Apokryfy Nowego Testamentu 

Bibliografia przekładów na język polski 

 
Obecnie podstawową kolekcję polskich przekładów apokryfów NT stanowią kolejne tomy pod redakcją 

ks. prof. Marka Starowieyskiego, wydawane przez WAM w Krakowie. Tom 1, zawierający ewangelie 
apokryficzne, jest nową redakcją tomu wydanego w Lublinie w roku 1980; wydawnictwa te jednak nie do 
końca się pokrywają. 

Starowieyski, M. [red.], Apokryfy Nowego Testamentu, praca zbior. pod red. M. Starowieyskiego; t. 1: 

Ewangelie apokryficzne, cz. 1-2, Wyd. WAM, Kraków 2003; t.3: Listy i apokalipsy chrześcijańskie, Wyd. 
WAM, Kraków 2001 (dalej jako = ANT 1/1; ANT 1/2; ANT 3). 

Starowieyski, M. [red.], Apokryfy Nowego Testamentu, praca zbior. pod red. M. Starowieyskiego; t. 1: 

Ewangelie apokryficzne, cz. 1-2, TN KUL, Lublin 1980; 19862 (dalej jako = ANT 1980). 

Ponadto istnieje antologia apokryfów NT, zawierająca jednak przekłady z języka francuskiego: 
Daniel-Rops, H. - Amiot, F. [wybór i oprac.], Apokryfy Nowego Testamentu; tłum. K. Borowicz, wstęp 

do wydania polskiego Z. Romanowiczowa, Veritas, Londyn 1955. 

Z innych antologii warto wymienić przede wszystkim: 
Teksty z Nag Hammadi; z koptyjskiego tłum. A. Dembska, W. Myszor, wstęp i opracowanie W. Myszor 

(PSP 20), Warszawa 1979. 

J. Sokolski, Pielgrzymki do piekła i raju. Świat średniowiecznych łacińskich wizji eschatologicznych; t. 

1: Apokalipsa Piotra; Wizja św. Pawła; Grzegorz z Tours, Wizja Salwiusza; Beda Wielebny, Wizja 
Drythelma; Wizja Barontusa; Wizja pewnej ubogiej kobiety; Hinkmar z Reims, Wizja kapłana Bernolda, 
Wrocław 1995. 

Pozostałe przekłady są rozproszone. Docelowo poniższy wykaz ma być w miarę kompletnym wykazem 

polskich tłumaczeń tekstów apokryficznych. Obszerną bibliografię obejmującą wydania, przekłady i 
opracowania poszczególnych tekstów publikuje ks. Starowieyski w swej antologii (ANT). Przygotowując 
niniejsze zestawienie z pracy tej korzystałem obficie. Kolejność i numeracja podana na lewym marginesie 
według Clavis Apocryphorum Novi Testamenti (Turnhout 1992). Luki w numeracji pokazują wyraźnie, jak 
jeszcze wiele jest do zrobienia… 

Poszczególne teksty apokryficzne. 
 

Fragmenta evangelica 

1             Papirus Oksyrhynchos 840 [Papyrus Oxyrhyncus 840]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 

1/1, ss. 136-138. 

2             Papirus Egerton 2 [Papyrus Egerton 2]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 1/1, ss. 138-141. 
3             Papirus Oksyrhynchos 1224 [Papyrus Oxyrhyncus 1224]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 

1/1, ss. 143-144. 

4             Papirus Kairski 10735 [Papyrus Cairensis 10735]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 1/1, s. 

143. 

5             Papirus z Fajum [Fragmentum Fajjumense]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 1/1, s. 142. 
7             Papirus Berliński 11710 [Papyrus Berolinensis 11710]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 

1/1, s. 142. 

11           Ewangelia Hebrajczyków (fragm.) [Evangelium secundum Hebraeos]; tłum. i oprac. M. 

Starowieyski, ANT 1/1, ss. 99-114. 

12           Ewangelia Ebionitów (fragm.) [Evangelium Ebionitarum]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, 

ANT 1/1, ss. 114-117. 

13           Ewangelia Piotra [Evangelium Petri; BHG 1486x]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 1/2, 

ss. 616-623. 

15           Tajemna Ewangelia Marka [Evangelium arcanum secndum Marcum]; tłum. i oprac. M. 

Wojciechowski, ANT 1/1, ss. 129-134. 

