HISTORIA NOWOŻYTNA POLSKI

II rok

rok akademicki 2012/2013

temat zajęć

zagadnienia

literatura

Ustrój Rzeczypospolitej szlacheckiej

(1505-1764)

  • przywileje szlacheckie;

  • pozycja króla w systemie ustrojowym Rzeczypospolitej;

  • sejm walny;

  • sejmiki;

  • ustrój „jedyny i nieporównywalny”?

  • „monarchia mixta”;

Literatura:

Kriegseisen W., Sejm Rzeczypospolitej szlacheckiej (do 1763 roku). Geneza i kryzys władzy ustawodawczej, Warszawa 1995.

Kriegseisen W., Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991.

Manikowski A., Czy siedemnastowieczna Rzeczpospolita była anomalią wśród innych państw europejskich?, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, XXXVII, 1993.

Mączak A., „Jedyna i nieporównywalna ?” Kwestia odrębności Rzeczypospolitej w Europie XVI-XVIII wieku, „Kwartalnik Historyczny” R. C, 1993, nr 4, s. 121-136.

Mączak A., Pierwsza Rzeczpospolita: władza i przestrzeń, [w:] Rzeczpospolita - Europa XVI-XVIII wiek. Próba konfrontacji, red. M. Kopczyński, W. Tygielski, Warszawa 1999.

Markiewicz M., „Jedyna i nieporównywalna?” - normalne państwo europejskie czy może państwo pogranicza ?, [w:] Między Zachodem a Wschodem. Studia z dziejów Rzeczypospolitej w epoce nowożytnej, red. J. Staszewski, K. Mikulski, J. Dumanowski, Toruń 2002, s. 17-22.

Makiłła D., Władza wykonawcza w Rzeczypospolitej od połowy XVII wieku do 1763 r. Studium historyczno-prawne, Toruń 2003.

Ochmann S., Rzeczpospolita jako „monarchia mixta” - dylematy władzy i wolności, [w:] Kultura-polityka-dyplomacja. Studia ofiarowane Profesorowi Jaremie Maciszewskiemu w sześćdziesiątą rocznicę Jego urodzin, Warszawa 1990.

Wisner H., Najjaśniejsza Rzeczpospolita. Szkice z czasów Zygmunta III i Władysława IV, Warszawa 2001 (szkice: Theatrum stanu szlacheckiego, Romanus sum, albo raczej wolnej Rzeczypospolitej szlachcic).

Ruch egzekucyjny - postulaty i reformy

Unia polsko-litewska 1569 r.

  • program polityczny obozu demokracji szlacheckiej;

  • najważniejsze etapy walki politycznej; w okresie panowania dwóch ostatnich Jagiellonów;

  • osiągnięcia ruchu;

  • geneza związku państw polskiego i litewskiego.;

  • unia personalna (XIV - XVI w);

  • projekty unii realnej;

  • przebieg sejmu lubelskiego i jego postanowienia;

Źródło:

Konstytucje sejmu piotrkowskiego 1562 - 1563 ( Volumina Legum, t. II, Petersburg - Mohylew 1859, ss. 13 - 21)

Literatura:

Sucheni-Grabowska A., Spory królów ze szlachtą w złotym wieku, Kraków 1988;

Sucheni-Grabowska A., Społeczność szlachecka a państwo, [w:] Polska w epoce Odrodzenia. Państwo-społeczeństwo-kultura, red. A. Wyczański, Warszawa 1986, s. 13-107.

Źródło:

Akt unii lubelskiej i konstytucje sejmu 1569 (Volumina legum, t. II, s. 87 - 92).

Literatura:

Bardach J., Krewo i Lublin. Z problemów unii polsko - litewskiej, Kwartalnik Historyczny, R. LXXVI, 1969;

Bardach J., Związek polski z Litwą, [w:] Polska w epoce Odrodzenia. Państwo-społeczeństwo-kultura, red. A. Wyczański, Warszawa 1986, s. 108-161.

