DZIAŁANIA WOBEC
STRESU – PODEJŚCIE
PRAGMATYCZNE
Strategie radzenia sobie
ze stresem
DZIAŁANIA WOBEC
STRESU – PODEJŚCIE
PRAGMATYCZNE
Strategie radzenia sobie
ze stresem
Strategia radzenia sobie ze
stresem
Działania podejmowane w konkretnej
sytuacji, „tu i teraz”, zmienne,
uwarunkowane przede wszystkim
sytuacyjnie
Koncepcja strategii
adaptacyjnych (White, 1977)
celem działań określanych jako
strategie
adaptacyjne
jest:
zdobycie adekwatnych informacji
dotyczących otoczenia
utrzymanie zadowalających warunków
wewnętrznych umożliwiających działanie
i przetwarzanie informacji
utrzymanie autonomii - wolności ruchów
-swobody działania
Dwie formy strategii
adaptacyjnych (White,1977)
radzenie sobie
- działania adaptacyjne w
trudnych, nowych warunkach
mechanizmy obronne
- działania
adaptacyjne, które przebiegają
niewłaściwie, nieskuteczne, zakłócające
harmonię i równowagę pomiędzy trzema
celami adaptacji, skojarzone z wysokim
lękiem i wprawdzie na krótszą metę
skuteczne w jego redukcji, to na dłuższą
metę zawodne
RADZENIE SOBIE ZE
STRESEM
Podejście poznawczo – relacyjne
Radzenie sobie ze stresem
- definicja Lazarusa (1984)
ciągle zmieniające się wysiłki
poznawcze i behawioralne zmierzające
do sprostania specyficznym
zewnętrznym i/lub wewnętrznym
wymogom, które są oceniane jako
nadwerężające lub przekraczające
możliwości osoby
Dwie podstawowe funkcje
radzenia sobie ze stresem
(Lazarus, 1984)
rozwiązanie problemu
kontrolowanie emocji
a więc podstawowe formy, rodzaje radzenia
sobie to:
działania skierowane na problem
działania skierowane na emocje
Czynniki zwiększające możliwości radzenia
sobie ze stresem
(Lazarus, 1984)
zdrowie i energia
pozytywne przekonania o sobie i
świecie
umiejętność rozwiązywania problemów
umiejętności interpersonalne
wsparcie społeczne
zaplecze materialne
Czynniki zmniejszające możliwości radzenia
sobie ze stresem
(Lazarus, 1984)
przekonania i normy kulturowe
wrażliwość na ocenę, problemy
autorytetu
wpływ grupy i otoczenia społecznego
spostrzegany stopień zagrożenia
Badania zespołu Lazarusa -
Radzenie sobie ze
stresem życia codziennego
Grupa: 52 K, 48 M, 45-64 rż, klasa średnia
Siedmiokrotne badanie co 4 tyg, pytanie o wydarzenia
powodujące stres w okresie ostatniego miesiąca,
charakterystyka oraz ocena poznawcza wydarzenia,
stosowane formy radzenia sobie
Analiza czynnikowa – skala P i E
Dane z 1332 wydarzeń, tylko w 2% stosowano jedną formę
radzenia sobie
Wzorzec radzenia sobie – nasilenie P i E na skali
trzystopniowej (duże, średnie, małe) dla każdego
wydarzenia
Współczynnik powtarzalności wzorca – średnia .265, odch. .
185, min. .073, max. 1.00 (pełna powtarzalność)
P – wydarzenie w pracy i takie, które daje możliwość
działania
E – wydarzenie w obszarze zdrowia, bez możliwości
działania
P – częściej u M w pracy
Badania zespołu Lazarusa -
Radzenie sobie ze
stresem życia codziennego (1/2)
Grupa: 85 M, 85 K, 35-45 rż (małżeństwa)
Sześciokrotne badanie co 4 tygodnie, pytanie o wydarzenia
powodujące stres w okresie ostatniego miesiąca, ocena
poznawcza wydarzenia (pierwotna i wtórna), stosowane
formy radzenia sobie, ocena skutków zakończonego
wydarzenia (zadowalające-niezadowalające)
Analiza czynnikowa – 8 form radzenia sobie
Wyniki dla oceny pierwotnej:
Zagrożenie dla samooceny – działania konfrontacyjne,
samokontrola, akceptowanie odpowiedzialności, ucieczka-
unikanie
Zagrożenie dla bliskich – działania konfrontacyjne, ucieczka-
unikanie
Problemy w pracy – samokontrola i działanie skierowane na
problem
Problemy finansowe – działanie konfrontacyjne oraz
poszukiwanie wsparcia społecznego
Zagrożenie zdrowia – poszukiwanie wsparcia społecznego
oraz ucieczka-unikanie
Badania zespołu Lazarusa -
Radzenie sobie ze
stresem życia codziennego (2/2)
Wyniki dla oceny wtórnej:
Wydarzenie modyfikowalne – działania konfrontaycyjne,
skierowane na rozwiązanie problemu, akceptacja
odpowiedzialności i przewartościowanie
