrania
D. 27,10,1 Ulpianus: Ustawa XII Tablic zabrania
marnotrawcy zarządu swymi dobrami. [Ten zakaz]
marnotrawcy zarządu swymi dobrami. [Ten zakaz]
początkowo został wprowadzony przez prawo zwyczajowe.
początkowo został wprowadzony przez prawo zwyczajowe.
Lecz dziś pretorowie lub namiestnicy, jeśli znajdą takiego
Lecz dziś pretorowie lub namiestnicy, jeśli znajdą takiego
człowieka, który w swych wydatkach nie zna końca, tak co
człowieka, który w swych wydatkach nie zna końca, tak co
do czasu, jak i ilości, i trwoni swój majątek marnotrawiąc
do czasu, jak i ilości, i trwoni swój majątek marnotrawiąc
[go] i szastając [nim], mają zwyczaj ustanawiać dla niego
[go] i szastając [nim], mają zwyczaj ustanawiać dla niego
kuratora, tak jak dla umysłowo chorego.
kuratora, tak jak dla umysłowo chorego.
Czego dotyczy powyższy fragment?
Czego dotyczy powyższy fragment?
Jak jest definiowana osoba o której mówi tekst?
Jak jest definiowana osoba o której mówi tekst?
Skąd wywodzi się omawiana w źródle instytucja?
Skąd wywodzi się omawiana w źródle instytucja?
Jaka jest reakcja pretora i do kogo jest porównana osoba o
Jaka jest reakcja pretora i do kogo jest porównana osoba o
której mowa w tekście?
której mowa w tekście?
Marnotrawstwo
Marnotrawstwo
Ulpianus,
Ulpianus,
Epitome
Epitome
20,13: Niemy, głuchy, umysłowo chory,
20,13: Niemy, głuchy, umysłowo chory,
także marnotrawca, którym ustawowo został zabroniony
także marnotrawca, którym ustawowo został zabroniony
zarząd majątkiem, nie mogą sporządzać testamentu: [...]
zarząd majątkiem, nie mogą sporządzać testamentu: [...]
marnotrawca, ponieważ zabroniono mu uczestnictwa w
marnotrawca, ponieważ zabroniono mu uczestnictwa w
obrocie, nie może zbywać [swego] majątku.
obrocie, nie może zbywać [swego] majątku.
D. 45,1,6 Ulpianus: Ten, komu został zabroniony zarząd
D. 45,1,6 Ulpianus: Ten, komu został zabroniony zarząd
[swoimi] dobrami, nabywa dla siebie poprzez przyjęcie
[swoimi] dobrami, nabywa dla siebie poprzez przyjęcie
przyrzeczenia, nie może zaś przekazywać czy być
przyrzeczenia, nie może zaś przekazywać czy być
zobowiązanym przez złożenie przyrzeczenia. I dlatego
zobowiązanym przez złożenie przyrzeczenia. I dlatego
poręczyciel nie może w stosunku do niego udzielić
poręczyciel nie może w stosunku do niego udzielić
poręczenia, tak jak nie może tego uczynić w stosunku do
poręczenia, tak jak nie może tego uczynić w stosunku do
umysłowo chorego.
umysłowo chorego.
Jakich czynności nie może wykonywać osoba o której mowa
Jakich czynności nie może wykonywać osoba o której mowa
w tekście?
w tekście?
Jakie czynności może wykonać osoba o której mowa w
Jakie czynności może wykonać osoba o której mowa w
tekście?
tekście?
Sytuacje szczególne
Sytuacje szczególne
Ograniczenia wynikające ze specyfiki czynności prawnej
Ograniczenia wynikające ze specyfiki czynności prawnej
104.
104.
Poza tym bezskuteczne jest formalne
Poza tym bezskuteczne jest formalne
przyrzeczenie, jeśli je odbieram od tego, kto podlega
przyrzeczenie, jeśli je odbieram od tego, kto podlega
memu prawu, tak samo, jeśli on odbiera formalne
memu prawu, tak samo, jeśli on odbiera formalne
przyrzeczenie ode mnie. Jednakże niewolnik i osoba:
przyrzeczenie ode mnie. Jednakże niewolnik i osoba:
podległa władzy z uchwycenia ręką, i córka podległa
podległa władzy z uchwycenia ręką, i córka podległa
władzy ojcowskiej, i (żona), która jest pod władzą męża,
władzy ojcowskiej, i (żona), która jest pod władzą męża,
nie mogą zobowiązywać się nie tylko względem tego,
nie mogą zobowiązywać się nie tylko względem tego,
czyjej władzy są podlegli lub podległe, ale nawet
czyjej władzy są podlegli lub podległe, ale nawet
względem kogokolwiek innego.
względem kogokolwiek innego.
105.
105.
Że niemy nie może ani odbierać formalnego
Że niemy nie może ani odbierać formalnego
przyrzeczenia, ani przyrzekać, to jest oczywiste.
przyrzeczenia, ani przyrzekać, to jest oczywiste.
To samo przyjęto również co do głuchego, ponieważ i
To samo przyjęto również co do głuchego, ponieważ i
ten, kto od biera przyrzeczenie, powinien wysłuchiwać
ten, kto od biera przyrzeczenie, powinien wysłuchiwać
słów przyrzekającego, i ten, kto przyrzeka słów
słów przyrzekającego, i ten, kto przyrzeka słów
odbierającego przyrzeczenie.
odbierającego przyrzeczenie.