Socjalizm w przededniu XXI wieku- Ernest Mandel

Ernest Mandel

SOCJALIZM W PRZEDEDNIU XXI WIEKU

WST

Zgodnie z tradycyjnym okre

leniem Marksa i Engelsa

socjalizm oznacza społecze

stwo zjednoczonych wytwórców -

pierwsz

, ni

faz

społecze

stwa komunistycznego -

charakteryzuj

własno

rodków produkcji, bezpo

rednio

społecznym charakterem pracy oraz planow

produkcj

maj

celu zaspokojenie potrzeb (wytwarzanie zwykłych warto

ytkowych nie za

towarów). Chodzi wi

c o społecze

stwo bez

klas i pa

stwa, to znaczy bez swoistych aparatów czy organów

wyodr

bnionych z ogółu obywateli w celu zarz

dzania, kierowania

i podejmowania decyzji.
Takim mo

e by

jedynie w pełni decyduj

ce o sobie samym

społecze

stwo, które kształtuje si

na bazie samorz

du wytwórców

i obywateli (tak wi

c i konsumentów), jest wyzwolone z tyranii

"praw rynku" (prawa warto

ci) i despotycznej władzy pa

stwa.

W sposób wolny i

wiadomy, w oparciu o wybór uporz

dkowanych

i uzasadnionych wniosków podejmuje ono decyzje o priorytetach
w wykorzystaniu wła

ciwych

rodków materialnych i b

cym w jego

dyspozycji czasie dla pracy społecznej. Dlatego te

takie

społecze

stwo wymaga pluralizmu (inaczej mówi

c sytuacji, w

której nie istnieje tylko jedna partia, jeden aparat "zdalnego
sterowania"), pluralizmu w gł

bszym tego słowa znaczeniu, to

znaczy w sensie istnienia narodowych (i mi

dzynarodowych)

alternatywnych celów. To bynajmniej nie wyklucza wielorakich
mechanizmów decentralizacji (regionalnej, lokalnej, na poziomie
dzielnicy czy te

gospodarczej, społecznej, itp.), w ramach

których organy oddolnej demokracji wypowiadaj

w kwestii

podejmowanych wyborów.
Uwzgl

dniaj

c nierównomierny rozwój wzajemnych powi

sił społeczno-politycznych na płaszczy

nie mi

dzynarodowej,

budowa społecze

stwa socjalistycznego mo

e rozpocz

ąć

w skali

narodowej. Jednak w pełni mo

e ono zosta

zrealizowane tylko w

skali globalnej lub inaczej mówi

c, gdy obejmie główne kraje

wiata.

Tak zdefiniowany socjalizm nie oznacza ani raju na ziemi,
ani urzeczywistnienia odwiecznych marze

, pełnej harmonii mi

dzy

jednostk

a społecze

stwem czy te

społecze

stwem a przyrod

Nie jest te

"ko

cem historii", ko

cem sprzeczno

okre

laj

cych byt człowieka. Cel do którego zmierzaj

zwolennicy

socjalizmu jest nieporównywalnie bardziej skromny. Rozwi

sze

ść

czy siedem sprzeczno

ci, które na przestrzeni minionych

wieków były i s

obecnie

ródłem najbardziej masowych ludzkich

cierpie

: zniewolenie i wyzysk człowieka przez człowieka; wojna

i na masow

skal

przemoc mi

dzy lud

mi; wykorzenienie raz na

zawsze głodu, nierówno

ci i niezaspokojenia pal

cych potrzeb

ró

nych warstw społecznych; zinstytucjonalizowanie i

systematyczne dyskryminowanie kobiet, ras czy grup etnicznych;
poni

enie narodowych i lokalnych mniejszo

ci, itp.; kryzysy

ekonomiczne; kryzysy ekologiczne. Wraz z usuni

ciem

powy

szych sprzeczno

ci nie znika wcale dramat człowieka.

W sposób uargumentowany mo

emy twierdzi

e ów dramat dopiero

wówczas by si

rozpocz

ł. Dramat, który ludzko

ść

dot

prze

ywała i prze

ywa nadal nie jest ludzki lecz wieczny.

Jakkolwiek by jednak było, dotychczasowy dorobek godny jest

rozpatrzenia w całej swej doniosło

ci. Lecz jest on zaledwie

jedn

z alternatyw, z któr

ludzko

ść

styka.

My, socjali

ci jeste

my przekonani o tym,

e rozwi

zanie

owych sze

ciu czy siedmiu wspomnianych sprzeczno

ci, byłoby

gigantycznym skokiem na drodze post

pu i uwolnienia tak rodzaju

ludzkiego, jak i składaj

cych si

jednostek, post

pu, który

w swej doniosło

ci mógłby si

równa

likwidacji kanibalizmu czy

niewolnictwa. Przekonani jeste

my,

e takowy post

p jest

liwy tylko w drodze obumarcia własno

ci prywatnej, towaru i

pieni

dza, co jest podstaw

obumarcia klas oraz pa

stwa.

Podobnie jeste

my przekonani,

e bez tego, to znaczy bez

ustanowienia Ogólno

wiatowej Federacji Socjalistycznej, obecny

stan rzeczy długo si

nie utrzyma. Niebezpiecze

stwo

zagłady cywilizacji ludzkiej, zagłady rodzaju ludzkiego, b

dzie

rezultatem coraz bardziej niepohamowanego wy

cigu, coraz bardziej

przera

cych katastrof, które staj

coraz bardziej

widoczne.

SOCJALIZM JEST KONIECZNY

W tym sensie, w jakim dopiero co został zdefiniowany,
socjalizm jest czym

najzupełniej koniecznym - w przeciwnym

wypadku ludzko

ść

stoczy si

na skraj katastrofy. Sceptycyzm co

do konieczno

ci socjalizmu kryje w sobie owo lekcewa

enie

tendencji do samozagłady ludzko

ci, które narasta w przezywaj

cym

obecnie kryzys społecze

stwie bur

uazyjnym Ta dezynwoltura

graniczy z zupełnym brakiem odpowiedzialno

ci.

Przytoczmy sfery, w których owe tendencje do samozagłady s

najbardziej widoczne: wy

cig zbroje

(bro

atomowa, biologiczna,

chemiczna) oraz niebezpiecze

stwa zagra

ce równowadze

ekologicznej. Zbyteczne jest w tym miejscu wymienianie
niezliczonych

ródeł naukowych dowodz

cych mo

liwo

ci zagłady

ycia na Ziemi, mo

liwo

ci w które brzemienne s

dostrzegalne

w skali

wiata tendencje. W zwi

zku z tym dylemat nie

przedstawia si

w postaci alternatywy: socjalizm czy

barbarzy

stwo, obecny dylemat brzmi: socjalizm czy te

zagłada.

Chyba nie mniej niebezpiecznie przedstawiaj

zagro

enia

i głodem najbiedniejszych regionów "trzeciego

wiata", jak

równie

ryzyko przeobra

enia znacznej cz

ęś

ci ludno

ci metropolii

imperialistycznych w warstwy o charakterze lumpenproletariackim
lub quasi-lumpenproletariackim. Je

li przyj

ąć

realn

hipotez

o czterdziestu milionach bezrobotnych w krajach
imperialistycznych w latach 1985-1987, oznacza to ,

e razem z

rodzinami, z cz

ęś

ciowo bezrobotnymi, z kobietami "usuni

tymi z

rynku pracy" oraz młodzie

Ŝą

, która nigdy na ten rynek nie weszła

(1), otrzymujemy jakie

100 milionów ludzi - m

ęŜ

czyzn i kobiet -

doznaj

cych n

dzy materialnej, intelektualnej i moralnej w tak

zwanych "bogatych" krajach. A jest to zaledwie pierwsze stadium
kryzysu, który nie osi

ł jeszcze swego apogeum. Bur

uazyjny

projekt ustanowienia "podwójnego społecze

stwa" mo

e t

liczb

zwi

kszy

dwu-, a nawet trzykrotnie.

Nale

y porzuci

iluzj

, jakoby wszystkie te tendencje

miały charakter zarodkowy,

e ich fatalne nast

pstwa mo

jeszcze zatrzyma

na zno

nym poziomie - poziomie, który

zapewniłby ci

gło

ść

cywilizacji materialnej oraz kultury

ludzkiej, a przy tym nie przeobraziłby gruntownie struktury
społecznej. W rzeczywisto

ci jest wr

cz odwrotnie.

