Erazm z Rotterdamu – Wybór pism: Pochwała Głupoty oraz Skarga Pokoju 

 

Wstęp 

I. 

Erazm z Rotterdamu i jego twórczość. 

-  epoka  Erazma:  koniec  XV  w.  i  początek  XVI  w.:  upadek  Konstantynopola  1453  r., 

odkrycie  Ameryki  1492  r.,  upadek  Grenady  1492  r.,  monarchia  absolutna  i  tzw.  święty 

urząd  nadzoru-jący  prawomyślność  poddanych  –  inkwizycja,  walki  w  Italii 

(współzawodnictwo Habsburgów i Walezjuszy), groźba najazdu tureckiego, poczta, druk, 

rozwój  techniki  (górnictwo  i  produkcja  tekstylna)  i  miast,  intensyfikacja  rolnictwa, 

wysoki rozwój gospodarczy Niderlandów (wpływ begardów), „devotio moderna”. 

-  życie  i  twórczość  Erazma:  Desiderius  Erasmus  Roterodamus  ur.  27/28,10,1469,  syn 

Małgo-rzaty z Zevenbergen  i księdza Rogera z Gouda, szkołę wspomina  niemiło, zaraza 

uśmierca  oboje  rodziców,  razem  z  bratem  oddany  do  szkoły  Braci  Wspólnego  Życia, 

Erazm  wstępuje  do  klasztoru  kanoników  regularnych  św.  Augustyna,  1488  r.  śluby 

zakonne,  pragnienie  nieza-leżności  i  zainteresowanie  starożytnością  doprowadzają  do 

rozczarowania  życiem  duchow-nym  i  antymonarchizmu,  w  1489  r.  „Antibarbari”  (druk 

1520  r.,  manifest  humanistyczny),  1492  r.  święcenia  kapłańskie,  podróż  do  Rzymu  w 

charakterze  sekretarza  biskupa  –  życie  dwor-skie,  wydobycie  się  z  klasztoru,  wyjazd  do 

Paryża w 1495 r., studia teologiczne (scholastyka), dorabia udzielając korepetycji, w 1500 

r.  wyjazd  do  Anglii  na  zaproszenie  ucznia,  lorda  Mountjoy,  poznaje  Johna  Coleta, 

Tomasza  More’a  i  Johna  Fishera,  powrót  do  Paryża  i  nauka  języka  greckiego, 

„Adagiorum  Collectanea”  Paryż  1500  r.,  1500-1505  w  Niderlandach,  „Pod-ręcznik 

żołnierza Chrystusowego” Antwerpia 1503 r., roczny pobyt w Anglii i podróż do Włoch 

(1506  –  1509),  „Pochwała  Głupoty”,  do  1514  r.  przebywa  w  Anglii,  od  1514  r.  tworzy 

utwory  antywojenne,  następne  lata  spędza  w  Niderlandach  i  Szwajcarii,  był  jednym  z 

pierwszych  nie-zależnych  literatów,  zmarł  11/12,07,1536  w  Bazylei,  ataki  Kościoła  i 

luteran,  model  chrześci-jaństwa  uniwersalnego,  przeciw  wielości  dogmatów  i 

argumentom siły. 

II. 

„Pochwała Głupoty”. 

-  okoliczności powstania utworu: podczas powrotnej drogi z Włoch do Anglii w 1509 r., w 

języ-ku greckim Moros = głupiec a Tomasz More, drukowany dopiero w 1511 r.. 

-  gatunek  literacki,  charakterystyka  utworu:  deklamacja  (mowa  fikcyjna,  ułożona  dla 

ćwiczenia stylu – określenie Erazma), zabawką intelektualna, lektura umoralniająca, tzw. 

pochwała pa-radoksalna; krytyka wad i naduzyć społeczeństwa XVI w., Głupota w sposób 

rozumny i wnikli-wy kreśli obraz ludzkiej głupoty, Mądrość przywdziała maskę głupoty, 

żeby  pozrywać  maski,  jakie  przylgnęły  do  oblicza  społeczeństwa  XVI  w.,  satyryczny 

obraz  epoki,  odsłonięcie  najwię-kszych  słabości  natury  ludzkiej:  miłość  własną  i 

upodobanie  do  pochlebstwa,  zmieszane  żarty  z  poważnymi  refleksjami,  zaatakowanie 

zakonników, „najbardziej dalekich od zachowania za-konu”, głupota dygnitarzy, książąt, 

dworaków…, utwór moralistyczny w żartobliwo-satyrycz-nym tonie. 

