„ANTOLOGIA POEZJI POLSKO-ŁACIŃSKIEJ” Antonina Jelicz

WSTĘP:

• wiek XV-XVI to okres rozwoju poezji polsko-łacińskiej

• twórczość w języku łacińskim była łatwiejsza, ponieważ był to język wyrobiony, giętki i podatny

• operowano gotowymi wzorcami antycznymi, zwrotami, sformułowaniami, figurami stylistycznymi

• tworzyli zarówno Polacy (Krzycki, Dantyszek, Janicjusz), jak i cudzoziemcy (Kallimach, Celtis)

• za czasów Janicjusza pisano po polsku, ale tekstów tych nie można porównywać z twórczością łacińską

• w 1540 r. twórczość polska przejmuje palmę pierwszeństwa

• poezja pulsująca życiem, wydarzeniami aktualnymi, ogólnopaństwowymi i osobistymi

I FILIP KALLIMACH

• pierwszy na większą skalę poeta polsko-łaciński

• naprawdę Filip Buonaccrosi (po ucieczce z Italii przydomek Experiens)

• ur. w 1437 r. we Florencji

• członek Akademii Rzymskiej Pomponia Leta

• uciekł z Rzymu w 1468 r., oskarżony o spisek i ścigany przez papieża Pawła II

• po długiej tułaczce w 1470 r. dotarł do Polski

• schronił się u Grzegorza w Dunajowie

• na sejmie uchwalono wydanie Kallimacha papieżowi, Paweł II jednak zmarł

• kochanka – Fani Swietnocha

• 1472 r. - wyjazd do Krakowa, pożegnanie Fanii

• w Krakowie zyskuje liczne godności, naucza synów królewskich

• nowa kochanka – Drusilla, potem Roksana

• wiersz o ojcu Roksany (garncarzu) – pierwszy z pochwałą konkretnego rzemiosła

II KONRAD CELTIS

• ur. W 1459 r. w Nadrenii

• prawdziwe nazwisko Pickel

• rozpoczął studia w Kolonii

• we Włoszech uczęszczał do Akademii Rzymskiej Pomponia Leta, wskrzeszonej po śmierci Pawła II

• przejawiał mało entuzjazmu dla Rzymu

• twórca podręcznika poetyki „Ars versificandi” i wydawca 2 tragedii Seneki

• 28.03.1487 r. - uwieńczenie w Norymberdze przez cesarza Fryderyka III

• w celach poznawczych wyjechał do Niemiec, trafił do Krakowa

• brał Wisłę za granicę Niemiec

• czuł niechęć do Sarmacji

• na Akademii Krakowskiej nie został wykładowcą

• stworzył pierwsze w Polsce towarzystwo literackie Sodalitas Vistulana (należał tam też Kallimach)

• nie miał dobrej reputacji, zwłaszcza po erotykach do Hasiliny

• Sodanitas rozpadła się po odejściu założyciela

• zarzucano mu bezbożność (był na indeksie kościelnym)

• chętnie uderzał w rozpustę i chciwość duchowieństwa

• opuścił Kraków raptownie, rozgoryczony

  III ANDRZEJ KRZYCKI

• poezja oryginalna mimo nieodzownych zapożyczeń od klasyków

• poezja okolicznościowo-dworska

• kaplica na Wawelu z jego epigramem

• opiewał powstanie dzwonu w 1521 r., zbrojowni i wieży

• utwory bywały uprzejme i pochlebne lub jadowite i ostre – całymi seriami

• potępiał nawet Bonę, gdy odmówiła mu biskupstwa poznańskiego

• na indeksie kościelnym

• szykanował Jana Latalskiego, który otrzymał biskupstwo poznańskie

• wytykał łapówkę K. Szydłowieckiemu od gdańszczan

• dał się ponieść fanatyzmowi religijnemu

• w 1522 r. powstaje „Skarga Religii i Rzeczypospolitej”, upersonifikowanie bolejącej RP

  • RP i Religia utyskują na temat: niezgody, braku karności, zaniku pobożności i dobrych obyczajów

  • satyra pod adresem szlacheckich rządów i egoizmu po sejmie piotrkowskim w 1535 r.

• w 1524 r. zdobył słynną, zapomnianą mowę Kallimacha do Innocentego III z 1490 r. o konieczności wojny z Turkami

IV JAN DANTYSZEK

• gdańszczanin, ur. w 1485 r.

• po studiach m.in. w Krakowie wstąpił na służbę królewską, następnie wojskową

• w 1506 r. otrzymał od króla zasiłek na studia

• po powrocie z podróży do Jerozolimy znów w kancelarii królewskiej

• wtedy to w 1510 r. wydał u Hallera pierwszy zbiór poezji – bez rewelacji

• folgował pokusom moralizatorsko-dydakycznym

• w starszym wieku nawracał i kajał się za grzechy młodości

• opiewa doniosłość cnoty, próbuje precyzować to pojęcie

• w 1512 r. opiewa wesele Zygmunta z Barbarą Zapolyą

• w 1515 r. (Kongres Wiedeński) występuje na szerszym forum, pasowany na rycerza

• odbywał wiele podróży dyplomatycznych (1. do Wenecji – bez rezultatów)

• Maksymilian uwieńczył go laurem i dał tytuł doktora obojga praw

• elegie miłosne do kochanki w Austrii, Grynei

  • obszernie opowiadał o cierpieniach rozłąki

  • nowy typ poezji polsko-łacińskiej – humanistyczna poezja miłosna

• nie odznaczał się skrupułami, moralizował teoretycznie

• 1529 r. - poemat polityczny „O klęskach naszych czasów”, nawracający do koncepcji bloku państw chrześcijańskich przeciwko Turcji

• biskup chełmiński, warmińsko-mazurski, odmówił zostania kardynałem

• w „Żywocie” idealizuje własną osobę

• ! poemat do Jerzego Sabina (u schyłku twórczości); codzienne sprawy, opis wiosny

V KLEMENS JANICJUSZ

• chłopski syn, ur. w 1517 r. w Wielkopolsce

• niesłusznie nazywany Janickim

• ostatni i najwybitniejszy poeta polsko-łacińaki

• pierwszy przykład awansu społecznego przez talent

• często akcentuje swe pochodzenie

• uczył się w Żninie, potem w kolegium Lubrańskim, gdzie zdobył rozgłos poetycki

• trafił pod opiekę Krzyckiego, będącego wówczas u szczytu

• odcina się od poezji poprzedników, góruje nad nimi

• pierwiastek osobisty, duże pokłady liryzmu i subtelność w jego poezji

• pierwsze znane epigramy i elegie pisze u Krzyckiego, na jego cześć

• na zlecenie Krzyckiego pisał żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich

• 05.1537 r. - śmierć Krzyckiego, po roku pobytu Janicjusza na jego dworze

• na dworze nowego protektora, Piotra Kmity,m którego nie lubił

• Kmita wysyła go do Włoch, gdzie zachorował (przygnębienie, depresja)

• Bonamicus występuje o uwieńczenie Janicjusza w pałacu biskupim; pierwszy raz uwieńczono tam Polaka

• opóścił Padwę i po przykrej podróży trafia do Krakowa

• zerwanie z Kmitą, pogorszenie się stanu zdrowia

• autobiografia „De se ipso” bez wyidealizowania

• ostatnie dzieło – epitalamion dla Zygmunta Augusta na wesele, którego już nie dożył

• z jego śmiercią w 1543 r. zamyka się okres rozkwitu poezji polsko-łacińskiej

• poezja polska wypiera poezję łacińską