Niszcz

ce nast

pstwa opisanych tendencji w coraz wi

kszym stopniu

kumuluj

. Przykładowo, dzi

rozmy

lamy o kosztach, jakie

przyjdzie nam zapłaci

za naruszenie równowagi ekologicznej

podczas nowego kryzysu; jutro b

one jednak znacznie wy

sze.

Iluzja, jakoby taki stan rzeczy mógł si

utrzyma

przez

dłu

szy czas bez

adnych katastroficznych nast

pstw, zbudowana

jest w oparciu o hipotez

o pono

nieograniczonych mo

liwo

ciach

przystosowawczych systemu kapitalistycznego, o rzekomo
nadzwyczajnej elastyczno

ci gospodarki rynkowej, jakoby

"wszechmocnych mechanizmach regulacji", które były sankcjonowane
przez cały wiek XX. Owo złudzenie zbudowane jest na fakcie,

kryzysy, wojny, wszelkiego rodzaju kl

ski

ywiołowe nie zdj

ły

z porz

dku dziennego rutyny w rodzaju "business as usual", lecz

jedynie okresowo j

tłumiły. Trzeba by

lepym lub, inaczej

mówi

c, absolutnie nie rozumie

historii bie

Ŝą

cego stulecia, by

nie zauwa

e zasi

g i waga periodycznych zakłóce

równowagi

wzrastaj

z dziesi

ciolecia na dziesi

ciolecie. Pierwsza

wojna

wiatowa pochłon

ła dziesi

ęć

milionów istnie

ludzkich.

Cena drugiej - to ju

osiemdziesi

t milionów. Jakiej hekatomby

wymagałaby trzecia? W okresie mi

dzy pierwsz

a drug

wojn

wiatow

miało miejsce około dwudziestu "wojen lokalnych". Od

zako

czenia drugiej wojny po dzie

dzisiejszy byli

wiadkami

około pi

ęć

dziesi

ciu takich wojen; ich liczba wzrasta z roku na

rok, z półrocza na półrocze.
Około trzydziestu milionów ludzi w Azji i Afryce zmarło z
głodu mi

dzy dwoma wojnami

wiatowymi. W okresie od 1940 roku

do chwili obecnej liczba ta zwi

kszyła si

dziesi

ciokrotnie.

Jak pokazała tragedia Etiopii, kl

ski głodowe dopiero si

rozpocz

ły.

W okresie mi

dzy dwiema wojnami stopniowo rozprzestrzeniły si

tortury, zadomawiaj

c si

w około dwudziestu pa

stwach; obecnie

w sze

ść

dziesi

ciu-siedemdziesi

ciu pa

stwach tortury s

zjawiskiem powszechnym, w skrajnych przypadkach
zinstytucjonalizowanym. Jedynym "jasnym punktem" jest fakt,

od 1945 roku nie powtórzyły si

cim i Hiroszima Ale kto

zagwarantuje,

e nie stanie si

tak za lat dwadzie

cia?

W pierwszej połowie obecnego stulecia powi

kszanie si

obszaru

pusty

i zanieczyszczenie rzek oraz atmosfery były zjawiskami

marginalnymi, dotycz

cymi bardzo niewielkich obszarów planety.

Dzi

stwierdzamy raptem,

e jeste

wiadkami katastrofy nie

tylko na obszarach Sahelu i Amazonii, ale i niespodziewanej
zagłady połowy lasów w Niemczech.
Tak jak nieodpowiedzialne jest niedocenianie
niebezpiecze

stw, których z dnia na dzie

jest coraz wi

cej, tak

nieodpowiedzialne jest twierdzenie,

e jest ju

za pó

no,

e katastrofa ju

nast

piła lub - co w zasadzie jest tym samym -

e rozpoczynaj

ca si

katastrofa to proces nieodwracalny. Ta

z gruntu pesymistyczna teza jest jedynie racjonalizacj

strachu

i rozczarowania, demoralizuj

cego bredzenia i poczucia

beznadziejno

ci. Nie posiada

adnego uzasadnienia naukowego, jest

wiadomym wyrzeczeniem si

rozs

dku.

Takie reakcje pozbawione s

sensu, tak

e gdy patrzy si

na nie z perspektywy

ycia i uczu

Kiedy pali si

dom i drogim

nam osobom zagra

mier

aden człowiek godny tego miana nie

powie: "nie podejm

adnych wysiłków, aby ich ratowa

". Gdy

płonie dom, to ci, którzy zadowalaj

sofizmatem - czy warto

tłumi

ar, skoro ju

jutro mo

e wybuchn

ąć

nowy - sami

pozbawiaj

szans na prze

ycie. Jednak instynkt

samozachowawczy, przywi

zanie do

ycia przysługuj

wszystkim

ywym istotom. Cechuj

tak

e rodzaj ludzki. Dlatego tez

starania, by powstrzyma

nadci

gaj

katastrof

, s

liwe

dopóki jest jeszcze czas i, koniec ko

ców, wezm

gór

. Oto

dlaczego walka o socjalizm trwa nieustannie. Oto s

jego szanse,

by w rezultacie zatriumfowa

na przekór fatalistycznym i

defetystycznym pogl

dom co do przyszło

wiata.

Za tez

e bezpowrotnie staczamy si

w przepa

ść

, kryje

bł

dna diagnoza co do przyczyn gro

Ŝą

cej nam apokalipsy.

Tendencje do samozagłady naszego gatunku wypływaj

nie z

"odziedziczonego kapitału" i nie z jakiej

"wrodzonej ułomno

ci"

(takie twierdzenie dziwnie przypomina mit grzechu pierworodnego,
z tym

e wyra

ony w kategoriach biologicznych), ani te

"agresywno

ci samca", czy fatalnych nast

pstw, jakie nios

sob

nauka i technika (co nasuwa skojarzenie z biblijn

przypowie

o zakazanych owocach z drzewa wiadomo

ci). Gro

Ŝą

nam katastrofy wynikaj

nie z nadmiaru rozumu, ale z jego

niedostatku, nie z nadmiaru wiedzy, ale jej braku, nie z
nadmiaru instynktu, ale z niedostatku

wiadomo

ci.

li współczesna technika wyzwoliła zjawiska o

katastrofalnych nast

pstwach, to dlatego,

e niektóre z

konsekwencji zastosowania zdobyczy nauki zostały w znikomym
stopniu zbadane (2). Zwi

kszenie zakresu poznania, zapewnienie

dalszego post

pu przyrodoznawstwa, oznacza mi

dzy innymi

zwi

kszenie, a nie zmniejszenie mo

liwo

ci unikni

cia globalnej

katastrofy.
Nie w tym jednak tkwi sedno problemu. Post

przyrodoznawstwa, wy

szy stopie

władania przyrod

(3)

towarzyszył - a wła

ciwie przeczył - prawie całkowitemu brakowi

opanowania przez człowieka swej "drugiej natury", inaczej mówi

rodowiska społecznego, okre

lenia własnego bytu społecznego.

Jednym z głównych osi

gni

ęć

marksizmu, które powszechnie

zaczynaj

uznawa

uczeni - niemarksi

ci, jest teza o

determinuj

cej roli społecze

stwa w stosunku do nauki

i techniki. Historia nauki i techniki podlega oczywi

cie swoistej

logice. Logika ta posiada własne wymogi, wła

ciwe ka

dej

dyscyplinie z osobna, które nierzadko s

bezpo

rednio powi

zane

z wymogami "dyscyplin pokrewnych". Jednak

e jej główne zwroty

odzwierciedlaj

ogóln

logik

rozwoju społecznego, rodz

nowych pyta

, nowych struktur, które - swoj

drog

- odpowiadaj

specyficznym potrzebom i interesom społecznym.
W tym sensie wy

cig w kierunku ewentualnych rozstrzygni

ęć

w wojnie j

drowej nie jest wcale automatycznym produktem fizyki

kwantowej. Zanieczyszczenie oceanów nie jest nieuniknion

konsekwencj

post

pu w dziedzinie chemii syntetycznej.

Powi

kszanie si

obszarów pustynnych nie jest nieuniknionym

nast

pstwem wysiłków maj

cych na celu zwi

kszenie wydajno

rolnictwa. Wymienione zagro

enia oraz kl

ski wynikaj

z rozwoju

tych rodzajów nauki i techniki, które podlegaj

tyranii

kapitału, innymi słowy, pogoni za zyskiem, który przeliczany jest
i zamieniany w pieni

dz w ka

dej firmie z osobna; tym samym

okazuj

we władzy bezlitosnych wymogów konkurencji i

akumulacji kapitału, niezale

nie od długofalowych konsekwencji

i nast

pstw, które wpłyn

na sił

robocz

, całe społecze

stwo,

czy te

równowag

ekologiczn

(4).