-  źródła utworu, parantele literackie: dzieła od antyku do renesansu, Biblia, „Uczta” Platona 

i in-ne jego utwory („Fajdros”, „Rzeczypospolita”…), „Chmury” Arystofanesa, Lukian z 

Samosat. 

-  kompozycja,  styl,  język:  części:  wstęp,  opowiadanie,  argumentowanie,  ewentualne 

obalenie  tez  przeciwnika  i  zakończenie;  pozorny  dialog,  zmienność  wyrażeń:  od 

wulgarnych  do  wy-twornych,  od  potocznych  do  pełnych  erudycji,  gra  różnorodnych 

cytatów, operowanie wyol-brzymieniem komicznym, absurdem, ironią, częste porównania 

zwierzęce, wyzwiska; żon-glerka słowna. 

-  krytyka:  entuzjazm  humanistów,  oburzenie  duchowieństwa  i  teologów  Lowanium  i 

Sorbony,  1527  r.  potępienie  przez  profesorów  Sorbony,  od  1542  r.  na  indeksie  ksiąg 

zakazanych w Pa-ryżu, na papieskim od 1559 r. do XIX w. 

-  edycje  autorskie  i  przedruki:  edycja  paryska  1511  r.,  wznowienie  1512  r.,  w  krótkim 

czasie 21 oficyn europejskich wydrukowało ten utwór. 

-  przekłady: już w 1512 r. na język czeski, 1520 r. na francuski, 1534 r. niemiecki, 1539 r. 

wło-ski, 1549 r. angielski; ukazało się ponad 180 przekładów, nawet na hebrajski (1967 r.) 

i japoń-ski (1969 r.). 

III. 

„Skarga Pokoju”. 

-  w grudniu 1517 r. w drukarni Frobena, najważniejsze przesłanie: 

1.  Ludzie niszczą sami pokój na własne nieszczęście i utrapienie. 

2.  Taka postawa byłaby  bardziej zrozumiała u zwierząt, a nie u  istot ludzkich obdarzonych 

mo-wą i rozumem i już ze względu na swą budowę stworzonych dla pokoju. Nikt też nie 

obejdzie  się  bez  pomocy  bliźniego,  zwłaszcza  że  człowiek  nie  ma  naturalnych  środków 

obronnych,  ta-kich  jakimi  przyroda  obdarzyła  zwierzęta.  Życie  ludzkie  pełne  jest 

grożących zewsząd niebez-pieczeństw. 

3.  Zgoda  panuje  wśród  ciał  niebieskich  i  żywiołów,  zgoda  istnieje  wśród  zwierząt  tego 

samego gatunku, a nawet wśród roślin i głazów. 

4.  Związki rodzinne i państwowe winny być oparte na zgodzie, bo po to przecież powstały. 

5.  Nie  ma pokoju ani wśród książąt będących  „sercem  i okiem  ludu”, ani wśród uczonych, 

ani wśród duchownych, ani też wśród zakonników. 

6.  Nie  ma  pokoju  nawet  w  sercu  jednego  człowieka,  albowiem  toczy  się  w  nim  walka 

między rozsądkiem i afektami. 

7.  Wobec  tego  stanu  rzeczy  ludzie  nie  zasługują  na  miano  chrześcijan.  Powinni  bowiem 

naśla-dować  Chrystusa,  który  był  „princeps  pacis”,  pamiętać,  że  są  członkami  jednego 

ciała. 

8.  Przykład pokoju daje Ewangelia, a nawet historia starożytna. 

9.  Trzeba  nawoływać  do  pokoju  rządzących  państwami.  Książęta  bowiem  podstępnie 

wszczy-nają  wojny,  ażeby  gnębić  lud.  Toczą  walki  dla  osobistych  powodów,  choć 

wszelkie spory na-leży załatwiać pokojowo. Trzeba odrzuci nienawiści narodowościowe, 

nie  odwoływać  się  fał-szywie  do  patriotyzmu  ludu,  aby  wojnę  dla  własnych  interesów 

wykorzystać.  Książęta  winni  wobec  ludu  spełniać  swe  obowiązki.  Być  ich  obrońcami  i 

wychowawcami. 

