LEON XIII 

ENCYKLIKA 

GRAVES ET COMMUNI

 

Do Czcigodnych Braci Patriarchów, Prymasów, Arcybiskupów, Biskupów i innych 
Rządów diecezji, którzy pozostają w pokoju i jedności ze Stolicą Apostolską. O 
DEMOKRACJI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

CZCIGODNI BRACIA! 

Pozdrowienie Wam i błogosławieństwo Apostolskie 

Groźne spory w dziedzinie ekonomii społecznej, które już od dawna w niejednym narodzie 

zakłócają zgodę umysłów, rosną z dnia na dzień i tak się zaogniają, iż słusznie budzą nawet niepokój 
i troskę w ludziach poważniejszych. Wywołały je naprzód fałszowane zasady filozoficzne i etyczne, 
szeroko rozpowszechnione; potem zaostrzyły te spory nowe wynalazki w przemyśle, ułatwienia 
komunikacyjne i zastosowanie wszelkiego rodzaju maszyn w celu zmniejszenia pracy i zwiększenia 
zysków. Gdy w końcu, skutkiem niecnej agitacji ludzi przewrotnych, powstały waśnie pomiędzy 
bogatymi i wydziedziczonymi, doszło już dziś do tego, że wielkie klęski grożą państwom, 
niepokojonym przez coraz częstsze rozruchy. 

Co do Nas, tośmy już od samego początku Naszego pontyfikatu zwracali uwagę na ogrom 

niebezpieczeństw, które grożą społeczeństwom; uznaliśmy też za Nasz obowiązek ostrzegać 
uroczyście katolików przed ciężkimi błędami, tkwiącymi w zasadach socjalizmu, jako też przed 
zgubnymi jego następstwami nie tylko dla dobra doczesnego, ale także i dla moralności publicznej 
oraz dla religii. Do tego zmierzały Nasze listy okólne: Quod Apostolici muneris z dnia 26 grudnia 
1878 r. 

Gdy jednak niebezpieczeństwa wzrastały coraz bardziej ze szkodą jednostek i ogółu, przeto na 

nowo i z tym większym naciskiem zwróciliśmy się do tej samej sprawy. Więc też w Encyklice: Rerum 
novarum z dnia 15 maja r. 1891 omówiliśmy szczegółowo prawa i obowiązki, według których 
powinny by się pogodzić obydwie klasy obywateli, pracodawcy i pracujący; a jednocześnie 
wykazaliśmy zgodnie z przepisami Ewangelii środki, które uważaliśmy za szczególnie odpowiednie 
do obrony sprawiedliwości i religii i do zażegnania wszelkiego starcia pomiędzy różnymi warstwami 
społecznymi. 

I nie zawiedliśmy się, dzięki Bogu, w Naszej nadziei. Albowiem nawet akatolicy, powolni na głos 

prawdy nie wahali się przyznać,  że słusznie należy się Kościołowi przywilej otoczenia swą opieką 
wszystkich stanów, a przede wszystkim wydziedziczonych. Bardzo zaś obfite owoce wydały Nasze 
nauki pośród katolików. Albowiem nie tylko nabrali z nich otuchy i mocy do uskutecznienia dobrych 
zapoczątkowań, lecz także zaczerpnęli pożądanego  światła, dzięki któremu mogli pewniej i 
skuteczniej oddać się badaniom w tej sprawie. W skutek tego różnice zdań pomiędzy nimi już to 
zniknęły, już to się złagodziły. W praktyce znowu tyle się osiągnęło wytrwałością, że dla polepszenia 
losu ubogich, tam szczególniej, gdzie oni byli bardzo upośledzeni, albo wprowadzono niemało 
nowych instytucji dobroczynnych, albo rozszerzono już pożytecznie działające; tutaj należą: biura 
ludowe do udzielania ludziom nieoświeconym obrony prawnej; wiejskie kasy pożyczkowe; 
towarzystwa wzajemnej pomocy i zabezpieczenia od nieszczęśliwych wypadków; związki 
robotnicze, tudzież inne tym podobne spółki i pożyteczne instytucje. 