Lulewicz H., Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko - litewskie 1569 - 1588, Warszawa 2002.

Wisner H., Wielebna unia, [w:] Najjaśniejsza Rzeczpospolita. Szkice z czasów Zygmunta III i Władysława IV, Warszawa 2001.

Polityka zagraniczna ostatnich Jagiellonów

  • polityka węgierska;

  • stosunki z Habsburgami i Turcją;

Literatura:

Baczkowski K., Zjazd wiedeński 1515. Geneza, przebieg i znaczenie, Warszawa 1975.

Cynarski S., Z dziejów stosunków polsko-austriackich w drugiej połowie XVI wieku, „Sobótka”, R. 38, 1983, s. 469-477.

Pajewski J., Węgierska polityka Polski w połowie XVI wieku (1540-1571), Kraków 1932.

Sucheni-Grabowska A., Jagiellonowie i Habsburgowie w pierwszej połowie XVI w. Konflikty i ugody, „Sobótka”, R. 38, 1983, z. 4, s. 449-467.

Rzeczpospolita w okresach bezkrólewia i wolnych elekcji.

  • organizacja państwa na czas interregnum;

  • kształtowanie modelu viritim w okresie bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta;

  • organizacja i przebieg wolnej elekcji;

  • walka polityczna w czasie bezkrólewia;

referaty:

  1. Kandydatura habsburska w okresie trzech pierwszych bezkrólewi.

  2. Wilhelm z Rożemberka - kandydat do tronu polskiego.

Źródło:

Kompetytorów do Korony polskiej commoda, [w:] Pisma polityczne z czasów pierwszego bezkrólewia, wyd. J. Czubek, Kraków 1906, s. 492-494.

Literatura:

Dubas-Urwanowicz E., Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Białystok 1998.

Dzięgielewski J., Sejmy elekcyjne - elektorzy - elekcje 1573-1674, Pułtusk 2003.

Elekcje królów Polski w Warszawie na Woli 1575-1764, red. M. Tarczyński, Warszawa 1997.

Panowanie Henryka Walezego i Stefana Batorego.

  • charakterystyka Henryka Walezego;

  • sprawa Zborowskich;

  • polityka zagraniczna Stefana Batorego (konflikty z Moskwą, plany wojny tureckiej);

Źródło:

Pamiętniki do życia i sprawy Samuela i Krzysztofa Zborowskich, wyd. Żegota Pauli, Lwów 1846 (Pojmanie Samuela Zborowskiego od Jana Zamojskiego).

Pamiętniki o Samuelu Zborowskim, Poznań 1844 (Pojedynek Zborowskiego z Tęczyńskim).

Literatura:

Besala L., Stefan Batory, Warszawa 1992.

Boratyński L., Stefan Batory i plany ligi przeciw Turkom (1576-1584), Kraków 1903.

Dopierała K., Stosunki dyplomatyczne Polski z Turcją za Stefana Batorego, Warszawa 1986.

Dubas-Urwanowicz E., Polskie opinie o Henryku Walezym. Oczekiwania i rzeczywistość, „Przegląd Historyczny”, t. 81, 1990, z. 1/2, s. 59-73.

Grzybowski S., Henryk Walezy, Warszawa 1980.

Tazbir J., Henryk Walezy w opinii jego polskich poddanych, „Przegląd Humanistyczny”, R. XXXIII, 1989, s. 1-15.

Programy reformy państwa w okresie wazowskim.

  • plany reformy systemu ustrojowego Rzeczypospolitej (reforma parlamentarna, reforma elekcji, zniesienia dożywotności urzędów, a szczególnie urzędu hetmańskiego, prowadzenia polityki zagranicznej niezależnej od sejmu);

  • spory inter maiestatem ac libertatem;

  • pojęcie absolutum dominium;

Źródło:

Mowa Jana Kazimierza z 4 VII 1661 r.