To nie zwyrodnienie naszego poznania prowadzi do kryzysów
ekonomicznych, ekologicznych i politycznych. Na kraw

wojen

i kryzysów spychaj

nas decyzje inwestycyjne kieruj

ce si

krótko-

rednioterminowymi partykularnymi interesami, nie

uwzgl

dniaj

cymi odległych w czasie nast

pstw. Tu, a nie gdzie

indziej, szuka

nale

ródeł owej coraz bardziej gro

Ŝą

cej

wybuchem mieszaniny partykularnej racjonalno

i irracjonalno

ci systemu, która charakteryzuje całokształt

tendencji rozwojowych społecze

stwa bur

uazyjnego.

W ten oto sposób doszli

my do istoty problemu. Socjalizm

jest konieczny, poniewa

logika społecze

stwa bur

uazyjnego,

logika prywatnej własno

ci i gospodarki rynkowej, logika

Ŝą

dzy

wzbogacenia si

, a przede wszystkim obł

dnego mechanizmu

powszechnej konkurencji przez ni

wyzwalanej we wszystkich

dziedzinach działania jednostkowego
i społecznego, wytwarza piekieln

dynamik

wiod

do katastrofy.

Nakłady kapitałowe dokonywane s

gdzie popadnie i jak popadnie,

nawet kosztem bilionowego zadłu

enia

i setek milionów bezrobotnych (w metropoliach i "trzecim

wiecie"

razem wzi

tych). Produkuje si

cokolwiek, nie bacz

c na

koszty zniszczenia zasobów surowcowych. Produkuje si

bro

atomow

, która mo

e zniszczy

wszystko co

ywe dziesi

ęć

dwadzie

cia, sto razy (jakim

e potwornym absurdem jest w tym

kontek

cie poj

cie "overkill").

Tak

dynamik

współczesnego

wiata coraz trudniej jest

kontrolowa

, niezale

nie od tego, czy odnosi si

to do

wiata

czysto kapitalistycznego, czy

wiata rozbitego na "dwa obozy"

(który jest przecie

jednolit

geograficzne i biologicznie

cało

). Mo

na j

jeszcze zablokowa

, zatrzyma

, zawróci

dzi

ki zwyci

stwu mi

dzynarodowego socjalizmu. Dla rodzaju

ludzkiego stało si

to spraw

ycia lub

mierci. Zachodzi

konieczno

ść

tego, by ludzko

ść

zawładn

ła własnym sposobem

organizowania swego materialnego bytowania, swego ekonomicznego,
społecznego i politycznego

ycia. Ten problem jest równoznaczny

z problemem opanowania sił przyrody. W tym stopniu, w jakim
pierwszy nie zostanie podniesiony, drugi stanie si

ródłem

zagłady. W tym stopniu, w jakim pierwszy zyska aprobat

, problem

panowania nad przyrod

na b

dzie odda

pod kontrol

i w

słu

ycia oraz szcz

ęś

cia wi

kszo

ci mieszka

ców - m

ęŜ

czyzn

i kobiet - tej planety.

adna czysto mechaniczna siła,

adne "koło z

bate

przeznaczenia" nie mo

e przeszkodzi

w tym, aby siedemset

ęć

dziesi

t milionów zjednoczonych w skali

wiata wytwórców

podj

ło z dnia na dzie

decyzje zaprzestania raz na zawsze

produkcji broni j

drowej, chemicznej, biologicznej i in. Nie

mog

przeszkodzi

, by w jednym dniu zniszczy

wszystkie

istniej

ce zapasy tych rodzajów broni i wprowadzi

mechanizmy

kontroli i ogranicze

w celu zagwarantowania przestrzegania tych

decyzji. W tym celu wystarczy, aby sami wytwórcy stali si

gospodarzami zakładów i wspólnie nimi zarz

dzali. Nie ma takiej

"obiektywnej prawidłowo

ci", takiej "

elaznej konieczno

ci",

która mogłaby przeszkodzi

owym siedmiuset pi

ęć

dziesi

ciu

milionom najemnych robotników - przeobra

onym w zjednoczonych

wytwórców - w rozdzieleniu uzyskanego  w ten sposób czasu pracy
na wszystkich w celu produkowania dóbr materialnych i  usług dla
zaspokojenia rozumnych potrzeb. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby
w takich  warunkach wprowadzi

dwudziestopi

cio-,

dwudziestogodzinny tydzie

pracy dla wszystkich w miejsce

podzielonej na dwie cz

ęś

ci ludzko

ci: tych, co pracuj

jako

wyrobnicy po czterdzie

ci osiem - pi

ęć

dziesi

t sze

ść

godzin

tygodniowo i tych, którzy nie daj

adnej społecznie u

ytecznej

pracy lub robi

to tylko cz

ęś

ciowo, otrzymuj

c za to nie wi

cej

ebracz

jałmu

ęŜ

czy

ni i kobiety powinni pokaza

e s

zdolni do

podejmowana decyzji.

aden "automatyzm" niezale

ny od ich woli

nie mo

e przeszkodzi

im w wybraniu drogi rozs

dku i ludzkiej

solidarno

ci. Interes ogromnej wi

kszo

ci wymaga opowiedzenia

za socjalizmem i zrobi ona to tym ch

tniej po to, by nie

stoczy

w przepa

ść

nadci

gaj

cych katastrof.

SOCJALIZM JEST MO

LIWY

Społecze

stwo oparte na samorz

dzie zjednoczonych wytwórców,

cych panami swych losów, jest mo

liwe przede wszystkim

dlatego, i

osi

gni

ty został taki poziom rozwoju sił

wytwórczych, który stwarza materialne przesłanki zaniku
niedostatku i obumarcia w skali globalnej gospodarki rynkowej.
To naturalnie wymaga radykalnej zmiany rozdziału

rodków, który

nie pozwoli na ich samowolne wykorzystanie lub roztrwonienie
(produkcja broni, produktów szkodliwych dla zdrowia itp.). Wymaga
to równie

ponownego podziału nakładów kapitałowych, który

dawałby pierwsze

stwo zaspokajaniu pal

cych potrzeb - nie na

bazie samowoli czy technokratycznego dyktatu, ale z
uwzgl

dnieniem priorytetów, które demokratycznie byłyby okre

lane

przez samych wytwórców - konsumentów.
My za

ze swej strony jeste

my przekonani,

e istniej

obecnie

rodki daj

liwo

ść

rozs

dnego rozwi

zywania problemów

w krótkim czasie i nie ma podstaw by s

dzi

e ubóstwo jest w

skali globu czym

nieuniknionym, zwłaszcza gdy idzie o dobra i

usługi pierwszej potrzeby (

ywno

ść

, odzie

, mieszkanie z minimum

komfortu, kultur

i wypoczynek, transport publiczny). Obumarcie

produkcji opartej o mechanizmy rynkowe nie jest jak

ąś

utopi

Oprócz tego mo

liwe jest zagwarantowanie wszystkim mieszka

com

planety produktów

ywno

ciowych bez jednoczesnego naruszania

równowagi ekologicznej, w dodatku przy wzro

cie demograficznym,

który daje si

kontrolowa

w skali globalnej i który w istocie

na kontrolowa

dzi

. Co za

do obaw,

e wyczerpaniu

ulegn

zasoby energetyczne czy surowcowe, to dzi

one

pozbawione podstaw. Wystarczaj

wiadcz

o tym dost

pne dane

(5). Ponowny podział w skali

wiata

rodków produkcji netto

w celu wykorzenienia głodu i n

dzy nie oznacza w

adnym wypadku

konieczno

ci obni

enia poziomu

ycia ludzi pracy na półkuli

północnej. Owej repartycji mo

na dokona

przy wykorzystaniu

rodków, które s

obecnie trwonione lub - innymi słowy - nie

przyczyniaj

do utrzymania tego poziomu. Wystarcz

dwa

przykłady, aby u

wiadomi

sobie, jakim poziomem rezerw na te

cele dysponuje ludzko

ść

Ogólna suma wydatków na zbrojenia w skali

wiata si

siedmiuset miliardów dolarów. Ogólna masa nie wykorzystanych
mocy produkcyjnych w rolnictwie i przemy

le krajów

imperialistycznych i zale

nych półprzemysłowych wynosi za

ostatnie dziewi

ęć

lat 20%. Inaczej mówi

c, jest dwukrotnie

ksza od poprzednio przytoczonej sumy. W ZSRR i Europie

Wschodniej suma ta jest wprawdzie minimalna, ale procent
niewykorzystanych roboczogodzin - mimo, i

miogodzinny dzie

pracy wydaje si

"naturalnym" - jest podobny (Andropow

przytoczył dane wskazuj

ce,

e ilo

ść

niewykorzystanych godzin

pracy mo

e si

nawet 33% ogółu godzin pracy w przemy

le).

