plik

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Roztwory, krople i mieszanki

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Zawiesiny, emulsje, leki homeopatyczne

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Niezgodności w płynnych postaciach leku recepturowego

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswojeniu wiedzy teoretycznej i nabyciu umiejętności

praktycznych związanych z wykonywaniem płynnych postaci leku recepturowego
i aptecznego.

W poradniku zamieszczono:

−

Wykaz wiedzy i umiejętności które powinieneś posiadać przystępując do opanowania
nowych umiejętności zaplanowanych w programie nauczania tej jednostki modułowej,

−

Cele kształcenia, czyli umiejętności, które opanujesz w wyniku realizacji jednostki do
której opracowany został poradnik.

−

Materiał nauczania zawierający podstawowe pojęcia, definicje, wyjaśnienia terminów,
które umożliwią Ci samodzielne przygotowanie się do wykonania przewidzianych
w programie jednostki modułowej ćwiczeń i zaliczenia sprawdzianów.

−

Pytania  sprawdzające  dotyczące  tematyki  zawartej  w  materiale  nauczania.  Poprawne
odpowiedzi  utwierdzą  Cię  w  przekonaniu,  że  jesteś  przygotowany  do  wykonywania
zaplanowanych  ćwiczeń.  Odpowiedzi  negatywne  sugerują,  że  powinieneś  powtórnie
przeczytać  i  przeanalizować  materiał nauczania. Zbyt  trudne  fragmenty  materiału możesz
opanować  przy  pomocy  nauczyciela  lub  kolegów  dla  których  opanowanie  materiału  nie
stwarzało żadnych trudności.

−

Ćwiczenia,  ich  treść,  sposób  wykonania,  wykaz  materiałów  i  sprzętu  niezbędnego  do
wykonania ćwiczeń. Treść ćwiczeń dobrana jest do każdego zakresu tematycznego tak, że
umożliwi  Ci  to  nabycie  sprawności  w  ćwiczonych  czynnościach.  Treść  określa  zakres
pracy i oczekiwane efekty. Liczba ćwiczeń związana jest z zakresem materiału nauczania.
Opis  czynności  ćwiczenia  ukierunkują  Twoją  pracę  przy  realizacji  ćwiczenia  poprzez
wskazywanie kolejności czynności.

−

Sprawdzian postępów po zakończeniu ćwiczeń pozwoli Ci na dokonanie samooceny
postępów edukacyjnych. Odpowiedzi NIE pokażą Ci braki, które powinieneś uzupełnić.

−

Sprawdzian osiągnięć z zakresu całej jednostki modułowej zawiera oprócz przykładowych
zestawów zadań testowych, instrukcje dotyczącą organizacji sprawdzianu i arkusz
odpowiedzi. Traktuj go jako sprawdzian próbny przed testem podsumowującym jednostkę
modułową niezbędnym do jej zaliczenia.

−

Ostatnim rozdziałem w tym poradniku jest spis literatury uzupełniającej związanej ściśle z
tematem jednostki modułowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

322[10].Z3.01

Analizowanie i ocenianie zapisu leku

recepturowego i aptecznego

322[10].Z3.02

Wykonywanie leków recepturowych

i aptecznych z surowców roślinnych

322[10].Z3.04

Wykonywanie

płynnych leków

recepturowych

322[10].Z3.05

Wykonywanie

półstałych leków

recepturowych

322[10].Z3.07

Kontrolowanie

i wydawanie

gotowego leku

322[10].Z3.06

Wykonywanie

jałowych leków

recepturowych

322[10].Z3

Leki recepturowe i apteczne

322[10].Z3.03

Wykonywanie

stałych leków

recepturowych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

przestrzegać zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, zasad ergonomii oraz regulaminu
pracowni,

−

współpracować w grupie,

−

korzystać z Farmakopei Polskiej,

−

poszukiwać informacji z różnych źródeł,

−

posługiwać się terminologią chemiczną,

−

analizować i oceniać zapis leku recepturowego,

−

przeliczać dawki,

−

interpretować podstawowe pojęcia fizyczne i chemiczne,

−

obserwować i opisywać zjawiska fizyczne i reakcje chemiczne,

−

dokumentować obserwacje i podejmowane działania,

−

określać ogólne zasady wykonywania leków recepturowych,

−

wykonywać wodne wyciągi z surowców roślinnych,

−

określać podstawowe niezgodności zachodzące przy sporządzaniu leków recepturowych,

−

dobierać etykiety do leku recepturowego,

−

rozróżniać podstawowe utensylia używane w recepturze,

−

formułować ogólne zasady Dobrej Praktyki Wytwarzania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

scharakteryzować płynne postacie leków recepturowych,

−

określić właściwości fizykochemiczne składników recepty na płynne leki recepturowe,

−

scharakteryzować czynniki technologiczne warunkujące dostępność biologiczną leków
płynnych,

−

dobrać opakowanie leku recepturowego do określonej postaci,

−

dokonać kontroli dawkowania płynnych postaci leków recepturowych,

−

sporządzić roztwory lecznicze z uwzględnieniem roztworów zapasowych,

−

sporządzić mazidła i emulsje,

−

sporządzić krople do użytku wewnętrznego i zewnętrznego (z wyjątkiem kropli do oczu),

−

wykonać zawiesiny do użytku wewnętrznego i zewnętrznego,

−

wykonać mieszanki farmakopealne i lekospisowe,

−

określić niezgodności najczęściej występujące w mieszankach oraz sposoby ich
poprawiania,

−

posłużyć się obliczeniami farmaceutycznymi,

−

sporządzić płynne leki homeopatyczne,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Roztwory, krople i mieszanki

4.1.1. Materiał nauczania

Płynne leki recepturowe są najczęściej przepisywaną formą leku recepturowego.

Stosowane są w różnych postaciach i wprowadzane do organizmu różnymi drogami:

−

per os – roztwory, krople, mikstury, zawiesiny, emulsje,

−

per rectum – wlewy doodbytnicze,

−

per vaginam – wlewy dopochwowe,

−

ad usum externum – płukanki, okłady, krople do uszu, nosa, oczu, mazidła, pudry płynne.
Leki płynne do użytku wewnętrznego wydaje się z etykietami koloru białego, do użytku

zewnętrznego z etykietami koloru pomarańczowego. Przyjmuje się je w dawkach większych
np. łyżkami, lub mniejszych kroplami.

Roztwory – solutiones są płynną postacią leku recepturowego przeznaczoną do

stosowania zewnętrznego jak i wewnętrznego. Otrzymuje się je przez rozpuszczenie jednej lub
kilku substancji leczniczych (solvendum) w rozpuszczalniku lub ich mieszaninie (solvens seu
menstruum). Są to preparaty przezroczyste o barwie i zapachu właściwym dla składników.

Rozpuszczalnikami mogą być woda, woda aromatyczna, wina lecznicze, etanol, glicerol,

oleje roślinne i parafina płynna. Jako solvendum może być użyta substancja lecznicza stała lub
ciekła. Termin solutio oznacza zawsze roztwór wodny, nawet jeśli nie podano rozpuszczalnika.
Zastosowanie innego rozpuszczalnika musi być wyraźnie zaznaczone na recepcie.

Przyjmując za kryterium podziału rodzaj użytego rozpuszczalnika, roztwory dzielimy na:

−

Solutiones aquosae – roztwory wodne, w których rozpuszczalnikiem jest woda

oczyszczona otrzymywana z odpowiedniej jakości wody do picia metodą destylacji, wymiany
jonowej lub odwróconej osmozy. Dla leków objętych wymaganiem jałowości stosuje się
zgodnie z FP VI wodę do wstrzykiwań i wodę do sporządzania kropli do oczu.

−

Solutiones spirituosae – roztwory spirytusowe o stężeniu etanolu do 40°

(360 g/l). Alkohol etylowy jest bezbarwną, lotną i łatwo palną cieczą o charakterystycznym
zapachu. Stosowany jest jako rozpuszczalnik zarówno w lekach do użytku zewnętrznego jak
i wewnętrznego. W stężeniu 70% (v/v) ma właściwości odkażające.

−

Spirituosa medicata – roztwory spirytusowe o stężeniu etanolu powyżej 40°.

−

Solutiones glicerinatae – roztwory glicerolowe. Glicerol jest bezbarwną, bezwonną cieczą

o konsystencji syropu i słodkawym smaku. Zawiera około 14% wody. Z wodą i alkoholem
etylowym miesza się w każdym stosunku. Ma zastosowanie jako rozpuszczalnik w lekach do
użytku wewnętrznego jak i zewnętrznego. Jest środkiem utrzymującym wilgoć.

−

Solutiones oleosae – roztwory olejowe. Olej rycynowy (Ricini oleum) jest olejem

nieschnącym. Stosuje się go do sporządzania emulsji i mazideł. Olej rzepakowy (Rapae oleum)
służy do sporządzania roztworów olejowych, emulsji, mazideł. Jest olejem półwysychającym.

Pod względem fizykochemicznym roztwory dzielimy na:

−

roztwory rzeczywiste, w których wielkość cząstek substancji rozpuszczonej nie
przekracza 1 nm (wodne roztwory rzeczywiste sączy się w celu uzyskania pełnej
przezroczystości),

−

roztwory koloidalne o wielkości cząstek od 1 do 100 nm (roztworów koloidalnych nie
sączy się).
Zaletą leków w postaci roztworów jest jednolitość rozproszenia substancji leczniczej,

łatwość dawkowania i możliwość podawania różnymi drogami oraz łatwość wchłaniania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wadą zaś jest mniejsza trwałość w stosunku do stałych postaci, mniej dokładne dawkowanie
oraz trudność przy wykonywaniu leku z substancji trudno rozpuszczalnych. Ze względu na
zmniejszoną trwałość roztwory przepisywane są najczęściej w ilości od 50 do 250 g. Roztwory
mogą być stosowane per se lub po ich rozcieńczeniu czy wymieszaniu z innymi lekami.

Stężenie roztworu może być określone na recepcie w różny sposób:

−

w procentach,

−

w promilach,

−

przez podanie stosunku substancji leczniczej do ilości roztworu (np. 1:10 lub 1+9 lub
1,0/10,0),

−

przez podanie ilości rozpuszczalnika lub podanie masy gotowego leku.
Farmakopea Polska VI zaleca określenie stężenia w g/l lub g/ml.
Przy sporządzaniu roztworów konieczna jest znajomość właściwości fizycznych

i chemicznych substancji leczniczych, w tym stopnia rozpuszczalności. Wiadomości te
pozwalają na uniknięcie niezgodności fizycznych. Farmakopea Polska VI wprowadza
następujące określenia rozpuszczalności substancji leczniczych:

Tabela 1. Określenie rozpuszczalności wg Farmakopei Polskiej VI

Określenie rozpuszczalności

Ilość rozpuszczalnika potrzebna do rozpuszczenia 1 cz.
substancji

Bardzo łatwo rozpuszczalny

< 1

Łatwo rozpuszczalny

1-10

Rozpuszczalny

10-30

Dość trudno rozpuszczalny

30-100

Trudno rozpuszczalny

100-1000

Bardzo trudno rozpuszczalny

1 000-10 000

Praktycznie nierozpuszczalny

> 10 000

Na szybkość rozpuszczania oprócz stężenia wpływ mają także:

−

stopień rozdrobnienia (stąd substancje grubokrystaliczne należy najpierw rozdrobnić przez
rozcieranie w moździerzu),

−

temperatura rozpuszczalnika (rozpuszczanie można prowadzić w podwyższonej
temperaturze zwracając uwagę na wrażliwość substancji na zmianę temperatury),

−

mieszanie przyrządzanego leku (za pomocą bagietki lub mieszadła laboratoryjnego),

−

dodatek solubilizatorów.
Ogólne zasady sporządzania roztworów
Po dokładnym przeczytaniu i przeanalizowaniu recepty należy przygotować niezbędny

sprzęt  i  utensylia.  Substancje  lecznicze  stałe  odważa  się  na  krążkach  pergaminowych,  każdy
oddzielnie  w  kolejności  od  najmniejszej  do  największej.  Przepisaną  ilość  rozpuszczalnika
bezpiecznie  jest  podzielić  na  części  i  w  każdej  oddzielne  rozpuszczać  odważone  substancje
stałe,  pozwala  to  na  uniknięcie  niezgodności  recepturowych.  Jeśli  rozpuszczamy  substancje
w jednej  porcji  rozpuszczalnika  należy  pamiętać  o  tym,  że  kolejną  substancję  wsypujemy
dopiero  po  całkowitym  rozpuszczeniu  poprzedniej.  Roztwory  rzeczywiste  cedzi  się  przez
zwitek  waty  lub  gazę  do  wytarowanej  butelki,  a  koloidalne  bezpośrednio  wlewa  do  butelki.
Pozostałą  częścią  rozpuszczalnika  uzupełnia się do  przepisanej  masy,  butelkę  zakręca  się, lek
miesza  i  dołącza  odpowiednią  etykietkę.  Do  pracy  z  rozpuszczalnikami  hydrofobowymi
wszystkie  naczynia  muszą  być  bezwzględnie  suche,  w  przeciwnym  wypadku  otrzyma  się
roztwory mętne.