 

Agrapha – Evangelium Thomae – Evangelium Philippi 

18           Agrafa [Agrapha]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 1/1, 86-97. 
19           Ewangelia Tomasza [Evangelium Thomae; NHC II, 32, 10 - 51, 28]; tłum. z koptyjskiego W. 

Myszor, A. Dembska; oprac. W. Myszor; logia gr. z Oksyrhynchos (CPG 1181); tłum. i oprac. M. 

Starowieyski, PSP 20, ss. 207-238; ANT 1/1, ss. 180-202; Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 5 
(1972), ss. 19-42. 

20           Ewangelia Filipa [Evangelium Philippi; NHC II, 51, 29 – 86,19); tłum. W. Myszor, PSP 20, ss. 

239-292. 

 

Dialogi cum Salvatore 

22           List Apostołów [Epistula Apostolorum]; przekł. z j. etiopskiego S. Kur, oprac. M. 

Starowieyski, ANT 3, ss. 26-50. 

22a         Testament Pana naszego Jezusa Chrystusa w Galilei [Testamentum Domini Nostri Jesu Christi 

in Galilea]; przekł. z j. etiopskiego, wstęp i przypisy R. Zarzeczny, Vox Patrum 20 (2000) t. 38-39, ss. 595-
602. 

23           Apokryficzny list Jakuba [Epistula Iacobi apocrypha; NHC I, 1, - 16, 30]; tłum. W. Myszor, 

PSP 20, ss. 109-142; Znak 275, tom 29 (1977), ss. 568-578. 

24           Księga Tomasza [Liber Thomae Athletae; NHC II, 7, 138, 1 – 145, 19]; wstęp, przekład z 

koptyjskiego, komentarz W. Myszor, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 30 (1997), ss. 221-231. 

25           Dialog Zbawcy [Dialogus Salvatoris; NHC III, 5]; wstęp i tłum. W. Myszor, Śląskie Studia 

Historyczno-Teologiczne 36 (2003) 2, ss. 490-503. 

26           List Piotra do Filipa [Epistula Petri ad Philippum; NHC VIII, 132,10 – 140,27]; wstęp, tłum. z 

j. koptyjskiego W. Myszor, Vox Patrum 17 (1997) 32-33, ss. 419-423. 

 

Ewangelia gnostica 

30           Ewangelia Marii [Evangelium Mariae (Magdalanae)]; wstęp, przekład z koptyjskiego W. 

Myszor, Studia Theologica Varsaviensia 13,2 (1975), ss. 149-160. Na tropach tajemnej wiedzy, Znak 152, 
Tom 27 (1975), ss. 655-687. Przedruk [w:] G. Quispel, Gnoza, Warszawa, Pax 1988, ss. 11-51. 

 

Ewangelia recentiora 

44           Ewangelia arabska Jana [Iohannis Evangelium apocryphum (arabice)]; tłum. i oprac. 

fragmentów M. Starowieyski, ANT 1/1, ss. 230-245. 

46           Ewangelia Barnaby [Evangelium Barnabae italicum]; tłum. i oprac. fragmentów M. 

Starowieyski, ANT 1/1, ss. 246-263. 

47           Ewangelia gruzińska [Evangelium ibericum]; tłum. G. Peradze: Nieznana Ewangelia 

apokryficzna pochodząca z kół monofizyckich, Elpis 9 (1935), ss. 183-215; tekst popraw. i oprac. M. 
Starowieyski, ANT 1/1, ss. 204-229. 

 

Apocrypha de nativitate et de infantia 

50           Protoewangelia Jakuba [Protoevangelium Iacobi; BHG 1046]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, 

ANT 1/1, ss. 266-290. 

51           Ewangelia Pseudo-Mateusza [Liber de artu beatae Mariae et infantia Salvatoris (Pseudo-

Matthaei Evangelium); BHL 5334-5342b]; tłum. K. Obrycki; wstęp i komentarz M. Starowieyski; ANT 1/1, 
ss. 291-316. 

52           Księga o narodzeniu świętej Maryi [Libellus de nativitate sanctae Mariae; BHL 5343-5345]; 

tłum. K. Obrycki; wstęp i oprac. M. Starowieyski, ANT 1980, ss. 243-250; ANT 1/1, ss. 331-341. 

53           Ewangelia dzieciństwa łacińska (Księga o narodzeniu Zbawiciela, i o Maryi, i o położnej) 

[Liber de infantia Salvatoris; BHL 5345 m.p.]; tłum. fragmentów K. Obrycki, ANT 1980, ss. 236-242; ANT 
1/1, ss. 317-330. 