Literatura:

Augustyniak U., Wazowie i „królowie rodacy”. Studium władzy królewskiej w Rzeczypospolitej XVII wieku, Warszawa 1999.

Czapliński W., Walka pierwszych Wazów polskich ze stanami, Acta Universitatis Wratislaviensis, nr 504, Historia XXXIV, Wrocław 1981.

Kersten A., Problem władzy w Rzeczypospolitej czasu Wazów, [w:] O naprawę Rzeczypospolitej XVII-XVIII wieku, red. J. Gierowski i in., Warszawa 1965.

Opaliński E., Postawa szlachty polskiej wobec osoby królewskiej jako instytucji w latach 1597-1648. Próba postawienia problematyki, „Kwartalnik Historyczny”, R. XC, 1983, nr 4.

Ochmann-Staniszewska S., Dynastia Wazów w Polsce, Warszawa 2006.

Ochmann S., Od stabilizacji do kryzysu władzy królewskiej. Państwo Wazów, [w:] Między monarchią a demokracją. Studia z dziejów Polski XV-XVIII wieku, red. A. Sucheni-Grabowska, M. Żaryn, Warszawa 1994.

Konfederacje i rokosze w systemie ustrojowym Rzeczypospolitej.

  • próba zdefiniowania i określenia miejsca konfederacji i rokoszu w modelu ustrojowym Rzeczypospolitej, rodzaje konfederacji;

  • prawo do oporu;

  • rokosz Zebrzydowskiego i Lubomirskiego;

Źródło:

Definitio rokoszu, [w:] Pisma polityczne z czasów rokoszu Zebrzydowskiego 1606-1608, t. II, wyd. J. Czubek, Kraków 1918, s. 413-414.

Literatura:

Gierowski J. A., Konfederacje a postawa polityczna szlachty, [w:] Dzieje kultury politycznej w Polsce, red. J. A. Gierowski, Warszawa 1977.

Olszewski H., Sejm konny. Rzecz o funkcjonowaniu ideologii demokracji szlacheckiej w dawnej Polsce, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. XXXVII, 1985, z. 2.

Wisner H., Rokosz Zebrzydowskiego albo sandomierski: cezura czy epizod z dziejów walk politycznych początku XVII wieku, „Kwartalnik Historyczny”, R. XC, 1983, z. 3

Konflikty zbrojne i działania dyplomatyczne w okresie panowania Wazów.

  • wojny z Szwecją, Rosją i Turcją;

  • kontakty z Habsburgami i Francją;

referat:

  1. Bitwa pod Byczyną (1588)

Literatura:

Czapliński W., Władysław IV i jego czasy, Warszawa 1972, Kraków 2008.

Wójcik Z., Jan Kazimierz Waza, Wrocław 1997, 2004.

Wisner H., Rzeczpospolita i Habsburgowie. Czasy Zygmunta III, „Sobótka”, 1983

Wisner H., Władysław IV Waza, Wrocław 1995, 2009.

Wisner H., Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, 2006.

Wójcik Z., Międzynarodowe położenie Rzeczypospolitej, [w:] Polska XVII wieku. Państwo - społeczeństwo - kultura, red. J. Tazbir, Warszawa 1977.

Wójcik Z., Stosunki polityczne polsko-austriackie w drugiej połowie XVII wieku, „Sobótka”, 1983.

„Królowie rodacy” - panowanie Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego

  • obóz dworski i stronnictwo profrancuskie (malkontenci) w dobie panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego;

  • konfederacje w Gołębiu i Szczebrzeszynie;

  • opozycja antykrólewska w czasach Sobieskiego;

  • polityka wewnętrzna - dworskie projekty reform;

Źródło:

Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki, oprac. R. Pollak (fragment dot. elekcji Michała Korybuta Wiśniowieckiego)

Literatura:

Augustyniak U., Wazowie i „królowie rodacy”. Studium władzy królewskiej w Rzeczypospolitej XVII wieku, Warszawa 1999.