Dopuszczalne odchylenie od deklarowanej masy leku płynnego zależy od jego masy:

−

dla leków o masie do 5,0-10,0 g wynosi ± 10%,

−

dla leków o masie powyżej 200,0 g wynosi ±1%.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dla leków aptecznych sposób przygotowania zamieszczony jest w Farmakopei Polskiej.

Skład i sposób przyrządzenia takiego leku musi ściśle odpowiadać zapisom odpowiedniej
monografii.

Roztwory można także przygotowywać poprzez rozcieńczanie (dilutiones) roztworów

o wyższym  stężeniu.  Przykładem  są  rozcieńczenia  perhydrolu,  formaldehydu,  kwasu
mlekowego,  kwasu  solnego,  etanolu.  Wyliczeń  dokonuje  się  układając  proporcje  lub
korzystając ze „złotej reguły mieszania”: w lewym górnym rogu wpisuje się stężenie roztworu
rozcieńczanego  (wyjściowego).  W  lewym  dolnym  kwadracie  wpisuje  się  stężenie
rozpuszczalnika używanego do rozcieńczenia. W przypadku wody wpisuje się 0. Na przecięciu
przekątnych wpisuje się oczekiwane stężenie. W prawym górnym i dolnym kwadracie wpisuje
się różnice obliczone z wartości po przekątnych. Te różnice określają ilości roztworów , które
należy zmieszać aby otrzymać roztwór o żądanym stężeniu. Stężenia roztworów oficynalnych i
ich rozcieńczeń najczęściej określa się w procentach. Spotyka się także zwyczajowe określenia
opisowe  odpowiadające  ściśle  określonym  stężeniom  np.  concentratus,  dilutus,  solutio,
solutus,  aqua,  liquor  (Acidum  hydrochloridum  dilutum  oznacza  10%  roztwór  kwau  solnego,
Hydrogenii  peroxydum  concentratus  oznacza  30%  roztwór  nadtlenku  wodoru).  W  skład
oficynalnych  roztworów  wchodzą  często  substancje  pomocnicze  np.  solubilizatory,  które  tak
jak  substancje  lecznicze  mogą  wpływać  na  powstawanie  niezgodności.  W  przypadku
rozcieńczania  etanolu  należy  pamiętać  o  tzw.  zjawisku  kontrakcji  występującym  przy
mieszaniu wody z etanolem. Ilości etanolu i wody potrzebne do otrzymania roztworu etanolu o
określonym stężeniu wylicza się korzystając z tablic zawartych w Farmakopei Polskiej VI.

Ułatwieniem pracy przy wykonywaniu leków recepturowych jest zastosowanie tzw.

roztworów zapasowych. Są to roztwory substancji najczęściej używanych o stężeniu wyższym
od przeciętnie stosowanego. Żądane stężenie otrzymuje się przez rozcieńczenie roztworu
zapasowego, przez co oszczędza się czas potrzebny na rozpuszczenie każdorazowo substancji
leczniczej. Roztwory zapasowe sporządza się tylko z takich substancji, które nie ulegają
zmianom w roztworach i nie stanowią dobrej pożywki dla drobnoustrojów.

Mieszanki – mixturae są płynną, wieloskładnikową postacią leku recepturowego do

użytku  wewnętrznego.  Przepisuje  się  je  najczęściej  w  ilości  od  60,0-250,0  g.  W  skład
mieszanek wchodzą substancje lecznicze o różnych właściwościach fizykochemicznych- stałe i
płynne,  roztwory,  odwary,  napary,  maceracje,  syropy,  nalewki,  wyciągi,  kleiki,  wody
aromatyczne.  Mieszanki  mogą  być  klarowne,  opalizujące  lub  w  formie  zawiesin-  mętne,
niekiedy mogą się nawet rozwarstwiać.

Mieszanki mętne noszą nazwę mixturae agitandae i wymagają dokładnego zmieszania

przed ich użyciem. Po zmieszaniu powinny odzyskiwać równomierne rozproszenie składników
przynajmniej na czas pobrania leku. Z reguły na opakowaniach mieszanek umieszcza się
informację „zmieszać przed użyciem”.

Mieszanki są niedawkowaną postacią leku. Zażywa się je łyżką lub łyżeczką i dlatego też

niewskazane jest zapisywanie w postaci mieszanek substancji bardzo silnie działających Sposób
zapisywania recept na mieszanki nie różni się od sposobu zapisywania innych postaci leku
recepturowego – stosuje się ogólnie przyjęte zasady. Mieszanki są nietrwałą postacią leku.
Przewidziany dla nich termin ważności to ok. 7dni.

Gotowych mieszanek nie należy sączyć, jedynie roztwory rzeczywiste wchodzące w skład

mieszanki. Substancje poprawiające smak, zapach czy wygląd mieszanek powinny być dobrane
do charakteru ich działania tak, aby pełnić jednocześnie rolę leków wspomagających. Do
mieszanek o działaniu wykrztuśnym dodaje się syropów o działaniu wykrztuśnym, do
mieszanek zwiększających łaknienie dodaje się syropu pomarańczowego.

Sposób wykonania mieszanek. Przed przystąpieniem do wykonywania leku należy

bardzo dokładnie przeczytać receptę, przeanalizować pod względem ewentualnych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

niezgodności i przeliczyć dawki leków dla których określone są dawki maksymalne. Dobrać
odpowiedni sprzęt i utensylia.

Substancje lecznicze stałe odważa się w kolejności od najmniejszej do największej, każdą

osobno  na  krążku  pergaminowym  i  rozpuszcza  kolejno  w  porcjach  przepisanego
rozpuszczalnika  (najczęściej  wody).  Roztwory  rzeczywiste  sączy  się  do  wytarowanej  butelki
a roztwory koloidalne przelewa bezpośrednio. Pozostałą częścią rozpuszczalnika uzupełnia się
mieszankę  do  masy  wynikającej  z  sumowania  przepisanej  masy  rozpuszczalnika
i rozpuszczonych w nim składników.

Dopiero po rozpuszczeniu substancji stałych dodaje się nalewki. Jako roztwory etanolowe

mogą ułatwić rozpuszczenie substancji stałych.

Wszystkie składniki poprawiające smak, zapach czy wygląd dodaje się do gotowej

mieszanki. Substancje lecznicze zapisywane kroplami dodaje się w pierwszej kolejności, chyba
że są to substancje lotne, wówczas dodaje się je na samym końcu.

Substancje stałe trudno rozpuszczalne, nierozpuszczalne, grubokrystaliczne oraz

substancje gęste lub wyciągi suche należy najpierw rozetrzeć w moździerzu a dopiero potem
rozpuścić lub zawiesić i dodać do mieszanki.

Jeżeli w recepcie nie przepisano wody do rozpuszczenia stałych substancji leczniczych

a jedynie  syropy,  należy  je  rozpuścić  na  zimno  lub  ciepło  w  syropach,  jeżeli  są  w  nim
rozpuszczalne.  Jeżeli  nie  dodaje  się  możliwie  najmniejszą  ilość  wody  lub  innego
rozpuszczalnika,  zmniejszając  jednocześnie  ilość  syropów  tak,  aby  masa  leku  nie  uległa
zmianie.  Wprowadzoną  korektę  należy  zaznaczyć  na  recepcie.  Ilość  wprowadzanego
rozpuszczalnika  zasadniczo  nie  powinna  przekraczać  5%  całej  masy  leku.  Nie  zawsze  jednak
jest możliwe przestrzeganie granicy 5%.

Jeżeli przepisana jest w mieszance nierozpuszczalna forma substancji leczniczej, należy

zamienić na formę rozpuszczalną uwzględniając różnice wynikające z różnicy masy
cząsteczkowej kwasu lub zasady a masy cząsteczkowej ich soli.

Do gotowej mieszanki dołącza się etykietkę koloru białego.
Zdarza się, że lekarze przepisują leki ze zbioru Receptarium Polonicum z 1947 r. używając

tylko nazw skróconych np. Mixtura pepsini, które należy wykonać według składu podanego w
tym  zbiorze.  Zbiór  przepisów  na  leki  recepturowe  do  użytku  lekarzy  i farmaceutów
opracowany  został  przez  W.  Głowackiego.  Każdy  lek  miał  swoją  nazwę,  co  ułatwiało
porozumienie  między  lekarzem  a  farmaceutą  bez  konieczności  przepisywania  na  recepcie
pełnego składu.

Mixtura pepsini

Rp.

Pepsini

2,5

Acidi hydrochloridi 10% 1,0

Auranti trae

2,0

Aquae

ad 100,0

M.f.mixt.

D.S. 3 x dziennie łyżkę stołową

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Liquor pectoralis

Rp.

Ammonii anisati spir.

2,5

Althaeae sir.

15,0

Aquae

ad 100,0

D.S. Co 2 godziny łyżkę stołową

Mixtura nervina

Rp.

Kalii bromidi

8,0

Natrii bromidi

Ammonii bromidi

aa 4,0

Aquae

ad 200,0

M.f.sol.

Farmakopea Polska VI określa dla bromków maksymalne dawki dobowe. Dla bromków

sodu i potasu 1,0 g, dla bromku amonu 0,5 g, w związku z tym dawkowanie powyższej
mieszanki powinno być określone jak 2x dziennie łyżeczkę.

Mixtura Valerianae bromata

Rp.

Valerianae tint.

20,0

Natrii bromidi

10,0

Menthae pip. aq.

50,0

Aquae

ad 200,0

D.S. 3 razy dziennie łyżkę stołową

Chociaż w praktyce aptecznej odchodzi się już od roztworów zapasowych, niemniej

jednak są one dopuszczalne przy wykonywaniu mieszanek. Konieczne jest uwzględnienie ilości
wody, która zostaje dodana do mieszanki z roztworem zapasowym.