57           Ewangelia Tomasza (Dzieciństwa) [Evangelium Thomae de infantia Salvatoris; BHG 779p-

pb]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 1/1, ss. 388-404. 

58           Ewangelia dzieciństwa arabska [Evangelium infantiae (arabice); BHO 619]; tłum. i oprac. W. 

Dembski; oprac. M. Starowieyski, ANT 1/1, ss. 405-439. 

59           Ewangelia dzieciństwa ormiańska [Liber de pueritia Salvatoris (armeniace); BHO 617n]; tłum. 

E. Nowak; wstęp i oprac. M. Starowieyski, ANT 1/1, ss. 440-541. 

60           Legenda o Józefie Cieśli [Historia Iosephi fabri lignari; BHO 532n]; tłum. i oprac. T. Hergesel, 

ANT 1/2, ss. 559-577. 

62           Ewangelia Nikodema (Akta Piłata) [Evangelium Nicodemi vel Gesta Pilati; BHG 779t]; tłum. i 

oprac. M. Starowieyski, ANT 1/2, ss. 633-666. 

 
63           Zapytania Bartłomieja [Quaestiones Bartholomaei; BHG 228]; tłum. R. Bartnicki, M. 

Starowieyski; wstęp i komentarz M. Starowieyski, ANT 1/2, ss. 753-775. 

 

Cyclus Pilati 

66           Raport Piłata i Wydanie Piłata [Anaphora et paradosis Pilati; BHG 779]; tłum. i oprac. M. 

Starowieyski, ANT 1/2, ss. 675-681. 

67           Korespondencja Piłata i Heroda [Epistulae Pilati et Herodis; BHG 779q]; tłum. i komentarz M. 

Starowieyski, ANT 1/2, ss. 687-691. 

68           List Piłata do Tyberiusza [Epistula Pilati ad Tiberium latine]; tłum. i komentarz M. 

Starowieyski, ANT 1/2, ss. 691-692. 

69           Uzdrowienie Tyberiusza [Cura sanitatis Tiberii; BHL 4218-4220]; tłum. i oprac. M. 

Starowieyski, ANT 1/2, ss. 704-712. 

70           Zemsta Zbawiciela [Vindicta Salvatoris; BHL 4221]; tłum. E. Nowak; wstęp i opracowanie M. 

Starowieyski, ANT 1/2, ss. 692-703. 

71           Śmierć Piłata [Mors Pilati]; tłum. i komentarz M. Starowieyski, ANT 1/2, ss. 684-687. 
75           Męczeństwo Piłata [Homilia de morte Pilati sive Martyrium Pilati]; tłum. wstęp i oprac. R. 

Zarzeczny, Vox Patrum 21 (2001) t. 40-41, ss. 489-514; ANT 1/2, ss. 712-739. 

76           Opowiadanie Józefa z Arymatei [Narratio Iosephi ab Arimathaea; BHG 779r]; tłum. M. 

Starowieyski; wstęp i oprac. M. Wittlieb, ANT 1/2, ss. 739-747. 

 

Legenda Abgari regis Edessae 

88           Apokryficzna korespondencja Abgara z Chrystusem [Epistula Abgari cum Christi responso; 

BHG 1704.I]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, StThV 15 (1977), ss. 177-200. 

 

Apocrypha de Maria Virgine 

101         Transitus Jana Teologa [Liber de dormitione auctore Pseudo-Iohanne]; tłum. i oprac. M. 

Starowieyski, ANT 1/2, ss. 799-809. 

102         Transitus R [Transitus graecus R]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 1/2, ss. 782-798. 
104         Historia eutymiacka [Narratio de historia Euthymiaca; SCh 80, 168-174]; tłum. i oprac. M 

Starowieyski, ANT 1980, ss. 586-588; ANT 1/2, ss. 832-834; W. Kania, Teksty o Matce Bożej, 1, 
Niepokalanów 1981, ss. 256n. 

111         Transitus Melitona z Sardes [Liber de transitu auctore Pseudo-Melitone; BHL 5351-5352a]; 

tłum i oprac. M. Starowieyski, ANT 1/2, ss. 817-826. 

116         Transitus Józefa z Arymatei [Liber de transitu, auctore Pseudo-Iosepho ab Arimathaea; BHL 

5348-5350b]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 1/2, ss. 810-816; ANT 1980, ss. 580-585. 