Chmielewska M., Sejm elekcyjny Michała Korybuta Wiśniowieckiego 1669 roku, Warszawa 2006.

Czarniecka A., Nikt nie słucha mnie za życia… Jan III Sobieski w walce z opozycyjną propagandą (1684-1696), Warszawa 2009.

Kłaczewski W., Abdykacja Jana Kazimierza. Społeczeństwo szlacheckie wobec kryzysu politycznego lat 1667-1668, Lublin 1993.

Komaszyński M., Legenda i prawda o ostatnich latach Jana III, „Sobótka”, R. 30, 1980.

Matwijowski K., Jan III Sobieski jako mąż stanu, „Sobótka”, R. 35, 1980.

Matwijowski K., Projekt reformy państwa z czasów Jana III Sobieskiego, „Sobótka”, R. 30, 1975.

Przyboś A., Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, Kraków 1984, 2007.

Przyboś K., Kandydatura Piasta w literaturze politycznej w bezkrólewiu po abdykacji Jana Kazimierza, „Studia Historyczne”, 1971.

Sokalski M., Między królewskim majestatem a szlachecką wolnością. Postawy polityczne szlachty małopolskiej w czasach Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Kraków 2002.

Studia z dziejów epoki Jana III Sobieskiego, red. K. Matwijowski, Wrocław 1984.

Wierzbicki L.A., O zgodę w Rzeczypospolitej. zjazd warszawski i sejm pacyfikacyjny 1673 roku, Lublin 2005.

Wójcik Z., Jan Sobieski 1629-1696, Warszawa 1994.

Rzeczpospolita w dobie unii z Saksonią.

  • bezkrólewie po śmierci Jana III Sobieskiego;

  • obraz Saksonii u progu XVIII wieku;

  • wettinowski system sprawowania władzy;

  • wielka wojna północna a Rzeczpospolita;

  • Stanisław Leszczyński;

  • konfederacja tarnogrodzka, konstytucje sejmu „niemego”;

  • walka o tron po Auguście II.

  • konfederacja dzikowska

  • wpływ wojen śląskich i wojny siedmioletniej na wewnętrzne dzieje Polski;

  • powstanie wielkich obozów politycznych: Familia i Potoccy;

  • próby reform polityczno-ustrojowych w okresie panowania Wettinów;

  • sejmy doby saskiej;

  • Saksonia i Polska - próba oceny unii.

Źródło:

Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III [O stanie dworskim]

Literatura:

Feldman J., Stanisław Leszczyński, Warszawa 1984, Kraków 2007.

Kurek J., U schyłku panowania Augusta II Sasa, Katowice 2003.

Markiewicz M., Rady senatorskie za Augusta II 1697-1733, Wrocław 1988.

Niedziela R., August II i jego otoczenie w świetle poezji politycznej, [w:] Inter maiestatem ac libertatem. Studia z dziejów nowożytnych dedykowane Profesorowi Kazimierzowi Przybosiowi, red. J. Stolnicki, M. Ferenc, J. Dąbrowski, Kraków 2010, s. 233-245.

Orszulik S., Kultura polityczna szlachty w świetle pism politycznych bezkrólewia 1696/97, „Sobótka”, 1982.

Orszulik S., Polemika wokół kandydatury Sobieskich do korony w okresie bezkrólewia 1696-1697, „Sobótka”, R. 1980.

Rzeczpospolita wielu narodów i jej tradycje. Materiały z konferencji „Trzysta lat od początku unii polsko-saskiej. Rzeczpospolita wielu narodów i jej tradycje”, Kraków 15-17 IX 1997 r., red. A. K. Link-Lenczowski, M. Markiewicz, Kraków 1999.

Sowa A., Świat ministrów Augusta II. Wartości i poglądy funkcjonujące w kręgu ministrów Rzeczypospolitej, Kraków 1995.

Staszewski J., August II Mocny, Wrocław 1998.

Staszewski J., August III Sas, Wrocław 1989, 2010.