Mieszanki mogą zawierać w swoim składzie wodne wyciągi z surowców roślinnych –

odwary,  napary,  maceracje.  Przy  wykonywaniu  takich  preparatów  należy  w  pierwszej
kolejności  wykonać  lege  artis  wodny  wyciąg,  w  nim  rozpuszczać  przepisane  w  recepcie
substancje  stałe,  a  następnie  dodawać  płynne  składniki  zgodnie  z  zasadami  podanymi  przy
sporządzaniu  mieszanek.  Jeżeli  rozpuszczanie  nastręcza  trudności,  to  podobnie  jak  przy
mieszankach z syropami, bez przepisanej wody jako rozpuszczalnika można je rozpuścić w jak
najmniejszej  ilości  wody  lub  etanolu.  Ilość  wody  przeznaczoną  do  sporządzenia  wodnego
wyciągu należy wówczas zmniejszyć o ilość, która została zużyta do rozpuszczenia substancji
stałych.  Nie  powinna  ona  jednak  przekraczać  10%.  Nie  wskazane  jest  w  tym  przypadku
korzystanie z roztworów zapasowych.

Krople – Guttae, są to stężone roztwory środków leczniczych (związków chemicznych,

wyciągów roślinnych) należących najczęściej do wykazu A, B, N, które dawkuje się kroplami.
Mogą być podawane doustnie oraz mogą być stosowane zewnętrznie np. do oka, ucha, nosa.

Przepisuje się je najczęściej w ilości od 5,0 do 30,0 g i podaje w ilości 10–30 kropli

jednorazowo, co oznacza że w takiej właśnie ilości kropli powinna być zawarta dawka
jednorazowa substancji leczniczej. Do kropli nie dodaje się substancji poprawiających smak.

Wydaje się je w butelkach z zakraplaczem gwarantującym, że odmierzane krople będą

prawidłowej  wielkości.  Ze  względu  na  zawartość  w  kroplach  substancji  z  wykazu  A,  B,  N,
wymagane  jest  dokładne  ich  dawkowanie,  czyli  dokładne  odmierzanie  dawek.  O  wielkości
kropli  decyduje  przede  wszystkim  napięcie  powierzchniowe  cieczy,  średnica  wylotu
kroplomierza  i  szybkość  kroplenia.  Im  większe  jest  napięcie  powierzchniowe  i  średnica
kroplomierza  tym  masa  kropli  jest  większa.  O  wielkości  kropli  decyduje  także  napięcie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

międzyfazowe między cieczą a ścianką kroplomierza. Krople właściwej wielkości otrzymuje się
z  czystego  kroplomierza.  Kroplomierz  normalny  w  konwencji  międzynarodowej  to  taki,
z którego  przy  zachowaniu  odpowiednich  warunków  temperatury  i  kroplenia  z  1  g  wody
otrzymuje  się  20  kropel.  Masa  kropli  zależy  od  gęstości  cieczy  i  waha  się  w  granicach
od 14–59 mg.

Nazwa kropli do użytku wewnętrznego tworzona jest od ich działania i zastosowania:

−

Guttae cardiacae – krople nasercowe,

−

Guttae sedativae – krople uspokajające,

−

Guttae hypnoticae – krople nasenne,

−

Guttae stomachicae – krople żołądkowe.
Nazwa kropli do użytku zewnętrznego odpowiada drodze ich podania:

−

Guttae ophtalmicae – krople do oczu,

−

Guttae otologicae – krople do uszu,

−

Guttae rhinologicae – krople do nosa.
W celu sprawdzenia dawek substancji leczniczych w kroplach konieczna jest znajomość

wielkości masy pojedynczej kropli dla roztworów i cieczy stosowanych w recepturze.

Przygotowanie recept w postaci kropli odbywa się tak samo jak roztworów czy

mieszanek. Substancje stałe kolejno rozpuszcza się w odpowiednim rozpuszczalniku i sączy
jeśli są to roztwory rzeczywiste do wytarowanej butelki. Przepisane płynne składniki odważa
się bezpośrednio do butelki i miesza.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Czy potrafisz dokonać podziału płynnych leków recepturowych w zależności od drogi ich

podania?

2. Czy potrafisz określić miary domowe i ich wielkość stosowane do dozowania płynnych

postaci leków?

3.  Czy wiesz co oznacza termin solutio?
4.  Czy potrafisz dokonać podziału roztworów w zależności od użytego rozpuszczalnika?
5.  Czy  potrafisz  dokonać  podziału  roztworów  biorąc  za  kryterium  podziału  właściwości

fizykochemiczne?

6. Czy

potrafisz

zinterpretować

informacje

dotyczące

rozpuszczalności

zawarte

w monografiach szczegółowych substancji?

7.  Czy wiesz jakie czynniki wpływają na szybkość rozpuszczania?
8.  Czy wiesz co to są solubilizatory?
9.  Czy znasz ogólne zasady sporządzania roztworów?
10.  Czy wiesz co to są dilutiones?
11.  Czy potrafisz dokonać niezbędnych obliczeń przy rozcieńczaniu roztworów?
12.  Czy wiesz co to są roztwory zapasowe i jakie mają zastosowanie w recepturze?
13.  Czy wiesz co to są mieszanki recepturowe?
14.  Czy znasz ogólne zasady sporządzania mieszanek?
15.  Czy wiesz co to jest Receptarium Polonicum i w jakim celu został wydany?
16.  Czy potrafisz wymienić najbardziej znane mieszanki zawarte w tym zbiorze?
17.  Czy potrafisz scharakteryzować krople jako płynną postać leku recepturowego?
18.  Czy potrafisz dokonać podziału kropli?
19.  Czy wiesz od czego zależy dokładność dawkowania kropli?
20.  Czy wiesz co to jest kroplomierz normalny?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zinterpretuj

właściwości

fizykochemiczne

składników

mieszanki,

określone

w monografiach szczegółowych i na tej podstawie zaproponuj sposób wykonania leku. Określ
niezbędne informacje dotyczące warunków przechowywania leku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący mieszanek i poszerzyć

wiadomości z literatury uzupełniającej,

2)  uważnie przeczytać treść ćwiczenia i przyjrzeć się otrzymanym od nauczyciela receptom,
3)  sprawdzić skład leku,
4)  sprawdzić  w  Farmakopei  właściwości  fizykochemiczne  substancji  leczniczych

przepisanych w recepcie, postać, rozpuszczalność, wrażliwość na światło, temperaturę,
wilgoć, siłę działania, miejsce aplikacji, dawki,

5) sprawdzić przepisane ilości substancji leczniczych, dla których określone są w Farmakopei

Polskiej dawki maksymalne,

6)  określić wszystkie utensylia niezbędne do wykonania leku,
7)  stałe i płynne składniki uszeregować w zależności od siły działania i ilości,
8)  określić ilość przepisanego rozpuszczalnika,
9)  określić  na  podstawie  siły  działania  i  ilości  substancji  leczniczych  kolejność  odważania

i rozpuszczania,

10) wskazać która z substancji ze względu na wielkość cząstek będzie wymagała roztarcia

przed rozpuszczeniem,

11) wskazać, która z substancji rozpuści się po podgrzaniu rozpuszczalnika,
12) określić, który z roztworów powstałych po rozpuszczeniu substancji będzie roztworem

rzeczywistym, a który koloidalnym,

13) określić, które z roztworów będą wymagały sączenia, a które będą bezpośrednio

przelewane,

14) wskazać, które z płynnych składników mogą zwiększać, a które zmniejszać

rozpuszczalność substancji stałych,

15) określić na podstawie siły działania, przepisanej ilości oraz wpływu na rozpuszczalność,

kolejność dodawania płynnych składników leku,

16) określić, na podstawie właściwości substancji i ich wrażliwości na różne czynniki

zewnętrzne warunki przechowywania gotowego leku,

17) zapisać wszystkie spostrzeżenia w zeszycie ćwiczeń,
18) efekty pracy przedstawić na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

zestaw 2 recept przygotowanych przez nauczyciela,

−

literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Wykonaj roztwory proste i złożone do użytku wewnętrznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący roztworów i poszerzyć

wiadomości z literatury uzupełniającej,

2)  przeczytać uważnie otrzymaną od nauczyciela receptę,
3)  rozszyfrować wszystkie skróty zapisane w recepcie,
4)  sprawdzić w Farmakopei Polskiej właściwości fizykochemiczne substancji wchodzących w

skład roztworu (zwracając uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, dawkę,
działanie i zastosowanie, sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

5)  sprawdzić dawki substancji, dla których Farmakopea Polska określa dawki maksymalne,
6)  sprawdzić czy substancje lecznicze wchodzące w skład leku nie tworzą niezgodności,
7)  sprawdzić czy wszystkie substancje stałe rozpuszczają się w przepisanym rozpuszczalniku,
8)  sprawdzić  czy  przepisane  substancje  mają  strukturę  grubych  kryształów  i  należy  je

najpierw rozetrzeć w moździerzu,

9) sprawdzić czy rozpuszczają się na zimno czy należy najpierw ogrzać rozpuszczalnik,
10) sprawdzić czy powstałe po rozpuszczeniu substancji roztwory są roztworami

rzeczywistymi czy koloidalnymi,

11) ustalić kolejność odważania i rozpuszczania substancji stałych (od najmniejszej ilości lub

od najsilniej działającej),

12)  sprawdzić czy posiadasz wszystkie substancje niezbędne do wykonania leku,
13)  przygotować niezbędny sprzęt i utensylia,
14)  przygotować odpowiedniej wielkości butelkę z zakrętką,
15)  przygotować białą sygnaturkę,
16)  wytarować butelkę z lejkiem (w lejku powinna znajdować się gaza ze zwitkiem zwilżonej

waty),

17)  odważyć substancje w ustalonej kolejności (w razie potrzeby rozcierać),
18)  rozpuścić w porcjach przepisanego rozpuszczalnika (w razie potrzeby ogrzewać),
19)  roztwory  rzeczywiste  przesączyć  do  wytarowanej  butelki,  koloidalne  przelać

bezpośrednio,

20)  uzupełnić rozpuszczalnikiem do przepisanej masy,
21)  zamknąć butelkę, wymieszać i nalepić etykietkę,
22)  uporządkować stanowisko pracy,
23)  zapisać sposób przygotowania w zeszycie ćwiczeń,
24)  zaprezentować wyniki swojej pracy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: moździerze, pistle różnych rozmiarów, kliszki celuloidowe, łopatki i łyżeczki
plastikowe lub metalowe, naczynia do przechowywania substancji leczniczych, zlewki,
lejki, gaziki, wata, wagi apteczne: techniczne i elektroniczne, odważniki,

−

surowce farmaceutyczne, środki lecznicze i substancje pomocnicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

zestaw recept na roztwory proste i złożone,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

Ćwiczenie 3

Wykonaj rozcieńczenie (Dilutiones) roztworu oficynalnego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania dla ucznia dotyczący roztworów i poszerzyć wiadomości

z literatury uzupełniającej,

2) przeczytać uważnie recepty przygotowane przez nauczyciela,
3) odszukać w Farmakopei Polskiej monografie szczegółowe poszczególnych składników

recepty dotyczące roztworów oficynalnych z których będzie wykonywać rozcieńczenie
(zwracając uwagę na właściwości substancji leczniczej, stężenie, działanie i zastosowanie,
sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

4) obliczyć ilość substancji leczniczej potrzebnej do wykonania przepisanego roztworu,
5) obliczyć jaka ilość stężonego roztworu zawiera potrzebną do wykonania ilość substancji

leczniczej,

6)  zaplanować tok postępowania,
7)  przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie i sygnaturę leku,
8)  odważyć wyliczoną ilość stężonego roztworu,
9)  uzupełnić wodą do przepisanej masy,
10)  zapakować  roztwór,  wymieszać,  dołączyć  odpowiednią  sygnaturę,  etykietę  i  wszystkie

niezbędne dla pacjenta informacje,

11) uporządkować miejsce pracy,
12) opisać wykonanie recepty w zeszycie ćwiczeniowym.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: naczynia do przechowywania substancji leczniczych, zlewki, lejki, wagi apteczne:
techniczne i elektroniczne, odważniki,