 

Apocrypha de Iohanne Baptista 

181         Żywot grecki św. Jana Czciciela przypisywany św. Markowi Ewangeliście [Vita et passio,  

auctore Marco; BHG 834]; tłum. i oprac. R. Zarzeczny, ANT 1/2, 579-588; Vox Patrum 20 (2000) t. 38-39, 
ss. 585-594. 

183         Żywot Jana Chrzciciela przypisywany biskupowi egipskiemu Serapionowi [Vita et miracula 

Iohannis Baptistae, auctore Pseudo Serapione Thmuitano (syriace)]; tłum. i oprac. M. Rosik, ANT 1/2, ss. 
588-613. 

 

Acta Petri 

190         Dzieje Piotra [Acta Petri; fragmentum copticum], wstęp, przekład z koptyjskiego, Studia 

Theologica Varsaviensia 15,2 (1977), ss. 169-175. 

207         Dzieje Piotra i dwunastu Apostołów [Acta Petri et XII Apostolorum; NHC VI, 1, 1 – 12, 22]; 

wstęp, tłum. z koptyjskiego i komentarz W. Myszor, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 29 (1996), ss. 
296-302. 

 

Acta Pauli 

211.III     Dzieje Pawła i Tekli [Acta Pauli et Theclae; BHG 1710]; oprac. M. Starowieyski, Ruch 

Biblijny i Liturgiczny 44 (1991), ss. 118-126. 

211.VI    Hymn św. Pawła z „Męczeństwa św. Pelagii z Cezarei”, zwanego też „Listem św. Pelagii” 

[Narratio de leone baptizato, sive Epistula Pelagiae; aethiopice; BHO 890];  tłum. fragm. i komentarz R. 
Zarzeczny, Przegląd Powszechny 9 (2002), ss. 193-194. 

 

Acta Thomae 

245.II    Dzieje Świętego Tomasza Apostoła [Acta Thomae (versio graeca); BHG 1800-1831k]; tłum., 

wstęp i opracowanie L. Rzymowska (Księgi Osobliwe), Wyd. Uniw. Wrocławskiego, Wrocław 2002. 

 

Virtutes Apostolorum 

256         Dwunastu. Pseudo Abdiasza Historie Apostolskie [Virtutes Apostolorum]; tłum. E. Nowak, M. 

Starowieyski; oprac. M. Starowieyski (OŻ 11), Kraków 1995. 

 

Acta Barnabae Apostoli 

285         Dzieje Barnaby [Acta Barnabae, auctore Marco; BHG 225]; oprac. M Starowieyski, Analecta 

Cracoviensia 23 (1991), ss. 391-413. 

 

Epistulae 

305         Listy apokryficzne św. Pawła, oprac. M. Starowieyski: List św. Pawła do Laodycejczyków 

[Epistula Pauli ad Laodicenses]; tłum. R. Rumianek, ANT 3, ss. 51-54; List do Aleksandryjczyków; tłum. 
M. Starowieyski, ANT 3, ss. 54-55. 

306         Apokryficzna korespondencja między Seneką i świętym Pawłem [Epistulae Sececae ad 

Paulum et Pauli ad Senecam]; tłum. i oprac. K. Obrycki, Warszawskie Studia Teologiczne 10 (1997), ss. 
219-240; ANT 3, ss. 55-66; por. [w:] Starowieyski, M., Prolegomena do Nowego Testamentu, Poznań 1960, 
ss. 594-602. 

307         List Tytusa, ucznia Pawła, o sposobie życia w czystości [Epistula Pseudo-Titi], tłum. K. 

Obrycki, oprac. M. Starowieyski, ANT 3, ss. 67-95. 

308         List Jakuba do Kwadratura [Epistula ad Quadratum]; tłum. i oprac. W. Witakowski, ANT 1/2, 

ss. 747-750. 

309a       Korespondencja Longinusa z Augustem na temat Magów [Epistula Longini]; przekł. tekstu 

syryjskiego i oprac. W. Witakowski, ANT 1/1, ss. 349-351. 

309b       Świadectwo Ursyniusza [Epistula Ursini]; tłum. i oprac. W. Witakowski, ANT 1/2, ss. 750-

752. 

310         List Lentulusa [Epistula Lentuli]; oprac. M. Starowieyski, ANT 3, ss. 112-114. 
311         List o zachowaniu niedzieli spadły z nieba [Epistula a celo missa de seruanda dominica]; 

oprac. M. Starowieyski, ANT 3, ss. 96-111. Jedna z wersji łacińskich, ss. 98; wersje polskie Listu o 
zachowaniu niedzieli spadłego z nieba: Najstarszy polski tekst Listu z 1521 r., ss. 100-102; Inna wersja 
polska, ss. 102-104; List Licyniana do Wincentego, biskupa wyspy Ibisa; przekł. T. Sowa, ss. 104; Listy z 
nieba w kulturze ludowej, oprac. M. Zowczak, ss. 106-112. 

