Geneza, przedmiot i 

funkcje filozofii

2010

1

Edward Niesyty

Konspekt

• Filozofia w strukturze ludzkiego 

myślenia i działania

– Człowiek poszukujący sensu istnienia i 

celów działania

– Pytanie o naturę człowieka, życia i 

rzeczywistości materialnej, biologicznej, 
psychicznej i społecznej

• Filozofia a światopogląd i ideologia
• Filozofia na nauka

2

Edward Niesyty

Istota filozofii

Filozofia z greckiego phileo – miłuję i sophia – 

mądrość; umiłowanie mądrości

• Filozofia jest rodzajem refleksji uprawianej 

przez człowieka nad:

– sensem ludzkiego życia indywidualnego w 

wymiarze psychicznym i materialnym

– sposobami działania i myślenia o działaniach 

indywidualnych i kolektywnych

– Metodami uprawiania nauki i jej wynikami

• Odbija się w światopoglądach i ideologiach 

społeczeństwa

3

Edward Niesyty

Narodziny problematyki filozoficznej

• Poglądy filozoficzne a rozwój 

ludzkiego poznania i stosunków 
społecznych 

• Narodziny refleksji filozoficznej a 

religijna i mitologiczna oraz potoczna 
interpretacja rzeczywistości

• Przedmiot filozofii a przedmiot nauki; 

filozofia a nauka i technika

4

Edward Niesyty

Główne etapy rozwoju 

filozofii

• Proto-filozofia: mity i literatura
• Etapy rozwoju filozofii: 

– Starożytność – filozofia grecka i rzymska; geneza filozofii 

chrześcijańskiej (św. Paweł, Augustyn Aureliusz...)

– Średniowiecze – recepcja filozofii antycznej za 

pośrednictwem islamu

– Czasy nowożytne – geneza nauk przyrodniczych, źródła 

społeczeństw przemysłowych i masowych oraz 
gospodarki rynkowej 

– Czasy współczesne – geneza nauk społecznych i 

humanistycznych

• Mechanizm przejścia między epokami

5

Edward Niesyty

Starożytność 

• Filozofia jako nauka uniwersalna 
• Nurt kosmologiczno-ontologiczny – filozofia 

przyrody (VI-IV w. p.n.e.). Tales (geometria) 
Pitagoras(liczba i proporcje

• ), Demokryt (atomizm), Heraklit (dialektyka)
• Nurt antropologiczny (Sokrates – IV w. 

p.n.e.). Platon, Arystoteles

• Teistyczne pojmowanie filozofii w sensie 

„wiedzy spraw boskich i ludzkich”

6

Edward Niesyty

Średniowiecze

• Zerwanie z filozofią antyczną i kilkakrotna 

recepcja jej na Zachodzie poprzez islam

• Zawężenie i ograniczenie przedmiotu 

filozofii

–

Dominacja chrześcijaństwa i  kościoła nad 
całokształtem duchowego życia społecznego 

–

Podporządkowanie rozumu wierze, nauki 
dogmatom wiary. 

–

Służebna rola filozofii wobec teologii

•  Scholastyka

7

Edward Niesyty

Czasy nowożytne 

• Geneza nowej filozofii człowieka 

(humanizm) i przyrody oraz metodologii 
nauk przyrodniczych

• Emancypacja nauk szczegółowych i rozdział 

z filozofią przyrody i filozofią człowieka

• Czołowe miejsce problematyki 

teoriopoznawczej: problem przedmiotu 
poznania i podmiotu poznającego

• Rozwój nauk szczegółowych oraz ich wpływ 

na zmiany w technice i gospodarowaniu

8

Edward Niesyty

 Geneza społeczeństwa 

przemysłowego i masowego

• Rozdźwięk między systemami filozofii 

spekulatywnej XVIII i połowy XIX w. a 
procesem rozwoju nauk 
szczegółowych

• Oświeceniowy scientyzm i 

progresizm

• Narodziny nauk społecznych: 

ekonomii i socjologii (XIX w.) oraz 
psychologii (XX w.)

• Filozofia a społeczeństwo globalne: 

9

Edward Niesyty

Przedmiot filozofii i jej 

struktura

• Tradycyjne dyscypliny wewnątrz 

filozofii: 

–  ontologia (teoria bytu), 
–  gnozeologia (teoria poznania),
–  etyka (teoria ludzkiego działania), 
–  teoria rozwoju społecznego, 
–  teoria człowieka... 

10

Edward Niesyty

Poznawcze i społeczne funkcje 

filozofii

• Dwie funkcje wszelkiej nauki 
• Warunki określające naukowy charakter filozofii
• Poznawcze funkcje filozofii: 

– Gnozeologiczna 
– metodologiczna
– Światopoglądowa

• Tradycja uprawiania problematyki gnozeologicznej na gruncie 

filozofii

• Funkcja gnozeologiczna filozofii: analiza charakteru i dróg 

poznania

• Inspirująca i integracyjna rola filozofii w płaszczyźnie 

metodologicznej

• Filozofia jako zespół informacji o świecie podstawą 

światopoglądu

11

Edward Niesyty

Istota, treść i funkcje światopoglądu 

• Światopogląd jako motywacyjno-

poznawcza struktura myślenia 
jednostki

• Poglądy dotyczące powstania i 

struktury świata

• Poglądy dotyczące miejsca człowieka 

w świecie

• Normy postępowania człowieka

12

Edward Niesyty

Filozofia a światopogląd

• Pozanaukowe i nienaukowe typy 

światopoglądu

• Światopogląd religijny
• Światopogląd jako wynik badań opartych 

na zasadach poznania naukowego

• Światopogląd idealistyczny
• Kryteria weryfikacji podstawowych 

twierdzeń światopoglądu pozanaukowego

13

Edward Niesyty

Ideologiczne funkcje filozofii

• Istota i struktura ideologii: 

– Poglądy stanowiące opis i ocenę rzeczywistości społecznej 
– Poglądy dotyczące kierunku rozwoju społecznego
– Dyrektywy działania określające sposób realizacji założonych 

celów społecznych

• Ideologia a położenie ekonomiczne i społeczne klas i 

grup społecznych

– Klasowy charakter ideologii: dążenia i interesy klas i grup 

społecznych determinantą poglądów ideologicznych

–  Apologetyczna i rewolucyjna funkcja ideologii w 

przekształcaniu stosunków społecznych oraz ekonomicznych

– Dyskurs instytucjonalny społeczeństwa
– Polityka

14

Edward Niesyty

Aktualne kierunki badań 

filozoficznych

• Filozoficzne interpretacje rezultatów nauk 

przyrodniczych, antropologii filozoficznej, 
cybernetyki, współczesnych procesów społecznych

• Rozwój etyki i estetyki oraz metodologii nauk 
• Miejsce filozofii w dyskursach instytucjonalnych 

współczesności: między utopią a ideologią

• Problemy wysoko rozwiniętych społeczeństw 

rynkowych

• Walki klasowe a poszukiwanie celów i kierunków 

rozwoju społecznego

•  Problem społeczeństwa globalnego

15

Edward Niesyty