10. Każde państwo rozkwita w pokoju. 

11. Wojna sprowadza demoralizację, nieszczęścia i powszechne ubóstwo. 

12. Lud buduje podstawy dobrobytu państwa, toczący wojnę władcy wszystko to niszczą. Na 

woj-nie bogacą się tylko zbrodniarze. 

13. Gdy  rozważy  się  okrucieństwa  wojny,  dojdzie  się  do  oczywistego  wniosku,  iż  każdy 

pokój na-wet okupiony największymi wyrzeczeniami lepszy od wojny. 

14. Walczą i nawołują do wojny ci, których powołaniem jest szerzenie pokoju – to jest 

duchowni. 

15. Najbardziej haniebna jest walka chrześcijan z chrześcijanami. 

16. Jeśli trzeba koniecznie walczyć, lepiej zwrócić swój oręż na Turków, lecz właściwiej jest 

na-wracać ich dobrym przykładem. 

17. Kiedy jednak trzeba koniecznie prowadzić wojnę dla własnej obrony, należy ją stoczyć z 

jak najmniejszym przelewem krwi i możliwie szybko. 

-  styl i język: styl podniosły i patetyczny, wzniosłe epilogi przypominające mowy 

Cycerona, specjalny rytm prozy, powtarzanie zaimków i przymiotników, stosowanie tzw. 

stopniowania, słownictwo z Cycerona, Seneki, Pliniusza, Pisma Świętego. 

-  wydania i przedruki: 1518-1540 26 wydań. 

-  przekłady: 1521 r. na język niemiecki, 1525 r. francuski, 1529 r. hiszpański, 1559 r. 

angielski, 1567 r. holenderski. 

IV. 

„Colloquia familaria” („Rozmowy potoczne”). 

-  powstanie zbioru, charakterystyka: bez wiedzy Erazma w 1518 r., korekta tekstu – nowe 

wy-danie (autorskie) w 1519 r., poszerzona wersja w 1522 r., obok język wpajać zasady 

moralne, przewodnik życia chrześcijańskiego. 

-  przegląd  treści:  utwory  propagandowe  (znajomość  hebrajskiego,  greki  i  łaciny),  cykl 

rozmów  biesiadnych,  nawołanie  do  prawdziwej  chrześcijańskiej  pobożności,  grupa 

dialogów  zajmują-cych  się  położeniem  kobiet  w  społeczeństwie  XVI  w.  oraz  sprawami 

dotyczącymi  małżeństwa  (Zalotnik  i  dziewczyna,  Dziewczyna  stroniąca  od  małżeństwa, 

Dziewczyna  żałująca,  Położni-ca,  Sejm  niewieści,  Niedobrane  małżeństwo),  niechęć  do 

życia  klasztornego  (Opat  i  uczona  dama),  powierzchowna  pobożność,  zakłamana 

dewocja, zakorzenienie przesądów  i zabobo-nów (Cyklop, czyli nie  wypuszczający  z ręki 

Pisma  świętego,  Pogrzeb,  Pielgrzymka  w  celach  religijnych),  zadania  monarchów 

(Charon,  Sprawy  wojenne),  zbiór  kończy  się  dialogiem  Epi-kurejczyk  –  wyznanie  wiary 

chrześcijanina-humanisty. 

-  postaci – rozmówcy dialogów: poszczególne dialogi – komedie w jednym akcie, młodzież 

(16 lat), szlachcianki, kler, według stanów. 

-  realizm i fikcja: naturalność rozmów jest osiągana dzięki sceniczności przedstawienia, 

aktorzy dynamiczni, nawiązywanie do znanych czytelnikom zdarzeń. 

-  kompozycja,  język  i  styl:  ograniczenie  liczby  przemawiających  wpływa  na  jasność 

wypowie-dzi,  na  podkreślenie  myśli  przewodniej,  łacina  piękna  w  sprawach  życia 

codziennego, głównie z Plauta i Terencjusza, także z Warrona i Pliniusza, zamiłowanie do 

zdrobnień, żywy, płynny, czysty, zachwycający trafnością i lekkością wypowiedzi język. 

-  krytyka:  opieka  cesarza  uchroniła  Erazma  od  oskarżenia  o  herezję  przez  profesorów  z 

Lowa-nium,  w  1526  fakultet  Sorbony  poddał  ostrej  cenzurze  „Rozmowy”,  na  co  nie 

zgodził  się  Fran-ciszek  I,  poczytność  i  obrona  papieża  Klemensa  VII,  w  1559  r.  na 

indeksie ksiąg zakazanych do XIX w. 