Wydarzenie z którym trzeba się pogodzić – dystansowanie,
ucieczka-unikanie
Formy radzenia sobie a skutki wydarzenia:
Działanie skierowane na problem i przewartościowanie –
zadowalające skutki wydarzenia
Działanie konfrontacyjne i dystansowanie – niezadowalające
skutki zdarzenia
Badania zespołu Lazarusa -
Radzenie sobie ze
stresem życia codziennego przez ludzi w
różnym wieku
Grupa: młodsza 75 M (średni wiek 41 lat), 75 K (średni wiek
39 lat), klasa średnia
Starsza 68 M (średni wiek 68), 73 K (średni wiek 68), klasa
średnia
Sześciokrotne badanie co 4 tygodnie, pytanie o wydarzenia
powodujące stres w okresie ostatniego miesiąca,
charakterystyka oraz ocena poznawcza wydarzenia,
stosowane formy radzenia sobie
Analiza czynnikowa – 8 form radzenia sobie
Osoby młodsze – więcej wydarzeń związanych z finansami,
pracą, utrzymaniem domu, rodziną i przyjaciółmi, osoby
starsze – ze zdrowiem
Osoby młodsze – działania konfrontacyjne, zorientowane na
rozwiązanie problemu, poszukiwanie wsparcia społecznego
Osoby starsze – dystansowanie, akceptowanie
odpowiedzialności, przewartościowanie
Badania zespołu Lazarusa -
Radzenie sobie ze
stresem życia codziennego przez ludzi
różniących się nasileniem symptomów depresji
(1/2)
Grupa: 85 M, 85 K, 35-45 rż (małżeństwa)
Sześciokrotne badanie co 4 tygodnie, pytanie o
wydarzenia powodujące stres w okresie
ostatniego miesiąca, symptomy depresji, ocena
poznawcza wydarzenia (pierwotna i wtórna),
stosowane formy radzenia sobie, ocena skutków
zakończonego wydarzenia (zadowalające-
niezadowalające), emocje związane z
wydarzeniem
Ocena pierwotna – depresyjni - większy stopień
zagrożenia, we wszystkich branych pod uwagę
kategoriach zdarzeń (samoocena, praca, zdrowie,
finanse, dobro bliskich)
Ocena wtórna – depresyjni – konieczność
powstrzymania działania
Badania zespołu Lazarusa -
Radzenie sobie ze
stresem życia codziennego przez ludzi
różniących się nasileniem symptomów depresji
(2/2)
Radzenie sobie – depresyjni – działanie
konfrontacyjne, samokontrola, ucieczka-unikanie,
akceptowanie odpowiedzialności, poszukiwanie
wsparcia społecznego
Emocje – depresyjni – wyższy poziom
negatywnych: gniewu, niezadowolenia, strachu
Zmiany sposobów radzenia sobie ze stresem u pacjentów
chirurgicznych (Łosiak, 1994)
0
0,2
0,4
0,6
0,8
1
1,2
1,4
1,6
1,8
2
A
B
C
przemiana
koncentracja na
problemie
ucieczka-
fantazjowanie
rezygnacja
kontrolowanie
emocji
Zmiany istotne: A-B
koncentracja na problemie
,
ucieczka-fantazjowanie
Zmiany istotne: B-C
rezygnacja
Waga operacji a zmiany sposobów radzenia sobie ze stresem
(ucieczka-fantazjowanie)
0
0,5
1
1,5
2
A
B
C
większa
operacja
mniejsza
operacja
Waga operacji a zmiany sposobów radzenia sobie ze
stresem (przemiana)
0
0,5
1
1,5
2
A
B
większa
operacja
mniejsza
operacja
Czas operacji a zmiany sposobów radzenia sobie ze
stresem (przemiana)
1,1
1,2
1,3
1,4
1,5
1,6
A
B
operacja
między A i B
operacja po B
Diagnoza a zmiany sposobów radzenia sobie ze stresem
(obwinianie siebie)
Wzorce radzenia sobie ze stresem u pacjentów
chirurgicznych
-2
-1,5
-1
-0,5
0
0,5
1
asteniczny n 12
zadaniowy n 24
aktywny n 34
unikowy n 15
KLASYFIKACJA FORM
RADZENIA SOBIE ZE
STRESEM
Podejście indukcyjne i dedukcyjne
PODEJŚCIE
INDUKCYJNE
Empiryczny punkt wyjścia
Skala Ways of Coping Questionnaire
– analizy czynnikowe – pierwsze badania
działania skierowane na problem
działania skierowane na emocje
(Folkman, Lazarus, 1980)
Skala Ways of Coping
Questionnaire
– analizy czynnikowe – badania zespołu
Lazarusa
koncentracja na problemie
myślenie życzeniowe
izolacja
poszukiwanie wsparcia
społecznego
koncentracja na
pozytywnych aspektach
obwinianie siebie
redukowanie napięcia
zamknięcie się w sobie
(Folkman, Lazarus,
1985)
konfrontacja
dystansowanie
kontrolowanie emocji
poszukiwanie wsparcia
społecznego
akceptacja
odpowiedzialności
ucieczka-unikanie
planowe rozwiązywanie
problemów
przeformułowanie
(Folkman, Lazarus i in.