−

surowce farmaceutyczne, środki lecznicze i substancje pomocnicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

zestaw recept na roztwory proste (Dilutiones) przygotowanych przez nauczyciela (2 – 3),

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Wykonaj roztwór wodny, etanolowy, olejowy lub glicerolowy do użytku zewnętrznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania dla ucznia dotyczący roztworów do użytku zewnętrznego

i poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2)  przeczytać uważnie recepty przygotowane przez nauczyciela,
3)  przeanalizować receptę pod względem: poprawności zapisu, sposobu zapisu,
4)  odszukać  w  Farmakopei  Polskiej  monografie  szczegółowe  poszczególnych  składników

recepty (zwracając uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, dawkę, działanie i
zastosowanie, sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

5)  przeliczyć dawki (stężenia) dla substancji silnie działających,
6)  w przypadku roztworu etanolowego przeliczyć stężenie etanolu,
7)  zaplanować tok postępowania (kolejność odważania, sposób rozpuszczania),
8)  przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie i sygnaturę leku,
9)  wykonać pracę zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Wytwarzania i przepisami BHP,
10)  zapakować roztwór, dołączyć odpowiednią sygnaturę i etykietę,
11)  uporządkować miejsce pracy,
12)  opisać wykonanie recepty w zeszycie ćwiczeniowym.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: moździerze, pistle różnych rozmiarów, kliszki celuloidowe, łopatki i łyżeczki
plastikowe lub metalowe, naczynia do przechowywania substancji leczniczych, zlewki,
lejki, wagi apteczne: techniczne i elektroniczne, odważniki,

−

surowce farmaceutyczne, środki lecznicze i substancje pomocnicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

zestaw recept na roztwory do użytku zewnętrznego,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

Ćwiczenie 5

Wykonaj mieszankę recepturową.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania dla ucznia dotyczący mieszanek recepturowych i poszerzyć

wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) przeczytać uważnie receptę przygotowaną przez nauczyciela,
3) przeanalizować receptę pod względem: poprawności zapisu, sposobu zapisu,

ewentualnych niezgodności,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) odszukać w Farmakopei Polskiej monografie szczegółowe poszczególnych składników

recepty (zwracając uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, dawkę, działanie i
zastosowanie, sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

5) przeliczyć dawki dla substancji silnie działających z uwzględnieniem sposobu dawkowania,
6) zaplanować tok postępowania (kolejność odważania, sposób rozpuszczania, cedzenia,

kolejność dodawania substancji płynnych),

7)  przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie i sygnaturę leku,
8)  wykonać pracę zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Wytwarzania i przepisami BHP,
9)  zapakować miksturę, dołączyć odpowiednią sygnaturę i etykietę,
10)  uporządkować miejsce pracy,
11)  opisać wykonanie recepty w zeszycie ćwiczeniowym.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

surowce farmaceutyczne, środki lecznicze i substancje pomocnicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

zestaw recept (4 – 5) na mieszanki,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

Ćwiczenie 6

Wykonaj mieszankę recepturową zawierającą w swoim składzie odwar, napar lub

macerację.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania dla ucznia dotyczący mieszanek recepturowych i poszerzyć

wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) przeczytać uważnie receptę przygotowaną przez nauczyciela,
3) przeanalizować receptę pod względem: poprawności zapisu, sposobu zapisu,

ewentualnych niezgodności,

4) odszukać w Farmakopei Polskiej monografie szczegółowe poszczególnych składników

recepty (zwracając uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, dawkę, działanie i
zastosowanie, sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

5)  przeliczyć dawki dla substancji silnie działających z uwzględnieniem sposobu dawkowania,
6)  przygotować w pierwszej kolejności odwar, napar lub macerację,
7)  zaplanować  dalszy  tok  postępowania  (kolejność  odważania,  sposób  rozpuszczania,

cedzenia, kolejność dodawania substancji płynnych),

8)  przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie i sygnaturę leku,
9)  wykonać pracę zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Wytwarzania i przepisami BHP,
10)  zapakować miksturę, dołączyć odpowiednią sygnaturę i etykietę,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

11) uporządkować miejsce pracy,
12) opisać wykonanie recepty w zeszycie ćwiczeniowym.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: moździerze, pistle różnych rozmiarów, kliszki celuloidowe, łopatki i łyżeczki
plastikowe lub metalowe, naczynia do przechowywania substancji leczniczych, zlewki,
lejki, gaziki , wata, wagi apteczne: techniczne i elektroniczne, odważniki,

−

surowce farmaceutyczne, środki lecznicze i substancje pomocnicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

zestaw recept na mieszanki z odwarami, maceracjami, naparami,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

Ćwiczenie 7

Wykonaj mieszankę recepturową z wykorzystaniem roztworu zapasowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania dla ucznia dotyczący mieszanek recepturowych, roztworów

zapasowych i poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) przeczytać uważnie receptę przygotowaną przez nauczyciela,
3) przeanalizować receptę pod względem: poprawności zapisu, sposobu zapisu,

ewentualnych niezgodności

4) odszukać w Farmakopei Polskiej monografie szczegółowe poszczególnych składników

recepty, (zwracając uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, dawkę, działanie i
zastosowanie, sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

5) przeliczyć dawki dla substancji silnie działających z uwzględnieniem sposobu dawkowania,
6) przeliczyć ilość roztworu zapasowego równoważnego ilości przepisanej substancji,

w bilansie wagowym gotowego leku uwzględnić ilość wody zawartą w roztworze
zapasowym aby nie przekroczyć masy gotowego leku,

7) zaplanować dalszy tok postępowania (kolejność odważania, sposób rozpuszczania,

cedzenia, kolejność dodawania substancji płynnych),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: moździerze, pistle różnych rozmiarów, kliszki celuloidowe, łopatki i łyżeczki
plastikowe lub metalowe, naczynia do przechowywania substancji leczniczych, zlewki,
lejki, gaziki , wata, wagi apteczne: techniczne i elektroniczne, odważniki,

−

surowce farmaceutyczne, środki lecznicze i substancje pomocnicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

zestaw recept na mieszanki,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

Ćwiczenie 8

Wykonaj krople do użytku wewnętrznego i zewnętrznego. Sprawdź dawki przepisanych

substancji leczniczych z wykazu A, B, N.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania dla ucznia dotyczący kropli do użytku wewnętrznego

i zewnętrznego (z wyjątkiem kropli do oczu) i poszerzyć wiadomości z literatury
uzupełniającej,

2) przeczytać uważnie receptę przygotowaną przez nauczyciela,
3) przeanalizować receptę pod względem: poprawności zapisu, sposobu zapisu,

ewentualnych niezgodności,

4) odszukać w Farmakopei Polskiej monografie szczegółowe poszczególnych składników

recepty, (zwracając uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, dawkę, działanie i
zastosowanie, sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

5) przeliczyć dawki dla substancji silnie działających z uwzględnieniem sposobu dawkowania,

−

określić ilość przepisanej wody, nalewek lub oleju w całym leku,

−

określić ilość wody, nalewek lub oleju w jednej kropli (na podstawie proporcji),

−

zsumować wyliczone ilości wody, nalewek lub oleju w jednej kropli,

−

na podstawie proporcji wyliczyć zawartość substancji w przepisanej ilości kropli,

−

porównać przepisane ilości substancji leczniczej z dawkami określonymi w Farmakopei

Polskiej,

6) zaplanować tok postępowania (kolejność odważania substancji stałych, sposób

rozpuszczania, cedzenia, kolejność dodawania substancji płynnych),

7)  przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie i sygnaturę leku,
8)  wykonać pracę zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Wytwarzania i przepisami BHP,
9)  zapakować  krople  do  buteleczki  z  zakraplaczem,  dołączyć  odpowiednią  sygnaturę

i etykietę,

10) uporządkować miejsce pracy,
11) opisać wykonanie recepty w zeszycie ćwiczeniowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

surowce farmaceutyczne, środki lecznicze i substancje pomocnicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakraplaczami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

zestaw recept na krople,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zinterpretować określone w monografiach szczegółowych właściwości

fizykochemiczne substancji wchodzących w skład płynnego leku
recepturowego?



2) na postawie tych informacji ustalić sposób wykonania płynnej postaci

leku?



3) przyspieszyć rozpuszczanie stałych substancji leczniczych?



4) ustalić kolejność rozpuszczania substancji stałych?



5) określić zasady sączenia roztworów?



6) dokonać przeliczeń przy rozcieńczaniu stężonych roztworów

oficynalnych?



7) sporządzić roztwór olejowy?



8) przeliczyć stężenia etanolu?



9) określić kolejność czynności przy wykonywania mieszanek

recepturowych?



10) określić kolejność czynności przy wykonywaniu mieszanek

recepturowych z odwarem, naparem lub maceracją?



11) obliczyć ilości roztworu zapasowego równoważnego przepisanej

ilości substancji leczniczej?



12) określić kolejność czynności przy wykonywaniu mieszanek

z ykorzystaniem roztworów zapasowych?



13) obliczyć ilość leku i substancji leczniczej zawartej w łyżce i kropli?



14) określić kolejność czynności przy wykonywaniu kropli?



15) dobrać opakowanie do sporządzonego płynnego leku recepturowego?



16) określić warunki przechowywania płynnej postaci leku

recepturowego?



17) określić termin ważności płynnej postaci leku recepturowego?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Zawiesiny, emulsje, leki homeopatyczne

4.2.1. Materiał nauczania

Zawiesiny – Suspensiones

Jest to płynna postać leku, w której ciało stałe (odpowiednio sproszkowany środek

leczniczy)  jest  zawieszony  przy  użyciu  substancji  zwiększających  lepkość  w  cieczy  w  której
jest  nierozpuszczalny,  lub  bardzo  trudno  rozpuszczalny.  Są  to  układy  dwufazowe, gdzie  fazą
rozpraszającą  jest  ciecz  a  fazą  rozpraszaną  substancja  stała.  W  zależności  od  przepisanego
środka  leczniczego,  substancjami  zwiększającymi  lepkość  mogą  być:  guma  arabska,
tragakanta,  pektyny,  śluzy  roślinne.  Dobór  odpowiedniego  środka  zawieszającego  należy
zazwyczaj do kompetencji apteki.

Zawiesiny mogą być stosowane:

−

doustnie, jako tzw. mixtura agitanda, najczęściej stosowana w pediatrii, umożliwia to

bowiem podanie w postaci płynnej środka leczniczego nierozpuszczalnego w wodzie;
substancje zwiększające lepkość dodawane do zawiesin wykazują również działanie osłaniające
na błonę przewodu pokarmowego, co zmniejsza działanie drażniące niektórych substancji
leczniczych,

−

zewnętrznie jako tzw. pudry płynne – lotiones – mieszaniny zwierające nawet do 50%

sproszkowanych środków leczniczych zwieszonych w wodzie, glicerynie lub olejach. W skład
pudrów płynnych wchodzą substancje lecznicze o działaniu dezynfekującym, znieczulającym,
wysuszającym itp. Pudry płynne stosowane są do smarowania skóry.

Leki w postaci zawiesin stosuje się także na błony śluzowe nosa, doodbytniczo lub

dopochwowo.

