Motoryka, regulacja 

czynności i hormony 

przewodu 

pokarmowego

Mateusz Sobieski, Piotr 

Wawryka

Przyjmowanie pokarmu

Ośrodki odpowiedzialne za uczucie głodu i sytości 
znajdują się w podwzgórzu. Mogą być one 
hamowane bądź pobudzane przez korę, układ 
limbiczny i inne ośrodki. Podwzgórzowy 
neuropeptyd Y (NPY) pobudza ośrodek głodu.

Leptyna, wydzielana przez adipocyty, działa jako 
czynnik sytości. Działając na zasadzie sprzężenia 
zwrotnego hamuje przyjmowanie pokarmów. 
Dodatkowo, interoreceptory w ścianach przewodu 
hamują ośrodek sytości w wyniku ich rozciągnięcia.

Żucie

Żucie zachodzi w jamie ustnej i służy 
rozdrobnieniu i zmieszaniu pokarmu ze śliną. 
Ślina wydzielana jest na drodze odruchu 
bezwarunkowego, nie tylko na drodze kontaktu z 
pokarmem, lecz także zapachu itp. (to już odruch 
nabyty). Produkowane jest ok. 1,5 l śliny na dobę 
przez trzy główne pary ślinianek. 

Ślina surowicza zawiera a-amylazę ślinową, w 
śluzowej znajdują się mucyny, które formują 
połykany kęs.

Połykanie

Dzielone na trzy fazy:
• ustno-gardłową – faza dowolna, w której uczestniczą mięśnie języka i 

policzków

• gardłowo-przełykową – polegającą na rozkurczu m. zwieracza 

górnego gardła (by przepuścić kęs) i następnie jego skurczu, by 
rozpocząć falę perystaltyczną (regulowane przez jądro dwuznaczne)

• przełykowo-wpustowa – fala perystaltyczna przenosi kęs do wpustu 

żołądka, dzięki koordynacji od nerwu błędnego. Spora część pracy 
odbywa się na zasadzie lokalnych odruchów śródściennych (Ach – 
skurcz okrężny przełyku, NO, VIP – rozkurcz). Zwieracz wpustu jest 
najważniejszy w tej części, tworząc barierę między przełykiem a 
żołądkiem, n. błędne powodują jego rozkurcz dzięki neurotransmiterom  
Ach, VIP, NO, ATP. Nerwy współczulne wzmagają skurcze za pomocą NA. 
Hormony, tj. gastryna, motylina czy PP wzmagają skurcz zwieracza, 
sekretyna, CCK i glukagon – rozwierają go.
Dodatkowo, skurcz przełyku przez przeponę ma tutaj znaczenie.

Sok żołądkowy

Pokarmy wypełniające trzon żołądka, nadtrawiane są 
przez amylazę ślinową. Zmieszanie się jej z sokiem 
żołądkowym rozpoczyna trawienie.

Sok żołądkowy powstaje w ilości 3 l każdego dnia, ma 
pH = 1,0, zawiera kwas solny, śluz, sole mineralne i 
enzymy trawienne. HCl powstaje w komórkach 
okładzinowych pod wpływem histaminy (receptory H

2

) 

dzięki działaniu pomp H

+

/K

+

. W komórkach głównych 

znajdują się ziarnistości z pepsynogenem – pod wpływem 
HCl zamienia się on w czynną pepsynę. Komórki 
dodatkowe wydzielają śluz, chroniący błonę śluzową.

Kontrola wydzielania soku 
żołądkowego

Zachodzi w wyniku współdziałania trzech faz:
• głowowej – powoduje wydzielanie soku pod wpływem impulsów z n. 

błędnego, pobudzany odruchami warunkowymi jak i bezwarunkowymi. 
Ach uwalniana z neuronów działa na komórki główne 
(bezpośrednio jak i przez neurony zawierające peptyd uwalniający 
gastrynę i gastrynę komórek dokrewnych G) oraz komórki 
okładzinowe (za pomocą histaminy)

• żołądkowej – na skutek podrażnienia błony przez pokarm zachodzi 

odruch jak i oddziaływanie na komórki G uwalniające gastrynę

• jelitowej – pod wpływem treści z żołądka wydzielane są przez 

dwunastnicę gastryna i CCK pobudzające pracę żołądka oraz 
sekretyna – hamująca. Odruch jelitowo-żołądkowy hamuje 
opróżnianie żołądka.

Hormony, tj. glikokortykoidy zwiększają wydzielanie soku, a adrenalina i 
noradrenalina – hamują. Somatostatyna, wydzielana przez komórki D 
również hamuje wydzielanie gastryny i soku.

Motoryka żołądka

Pusty żołądek po kilku godzinach od opróżnienia wykazuje skurcze mięśniówki 
– tzw. głodowe. Po dostaniu się porcji pokarmu dochodzi do jej rozkurczu. 
Następnie delikatniejsze skurcze przyczyniają się do mieszania pokarmu z 
sokiem oraz opróżnienia żołądka. Wyróżnia się dwa rodzaje skurczów:

•

zmiany napięcia całej błony mięśniowej z wahaniami ciśnienia w jamie żołądka

•

skurcze perystaltyczne od wpustu aż po odźwiernik

We wpuście średnio co 20 sekund dochodzi do skurczu warstwy okrężnej, który 
dochodzi do odźwiernika otwierając go.

Faza perystaltyczna, silniejsza, dociera do części odźwiernikowej i uciska jamę 
odźwiernika. Następuje wycisk płynnej papki do dwunastnicy i cofnięcie się 
części stałej do żołądka. Taki proces, zachodzący ciągle, nazywany jest pompą 
odźwiernikową. Skurcze te są wyzwalane przez rozrusznik z mm. gładkich 
warstwy podłużnej. Tam regularnie występuje stan czynny, o czym świadczy BER 
– podstawowy rytm bioelektryczny. Najdłużej w żołądku zostają pokarmy bogate 
w tłuszcze, najkrócej – w węglowodany.

Kontrola motoryki żołądka

Kontrola może zachodzić w sposób nerwowy za pomocą 
n. błędnego (przywspółczulnie, przyśpieszając jego 
pracę) lub nn. współczulne (hamujące pracę żołądka). 
Czynniki humoralne to: 
• rozciągniecie ścian dwunastnicy ze zmniejszeniem pH 

tamże

• zawartość kwasów tłuszczowych, nadtrawionych 

białek w treści dwunastnicznej

• gastryna i motylina (nasilające skurcze)
• CCK – hamująca opróżnianie oraz sekretyna i 

glukagon.

• wysokie ciśnienie osmotyczne treści żołądkowej