Suma tych dwóch wielko

ci daje obraz tego, co ju

dzi

osi

ąć

w sferze zaspokojenia podstawowych potrzeb całej

ludzko

ci, nawet je

li przejawi si

tu niezb

ostro

ść

odniesieniu do eksploatacji nieodtwarzalnych przy obecnym
poziomie wiedzy zasobów surowcowych.
Obumarcie gospodarki rynkowej nie mo

e oczywi

cie dokona

z dnia na dzie

w oparciu o decyzje jakiejkolwiek

władzy, niechby nawet władzy wi

kszo

ci wybranej w wolnych,

demokratycznych i pluralistycznych wyborach. Zjednoczeni
wytwórcy, gospodarze swoich

rodków produkcji b

ostatecznie

zainteresowani, by do maksimum oszcz

dzi

swój wysiłek

produkcyjny. Skojarzenie tego interesu z zainteresowaniem
wzrostem zapotrzebowania na zaspokajanie potrzeb, które nie s

podstawowymi, stwarza okre

lone napi

cia społeczno-ekonomiczne,

których optymalne rozwi

zanie (optymalne, a nie jedynie mo

liwe)

wymaga dalszego funkcjonowania sektora towarowo-pieni

ęŜ

nego -

szczególnie w sferze "luksusu" - na równi z sektorem

nierynkowym, opartym na zasadzie podziału według potrzeb.
Współistnienie tych dwóch sektorów jest faktem, który nie
pozwala zrobi

bezpo

redniego "skoku" z tak zorganizowanej

gospodarki - zarówno kapitalistycznych, jak i tzw.
socjalistycznych krajów - do rzeczywi

cie socjalistycznej

ekonomiki. Mi

dzy nimi znajduje si

okres przej

ciowy, który ju

rozpocz

ł si

w tzw. krajach socjalistycznych, ale jest daleki

od zako

czenia.

Historyczna logika okresu przej

ciowego zawiera si

tym, by

zagwarantowa

stopniowe obumieranie zarówno gospodarki rynkowej,

jak równie

jakiegokolwiek innego sposobu okre

lania i podziału

społecznego produktu dodatkowego, który przeczyłby swobodnie i
demokratycznie zatwierdzonej woli wi

kszo

ci wytwórców. Rzecz

w tym, by zapewni

zanikanie nierówno

ci społecznych i wszelkich

materialnych warunków dziel

cych społecze

stwo na rz

cych i

dzonych (owe warunki materialne zakładaj

e przedłu

anie

dnia pracy uniemo

liwia dost

p do informacji i wiedzy, z którego

e skorzysta

tylko jedna cz

ęść

społecze

stwa, w tym czasie

gdy inni uwikłani s

w proces wytwarzania). W taki oto sposób

obumieranie gospodarki rynkowej wi

ąŜ

e si

le z obumieraniem

klas społecznych i pa

stwa jako takiego.

Zasadnicza perspektywa trzeciej rewolucji - rewolucji
technologicznej, a obecnie jeste

wiadkami etapu jej

upowszechniania i uspołeczniania - wzmacnia materialne
mo

liwo

ci wskazanych przemian. W miar

coraz wi

kszego post

w kierunku robotyzacji i pełnej automatyzacji, skrócenie dnia
pracy nawet o połow

adnym wypadku nie musi poci

za sob

ograniczenia produkcji materialnej. Mikroelektronika ju

dzi

daje mo

liwo

ść

najbardziej demokratycznego dost

pu do

informacji wszystkim obywatelom. Jest to zupełnie mo

liwe i

stosunkowo proste do urzeczywistnienia. Problem jednak ze swej
natury nie jest techniczny, lecz polityczny i społeczny. Jak
mianowicie zagwarantowa

, aby te ogromne mo

liwo

ci współczesnej

techniki nie przywiodły do katastrof, nowych - korzystnych dla
mniejszo

ci - nadu

, przywilejów, monopoli. Jest tylko jedna

odpowied

: te mo

liwo

ci powinni wzi

ąć

w swe r

ce sami wytwórcy

- konsumenci, kolektywnie zorganizowani dla  demokratycznego
podejmowania decyzji i ich kontroli.
        W istocie rzeczy mówimy wi

c o specyficznym poł

czeniu

w gospodarce sektora nierynkowego z rynkowym, które zmierzałoby
do stopniowego ograniczania tego drugiego, do jego obumierania.
Rzecz bowiem nie w jakim

doktrynerskim, z góry zało

onym

rozstrzygni

ciu (dlatego,

e dla Marksa i Engelsa pełne

urzeczywistnienie socjalizmu oznaczało zniesienie gospodarki
rynkowej). Idzie o nieuchronny wniosek, wynikaj

cy z

marksistowskiej analizy, tzn. analizy naukowej, nie tylko
nast

pstw ekonomicznych, ale przede wszystkim społecznych i

psychologicznych, wynikaj

cych z przezwyci

ęŜ

enia gospodarki

rynkowej.
W

wietle do

wiadczenia historycznego, w tym do

wiadczenia tzw.

krajów socjalistycznych, bezspornym jest fakt,

przezwyci

ęŜ

enie ekonomiki rynkowej, je

li nie liczy

przypadków

granicznych, niezawodnie oznacza przezwyci

ęŜ

enie konkurencji w

celu zabezpieczenia dost

pu do

rodków konsumpcji i wymiany (w

skrajnych przypadkach do

rodków produkcji), przezwyci

ęŜ

enie

tendencji do prywatnego przywłaszczania i prywatnego wzbogacenia
- a zatem przezwyci

ęŜ

enie motywacji dla zachowa

społeczno-

ekonomicznych, które s

ich podstaw

. Powy

szych motywacji

bynajmniej nie nale

y pojmowa

jako "przyrodzonych człowiekowi";

nie towarzyszyły działaniom ludzi przez setki tysi

cy lat.

Jeszcze do niedawna nie wyst

powały one w wi

kszo

ci wiejskich

i plemiennych wspólnot, w których

yła wi

kszo

ść

ludzko

ci. Gdy

jednak zasi

g gospodarki rynkowej zacz

ł si

rozszerza

(lub,

co w zasadzie jest tym samym, gdy jej zanik sprowadza si

jednego tylko fragmentu społeczno-ekonomicznej aktywno

ci), jej

upowszechnienie prze

ciga jak

kolwiek "socjalistyczn

propagand

", wszelkie rodzaje "edukacji" czy te

"totalitarnej"

indoktrynacji. Jak głosiła ludowa m

dro

ść

w ZSRR, i to w

najbardziej przecie

krwawym okresie stalinowskiego terroru:

błat - usłownyj jazyk, argo - silnieje Stalina*.
Socjalizm jest nowym systemem, który samoreprodukuje si

automatycznie bez zewn

trznego nacisku - w tym tak

e i pa

stwa -

wówczas, gdy motywacja do współpracy i solidarno

ci wszystkich

robotników - proletariuszy (dominuj

ca, cho

na niskim poziomie,

w społecze

stwie pierwotnym, a obecnie stopniowo

rozprzestrzeniaj

ca si

na całe społecze

stwo) zast

pi, ogólnie

mówi

c, bezduszn

motywacj

do samobogacenia. Taka przemiana nie

jest utopi

z uwagi na to,

e oba wskazane komponenty (tzn.