1986)
Skala Ways of Coping
Questionnaire
– analizy czynnikowe – badania polskie
poszukiwanie wsparcia
społecznego
koncentracja na zadaniu
dystansowanie
akceptacja
odpowiedzialności
odreagowanie
mobilizacja
modyfikacja działania
ucieczka-unikanie
(Łosiak, 1992)
przemiana
obwinianie siebie
koncentracja na problemie
ucieczka-fantazjowanie
wzorowanie się na innych
rezygnacja
odreagowanie
kontrolowanie emocji
(Łosiak, 1994)
Skala Ways of Coping
Questionnaire
– analizy czynnikowe – badania
innych grup
koncentracja na problemie
myślenie życzeniowe
dystansowanie
koncentracja na
pozytywnych aspektach
obwinianie siebie / izolacja
poszukiwanie wsparcia
społecznego
(Drumheller i in. 1991)
działanie instrumentalne
ucieczka / obwinianie
siebie
poszukiwanie wsparcia
emocjonalnego
minimizacja
(Terry, 1991)
Klasyfikacja form radzenia sobie ze stresem
w oparciu o analizę czynnikową (Endler,
Parker)
działania skierowane na zadanie
działania skierowane na emocje
działania skierowane na unikanie
angażowanie się w czynności zastępcze
poszukiwanie kontaktów towarzyskich
Endler, Parker (1990) CISS - Coping
Inventory for Stressful Situations
Klasyfikacja form radzenia sobie ze stresem w oparciu o analizę
czynnikową
(Carver, Scheier, Weintraub)
koncentracja na problemie
zaprzeczanie
koncentracja na emocjach
poszukiwanie emocjonalnego wsparcia
akceptacja
zwracanie się ku religii
poczucie humoru
używanie alkoholu lub innych środków odurzających
Piątek, Wrześniewski (kwest. COPE Carvera)
PODEJŚCIE
DEDUKCYJNE
Teoretyczny punkt wyjścia
Klasyfikacja form radzenia sobie ze
stresem - kategoryzacja danych z wywiadu
reakcje, które zmieniają sytuację
reakcje, które zmieniają znaczenie
albo ocenę stresu
reakcje ukierunkowane na kontrolę
negatywnych emocji
Pearlin, Schooler, 1978
Klasyfikacja form radzenia sobie ze stresem
oparta o kryterium metody i
ukierunkowania działania
kryterium podziału:
metoda
aktywność behawioralna
aktywność poznawcza
unikanie
kryterium podziału:
ukierunkowanie
działania skierowane na problem
działania skierowane na emocje
Billings, Moos, 1981
Klasyfikacja form radzenia sobie ze stresem na
trzech właściwościach działania
- Hobfoll, 1996
aktywne
pasywne
prospołec
zne
antyspołeczne
bezpośrednie
pośrednie
Skale kwestionariusza SACS Hobfolla
działanie asertywne
(aktywne,
prospołeczne)
prospołeczne jednoczenie się
(aktywne,
prospołeczne)
poszukiwanie wsparcia społecznego
(aktywne, prospołeczne)
rozważne działanie
(bierne, prospołeczne)
działanie instynktowne
(aktywne,
antyspołeczne)
unikanie
(bierne, antyspołeczne)
działanie pośrednie
działanie antyspołeczne
(aktywne,
antyspołeczne)
działanie agresywne
(aktywne,
antyspołeczne)
Radzenie sobie ze stresem w
ujęciu Hobfolla – moderatory
Płeć
Kultura
„Macho – indywidualista” – wzorzec
radzenia sobie w kulturze Zachodu
Efekty radzenia sobie i stres
– badania Hobfolla
Efekty radzenia sobie i stres
– badania Hobfolla
Efekty radzenia sobie i stres
– badania Hobfolla
Klasyfikacja form radzenia sobie ze stresem oparta
na kryterium celu aktywności- Perrez, Reicherts,
1992
zorientowane na sytuację:
aktywne wpływanie na sytuację
ucieczka / oderwanie
pasywność
zorientowane na reprezentację:
poszukiwanie informacji
tłumienie informacji
zorientowane na ewaluację:
zmiana intencji / celów
zmiana oceny sytuacji
Klasyfikacja strategii readaptacji
oparta na kryterium celu i metody
działania
(Łosiak, 2007)
METODA
CEL
Przyczyna
stresu
Stres
Zmiana
otoczenia
asertywne
(alfa)
unikowe
(beta)
Zmiana
siebie
dostosowawc
ze
(gamma)
relaksujące
(delta)