Tak przeto, pod kierownictwem Kościoła, katolicy poczęli się jednoczyć w działaniu oraz w 

troskliwości około urządzeń dla obrony ludu, który często wystawiony jest niemniej na zasadzki i 
niebezpieczeństwa moralne jak i na nędzę i próby losu. 

Z początku zwykle nie dawano żadnej nazwy odrębnej temu kierunkowi na rzecz dobra ludowego: 

miano  socjalizmu chrześcijańskiego, przez niektórych zaprowadzone, jako też inne, od niego 
pochodne, nie bez słuszności poszły w zapomnienie. Wielu słusznie podobała się nazwa 
chrześcijańskiej akcji ludowej dla tego kierunku. Gdzie indziej znowu pracujący w tym kierunku 

noszą nazwę  chrześcijańsko - socjalnych, ówdzie ten kierunek mianuje się  demokracją 
chrześcijańską, a jego zwolennicy demokratami chrześcijańskimi, dla odróżnienia od demokracji 
socjalnej, popieranej przez socjalistów. Z tych jednak dwu nazw, dopiero co przytoczonych, jeżeli 
nie tyle pierwsza: chrześcijańsko - socjalnych, to z pewnością druga: demokracji chrześcijańskiej, 
nie podoba się wielu zacnym ludziom, ponieważ oni upatrują w niej pewną dwuznaczność i pewne 
niebezpieczeństwo. 

Obawiają się zaś tej nazwy z wielorakich powodów: mianowicie, żeby przez to nie popierano 

skrycie dążeń do gminowładztwa, lub do postawienia go nad inne formy państwowe; ażeby się nie 
zdawało, że wpływ religii chrześcijańskiej ogranicza się tylko do dobra ludu, z pominięciem innych 
warstw społecznych; ażeby wreszcie pod zwodniczą nazwą nie ukrywano zamiaru wybicia się z pod 
prawowitej władzy ożyto doczesnej, czy duchownej. 

Zważywszy,  że tu i ówdzie spory w tej sprawie niekiedy bardzo się zaostrzają, uważamy to za 

swój obowiązek, abyśmy je ujęli w pewne granice, określając dokładniej, co należy katolikom 
sądzić w tej sprawie; nadto zamierzamy podać pewne wskazówki, które by mogły pogłębić 
działalność katolików i uczynić ją coraz zbawienniejszą dla społeczeństwa. 

Nie może być  żadnej wątpliwości co do zamiarów demokracji socjalnej. Jako też co do zadań 

demokracji chrześcijańskiej. Pierwszą bowiem - niezależnie od stopnia bezwzględności, z jaką się ją 
wyznaje - wielu doprowadza do takiej przewrotności, iż się poczytuje za nic wszystko, co należy do 
porządku nadnaturalnego, dążąc wyłącznie do osiągnienia dóbr cielesnych i doczesnych i pokładając 
w tym ich osiągnieniu i użyciu całą szczęśliwość człowieczą. Stąd starania, aby rządy przeszły do 
pospólstwa, iżby po zniesieniu różnic stanowych i zrównaniu obywateli ułatwić przejście do 
równości ekonomicznej: dlatego też ma się  dążyć do zniesienia wszelkiego prawa własności i do 
uczynienia wszelkiej posiadłości osobistej, nawet środków do życia, wspólnym dziedzictwem ogółu. 
Tymczasem  demokracja chrześcijańska, już dla tego samego, że się chrześcijańską mianuje, musi 
mieć za swą podstawę zasady wiary Bożej, w taki sposób zmierzając do dobra warstw najniższych, 
aby odpowiednio doskonalić dusze, do wiecznych rzeczy stworzone. Dla tego to nie ma być dla niej 
nic  świętszego nad sprawiedliwość; ma ona przyznać nietykalność prawu nabywania i posiadania; 
musi zachować nierówność stanów, jako właściwość dobrze urządzonego społeczeństwa; wreszcie 
ma zgadzać się z tą formą i właściwością społeczności ludzkiej, jakie jej nadał Boski jej Twórca. 
Oczywista jest przeto, że niema żadnej łączności między demokracją socjalną a chrześcijańską: tak 
dalece, mianowicie, różnią się one między sobą, jak dalekie jest sekciarstwo socjalistyczne od 
wyznawania zakonu Chrystusowego. 