indywidualistyczny i socjalistyczny, przyp. tłum.) posiadaj

antropologiczne pierwiastki. Likwidacja niedostatków i walki o
byt (struggle for life) zrodzonej przez t

motywacj

stwarza

materialne podstawy do tej przemiany. Jednak

e zmiana

społecznego klimatu i rewolucja psychologiczna, nieodzowne dla
takiej zmiany, wymagaj

cej ni

tylko zwykłego przyspieszenia

rozwoju sił wytwórczych i zwykłej "eksplozji" materialnego
bogactwa i dobrobytu. Potrzebuj

rewolucji stosunków produkcji

i stosunków wymiany, aby współpraca i solidarno

ść

ogółu

wytwórców i konsumentów przekształciła si

w sił

nap

dow

całej

bie

Ŝą

cej aktywno

ci ekonomicznej. To za

w powszednim

yciu

wszystkich m

ęŜ

czyzn i kobiet powinno znale

źć

odzwierciedlenie

w likwidacji wszelkich materialnych i społecznych przywilejów.
Nie jest to jednak mo

liwe do urzeczywistnienia bez stopniowego

obumierania gospodarki rynkowej i zbudowanej na niej konkurencji.
Nie zamierzamy tu opisywa

etapów, przez które przechodzi

dzie proces obumierania gospodarki rynkowej, ani te

nie

twierdzimy,

e nast

pi to jutro, jako rezultat powszechnego

obalenia kapitalizmu oraz osi

gni

tego punktu rozwoju w tzw.

krajach socjalistycznych. Nie postawimy tez pytania, czy istniej

jakie

"uniwersalne" etapy tego okresu, czy tez mo

e lepiej by

było - s

c po obecnym stanie naszej wiedzy - zadowoli

pragmatyczn

analiz

głównych problemów demokratycznego i

opartego na samorz

dzie planowania (rozstrzygni

ęć

nale

ałoby

szuka

w sposobach, w jakich te problemy powstały oraz w jakim

stopniu rodz

je realne procesy rewolucji socjalistycznej i

plami

ce je wypaczenie biurokratyczne). Zamierzamy postawi

pewne

pytania w formie mo

liwie najszerszej, na płaszczy

nie historii,

bior

c pod uwag

jej decyduj

ce - jak nam si

zdaje - znaczenie

dla samego problemu socjalizmu.

JAKIE SIŁY SPOŁECZNO-POLITYCZNE S

ZAINTERESOWANE

WPROWADZENIEM SOCJALIZMU

Naukowy socjalizm bazuje na tezie,

e nadej

cie

społecze

stwa bezklasowego nie mo

e by

wynikiem zwykłego

Aufklaerung - edukacji i propagandy, kieruj

cych si

"rozumem",

"nauk

", " pragnieniem emancypacji" czy szlachetnymi pobudkami

(dajmy na to - etycznymi) urzeczywistnienia dobrobytu dla
mo

liwie du

ej liczby ludzkich istot. Bez w

tpienia

wszystkie te motywy ujawniały si

u działaczy socjalistycznych,

od Marksa i Engelsa poczynaj

c. S

one nawet niezb

dne dla

wyt

ęŜ

onej i długotrwałej działalno

ci socjalistycznej. Jak si

wydaje, społecze

stwa socjalistycznego nie mo

na urzeczywistni

bez socjalistycznej teorii (Engels posługiwał si

nawet terminem:

nauka socjalistyczna) oraz bez gł

bokiej woli walki o

wyzwolenie. Jednak nawet je

li te motywy i pobudki s

konieczne, to zarazem s

przecie

daleko niewystarczaj

ce dla

zagwarantowania zwyci

stwa socjalizmu. Zwyci

stwo to wymaga

istnienia siły społecznej, której interes materialny odpowiada
projektowi likwidacji podziału społecze

stwa na klasy. Wymaga

realnej aktywno

ci społecznej tej klasy, jako pochodnej jej

materialnych interesów. To za

e wynika

tylko z realnego

ruchu rzeczywi

cie istniej

cej klasy (6), która w realny sposób

przezwyci

ęŜ

yła przeciwno

ci na drodze realizacji społecze

stwa

bezklasowego, wyłaniane przez systemy bur

uazyjne oraz

istniej

ce prze

ytki systemów przedbur

uazyjnych. W

ród tych

sprzeczno

ci główn

, lecz nie jedyn

, jest własno

ść

prywatna.

Owa materialistyczna konkretyzacja starego socjalistycznego
planu - w istocie tak starego, jak sam podział społecze

stwa na

klasy, którego ludzko

ść

mimo relatywnych sukcesów i pora

nigdy nie zaakceptowała jako czego

niezmiennego - wydaje si

głównym wkładem Marksa w dzieło socjalizmu, w dzieło

wyzwolenia bezpo

rednich wytwórców, ogólniej za

- rodzaju

ludzkiego. Owa konkretyzacja pozwoliła na stopniowe zespolenie
efektywnie i

wiadomie wykorzystywanej organizacji klasy

robotniczej (starszej ni

marksizm) z planem socjalistycznym;

zespolenie, które osi

ło sw

kulminacj

w pierwszych

trzydziestu latach naszego stulecia. Od tego czasu przezywa ono
swój letalny kryzys. Niekiedy kryzys wyst

puj

cy pod postaci

historycznej kl

ski (Hitler, Stalin) przybiera formy gro

Ŝą

wybuchem lub katastrof

Dlatego te

rodzi si

pytanie: czy mamy do czynienia z

koniunkturalnym kryzysem, historycznie przemijaj

cym, czy te

strukturalnym i historycznie nieodwracalnym. W
polityczno-strategicznym sensie mo

na to wyrazi

przy pomocy

nast

puj

cego pytania: gdzie znajduje si

punkt kulminacyjny

rewolucji proletariackiej (w tym znaczeniu, jaki przydawali jej
w oparciu o historyczn

analiz

walk klasowych w drugiej połowie

XIX wieku Marks i Engels) - za czy te

przed nami?

Powy

szy problem mo

na podzieli

na nast

puj

ce pytania:

1. Czy rzeczywi

cie wewn

trz kapitalistycznego społecze

stwa,

które przekroczyło próg uprzemysłowienia, proletariat dysponuje
ekonomicznymi, społecznymi, psychologicznymi i moralnymi

rodkami koniecznymi dla zwyci

skiej walki z bur

uazj

gwarantuj

cymi mu zarazem tak

pozycj

, która przy minimum nawet

szans umo

liwi rozpocz

cie budowy społecze

stwa socjalistycznego?

2. Czy

rodki te b

istnie

i wówczas, gdy kapitalizm straci

swój rozp

d w skali

wiatowej, gdy zacznie si

rozpad systemu?

Czy te

rodki rozpadn

jako to

samy wynik stopniowego

rozpadu samej "cywilizacji" kapitalistycznej?

3. Czy mo

e zabrn

my w wyj

tkowy w historii

lepy zaułek,

polegaj

cy na tym,

e proletariat, ekonomicznie si

wyzwalaj

jest ci

gle w stanie prowadzi

wiat do socjalizmu - jednak

przeszkody społeczne, psychologiczne i moralne, tj. subiektywne,
nadal s

nie do przezwyci

ęŜ

enia?

ród przeszkód, które ujawni

w planie politycznym,

mamy do czynienia przede wszystkim z rozbiciem proletariatu
(niemo

przezwyci

ęŜ

enia odr

bno

ci grupowych interesów:

zawodowych, zakładowych, regionalnych, narodowych, etnicznych,
silnie pobudzanych przez rozczłonkowany "rynek pracy" w

kapitalizmie - co z kolei prowadzi do ogromnych ró

nic w

wysoko

ci dniówki). Równie

ma miejsce wzgl

dne usamodzielnienie

"czynnika kierowniczego", które swoja drog

odzwierciedla

niedomagania w politycznej aktywno

ci ró

nych odłamów

proletariatu, ró

nice w poziomie ich

wiadomo

ci i

zorganizowania. Pojawienie si

aparatu funkcjonariuszy wewn

trz

organizacji robotniczych, jego wzgl

dna samodzielno

ść

odniesieniu do mas (jego biurokratyzowanie si

), posiadanie

materialnych przywilejów, wszystko to razem wzi

te prowadzi do

sytuacji, w której obrona tych przywilejów oraz monopolu władzy
politycznej i organizacyjnej zast

puje miejsce rzeczywistego

interesu klasy jako cało

ci.