Staszewski J., Pomysły reformatorskie czasów Augusta II, „Kwartalnik Historyczny”, R. LXXXII, 1975, z.4.

Rzeczpospolita w okresie stanisławowskim.

  • okoliczności wyboru Stanisława Poniatowskiego na króla polskiego;

  • sejm 1766 - kwestia dysydentów - konfederacje dysydenckie, konfederacja radomska 1767 i sejm „delegacyjny”;

  • konfederacja barska;

  • I rozbiór Polski;

  • Komisja Edukacji Narodowej;

  • Rada Nieustająca;

  • sprawa Kodeksu Zamoyskiego;

  • Sejm Czteroletni i Konstytucja 3 Maja;

  • konfederacja targowicka;

  • wojna z Rosją w 1792 r.

  • II rozbiór Polski;

  • postanowienia sejmu grodzieńskiego (1793);

  • powstanie kościuszkowskie;

  • III rozbiór Polski i abdykacja Stanisława Augusta Poniatowskiego;

Źródło:

Prawo o sejmikach, Ustawa o miastach, Konstytucja 3 maja

Literatura:

Grześkowiak-Krwawicz A., Czy król potrzebny jest w republice? Polscy pisarze polityczni wieku XVIII o miejscu i roli monarchy w Rzeczypospolitej. Zarys problematyki, [w:] Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej przez Zamek Królewski na Wawelu, Instytut Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Instytut Historii Akademii Pedagogicznej w Krakowie w dniach 2-5 kwietnia 2001, red. R. Skowron, Kraków 2003.

Leśnodorski B., Dzieło Sejmu Czteroletniego (1788-1792). Studium historyczno-prawne, Wrocław 1951.

Łaszewski R., Sejm Polski w latach 1764-1793, Warszawa 1973.

Łojek J., Geneza i obalenie Konstytucji 3 maja. Polityka zagraniczna Rzeczypospolitej 1787-1792, Lublin 1986.

Michalski J., Konstytucja 3 maja, Warszawa 1985.

Rostworowski E., Ostatni król Rzeczypospolitej. Geneza i upadek Konstytucji 3 maja, Warszawa 1966.

Zienkowska K., Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998, 2004.

Propozycje bibliograficzne dla referentów:

  1. Bues A., Stosunki Habsburgów z Polską i ich starania o polski tron w latach 1572-1573, „Kwartalnik Historyczny”, R CII, 1995, z. 2, Cynarski S., Uwagi w sprawie kandydatury habsburskiej w czasie pierwszych elekcji w Polsce, „Sobótka”, 1992, z.1-2., s. 63-68, Dubas-Urwanowicz E., Polacy i Litwini w działaniach dyplomatycznych Habsburgów w bezkrólewiach 2. poł. XVI wieku, [w:] Polska wobec wielkich konfliktów w Europie nowożytnej. Z dziejów dyplomacji i stosunków międzynarodowych w XV-XVIII wieku, Kraków 2009, s. 283-296, Quirini-Popławska D., Dwór medycejski i Habsburgowie a trzecia elekcja w Polsce, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce, XLII, 1998, s. 121-131, Winter E., Elekcje polskie 1575 i 1587 r. - z perspektywy Habsburgów, „Kwartalnik Historyczny”, R. 1981, s. 107-120.

  2. Pánek J., Wilhelm z Rożemberka. Polityk pojednania, Opole 2007, Slach M., Kandydatura Wilhelma z Rożemberka na tron polski w latach 1573-1575, „Sobótka”, R. XXI, 1963, z. 3, Zakrzewski W., Po ucieczce Henryka. Dzieje bezkrólewia 1574-1575, Kraków 1878.

  3. Boras Z., Bitwa pod Byczyną 1588, Katowice 1988, Kaczorowski W., Bitwa pod Byczyną, Opole 1988, Plewczyński M., Bitwa pod Byczyną 24.01.1588 r., „Studia i materiały do historii wojskowości”, t. XVII, cz. I, 1971, s. 125-170.

1