Nie godzi się jednak nadawać mianu demokracji chrześcijańskiej znaczenia czysto politycznego. 

Jakkolwiek bowiem wyraz demokracja etymologicznie i filozoficznie oznacza panowanie ludu, to 
jednak w naszym wypadku należy ją tak pojmować, by wykluczała wszelkie znaczenie czysto 
polityczne i wyrażała wyłącznie tylko dobroczynną działalność chrześcijańską na rzecz ludu. Gdy 
bowiem prawo natury i prawo Ewangelii są same przez się wyższe nad wszelkie urządzenia 
człowiecze, z konieczności przeto są też niezależne od jakiejkolwiek formy rządu państwowej; 
mogą się jednak pogodzić z każdą po szczególe, byle ta nie wykraczała przeciwko uczciwości i 
sprawiedliwości. Są więc one i pozostają niezależnymi od wszelkich stronnictw i od wszelkich 
zmienności wypadków, tak, iż w każdej ostatecznie formie państwowej obywatele mogą i powinni 
trzymać się tych przepisów, które im nakazują miłować Boga nade wszystko, bliźniego zaś jako 
siebie samego. Taka była zawsze nauka Kościoła; taką zwykli byli kierować się Papieże rzymscy w 
stosunkach swych z państwami, niezależnie od formy ich rządu. Wobec tego, przekonania katolików 
i ich działalność, mające na celu jedynie dobro klas wydziedziczonych, nie powinny bynajmniej 
zmierzać do tego, aby popierały lub przekładały jedne formę rządu na drugą. 

W podobny też sposób należy usunąć z pojęcia o demokracji chrześcijańskiej inny powód obrazy: 

mianowicie jakoby ona do tego stopnia miała skupiać swe starania około potrzeb klas niższych, iż 

pozornie zdawać by się mogło, że pomija warstwy wyższe, które przecież nie mniej są potrzebne do 
zachowania i do postępu całego społeczeństwa. Zapobiega temu chrześcijańskie prawo miłości, o 
którym już wspominaliśmy, a które zaleca obejmować miłością wszystkich ludzi, bez różnicy stanu, 
jako należących do jednej i tej samej rodziny, stworzonych przez Tego Samego Ojca 
najdobrotliwszego, odkupionych przez Tego Samego Zbawiciela, powołanych do tego samego 
dziedzictwa wiecznego. Jak nas mianowicie o tym naucza i upomina Apostoł: "Jedno ciało i jeden 
duch: jako jesteście wezwani w jednej nadziei wezwania waszego. Jeden Pan, jedna wiara, jeden 
chrzest. Jeden Bóg i Ojciec wszystkich, który jest nade wszystkie i po wszystkim i we wszystkich 
nas"

(1)

. Przeto dla przyrodzonej łączności ludu ze stanami wyższymi, zacieśnionej jeszcze ściślej 

przez ducha braterstwa chrześcijańskiego, cokolwiek się czyni dla wspomożenia ludu, wszystko to 
odbija się zbawiennie i na tych stanach; tym bardziej, że dla osiągnięcia tego celu jest potrzebny i 
konieczny onych współudział, jak o tętn niżej będziemy mówili. Należy też wyraźnie uczynić 
zastrzeżenie, że pod nazwą demokracji chrześcijańskiej nie ukrywa się dążność do nieposłuszeństwa 
czy też oporu władzy prawowitej. Wszakże zarówno prawo przyrodzone jak i kościelne obowiązuje 
do uszanowania dla różnych władz państwowych i do posłuszeństwa ich słusznym rozkazom. Należy 
zaś to czynić szczerze, z poczucia swego obowiązku, jak przystało na człowieka prawego i 
chrześcijanina, mianowicie dla sumienia, jak o tym upomina sam Apostoł, gdy powiada: Wszelaka 
dusza niechaj będzie poddana wyższym zwierzchnościom