Na pierwsze pytanie najłatwiej jest da

odpowied

wietle danych empirycznych. Historia wzrostu i

rozprzestrzeniania si

kapitalizmu w skali mi

dzynarodowej,

poczynaj

c od rewolucji przemysłowej b

momentu, gdy Marks i

Engels napisali "Manifest Komunistyczny", jest w konsekwencji
równie

histori

wzrostu i ekspansji klasy robotniczej,

samoorganizowania si

robotników i ich walki klasowej. Fakt ten,

spo

ród wszystkich przewidywa

Marksa, znalazł swe rzeczywiste,

historyczne potwierdzenie. W latach czterdziestych zeszłego
wieku było w

wiecie raptem 100 lub 200 tysi

cy robotników

nale

Ŝą

cych do zwi

zków zawodowych. Obecnie jest ich ponad 200

milionów. Nie ma takiego miejsca, czy b

dzie to wyspa na

Pacyfiku, czy zgubiona wioska w Amazonii lub tropikalnym lesie
Afryki, w którym kapitał nie wzniósłby portu, wytwórni cz

ęś

zamiennych, filii firmy handlowej, banku, w którym najemni
robotnicy zwi

zani prac

nie zjednocz

dzej czy pó

niej

i w ko

cu nie zakwestionuj

prawa bur

uazji do podziału czystego

produktu na płac

i zysk. Jakkolwiek złowrogo by krakano,

to liczba najemnej siły roboczej w miastach (do której nale

wł

czy

najemn

sił

robocz

w tzw. krajach socjalistycznych)

nie przestała rosn

ąć

w skali całego

wiata. Obecnie, w

szczytowym okresie kryzysu, osi

ła ona rz

d 750 milionów,

wielokro

przewy

szaj

c liczb

z lat 1914, 1940 czy 1968 (je

doł

czy

do tego najemnych robotników w rolnictwie, to ogół

robotników najemnych przekroczy liczb

jednego miliarda ludzi).

Masa ta nadal b

dzie si

powi

ksza

zarówno w liczbach

bezwzgl

dnych, jak i w odsetku ogółu ludno

ci czynnej zawodowo.

kraje, takie jak USA, Szwecja czy Wielka Brytania, w których

udział najemnej siły roboczej w ogólnej liczbie ludno

przewy

sza 90%. Tak kolosalna masa ludzi, bardziej ni

kiedykolwiek w przeszło

ci, jest obiektywnie w stanie wzi

ąć

w swe

rodki produkcji i cyrkulacji, które codziennie wprawia w

ruch, po to, by nimi zarz

dza

według kryteriów i priorytetów,

które

wiadomie i swobodnie zostan

obrane. Wspominaj

c o

"kryteriach i priorytetach, które

wiadomie zostan

obrane",

chcemy podkre

szczególny wymiar rewolucji socjalistycznej i

budownictwa socjalistycznego - wymiar, który odró

nia j

wszystkich poprzednich rewolucji społecznych
w historii. Idzie o kluczow

rol

czynnika subiektywnego,

czynnika "

wiadomo

ci", a w rezultacie czynnika politycznego w

powstawaniu i zwyci

stwie socjalizmu. Dlatego te

pierwsze

pytanie po cz

ęś

ci odsyła nas do trzeciego.

Dokładniej nale

ałoby powiedzie

: oto powód, dla którego nale

rozró

nia

obiektywne, społeczno-ekonomiczne przesłanki

socjalizmu od jego przesłanek subiektywnych, społeczno-
politycznych. To ka

e nam przeformułowa

nieco pierwsze pytanie.

liwo

ść

urzeczywistnienia socjalizmu nie jest czym

automatycznym jako nieunikniony rezultat zrazu rozkwitu, a potem
kryzysu kapitalizmu oraz zrodzonej przeze

walki klasowej.

Istnieje tylko jeden z dwu mo

liwych rezultatów, wyników, z

których ten drugi, jak okre

lił to Engels, porównywalny jest ze

znanym losem społecze

stw niewolniczych, oznacza jednoczesny

rozpad obu podstawowych klas. W rezultacie wi

c prawidłowe

sformułowanie pierwszego pytania brzmi: czy rozwój,
a nast

pnie kryzys kapitalizmu generuje w dalszym ci

gu istnienie

rewolucyjnego potencjału, pozwalaj

cego na stawianie na porz

dku

dnia (gdy przeszkody subiektywne zostaj

natychmiastowo

przezwyci

ęŜ

ane) zagadnienia budowy społecze

stwa bezklasowego.

Na to pytanie historia odpowiedziała twierdz

co. Wystarczy

przypomnie

tylko niektóre z ostatnich znacz

cych manifestacji

"realnego ruchu klasy", które zmierzały we wskazanym kierunku:
maj 1968 roku we Francji, "gor

ca jesie

" 1969 roku we Włoszech,

rewolucja portugalska lat 1974/1975, "Solidarno

ść

" w Polsce w

1980 i 1981 roku. Przykłady te wystarcz

, aby uwypukli

trwało

ść

historycznego potencjału, na przekór oczywistemu zreszt

kryzysowi zorganizowanego ruch robotniczego, ci

cemu si

od półwiecza. (Kryzys ten jest namacalny, cho

nie przeszkodził

w zwyci

stwie, jakim była rewolucja jugosłowia

ska, wzmocniona

ruchem samorz

dowym robotników. Ale i te zwyci

stwa pozostały

stkowymi, ograniczonymi i sprzecznymi wła

nie w ramach tego

ogólnego kryzysu).
Odpowied

na drugie pytanie jest bardziej sprzeczna. Gdy

jednak spogl

damy na rzeczy, to odpowied

ta, zbudowana nie na

jakiej

dogmatycznej "wierze", ale na solidnym poznaniu faktów

w ich totalno

ci, pozostaje po dawnemu jasna. W znacznej mierze

zale

y to od okre

lenia samego poj

cia „proletariat” oraz od

tego, co rozumie si

przez "rewolucyjny potencjał", inaczej

mówi

c od zdolno

ci do przezwyci

ęŜ

enia społecze

stwa

bur

uazyjnego przez proletariat, przezwyci

ęŜ

enia zawartego w tym

okre

leniu.

"Rewolucyjny potencjał" współczesnego proletariatu
kształtuje si

zwłaszcza w oparciu o obiektywne warunki

koncentracji, socjalizacji i współpracy w procesie produkcji,
z którego te cechy wyrastaj

, a równie

na przetransponowaniu

tych zdolno

ci do zorganizowania si

i współpracy mas na sfer

samowyzwolenia w drodze aktywnej,

wiadomej i dobrowolnej

solidarno

ci - to znaczy w ramach organizacji i walki, któr

proletariat rozwija w celu obrony swoich interesów. W rezultacie
pojawia si

obiektywna mo

liwo

ść

parali

owania, a nast

pnie

wci

gania do ruchu pod własnym kierownictwem całokształtu

ekonomicznych i społecznych mechanizmów współczesnego

wiata.

Analiza powy

szych uwarunkowa

ść

szybko wykazuje,

e jej

specyficznych cech nie nale

y uto

samia

z cechami robotnika

fizycznego w przemy

le ci

ęŜ

kim (nie obala to jednak faktu,

koncentracja w oczywisty sposób stwarza najbardziej dogodne
warunki dla rozwoju wspomnianych powy

ej cech). Współcze

nie, w

odró

nieniu od powy

szego, cech

jest wolno

ść

bycia sił

najemn

, konkretniej za

- zgodnie z klasycznym okre

leniem

marksistowskim - jest ni

ekonomiczna konieczno

ść

sprzeda

y siły

roboczej, której podlega jednostka (wszystkie jednostki tworz

klas

robotnicz

Wielko

ść

dniówki - czy to wysoka czy te

niska - nie ma

znaczenia, dopóki reprodukcji ulega konieczno

ść

ekonomiczna (tj.

póki dniówka nie osi

gnie poziomu, na którym oszcz

dno

ść

pewnej

znacznej jej cz

ęś

ci nie jest mo

liwa i nie pozwala na pozyskanie

rodków produkcji b

zysków z okre

lonego kapitału). Równie

charakter pracy - czy chodzi o fizyczn

czy umysłow

, b

odniesieniu do kapitału o "produkcyjn

"- równie

nie posiada

takiego konkretnego znaczenia do czasu, gdy historyczna
tendencja zmierza w kierunku koncentracji (przykładowo: masowa

syndykalizacja pracowników wielkich domów towarowych, urz

dników

towarzystw ubezpieczeniowych). Co za

tyczy zdolno

parali

owania społecze

stwa, to ma si

ona tak samo u

pracowników elektrowni, telekomunikacji czy banku, jak i stalowni
b

zakładów samochodowych.