-  przekłady:  do  1536  r.  ponad  100  wydań,  najczęściej  tłumaczone  dialogi  dotyczące 

położenia  kobiet  oraz  moralności  chrześcijańskiej  (zwłaszcza  Pogrzeb),  prawie  na 

wszystkie języki. 

V. 

Korespondencja Erazma. 

-  zbiory listów: od ok. 1498 r. Erazm gromadzi własne archiwum korespondencji, ok. 1200 

po-zycji opublikowanych. 

-  charakterystyka: ok. 400 korespondentów, pełno przysłów, sentencji, cytatów z literatury 

sta-rożytnej i Biblii. 

-  listy do Polaków: niekompletna liczba, sprawy polityczne, moralne, obyczajowe, nowości 

ksią-żkowe, zdrowie…, Andrzej Krzycki, Krzysztof Szydłowiecki, Jost Ludwik Decjusz, 

Piotr Tomi-cki, Hieronim Łaski, Zygmunt I, Jan Łaski. 

VI. 

Recepcja dzieł Erazma w Polsce. 

-  pierwsze wzmianki o Polsce w przysłowiu „Spiesz się powoli” (Adagium 1001). 

-  druki dzieł Erazma m.in. Hieronim Wietor. 

-  erazmiańczyk Walenty Eck. 

-  popularność zwłaszcza „Rozmów”. 

-  Mikołaj  Rej,  Marcin  Kromer,  Jan  Leopolita  Starszy,  Marcin  Bielski,  Jan  Kochanowski, 

Andrzej Frycz Modrzewski. 

 

TEKST 

Pochwała Głupoty 

-  „tą jestem, co swą boską potęgą bogów i ludzi rozwesela”. 

-  cieszy się z radosnej reakcji słuchaczy. 

-  „Bo cóż się bardziej godzi niż to, żeby Głupota sama trąbiła o swej chwale? Jak to mówi 

przy-słowie: chwal mnie moja gębo!”. 

-  żal, że, choć najwspanialsza, bezgraniczna, powszechna, nigdy nie chwalona, wstydzą się 

jej ludzie, „międzygłupcy”. 

-  jest córką Plutosa (bogactwo) i Neotete (młodość), urodziła się na Wyspach Szczęśliwych, 

jej piastunkami były: Mete – Pijaczynka, Apedia – Prostaczka, Filautia – Miłość własna, 

Lete – Zapomnienie i Kolakia – Pochlebstwo… 

-  o jej dobrodziejstwach i władzy. 

-  „To w każdym razie pewne, że dobrej zabawy nie masz na żadnej, jeśli jej głupstwo sobą 

nie zaprawiło”. 

-  „Ale  co  sie  o  przyjaźni  powiedziało,  to  o  wiele  bardziej  odnieść  trzeba  do  małżeństwa, 

które  doprawdy  niczym  nie  jest  innym  jak  nierozdzielnym  połączeniem  życia  dwojga 

ludzi”. 

-  „Śmieją  się z <<dudka>>, z <<rogacza>>  i  jak go tam  nie  nazywają, gdy scałowuje  łzy 

nie-wiernej  żony.  Ale  o  ileż  to  szczęśliwiej  dać  się  tak  oszukiwać,  niż  przez  nadmierne 

zazdrośni-ctwo i samemu się zżerać, i tragediami wszystko napełniać!”. 

-  radość i szczęście, „Co po młodości, jeśli ją przeżera kwas starczego smutku?”. 

-  krytyka wojny. 

-  Sokrates. 

-  „Pewnie, wszystko to gra cieni, ale nie inaczej i z tą komedią ludzkiego życia”. 

-  „Przede  wszystkim  więc  to  jest  oczywiste,  że  wszystkie  namiętności  to  sprawy  z 

podwórka Głupoty”. 

-  o  starszych  zachowujących  się  jak  młodzi  „jeden  farbuje  włosy,  drugi  załata  łysinę  pod 

peru-ką, trzeci posługuje się zębami, które może od kogoś sobie pożyczył”. 

-  nauka „sama taka gramatyka to ci już z czubem wystarczy, żeby zatruć życie raz na 

zawsze”. 

-  prawda  „leży  na  dnie  wina  i  na  języku  dziecka”,  „uszy  władców  wzdrygają  się  na 

prawdę”, „prawda królom jest nienawistna”. 