Zawiesiny są nietrwałą postacią leku, ze względu na zjawisko sedymentacji, tj. opadania

na dno butelki zawieszonego środka leczniczego. Z tych względów nie powinno się w postaci
zawiesin przeznaczonych do użytku zewnętrznego zapisywać środków z wykazy A, B, N.

Wymaga się, aby substancje lecznicze wolno sedymentowały, nie tworzyły zbitych skupisk

a po wstrząśnięciu łatwo tworzyły równomierne rozproszenie.

Zgodnie z równaniem Stokesa, opisującym szybkość sedymentacji, jest ona tym mniejsza

im mniejsza jest wielkość cząstek substancji leczniczej, im mniejsza jest różnica gęstości faz
oraz im większa jest lepkość fazy zewnętrznej.

Wielkość cząsteczek w zawiesinach do użytku wewnętrznego powinna się wahać od

0,1 μm  do 30 μm,  a  w  zawiesinach  do  użytku zewnętrznego nie  powinna przekraczać 80 μm
taki  stopień  rozdrobnienia  w  recepturze  można  otrzymać  przez  mikronizację  w  moździerzu,
tj. rozcieranie  z  dodatkiem  substancji  o  niższym  od  wody  napięciem  powierzchniowym
np. z alkoholem, glicerolem.

Lepkość fazy rozpraszającej zwiększa dodatek kleików, które sporządza się

w następujących stężeniach:

−

Agar

0,2%

−

Amylum

2,5%

−

Gelatinum

4,0%

−

Gummi arabicum

33,3%

−

Methylocelulosum

2,0%

−

Tragacantha

10,%.

Tragakantę rozpuszcza się na zimno, żelatynę przed ogrzaniem należy poddać pęcznieniu

w zimnej wodzie, agar i skrobie rozpuszcza się na gorąco. Metylocelulozę należy najpierw
zmieszać z 1/3 ilości potrzebnej wody o temp. 80-90° C, rozpuścić, ochłodzić i uzupełnić

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

pozostałą ilością wody. Przygotowując kleik z gumy arabskiej należy najpierw przemyć szybko
kawałki gumy, zalać mieszaniną wody wapiennej i wody i pozostawić do całkowitego
rozpuszczenia, przecedzić, ogrzewać przez 30 min, ochłodzić i uzupełnić wodą do przepisanej
masy.

Zwiększenie lepkości może zmniejszać szybkość rozpuszczania substancji leczniczych.

Dlatego  substancje  lecznicze  rozpuszczalne,  rozpuszcza  się  najpierw  w  wodzie  a  dopiero
potem  łączy  z  kleikiem.  Zwiększona  lepkość  w zawiesinach  do  użytku wewnętrznego oprócz
opóźniania  sedymentacji  poprawia  smak  i  zapach  substancji  leczniczej  poprzez  zmniejszenie
kontaktu  z  kubkami  smakowymi.  W  preparatach  do  użytku  zewnętrznego  decyduje
o właściwej  konsystencji  ułatwiającej rozsmarowywalność i przyczepność preparatu do skóry.
Do pudrów płynnych nie powinno się jednak dodawać kleików, gdyż zatykają pory w skórze,
przez  co  trudniej  „oddycha”.  Zbyt  duża lepkość fazy rozpraszającej może utrudniać ponowne
odtworzenie rozproszenia po odstaniu zawiesiny.

Sposób wykonania zawiesin do użytku wewnętrznego. Przepisane stałe substancje

lecznicze,  nierozpuszczalne  w  rozpuszczalniku  należy  kolejno  rozetrzeć  w  moździerzu
(zaczynając  od  ilości  najmniejszej)  z  dodatkiem  środka  zwilżającego  lub  niewielkiej  ilości
roztworu  substancji  zwiększającej  lepkość,  tak  aby  powstała  gęsta  pasta.  Następnie  dodać
pozostałą  ilość  kleiku.  Stałe  substancje  lecznicze  rozpuszczalne  w  przepisanym
rozpuszczalniku  należy  w  nim  rozpuścić  i  dodawać  porcjami  do  wytworzonej  pasty.  Po
rozcieńczeniu  przelać  do  wytarowanej  butelki,  popłukując  pozostałą  ilością  rozpuszczalnika.
Na końcu dodaje się przepisane nalewki lub syropy.

Zawiesiny do użytku zewnętrznego wykonuje się podobnie. Odważone substancje stałe

rozciera się kolejno w moździerzu, następnie dodaje glicerol lub olej i rozciera na jednolitą
masę, którą rozcieńcza się porcjami przepisanej wody, przelewa do butelki a moździerz
popłukuje pozostałą ilością wody. Na końcu dodaje się, jeśli jest przepisany, etanol.

Do gotowych zawiesin należy zawsze dołączyć informację „Zmieszać przed użyciem”.
Emulsje – Emulsiones. Słowo emulsja pochodzi od łacińskiego emulgere – doić, z powodu

podobieństwa wyglądu emulsji do mleka. Są to preparaty do użytku wewnętrznego składające
się  z  dwu  nierozpuszczalnych  w  sobie  cieczy,  przy  czym  jedna  ciecz  rozproszona  jest
w drugiej. Ciecz rozproszona (najczęściej olej lub roztwory olejowe) o średnicy cząsteczek od
0,1  μm  do  10  μm  stanowi  fazę  wewnętrzną  emulsji  a  ciecz  rozpraszająca  (ciągła,  najczęściej
woda lub  roztwory  wodne)  fazę  zewnętrzną. Mleczny wygląd emulsji związany jest z różnicą
stopnia  załamania  światła  w  obu  fazach  emulsji.  Fazę  wewnętrzną  nazywamy  emulgendum
a fazę  zewnętrzną  menstruum  lub  vehiculum.  Układy emulsyjne z fizycznego punktu widzenia
stosuje się także do użytku zewnętrznego jako tzw. mazidła.

Rozróżniamy dwa typy emulsji:

−

olej w wodzie O/W

−

woda w oleju W/O.
Proces emulgowania, czyli mechanicznego rozpraszania, jego trwałość i łatwość

wykonania  zależą  od  napięcia  powierzchniowego na granicy faz.  Im  to  napięcie  jest  mniejsze
tym  emulsja  jest  trwalsza  i  łatwiejszy  jest  sposób  przyrządzenia  emulsji.  Czynnikiem
zmniejszającym  napięcie  powierzchniowe  między  fazami  jest  emulgator.  Użyty  emulgator
warunkuje  typ  emulsji.  Zgodnie  z  regułą  Bankrofta  fazą  zewnętrzną  jest  ciecz,  w  której
emulgator jest lepiej rozpuszczalny.

Emulgatory dzielimy na:

−

jonotwórcze,
a) anionowo czynne – z ujemnie naładowaną grupą hydrofilową- mydła, siarczany,

sulfoniany alkilowe i saponiny; mydła metali jednowartościowych tworzą emulsję
O/W, mydła metali wielowartościowych W/O,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

b) kationowo czynne – z dodatnio naładowaną grupą hydrofilową – czwartorzędowe

zasady amoniowe,

−

niejonowe  –  alkohole  alifatyczne,  estry  i  etery;  w  przypadku  przewagi  w  cząsteczce
emulgatora  grup  polarnych,  emulgator  rozpuszcza  się  w  wodzie  tworząc  emulsję  O/W,
w przypadku  przewagi  grup  niepolarnych  emulgator  rozpuszcza  się  w  fazie  olejowej,
tworząc emulsję W/O,

−

amfoteryczne – lecytyny tworzące emulsje O/W lub W/O oraz proteiny (żelatyna, kazeina)
tworzące emulsję O/W,

−

rzekome – substancje pochodzenia roślinnego (guma arabska, agar, tragakanta)
i mineralnego (bentonit, glinka biała), które pęcznieją w wodzie tworząc roztwory o dużej
lepkości.
Emulsje do użytku wewnętrznego są głównie emulsjami typu O/W. Najczęściej używanym

emulgatorem przy ich wykonaniu jest guma arabska lub pozbawiony enzymów kleik z gumy
arabskiej.

Emulsje przygotowujemy dwoma metodami. Pierwsza kontynentalna polega na

przygotowaniu  tzw.  „jądra”  emulsji.  Olej,  gumę  arabską  i  wodę  w  proporcjach  2  :  1;  1,5.
uciera  się  w  moździerzu  do  czasu  wydawania  charakterystycznych  trzasków,  emulsja
„mlaska”. Gotowe jądro emulsji stopniowo rozcieńcza się pozostałą ilością wody. Jeśli w skład
emulsji  wchodzą  nalewki  syropy  i  wyciągi  płynne  to  dodaje  się  je  do  gotowej  już  emulsji,
substancje  stałe  rozpuszczalne  w  wodzie  lub  olejach  należy  rozpuścić  w odpowiedniej  fazie  i
dopiero emulgować. Substancje stałe nierozpuszczalne w żadnej z faz należy zawiesić w fazie
ciągłej i dopiero emulgować.

Druga metoda to tzw. metoda angielska. Emulgator rozpuszcza się w fazie zewnętrznej

(wodzie) a następnie przy ciągłym wytrząsaniu w butelce dodaje się porcjami fazy olejowej.
Emulsje wykonane tą metodą są stabilniejsze.

Jeśli w przepisie na emulsję lekarz nie określił ilości oleju należy przygotować emulsję

zawierającą 10% oleju. Do gotowych emulsji dołącza się informację „zmieszać przed
użyciem”. Emulsje do użytku wewnętrznego powinny być przechowywane w lodówce, a do
użytku zewnętrznego w temperaturze pokojowej.

Homeopatia to metoda leczenia polegająca na stosowaniu małych dawek substancji

leczniczych, które w dużych dawkach u zdrowego człowieka wywołują objawy podobne do
objawów leczonej choroby. Efekty lecznicze w homeopatii, szczególnie w przypadku
stosowania największych rozcieńczeń, nie mają uzasadnienia naukowego i są efektami placebo.

Farmacja homeopatyczna wyróżnia trzy rodzaje leków płynnych (Dilutiones):

−

Roztwory otrzymuje się przez rozpuszczanie substancji leczniczej w wodzie w proporcji

1:10.  Dylucje  D3  i  dalsze  otrzymuje  się  przez  dodawanie  spirytusu  45°.  Najczęściej
przepisywane  są  potencje  D3-D10.  Dylacja  D25  ma  niewielkie  szanse  na  zawartość  choćby
jednej  cząsteczki  substancji  leczniczej,  jednak homeopaci argumentują  sens stosowania  takich
rozcieńczeń analogią z rolą, jaką pełnią w przyrodzie pierwiastki śladowe.

−

Nalewki otrzymuje się zasadniczo przez perkolację, dla niektórych surowców zwierzęcych

przez macerację alkoholem etylowym w stosunku 1:10. Stężenia etanolu dla każdego surowca
określają farmakopee homeopatyczne. Otrzymany w ten sposób perkolat lub macerat jest
potencją dziesiętną D1. Dyluje D2 i D3 otrzymuje się przez rozcieńczanie etanolem o stężeniu
używanym do otrzymania D1. Potencje powyżej D3 otrzymuje się poprzez rozcieńczanie
etanolem 45°.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

Esencje otrzymuje się ze świeżych surowców roślinnych. W zależności od składu surowca

i ilości zawartego soku stosuje się jedną z trzech metod otrzymywania esencji:
a) surowce zawierające dużo soku mieli się i wyciska sok, do którego dodaje się równą ilość

alkoholu etylowego o stężeniu 90°. Mieszaninę soku i spirytusu odstawia się, a po
pewnym czasie sączy. Zawartość leku w esencji otrzymanej tą metodą wynosi

b) do zmielonego surowca roślinnego dodać tyle etanolu 90°, ile zawiera on soku

i macerować 8–14 dni. Ilość soku oblicza się po oznaczeniu zawartości wody w surowcu
i zawartości suchej substancji w wyciśniętym soku. Po zmacerowaniu ciecz zdekantować,
surowiec wycisnąć, po odstaniu przesączyć. Zawartość leku w takiej esencji wynosi

c) obliczyć ilość soku jak w metodzie b i do zmiażdżonego surowca roślinnego dodać

etanolu 90° dwa razy więcej niż soku. Dalej postępować jak w metodzie b. Zawartość
leku w esencji otrzymanej tą metodą wynosi

Rozcieńczanie esencji otrzymanych metodą a lub b:

−

z 2cz. esencji + 8cz. etanolu 45° otrzymuje się 10cz. D1

−

z 1cz. D1 + 9cz. etanolu 45° otrzymuje się 10 cz. D2

−

z 1cz. D2 + 9cz. etanolu 45° otrzymuje się 10 cz. D3 itd.