Jak

kolwiek by wi

c rol

odgrywała w skali

wiata przemysłowa

klasa robotnicza zwi

zana z prac

fizyczn

(relatywnie rosn

czy te

malej

, trudno to w tej chwili oceni

), to znaczenie

całego proletariatu, zgodnie z przyj

tym przez nas okre

leniem,

niew

tpliwie wzrasta, na przekór długiej depresji, b

cej

funkcj

dokonuj

cych si

zmian. Dzi

ki mikroelektronice i

informatyce jeste

wiadkami nie pocz

tków społecze

stwa

postindustrialnego, lecz raczej post

puj

cego uprzemysłowienia

usług i mechanizacji pracy fizycznej. Pogl

d, jakoby poci

gało

to za sob

gł

bok

decentralizacj

pracy (tj. decentralizacj

pracy i kapitału, w skutek pojawienia si

na nowo w skali

masowej małych rodzinnych przedsi

biorstw) jest sprzeczny z

wszelkimi długofalowymi statystykami. Uwzgl

dniaj

c nawet

nowatorskie i eksperymentalne znaczenie małych firm i
rozdrobnionych przedsi

biorstw w "sektorach wysokiej techniki",

jest to jedna klasyczne przej

ciowe zjawisko. Bowiem gdy tylko

sukces przedsi

wzi

cia jest zagwarantowany, koncentracja sama

niejako narzuca. Sektor "komputerów domowych" (home

computer) wykazał to niestety zarówno w USA, jak i w Wielkiej
Brytanii czy Japonii.
Kryzys kapitalistyczny jest na razie jeszcze daleki od
tego, aby spowodowa

rozpad proletariatu (co najwy

ej wzmaga

ryzyko jego podziału na tych, co posiadaj

prac

i bezrobotnych;

cho

jest to podział tak stary jak sam kapitalizm, to ruch

robotniczy mo

e i powinien odpowiedzie

na to walk

o nowe

radykalne skrócenie tygodnia  pracy).
  Proletariat nadal pozostaje "podmiotem antykapitalistycznym",
"podmiotem  socjalistycznym" w nowoczesnym tego słowa znaczeniu.
Historia wewn

trz "nowych" warstw proletariatu reprodukuje,

czasem ze zdumiewaj

szybko

, te same przytoczone przez

Marksa w pierwszym tomie "Kapitału" cechy, które stawiaj

go na

"wezwanie socjalizmu".
Obecna problematyka zatem ogranicza si

nie przypadkiem

do trzeciego pytania. Mianowicie kwestia ukształtowania si

subiektywnych warunków wzrostu siły  socjalizmu, zarówno do jak
i po obaleniu kapitalizmu, jest bodaj najtrudniejszym
zagadnieniem.
    Takie twierdzenie nie zawiera samo w sobie niczego
osobliwego. Proletariacka  rewolucja społeczna jest pierwsz

historii rewolucj

, która winna przekaza

losy społecze

stwa w

ce klasy, która do dnia swego politycznego zwyci

stwa (a by

e nawet długo po tym dniu) w dalszym ci

gu pozostaje klas

ekonomicznie i kulturowo zale

i wyzyskiwan

. I je

li wszelkie

wcze

niejsze rewolucje społecznie umo

liwiały przej

cie władzy

przez klas

posiadaj

ekonomiczn

i ideologiczn

hegemoni

to kompletn

utopi

byłoby przypuszcza

e proletariat mógłby

uzyska

przewag

ekonomiczn

w ramach społecze

stwa

kapitalistycznego. Jeszcze wi

ksz

utopi

byłoby przypuszczenie,

e on urzeczywistni

ideologiczn

hegemoni

, zostaj

c po

dawnemu wyzyskiwanym i w sensie ekonomicznym zale

nym.

Tym samym konsekwencje zale

ci ekonomicznej i

ideologicznej ograniczaj

zwykle zdolno

ci samoorganizowania

, współpracy i solidarno

ci klasowej, które zreszt

wynikaj

z tych

e warunków

ycia w ramach społecze

stwa kapitalistycznego.

Zderzenie si

tych dwóch tendencji rodzi z jednej strony

powszedni

rutyn

robotniczego

ycia z tendencj

przystosowania si

do "realizmu" dna codziennego, tendencj

reformizmu, a z drugiej - periodyczne zrywy do wielkich klasowych
wyst

pie

(strajki masowe i powszechne, kryzysy polityczne,

kryzysy przedrewolucyjne, sytuacje rewolucyjne), kiedy to
obalenie kapitalizmu na krótki czas jest mo

liwe. W

oparciu o t

dialektyk

, która w swej własnej gł

bi uwarunkowana

jest dialektyk

"obiektywnego i subiektywnego czynnika

historii", wspieraj

wielkie cykle walki klasowej w ko

XIX stulecia (powiedzmy - od jego lat czterdziestych), cykle,
które mimo wszystko stanowi

tre

ść

głównej tendencji

historycznej. Pierwsze wzniesienie fali rewolucyjnej
doprowadziło do rewolucji 1848 roku i jej pó

niejszego krachu,

po którym nast

piło na dłu

ej uspokojenie, przerwane pocz

tkowym

zwyci

stwem Komuny Paryskiej. Drugie wielkie wzniesienie osi

kulminacj

w zwyci

stwie rewolucji rosyjskiej 1917 roku, po

którym miało miejsce załamanie rewolucji w Europie Centralnej
w latach 1919-1923, co „na wielu płaszczyznach” okre

liło los

tej pierwszej. Drugie wzniesienie fali rewolucyjnej prowadzi do
uspokojenia, a wkrótce do nowych, ci

ęŜ

szych pora

ek (Japonia,

Niemcy, Hiszpania), które wiod

wprost do wojny

wiatowej i

rozprzestrzenienia si

faszyzmu na cały prawie kontynent

europejski, od Gibraltaru do rogatek Leningradu, Moskwy i
Stalingradu. Nast

pnie, na skutek działa

ruchu oporu i nowego

wzrostu walki rewolucyjnej, wznosi si

nowa fala, osi

gaj

najwy

szy punkt w zwyci

stwie rewolucji jugosłowia

skiej i

chi

skiej, cho

jednocze

nie poniesione zostały dotkliwe kl

ski

w Europie Zachodniej, USA i Japonii (stabilizacja kapitalizmu,
maccartyzm, "zimna wojna").
A i tym razem uspokojenie nie miało charakteru powszechnego
z uwagi na to,

e rewolucja wspierana antyimperialistycznym

ruchem narodowowyzwole

czym, rozprzestrzeniła si

na Indochiny,

Kub

i Nikaragu

. To uspokojenie jest czym

realnym na półkuli

północnej podczas dziesi

cioleci i ko

czy si

na 1968 roku; lecz

bez zwyci

stw rewolucyjnych, co wskazuje na presj

stosunku sił

w skali

wiatowej, jak i na przygn

biaj

co dług

pasywno

ść

ameryka

skiego i radzieckiego proletariatu. Jednak

e owa

dialektyka powszedniej rutyny i periodycznych zrywów ka

e nam,

z kolei, wróci

do dialektyki "masy - kierownictwo", a

lej -

do dialektyki "realnego ruchu klasy i jego politycznego
wyrazu". I ten fakt,

e przyznajemy, i

proletariat jest w

stanie okresowo przezwyci

ęŜ

subiektywne przeszkody na drodze

do socjalizmu, nie umniejsza znaczenia drugiego twierdzenia -

e kryzys praktyki zorganizowanego ruchu robotniczego (zarówno

jego socjaldemokratycznej, jak i stalinowskiej cz

ęś

ci) jest

jednym z rzucaj

cych si

w oczy faktów historii minionych

ęć

dziesi

ciu lat. Swoim brzemieniem silnie oddziałuje na

liwo

ść

zagwarantowania ogólno

wiatowego zwyci

stwa socjalizmu

w ko

cu XX wieku.

Ma to tym wi

ksze znaczenie, gdy

kryzys ten coraz

bardziej trwale splata si

z kryzysem praktyki, znanej pod nazw

"budownictwa socjalistycznego" w krajach, które zlikwidowały
kapitalizm, a

lej z kryzysem modelu ekonomicznego,

politycznego, kulturowego i społecznego zarz

dzania, który

objawił si

we wspomnianych krajach. Kryzys ów przeplata si

kryzysem kapitalizmu i praktyki zorganizowanego ruchu
robotniczego w krajach kapitalistycznych w tym sensie, w jakim
rodzi zw

tpienie, sceptycyzm i demoralizacj

w szeregach klas

zniewolonych i wyzyskiwanych - nie tylko w odniesieniu do
"socjalistycznych modeli" przeznaczonych do na

ladowania, ale

i w tym sensie, w którym wzbudza w

tpliwo

ci co historycznej

liwo

ci samowyzwolenia si

przez najemn

sił

robocz

. Te nowe

przeszkody mog

przezwyci

ęŜ

one tylko przez samo

ycie, dzi

nowym historycznym do

wiadczeniom (cho

wkład teoretyczny

pozostanie decyduj

cy w ich przygotowaniu). Na szcz

ęś

cie nowe

"modele" rodz

nieuchronnie na gruncie "ruchu realnego", jak

miało to miejsce w maju 1968 roku czy w przypadku "Solidarno

ci".

owe "nowe modele" wskazuj

zawsze na jedn

i t

sam

historyczn

tendencj

do samoorganizacji i samorz

dno

ci.