 

Apocalypses 

315         Wniebowstąpienie Izajasza (tekst etiopski) [Ascensio Isaiae (versio aethiopica)]; przekł. S. 

Kur, oprac. R. Zarzeczny, ANT 3, ss. 134-163; Wniebowstąpienie Izajasza, fragment grecki [Ascensio 
Isaiae (fragmentu graece)]; przekł. i oprac. R. Zarzeczny, ANT 3, ss. 163-168. 

316         Legenda grecka o męczeństwie proroka Izajasza [Legenda graeca de martyrium Isaiae; BHG 

958); przekład z j. greckiego, wstęp i oprac. R. Zarzeczny, Studia Bobolanum 1 (2003), ss. 179-191. 

317         Apokalipsa Piotra [Apocalypsis Petri]; oprac. i przekł. tekstu greckiego M. Staro-wieyski; 

przekł. tekstu etiopskiego S. Kur, Warszawskie Studia Teologiczne 2 (1984), 48-78; ANT 3, ss. 225-241. 

318         Piąta Księga Ezdrasza [Liber V Esdrae]; tłum., wstęp i oprac. M. Starowieyski, ANT 3, ss. 

172-180. 

319         Księgi sybilińskie (fragmenty) [Oracula Sibyllina]; wstęp i komentarz M. Starowieyski, ANT 

3, ss. 334nn; streszczenie Apokalipsy Piotra (z księgi II); przekł. A. Świderkówna, ss. 337; Orędzie Sybilli 
(z księgi IV); przekł. W. Appel, ss. 342n; Zwiastowanie (z księgi VIII); przekł. W. Appel, ss. 344n; Sąd 
ostateczny (z księgi VIII); przekł. W. Kornatowski, ss. 345n; Męka Chrystusa przepowiedziana przez 
Sybillę (z księgi VIII); przekł. W. Kornatowski, ss. 346n; Czasy ostateczne; przekł. J. Czuj, ss. 347n. 

323         Apokalipsa Pawła gnostycka [Apocalypsis Pauli; NHC V, 2; CPG 1191]; tłum. i oprac. W. 

Myszor, Studia Theologica Varsoviensia 10 (1972) 1, 163-170; ANT 3, ss. 212-214. 

324         Apokalipsa Piotra gnostycka [Apocalypsis Petri; NHC VII, 3, 40, 13 - 84, 14; CPG 1205]; 

tłum. i oprac. W. Myszor, ANT 3, ss. 214-224; Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 31(1998), ss. 315-
329. 

325         Apokalipsa Pawła [Apocalypsis Pauli; BHG 1460]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 3, ss. 

241-279. 

326         Apokalipsa Tomasza [Apocalypsis Thomae]; przekł. H. Pietras, wstęp i komentarz M. 

Starowieyski, ANT 3, ss. 325-333; fragment wersji dłuższej, interpolowanej, ss. 327-330; recenzja krótsza, 
ss. 330-333. 

327         Słowiańska Apokalipsa Maryi [Apocalypsis Mariae; versio palaeo-slavicae]; przekł. R. Łużny, 

oprac. M. Starowieyski, ANT 3, ss. 279-292. 

331         Pierwsza apokalipsa św. Jana Teologa [Apocalypsis Iohannis apocrypha; BHG 921-922h]; 

tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 3, ss. 295-304.  

332         Druga apokalipsa św. Jana Teologa [Apocalypsis Iohannis apocrypha altera; BHG 922i]; tłum. 

R. Zawadzki, oprac. R. Zawadzki, M. Starowieyski, ANT 3, ss. 304-311. 

340         Apokalipsa Ezdrasza [Apocalypsis Esdrae; BHG 603]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 3, 

ss. 180-190. 

341         Wizja Ezdrasza [Visio Esdrae latine]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 3, ss. 190-199. 
342         Apokalipsa Sedracha [Apocalysis Sedrach; BHG 1621]; tłum. i oprac. M. Starowieyski, ANT 

3, ss. 199-209. 

Pozostałe teksty i opracowania 
Ta część musi trochę poczekać na bardziej sprzyjające czasy …. 
Proszę o sugestie i informacje o nowych przekładach