Rozcieńczanie esencji otrzymanych metodą c:

−

z 3cz. esencji + 7cz. etanolu 60° otrzymuje się 10cz. D1

−

z 1cz. D1 + 9 cz. etanolu 60° otrzymuje się 10cz. D2

−

z 1cz. D2 + 9 cz. etanolu 60° otrzymuje się 10cz. D3

−

z 1cz. D3 + 9 cz. etanolu 45° otrzymuje się 10cz. D4 dalsze rozcieńczenia wykonuje się

etanolem 45°.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Czy wiesz co to są zawiesiny?
2.  Czy potrafisz dokonać podziału zawiesin?
3.  Czy wiesz jaka powinna być wielkość cząstek substancji leczniczej w zawiesinach?
4.  Czy wiesz od czego zależy trwałość zawiesin?
5.  Czy potrafisz wymienić składniki zawiesin zwiększające lepkość fazy rozpraszającej?
6.  Czy znasz sposoby sporządzania kleików?
7.  Czy znasz ogólne zasady sporządzania zawiesin?
8.  Czy wiesz co to są emulsje i jakie mają zastosowanie?
9.  Czy potrafisz określić czynniki wpływające na trwałość emulsji?
10.  Czy wiesz co to są emulgatory?
11.  Czy potrafisz dokonać podziału i scharakteryzować poszczególne grupy emulgatorów?
12.  Czy znasz metody sporządzania emulsji?
13.  Czy wiesz co to są płynne leki homeopatyczne?
14.  Czy  znasz  sposoby  otrzymywania  i  rozcieńczania  roztworów,  nalewek  i  esencji

homeopatycznych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj jedną z podanych niżej emulsji do użytku zewnętrznego (mazidło).

Rp.

Rapae olei

18,75

Ammonii hydrici 6,25

M.D.S. Do nacierania

R.p.

Lini olei

Aquae Calcis aa 10,0

M.D.S. Do smarowania

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania dla ucznia dotyczący emulsji do użytku zewnętrznego

i poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) przeczytać uważnie powyższe recepty,
3) przeanalizować receptę pod względem: poprawności zapisu, sposobu zapisu,

ewentualnych niezgodności,

4) odszukać w Farmakopei Polskiej monografie szczegółowe poszczególnych składników

recepty (zwracając uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, dawkę, działanie i
zastosowanie, sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

5)  przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie, pomarańczową sygnaturę leku,
6)  wytarować butelkę,
7)  odważyć przepisane składniki leku bezpośrednio do butelki,
8)  zamknąć  butelkę  a  mazidło  silnie  wytrząsać  do  czasu  wytworzenia  się  emulsji

(w pierwszym przypadku powstaje mydło amonowe dające emulsję o/w, w drugim mydło
wapienne dające emulsję w/o),

9)  dołączyć sygnaturę i informację „zmieszać przed użyciem”,
10)  uporządkować miejsce pracy,
11)  opisać wykonanie recepty w zeszycie ćwiczeniowym,
12)  efekty swojej pracy przedstawić na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: naczynia do przechowywania substancji leczniczych, zlewki, lejki, wagi apteczne:
techniczne i elektroniczne, odważniki,

−

substancje lecznicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Wykonaj emulsję do użytku wewnętrznego z gumą arabską.

Rp.

Ricini olei

20,0

Gummi arabici

10,0

Saccharini

0,0005

Menthae pip. olei gtt. II

Aquae ad

100,0

M. f. emulsio

D.S. Łyżkę raz dziennie

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania dla ucznia dotyczący emulsji do użytku wewnętrznego

i poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) przeczytać uważnie powyższą receptę,
3) odszukać w Farmakopei Polskiej monografie szczegółowe poszczególnych składników

recepty, (zwracając uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, dawkę, działanie i
zastosowanie, sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

4)  przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie, białą sygnaturę leku,
5)  odważyć 10 g gumy arabskiej, 20 g oleju rycynowego i ucierać w moździerzu,
6)  dodać 15 g wody i dalej ucierać aż do otrzymania emulsji o konsystencji kremu (tzw. jądro

emulsji),

7)  odważyć sacharynę i rozpuścić w części pozostałej wody,
8)  dodawać małymi porcjami, mieszając, roztwór sacharyny do stężonej emulsji,
9)  przenieść emulsję do wytarowanej butelki, popłukując moździerz resztą  przepisanej ilości

wody,

10)  dodać 2 krople olejku miętowego,
11)  butelkę zamknąć i zamieszać emulsję,
12)  dołączyć sygnaturę i informację „zmieszać przed użyciem”,
13)  uporządkować miejsce pracy,
14)  opisać wykonanie recepty w zeszycie ćwiczeniowym,
15)  efekty swojej pracy przedstawić na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: naczynia do przechowywania substancji leczniczych, moździerz, pistel, kliszki
celuloidowe, zlewki, lejki, krążki pergaminowe, wagi apteczne: techniczne i elektroniczne,
odważniki,

−

substancje lecznicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Wykonaj 30 g kleiku z gumy arabskiej.

Rp.

Gummi arabici mucilaginis

30,0

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania dla ucznia dotyczący kleików i poszerzyć wiadomości

z literatury uzupełniającej,

2)  przeczytać uważnie powyższą receptę,
3)  odszukać w Farmakopei Polskiej IV monografię kleiku z gumy arabskiej,
4)  przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie, białą sygnaturę leku,
5)  odważyć 10 g gumy arabskiej, przenieść do zlewki i szybko przemyć wodą,
6)  odważyć 10 g wody wapiennej i 10 g wody oczyszczonej,
7)  zalać gumę arabską odważoną wodą i wodą wapienną,
8)  pozostawić do całkowitego rozpuszczenia,
9)  przecedzić,
10)  ogrzewać na łaźni wodnej przez 30 min,
11)  ochłodzić,
12)  uzupełnić wodą do 30 g,
13)  przelać  do  butelki,  zakręcić,  dołączyć  białą  sygnaturkę  oraz  informację  „przechowywać

w chłodnym miejscu”,

14) uporządkować miejsce pracy,
15) opisać wykonanie recepty w zeszycie ćwiczeniowym.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: naczynia do przechowywania substancji leczniczych, zlewki, lejki, wagi apteczne,
odważniki, łaźnia wodna, krążki pergaminowe, bagietki, materiał do cedzenia,

−

substancje lecznicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania.

Ćwiczenie 4

Wykonaj zawiesinę do użytku wewnętrznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania dla ucznia dotyczący zawiesin do użytku wewnętrznego

i poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) przeczytać uważnie otrzymaną od nauczyciela receptę,
3) przeanalizować receptę pod względem: poprawności zapisu, sposobu zapisu,

ewentualnych niezgodności,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) odszukać w Farmakopei Polskiej monografie szczegółowe poszczególnych składników

recepty (zwracając uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, dawkę, działanie i
zastosowanie, sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

5) przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie, białą sygnaturę leku, informacje

o warunkach przechowywania i stosowania gotowego leku,

6) odważyć kolejno przepisane w recepcie składniki stałe (zaczynając od najmniejszych

ilości),

7)  przenieść odważone substancje do moździerza i rozetrzeć,
8)  odważyć przepisany kleik,
9)  dodać porcjami kleik do roztartych substancji i utrzeć na jednolitą masę,
10)  dodać porcjami przepisaną wodę ciągle rozcierając,
11)  wytarować butelkę,
12)  płynną masę przenieść do butelki,
13)  pozostałą ilością wody popłukać moździerz i zlać do butelki,
14)  dodać przepisane nalewki lub syropy,
15)  zamknąć butelkę,
16)  lek dokładnie wymieszać,
17)  dołączyć białą sygnaturę z odpisem recepty oraz informację „zmieszać przed użyciem”,
18)  uporządkować stanowisko pracy,
19)  opisać wykonanie zadania w zeszycie ćwiczeń.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: naczynia do przechowywania substancji leczniczych, moździerze, pistole, kliszki
celuloidowe, zlewki, lejki, krążki pergaminowe, bagietki, wagi apteczne, odważniki,

−

substancje lecznicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

Ćwiczenie 5

Wykonaj zawiesinę do użytku zewnętrznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania dla ucznia dotyczący zawiesin do użytku zewnętrznego

i poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2) przeczytać uważnie otrzymaną od nauczyciela receptę,
3) przeanalizować receptę pod względem: poprawności zapisu, sposobu zapisu,

ewentualnych niezgodności

4) odszukać w Farmakopei Polskiej, monografie szczegółowe poszczególnych składników

recepty (zwracając uwagę na postać i właściwości substancji leczniczej, dawkę, działanie i
zastosowanie, sposób przechowywania oraz przynależność do wykazu leków),

5) przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie, pomarańczową sygnaturę leku,

informacje o warunkach przechowywania i stosowania gotowego leku,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6) odważyć kolejno przepisane w recepcie składniki stałe (zaczynając od najmniejszych

ilości),

7)  przenieść odważone substancje do moździerza i rozetrzeć,
8)  odważyć przepisany olej lub glicerol,
9)  dodać porcjami  do roztartych substancji i utrzeć na jednolitą masę,
10)  odważyć przepisaną wodę,
11)  dodać porcjami przepisaną wodę ciągle rozcierając,
12)  wytarować butelkę z szeroką szyjką,
13)  płynną masę przenieść do butelki,
14)  pozostałą ilością wody popłukać moździerz i zlać do butelki,
15)  dodać przepisany etanol,
16)  zamknąć butelkę,
17)  lek dokładnie wymieszać,
18)  dołączyć białą sygnaturę z odpisem recepty oraz informację „zmieszać przed użyciem”,
19)  uporządkować stanowisko pracy,
20)  opisać wykonanie zadania w zeszycie ćwiczeń.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: naczynia do przechowywania substancji leczniczych, moździerze, pistle, kliszki
celuloidowe, zlewki, lejki, krążki pergaminowe, bagietki, wagi apteczne, odważniki,

−

substancje lecznicze,

−

opakowania do leków: butelki z szeroką szyjką z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyliczyć ilości oleju, gumy arabskiej i wody potrzebne do wykonania

jądra emulsji?



2) określić kolejność czynności przy wykonywaniu emulsji?



3) wykonać kleiki?



4) określić kolejność czynności przy wykonywaniu zawiesin do użytku

wewnętrznego?



5) określić kolejność czynności przy wykonywaniu zawiesin do użytku

wewnętrznego?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Niezgodności w płynnych postaciach leku recepturowego

4.3.1. Materiał nauczania

Niezgodności fizyczne

−

Ciecze nie mieszające się – tego typu niezgodności występują najczęściej przy połączeniu

roztworów wodnych z olejami. Niezgodności te poprawia się poprzez wprowadzenie
emulgatora.