Ruch realny nadal b

dzie gromadzi

siły i do

wiadczenia w

powszednim

yciu (strajki o charakterze ekonomicznym,

działalno

ść

wyborcza, walka o demokratyczne reformy itp.),

jednak jak dawniej, co jaki

czas b

dzie stwarza

gro

Ŝą

wybuchem kryzysy społecze

stwa bur

uazyjnego i szans

dla

działa

radykalnych, dla których socjali

ci powinni przygotowa

siebie i masy, przejawiaj

c w takich wypadkach m

stwo i

decyduj

rol

inicjatywy rewolucyjnej, któr

nieustannie

postulowali Marks i Engels.
Wszystko to w skali

wiatowej jest mo

liwe bardziej ni

kiedykolwiek - co wi

cej, konieczne przynajmniej w stadium

pocz

tkowym. Ten, kto liczy,

e "cykl rewolucji" ju

zako

czył, otrzyma od historii nale

ne sprostowanie. Wiek XX

zako

czy si

i rozpocznie XXI, który spot

guje to, co przyniosło

nasze stulecie wraz z pocz

tkiem 1905 roku: wiek

rewolucji i kontrrewolucji.
Pod tym wzgl

dem proletariat mo

e oprze

na dwóch

silnych sojusznikach: bezgranicznie eksploatowanym chłopstwie
"trzeciego

wiata" (sojusz robotniczo-chłopski był sił

nap

dow

zwyci

stw w Jugosławii, Chinach, Indochinach, na Kubie i w

Nikaragui), wspieranym cz

sto pot

ęŜ

nym, antyimperialistycznym

ruchem narodowowzwole

czym; na nowych ruchach społecznych,

powstaj

cych w rezultacie buntu przeciw gro

Ŝą

cym nam katastrofom

drowej, ekologicznej) czy dotkliwemu upo

ledzeniu (walka o

wyzwolenie kobiet), obejmuj

cych coraz szersze kr

proletariatu w nowoczesnym tego słowa znaczeniu. Ruchy te kryj

w sobie wyj

tkowo silne i post

powe j

dro skierowane przeciw

kapitalizmowi, a wynikaj

ce z samej analizy warunków, które

przydaj

realno

ci dylematowi: socjalizm b

zagłada. Jednak

ów potencjał, to j

dro, b

dzie si

wyswobodza

tylko w tym

stopniu, w jakim ruch robotniczy b

dzie umiał wszystkie te ruchy

zjednoczy

dla realizacji wyra

nych celów antykapitalistycznych,

nie próbuj

c przy tym ich „kastrowa

", pozbawia

samodzielno

ci,

przeobra

w siły dopełniaj

ce w polityce presj

"przysposobienie" kapitalizmu.
Socjalizm nie zatryumfuje ani dzi

ki wojnie

wiatowej

(przecie

to potworny absurd), ani jako skutek jakiej

namacalnej przewagi "obozu socjalistycznego" nad "obozem
kapitalistycznym" (co jest trudne do wyobra

enia w najbli

szym

czasie). Zatryumfuje w ten sam sposób, który przewidzieli
Marks i Engels - przero

ciem "realnego ruchu" wyzwolenia

robotników najemnych w kierunku opanowania władzy politycznej,
co zbiegnie si

z chwil

, gdy

rodki produkcji i wymiany wezm

w swe r

ce zjednoczeni wytwórcy, rz

cy si

w warunkach

pluralizmu politycznego i demokratycznej, planowej
samorz

dno

ci. Takie przerastanie b

dzie wynikiem szeregu

nakładaj

cych si

ekonomicznych, społecznych i politycznych

kryzysów wewn

trz społecze

stwa bur

uazyjnego. Ujawni si

dzi

rozmachowi wyzwolenia bezpo

rednich producentów w tzw. krajach

socjalistycznych w kierunku rzeczywistego samorz

du robotniczego

(planowania i podziału produktu społecznego pod kontrol

kierownictwem robotników) i pluralizmu politycznego - innymi
słowy - demokratycznej władzy ogółu bezpo

rednich producentów,

bez czego samorz

d robotniczy pozostaje w niemałym stopniu

pozbawiony swej tre

ci. W ten oto sposób socjalizm ma

pełne szanse urzeczywistnienia si

. Dorobek jest ogromny.

Trudno

ci nie nale

y nie docenia

. Jednak bardziej ni

kiedykolwiek w przeszło

ci, warto tak jak dawniej po

ycie dla jedynego godnego człowieka d

ąŜ

enia - wyzwolenia

wszystkich zniewolonych i wyzyskiwanych oraz zbudowania
społecze

stwa bez klas i przemocy pa

stwa.

Z J

ZYKA ROSYJSKIEGO PRZEŁO

YŁ

Rafał K. Krajewski

przypisy

(1) Francis Blanchard, dyrektor generalny ILO (MOP) opisał
zwi

ęź

le istniej

sytuacj

nast

puj

cymi słowami: "Dziesi

tki

milionów młodych ludzi, którzy otrzymali wykształcenie, nagle
zaczynaj

sobie u

wiadamia

e posiadaj

złe przygotowanie,

nieodpowiednie wykształcenie zawodowe, które nie daje im
mo

liwo

ci wkroczenia do

wiata pracy." ("International Herald

Tribune" z 6.02.1985).

(2) Obecnie wiadomo,

e gdy w 1945 roku zrzucono pierwsz

bomb

atomow

, uczeni nie mieli poj

cia o odległych nast

pstwach

promieniowania. Administracja Reagana swoimi projektami gra w
"wojny gwiezdne", w czasie gdy naukowcy wiele jeszcze nie wiedz

o mo

liwych skutkach wybuchów j

drowych w przestrzeni kosmicznej.

(3) Nale

y poczyni

rozró

nienie mi

dzy władaniem przyrod

, a jej

niszczycielsk

eksploatacj

(tym, co Marks i Engels po niemiecku

nazywali Raubbau). Ta ostatnia jest charakterystyczna dla
kapitalizmu i nie s

jej znane (lub

wiadomie odrzucane)

długofalowe konsekwencje gruntownych zmian otaczj

cego

rodowiska.

(4) Wiele uwagi, jak

cono silnikowi spalinowemu pod koniec

XIX wieku, zapewniło tylko jeden z mo

liwych wariantów rozwoju

wielkiego przemysłu samochodowego. Było to do pewnego stopnia
zwi

zane ze znaczeniem, jakie posiadały grupy Dietreding i

Rockefeller (inaczej mówi

c - przemysł naftowy) w ramach

brytyjskiego i ameryka

skiego kapitału finansowego, jak równie

z ich wpływem, jaki posiadały przez to na główne pa

stwa

imperialistyczne.

(5) W istocie, w ci

gu minionego dwudziestopi

ciolecia stopa

wzrostu produkcji rolnej była wi

ksza ni

stopa przyrostu

naturalnego. Odkryte w tym czasie rezerwy

ródeł energii (w tym

nafty) rosły szybciej ni

zapotrzebowanie na energi

. Stosunek

w obu wypadkach wynosił prawie 1: 2.

* Powiedzenie to jest trudne do oddania w j

zyku polskim.

Rosyjskie słowo "błat" - oznacza "klik

", nieformalny układ,

protekcj

" (odpowiednikiem rosyjskiego "po błatu" jest polskie:

"po znajomo

ci" , "po protekcji"), za

"argo" - oznacza "

argon".

Cytowane wi

c przez Mandla powiedzenie mo

e oznacza

"protekcja i

argon s

silniejsze od Stalina" (przyp. tłum.).

(6) Koncepcj

"realnego ruchu wyzwolenia rzeczywistego

proletariatu" odnajdujemy  w pracach Marksa i Engelsa. Koncepcja
"realnego socjalizmu" jest w nich zupełnie  nieobecna. Ta druga
koncepcja, w istocie redukcjonistyczna ("socjalizm" = zniesienie