-  o zabobonach, wierze w cuda, odpusty, asceza, pochodzenie od herosów. 

-  „Wprawdzie  dzisiaj  pochlebstwo  w  złej  jest  osławie,  ale  to  tylko  u  tych,  na  których 

większe wrażenie robią słowa, jakimi rzeczy są nazwane, niż same rzeczy”. 

-  „ryczytator”. 

-  „Mnie to tam nie zależy na tym, by mi składano ślubowania, ani w gniew nie wpadam  i 

nie  żą-dam,  by  mnie  przebłagiwano,  jeżeli  w  ceremoniach  religijnych  coś  było  nie  w 

porządku”,  nie  jest  drażliwa,  jest  dobroduszna,  choć  dziwi  się,  że  świątyń  jej  nikt  nie 

buduje. 

-  największymi głupcami są kupcy i mnisi (myślą, że są lepsi od innych, bo mają złote pier-

ścienie). 

-  „często śmiechem można obalić to, czego by się żadnymi argumentami nie obaliło”. 

-  o teologach i mnichach – „obwarowani tyloma szańcami szkolnych definicyj, wniosków”. 

-  ona wmieszała się do Wulkana i jego sieci. 

-  walki  zakonników  –  najróżniejsze  pytania,  zakony,  jakby  to  za  mało  było  „nazywać  się 

tylko chrześcijanami”. 

-  zachowanie władców, papieży, kardynałów i biskupów (sen do południa, łowy…). 

-  należy się Głupocie chwała bez granic, kresu. 

-  przysłowia o głupocie (Cyceron, Homer, Horacy, Pismo święte);  najważniejsze:  „Umieć 

uda-wać głupotę – to mądrość najwyższa”, przykłady głupoty teologów… 

-  „największym szczęściem jest szaleństwo tych, którzy kochają”, miłość boska, 

niebiańska. 

-  „czasem i głupiec powie coś do rzeczy”, zapędziła się i zaczęła mówić zbyt mądrze, sama 

siebie przywraca do porządku. 

-  „A zatem, znakomici wyznawcy Głupoty, bywajcie, poklask mi dajcie, długo żyjcie, moje 

zdro-wie pijcie!”. 

Przeł. Edwin Jędrkiewicz 

 

 

 

 

Skarga Pokoju 

-  wyraża współczucie dla tych, którzy wzgardzili pokojem. 

-  „Pokój )…) obrońca dobra, jakie tylko ziemia i niebo posiada”. 

-  o zwierzętach i zgodzie w naturze. 

-  potrzeba tworzenia państwa i małżeństwa, miłość dzieci i rodziców, nauka Chrystusa. 

-  „nikt nie wystarcza tylko sam”. 

-  książęta mają więcej władzy, więc więcej namiętności też nimi targa. 

-  walki  szkół,  chrześcijan  (różne  kościoły,  zakony…),  kapłana  z  kapłanem,  biskupa  z 

biskupem, walka w małżeństwie i w sercu człowieka, Biblia nakazuje pokój. 

-  do  wojny  pobudzają  zazdrość  i  zawiść,  duchowni,  krytyka  papieża,  Juliusza  II  (1503-

1513), który przekręcając słowa doprowadzał wręcz do obrony wojny, natomiast papież, 

Leon X (1513-1521), nawołuje do pokoju. 

-  wyższość państwa nad jednostką. 

-  wszyscy  powinni  sprzymierzyć  się  przeciwko  wojnie,  poległych  w  niej  chować  w 

niepoświęco-nej  ziemi,  jeśli  wojna  jest  konieczna,  musi  być  powód  powszechny,  a  nie 

prywatny, prawdzi-wy. 

-  wymienione skutki wojny i pokoju. 

-  z Cycerona „milkną prawa w czasie wojny”. 

-  zbrodniarze,  wezwanie  do  książąt,  kapłanów,  teologów,  biskupów  i  innych  chrześcijan, 

przy-kładami  do  naśladowania  są  papież  Leon  X,  król  Francji  Franciszek,  książę  Karol 

(wnuk Ma-ksymiliana), cesarz Maksymilian, Henryk VIII. 

-  „Nieliczna tylko garstka przestępców, których pomyślność zależy od nieszczęść ojczyzny, 

wzdycha do wojny”. 

-  „Wojna wynika z wojny, zemsta zemstę pociąga”. 

Przeł. Maria Cytowska.