−

Przekroczona rozpuszczalność:
a) lek nie rozpuszcza się w przepisanym rozpuszczalniku,
b) lek nie rozpuszcza się w podanej ilości rozpuszczalnika.

Poprawa niezgodności następuje poprzez:

−

zmianę rozpuszczalnika,

−

zmianę części rozpuszczalnika,

−

zwiększenie ilości rozpuszczalnika

−

zawieszenie lub zemulgowanie

−

zmianę formy nierozpuszczalnej na rozpuszczalną.
Wysolenie – polega na zmniejszeniu rozpuszczalności np. koloidów poprzez dodatek

znacznych ilości elektrolitów. Tego typu niezgodności występują najczęściej w przepisach na
krople do oczu i nosa. Poprawa niezgodności następuje po zmianie środka doprowadzającego
do izotonii np. zamiast chlorku sodowego wprowadza się roztwór azotanu potasowego.

Niezgodności chemiczne.
Reakcje podwójnej wymiany - zachodzą między dwoma elektrolitami, w wyniku których

może  dojść  do  wytrącenia  się  nierozpuszczalnej  soli.  Osad  wytrąca  się  jeżeli  iloczyn
rozpuszczalności  nowo  powstałej  soli  jest  mniejszy  od  iloczynu  jonowego  roztworu.  Reakcje
takie  najczęściej  zachodzą  w  przypadku  soli  wapnia,  cynku,  magnezu  i  srebra.  Do  tego  typu
reakcji  należy  również  wytrącanie  się  bromowodorków  i  jodowodorków  alkaloidów.
Likwidując niezgodności recepturowe wynikające z reakcji podwójnej wymiany należy:

−

zamienić sól dającą niezgodność na sól nie dającą osadu (np. bromek wapniowy na
bromek sodowy),

−

w przypadku wytrącania się niewielkiej ilości osadu nie zwierającego substancji silnie
działającej, możemy wydać lek z informacją zmieszać przed użyciem,

−

zwiększyć ilość rozpuszczalnika, aby powstała sól nie uległa wytrąceniu,

−

wydajemy osobno składnik powodujący niezgodność.
Wytrącanie słabych kwasów. Rozpuszczalność słabych kwasów zależy od pH roztworu.

W  środowisku  kwaśnym  rozpuszczalność  jest  mała,  w  środowisku  zasadowym  wzrasta.
Czynnikami  zakwaszającymi  są  m.in.:  kwas  octowy,  askorbowy,  fosforowy,  solny,  siarczan
glinu,  siarczan  atropiny,  chlorowodorki  efedryny,  morfiny,  papaweryny,  nalewki,  odwary,
napary i wiele innych. Najczęściej spotykamy wytrącanie fenobarbitalu, sulfatiazolu i diuretyny.

Fenobarbital sodowy jest zawsze niezgodny:

−

z kwasem solnym,

−

z chlorowodorkami papaweryny i morfiny,

−

z bromkami i fosforanem kodeiny przy stężeniu fenobarbitalu 1%,

−

z syropem malinowym i wiśniowym.
Fenobarbital sodowy jest zawsze zgodny:

−

z chlorowodorkiem efedryny,

−

z siarczanem atropiny,

−

z odwarami i nalewkami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Prawidłowe rozwiązanie najczęściej polega na wydaniu jednego ze składników

niezgodnych osobno w postaci proszków.

Wytrącanie słabych zasad. W środowisku zasadowym część alkaloidów przechodzi

w trudno  rozpuszczalne  zasady.  Dotyczy  to  najczęściej  atropiny,  efedryny,  papaweryny,
kodeiny.  Substancjami  alkalizującymi  są  najczęściej  węglany  i  wodorowęglany  sodowe
i potasowe, fenobarbital, sól sodowa sulfatiazolu, benzoesan sodu. Przy pH powyżej 5 zawsze
następuje  wytracanie  się  zasady  papaweryny.  Pozorne  niezgodności  dotyczą  roztworów
z efedryną i kodeiną. Zasady tych alkaloidów są dość dobrze rozpuszczalne i nie wytrącają się
w  postaci  osadów  nawet  przy  silnie  zasadowym  odczynie.  Chlorowodorek  papaweryny
z niezgodnych mieszanek najczęściej oddziela się i podaje osobno w postaci proszków.

Rozkład wskutek reakcji typu redukcja-utlenienie. Niezgodności tego typu zachodzą,

jeżeli obok siebie przepisane są substancje o działaniu utleniającym i redukującym.

Utleniaczami są:

−

nadmanganiany

−

woda utleniona,

−

azotany,

−

chlorany,

−

sole żelazowe,

−

sole rtęciowe,

−

oksydazy (enzymy zawarte w gumie arabskiej).
Właściwości redukujące wykazują:

−

siarka, siarczki, tiosiarczany,

−

jodki w środowisku kwaśnym i jodowodór,

−

żelazo metaliczne i sole żelazawe,

−

dwufenyle (rezorcyna)

−

kamfora,

−

alkohole,

−

aldehydy,

−

cukry,

−

proszki roślinne i wyciągi z surowców roślinnych.
Niezgodność polegającą na rozkładzie środków leczniczych można rozwiązać drogą

rozdzielenia  reagujących  składników.  Niekiedy  jednak  rozkład  może  być  bardzo  nieznaczny,
przebiegać  powoli,  być  katalizowany  przez  światło  lub  jony  wodorowe.  W  takiej  sytuacji
wystarczy zastosowanie odpowiedniej techniki poprzez dodatek substancji obojętnej hamującej
reakcję  rozkładu,  poprzez  ochronę  przed  światłem,  czasami  wystarczy  ostrzeżenie,  że  lek
należy zużyć w ciągu kilku dni.

Hydroliza. Rozkład substancji leczniczej na skutek hydrolizy występuje najczęściej

w wodnych roztworach:

−

alkaloidów,

−

antybiotyków,

−

pepsyny,

−

glikozydów nasercowych.
Dodatkowy wpływ na przyspieszenie hydrolizy ma odczyn mieszaniny i temperatura.

Alkaloidy  oraz  glikozydy  nasercowe  trwałe  są  w  środowisku  o  odczynie  zasadowym.
W mieszankach  zawierających  glikozydy  naparstnicy  nie  można  używać  syropów,  gdyż
obecność  cukru  ułatwia  rozwój  drobnoustrojów  rozkładających  glikozydy.  Penicylina  ulega
inaktywacji zarówno w środowisku kwaśnym jak i zasadowym, ponadto jony metali powodują
jej rozkład.
Białkowy  komponent  pepsyny  ulega  denaturacji  pod  wpływem  wysokiej  temperatury,
stężonego roztworu etanolu oraz w silnie kwaśnym środowisku.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Czy potrafisz wymienić najczęściej spotykane niezgodności fizyczne w płynnych postaciach

leku recepturowego?

2. Czy znasz sposoby poprawiania niezgodności fizycznych w płynnych postaciach leku

recepturowego?

3. Czy potrafisz wymienić najczęściej spotykane niezgodności chemiczne w płynnych

postaciach leku recepturowego?

4. Czy potrafisz określić sposoby poprawiania niezgodności chemicznych w płynnych

postaciach leku recepturowego?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj pod względem niezgodności przepis na płynny lek recepturowy i zaproponuj

poprawny sposób wykonania leku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący niezgodności w płynnych

postaciach leku recepturowego i poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2)  uważnie przeczytać treść ćwiczenia i przyjrzeć się otrzymanym od nauczyciela receptom,
3)  sprawdzić skład leku i postać,
4)  sprawdzić  w  Farmakopei  Polskiej  właściwości  substancji  leczniczych  przepisanych

w recepcie, postać, rozpuszczalność, odczyn roztworu, właściwości chemiczne,
wrażliwość na światło, temperaturę, wilgoć, siłę działania, miejsce aplikacji, dawki,

5) sprawdzić czy substancje stałe rozpuszczają się w przepisanym rozpuszczalniku, czy

istnieje konieczność zamiany części rozpuszczalnika na inny, w którym substancja
lecznicza się rozpuści,

6) sprawdzić czy konieczna jest zamiana formy nierozpuszczalnej na rozpuszczalną,
7) sprawdzić czy ilość przepisanego rozpuszczalnika jest wystarczająca do rozpuszczenia

substancji leczniczej, czy też konieczne jest zwiększenie ilości rozpuszczalnika i korekta
dawkowania,

8) sprawdzić czy przepisane płynne składniki mieszają się ze sobą, czy konieczny jest

dodatek emulgatora,

9) sprawdzić czy między substancjami może dojść do reakcji podwójnej wymiany, i czy

ewentualnie wytrącony osad jest substancją silnie działającą, czy konieczne jest
rozdzielenie składników, zamiana jednej z soli na sól nie dającą osadu, czy może
wystarczy wydać lek w formie zawiesiny z informacją „zmieszać przed użyciem”,

10) sprawdzić czy odczyn leku nie spowoduje wytrącenia słabych kwasów lub słabych zasad,
11) sprawdzić czy stężenie słabego kwasu lub słabej zasady jest na tyle duże, że może dojść do

wytrącenia i niezgodne składniki należy rozdzielić,

12) sprawdzić czy nie mamy do czynienia z niezgodnością pozorną w związku z dobrą

rozpuszczalnością zasady,

13) sprawdzić czy nie przepisano jednocześnie substancji o charakterze reduktora i utleniacza,
14) sprawdzić czy w przypadku zawartości alkaloidów, antybiotyków i glikozydów

nasercowych odczyn środowiska nie spowoduje ich hydrolizy,

15) sprawdzić czy w przypadku zawartości w leku pepsyny nie przepisano jednocześnie zbyt

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dużego stężenia kwasu solnego i nalewek, które spowodują inaktywację enzymu,

16)  zapisać wszystkie spostrzeżenia w zeszycie ćwiczeń,
17)  wyciągnąć wnioski będące podstawą do zaproponowania poprawy niezgodności,
18)  przedstawić przemyślenia na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

zestaw 4 recept przygotowanych przez nauczyciela,

−

literatura fachowa,

−

papierki lakmusowe,

−

zeszyt, przybory do pisania i kalkulator.

Ćwiczenie 2

Wykonaj mieszankę recepturową zawierającą w swoim przepisie niezgodność.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia dotyczący niezgodności

w mieszankach i poszerzyć wiadomości z literatury uzupełniającej,

2)  uważnie przeczytać treść ćwiczenia i przyjrzeć się otrzymanym od nauczyciela receptom,
3)  sprawdzić skład leku,
4)  sprawdzić  w  Farmakopei  Polskiej  właściwości  substancji  leczniczych  przepisanych

w recepcie, postać, rozpuszczalność, odczyn roztworu, właściwości chemiczne,
wrażliwość na światło, temperaturę, wilgoć, siłę działania, miejsce aplikacji, dawki,

5) sprawdzić czy substancje stałe rozpuszczają się w przepisanym rozpuszczalniku, czy

istnieje konieczność zamiany części rozpuszczalnika na inny, w którym substancja
lecznicza się rozpuści,

6) sprawdzić czy konieczna jest zamiana formy nierozpuszczalnej na rozpuszczalną,
7) sprawdzić czy ilość przepisanego rozpuszczalnika jest wystarczająca do rozpuszczenia

substancji leczniczej, czy też konieczne jest zwiększenie ilości rozpuszczalnika i korekta
dawkowania,

8) sprawdzić czy między substancjami może dojść do reakcji podwójnej wymiany, i czy

9) sprawdzić czy odczyn leku nie spowoduje wytrącenia słabych kwasów lub słabych zasad,
10) sprawdzić czy stężenie słabego kwasu lub słabej zasady jest na tyle duże, że może dojść do

wytrącenia i niezgodne składniki należy rozdzielić,

11) sprawdzić czy nie mamy do czynienia z niezgodnością pozorną w związku z dobrą

rozpuszczalnością zasady,

12) sprawdzić czy nie przepisano jednocześnie substancji o charakterze reduktora i utleniacza,
13) sprawdzić czy w przypadku zawartości alkaloidów i glikozydów nasercowych odczyn

środowiska nie spowoduje ich hydrolizy,

14) sprawdzić czy w przypadku zawartości w leku pepsyny nie przepisano jednocześnie zbyt

dużego stężenia kwasu solnego i nalewek, które spowodują inaktywację enzymu,

15)  zapisać wszystkie spostrzeżenia w zeszycie ćwiczeń,
16)  wyciągnąć wnioski będące podstawą do zaproponowania poprawy niezgodności,
17)  przeliczyć dawki dla substancji silnie działających z uwzględnieniem sposobu dawkowania,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

18) zaplanować tok postępowania (kolejność odważania, sposób rozpuszczania, cedzenia,

kolejność dodawania substancji płynnych),

19)  przygotować odpowiedni sprzęt, substancje, opakowanie i sygnaturę leku,
20)  wykonać pracę zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Wytwarzania i przepisami BHP,
21)  zapakować gotowy lek, dołączyć odpowiednią sygnaturę i etykietę,
22)  porządkować miejsce pracy,
23)  opisać wykonanie recepty w zeszycie ćwiczeniowym.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

loża (stół), taboret, szafki i półki na leki,

−

sprzęt: moździerze, pistle różnych rozmiarów, kliszki celuloidowe, łopatki i łyżeczki
plastikowe lub metalowe, naczynia do przechowywania substancji leczniczych, zlewki,
lejki, gaziki , wata, wagi apteczne: techniczne i elektroniczne, odważniki, łaźnia wodna,

−

surowce farmaceutyczne, środki lecznicze i substancje pomocnicze,

−

opakowania do leków: butelki z zakrętkami,

−

etykiety i sygnatury do leków,

−

zestaw recept na mieszanki z podstawowymi niezgodnościami (4-5),

−

obowiązująca literatura fachowa,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

kalkulator.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) dokonać analizy przepisu na płynny lek recepturowy pod względem

niezgodności fizycznych?



2) dokonać analizy przepisu na płynny lek recepturowy pod względem

niezgodności chemicznych (reakcji podwójnej wymiany, wytracania
słabych kwasów i zasad, reakcji hydrolizy, utleniania i redukcji,
wysolenia?



3) zaproponować poprawę niezgodności zawartych w przepisie na

płynną postać leku recepturowego?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań  dotyczących  „Wykonywania  płynnych  postaci  leku

recepturowego”.

5.  Wszystkie zadania są wielokrotnego wyboru.
6.  Tylko jedna odpowiedź jest prawdziwa.
7.  Na rozwiązanie testu masz 45 minut.
8.  Kolejność rozwiązywania jest dowolna.
9.  Uważnie czytaj zestawy zadań testowych.
10.  Odpowiedzi udzielaj na załączonej karcie odpowiedzi.
11.  Prawidłową odpowiedź zaznacz w odpowiedniej rubryce znakiem – X.
12.  W przypadku pomyłki błędną odpowiedź zakreśl kółkiem, a następnie prawidłową zaznacz

– X.

13. Kiedy będziesz miał problemy z udzieleniem odpowiedzi na jakieś pytanie, zostaw je,

przejdź do następnych a do niego wrócisz na końcu jak zostanie Ci czasu.

14. Po zakończeniu rozwiązywania zadań, sprawdź w karcie odpowiedzi, czy dla wszystkich

zadań zaznaczyłeś odpowiedź.

15. Rozwiązuj zadania samodzielnie, pozwoli ci to nie tylko sprawdzić stopień opanowania

jednostki, ale przyniesie satysfakcję.

Powodzenia !

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Sączeniu podlegają

a)  roztwory rzeczywiste wodne.
b)  roztwory rzeczywiste etanolowe.
c)  roztwory barwne.
d)  roztwory koloidalne.

2. Stężenie roztworu zapasowego 1:4 oznacza, że

a)  1 g substancji rozpuszczony jest w 4 g rozpuszczalnika.
b)  1 g substancji rozpuszczony jest w 3 g rozpuszczalnika.
c)  1 g substancji rozpuszczony jest w 3 g roztworu.
d)  1 g substancji rozpuszczony jest w 5 g roztworu.

3. Substancje grubokrystaliczne należy

a)  rozetrzeć przed rozpuszczeniem.
b)  rozetrzeć z substancją obojętną przed rozpuszczeniem.
c)  wemulgować do roztworu.
d)  stopić i dodać na końcu do gotowego roztworu.

4. Masa jednej kropli nalewki wynosi

a)  50 mg.
b)  44 mg.
c)  26 mg.
d)  19 mg.

5. Solvendum to inaczej

a)  rozpuszczalnik.
b)  roztwór.
c)  rozpuszczona substancja lecznicza.
d)  roztwór zapasowy.

6. Rozpuszczalność kwasu salicylowego w oleju rzepakowym wynosi

a)  1:10.
b)  1:44.
c)  1:70-80.
d)  1:2.

7. Do sporządzania i pakowania roztworów olejowych należy używać wyłącznie

a)  suchych naczyń.
b)  jałowych naczyń.
c)  naczyń ze szkła kobaltowego.
d)  naczyń z tworzywa sztucznego.

8. Substancje lotne przepisywane do mieszanek kroplami

a)  należy dodać na końcu.
b)  należy dodać po wymieszaniu z syropem.
c)  należy dodać po wymieszaniu z nalewką.
d)  nie mogą być dodawane ze względu na możliwość wybuchu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9. Mixtura pepsini R.P., to mieszanka oficynalna, której skład zapisany jest

a) w FP VI.
b) Urzędowym Wykazie produktów Leczniczych Dopuszczonych do Obrotu na

Terytorium R.P.

c) w Receptarium Polonicum.
d) w Poradniku terapeutycznym „Podlewskich”.

10. W mieszance, w której przepisano m.in.1 g aminofenazonu i 15 g wody

a)  można użyć roztworu zapasowego w ilości 20 g.
b)  można użyć roztworu zapasowego w ilości 10 g.
c)  można użyć roztworu zapasowego w ilości 15 g.
d)  nie  można  użyć  roztworu  zapasowego,  gdyż  ilość  wody  zawarta  w  roztworze

zapasowym przekracza ilość wody przepisaną w mieszance.

11. Wykonaną w aptece mieszankę pacjent powinien odebrać w czasie

a)  24 h.
b)  48 h.
c)  nie później niż w ciągu 7 dni .
d)  w dowolnym dla siebie czasie, bez żadnego ograniczenia.

12. W celu rozpuszczenia substancji stałych przepisanych w mieszankach z odwarami,

naparami lub maceracjami należy
a) zmniejszyć ilość wody przepisanej do wytrawienia surowca i rozpuścić w niej

substancje.

b)  zmniejszyć ilość substancji do takiej, która da się rozpuścić.
c)  zwiększyć ilość leku o ilość dodanej wody niezbędnej do rozpuszczenia substancji.
d)  nie dodawać wcale substancji.

13. Kleik z tragakanty sporządza się

a)  na ciepło w stężeniu 10%
b)  na zimno w stężeniu 10%.
c)  na ciepło w stężeniu 33,3%.
d)  na  zimno w stężeniu 33,3%.

14. Do zawiesin do użytku zewnętrznego

a) powinno się dodawać kleiku z gumy arabskiej.
b) nie powinno się dodawać kleiku z gumy arabskiej, gdyż utrudnia skórze

„oddychanie”.

c) nie powinno się dodawać żadnych substancji zwiększających lepkość.
d) powinno się dodawać substancje zmniejszające lepkość, gdyż ułatwi to choremu

wymieszanie zawiesiny.

15. Jądro emulsji sporządza się

a)  z oleju, gumy arabskiej i wody w proporcji 2:1:1,5.
b)  z oleju, gumy arabskiej i wody w proporcji 1:1,5: 2.
c)  z glicerolu, gumy arabskiej i wody w proporcji 2:1,5:1.
d)  z glicerolu, gumy arabskiej i wody w proporcji 1:1,5: 2.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16. Linimentum calcareum to

a)  emulsja typu w/o używana przeciw oparzeniom.
b)  emulsja typu o/w używana przeciw oparzeniom.
c)  emulsja typu w/o używana do nacierań w celu poprawy ukrwienia.
d)  emulsja typu o/w używana do nacierań w celu poprawy ukrwienia.

17. W mieszance zawierającej napar z miłka i diuretynę nastąpi

a) częściowy rozkład diuretyny i wytrąci się teobromina pod wpływem kwasów

zawartych w naparze.

b)  częściowy rozkład diuretyny pod wpływem zasad zawartych w naparze.
c)  sublimacja diuretyny.
d)  krystalizacja diuretyny.

18. W mieszance opisanej w zadaniu 17

a)  należy wydzielić diuretynę i wydać w postaci proszków.
b)  zamiast naparu z miłka wykonać macerację.
c)  powstały osad odsączyć.
d)  wydać z powstałym osadem i dołączyć informację „zmieszać przed użyciem”.

19. W recepcie na wodny roztwór luminalu należy

a) zamienić luminal kwas na sól sodową, uwzględniając różnicę w masie cząsteczkowej.
b) zamienić luminal kwas na sól sodową bez uwzględniania różnicy w masie

cząsteczkowej.

c) rozpuścić luminal kwas w wodzie.
d) wydać w postaci zawiesiny.

20. Mieszanina soli sodowej luminalu o stężeniu 1% z bromkiem amonu

a)  jest zgodna.
b)  jest zawsze niezgodna.
c)  jest zgodna przy stężeniu bromku poniżej 2%.
d)  jest zgodna przy stężeniu bromku do 5%.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Wykonywanie płynnych leków recepturowych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1.  Danek A. (red.): Leksykon farmacji. PZWL, Warszawa 1990
2.  Farmakopea Polska IV. PZWL, Warszawa 1970
3.  Farmakopea Polska V. PTFarm, Warszawa 1995–1999
4.  Farmakopea Polska VI. PTFarm, Warszawa 2002
5.  Farmakopea Polska VII. PTFarm, Warszawa 2006
6.  Jachowicz R.: Receptura apteczna. PZWL, Warszawa 2005
7.  Janicki  S.:  Sznitowska  M.:  Zieliński  W.:  Dostępność  farmaceutyczna  i dostępność

biologiczna leków. Polfa OIN, Warszawa 2001

8.  Janicki S., Fiebig A., Sznitowska M.: Farmacja stosowana. PZWL, Warszawa 2006
9.  Krówczyński L.: Ćwiczenia z receptury. PZWL, Warszawa1996
10.  Krówczyński L.: Zarys technologii postaci leku. PZWL, Warszawa 1994
11.  Krówczyński  L.:  Jachowicz  R. (red.): Ćwiczenia z receptury. Wydawnictwo UJ, Kraków

2000.

12.  Krówczyński L., Rybacki E.: Interakcje w fazie farmaceutycznej. PZWL, Warszawa 1985
13.  Modrzejewski F.: Farmacja stosowana. PZWL, Warszawa 1997
14.  Rybacki  E.,  Stożek  T.:  Substancje  pomocnicze  w  technologii  postaci  leku.  PZWL,

Warszawa 1980