(2)

. Zachowuje się przeto nie po 

chrześcijańsku, kto nie chce ulegać i być posłusznym tym, którzy są obleczeni w powagę Kościoła: 
przede wszystkim Biskupom, których, bez ujmy władzy Papieża Rzymskiego, rozciągającej się do 
wszystkich,  Duch  święty postanowił, aby rządzili Kościół Boży, którego nabył krwią swoją

(3)

. Kto 

myśli i czyni inaczej, ten, oczywiście, zapomniał o tym wielce ważnym rozkazaniu apostolskim: 
Bądźcie posłuszni przełożonym waszym i bądźcie im poddani. Albowiem oni czują jako którzy za 
dusze wasze liczbę oddać mają

(4)

. Bardzo jest ważną rzeczą, aby wszyscy wierni wrazili sobie 

głęboko w umysły te słowa i aby się starali spełniać je we wszystkich okolicznościach swego życia: 
tym bardziej kapłani, najstaranniej je rozważając, niech nie zaniedbują zachęcać innych nie tylko 
zalecaniem, ale i własnym przykładem, do ich przestrzegania. 

Przebiegłszy tedy główne zasady, które już poprzednio, przy sposobności, dokładniej wyłożyliśmy, 

spodziewamy się, że ustanie wszelkie nieporozumienie co do miana demokracji chrześcijańskiej, i 
że zniknie wszelka obawa niebezpieczeństwa co do rzeczy samej, tym mianem oznaczanej. Ta zaś 
nadzieja nasza opiera się na poważnych podstawach. Albowiem, pominąwszy nie wolne od przesady 
i błędu zdania niektórych, co do istoty i skutków tak pojętej demokracji, z pewnością nie znajdzie 
się nikt, kto by mógł potępiać tę dążność, zmierzającą zgodnie z prawem przyrodzonym i z prawem 
boskim do tego jedynie, aby złagodzić położenie tych, co pracują  ręcznie lub w rzemiośle, iżby 
stopniowo mogli sobie zabezpieczać przyszłość; ażeby mogli swobodnie, tak w rodzinie jak i w życiu 
publicznym, spełniać swe obowiązki etyczne i religijne; ażeby czuli to, że są ludźmi nie 
zwierzętami, chrześcijanami, nie zaś poganami, iżby w ten sposób łatwiej i chętniej dążyli do tego, 
co jest jedynie potrzebne, do tego szczęścia ostatecznego, do którego jesteśmy zrodzeni. Taki ma 
być program, taki cel tych wszystkich, którzy pragną podniesienia ludu w duchu szczerze 
chrześcijańskim i ochronienia go od zarazy socjalistycznej. 

Nadmieniliśmy tu z umysłem o spełnianiu obowiązków etycznych i religijnych. Rzeczywiście 

niektórzy sami są zdania i starają się przelać je w innych, jakoby sprawa socjalna była sprawą 
wyłącznie ekonomiczną: gdy tymczasem jest rzeczą najpewniejszą,  że jest to przede wszystkim 
sprawa obyczajowa i religijna i że dlatego właśnie należy ją oceniać na podstawie praw etycznych i 
religijnych. Przypuśćmy bowiem, że robotnikowi zdwojono myto, że mu skrócono dzień roboczy, że 
obniżono cenę żywności: gdy mu się jednak pozwoli - jak to się często zdarza - przesiąkać pewnymi 
doktrynami i zapatrywać się na pewne przykłady, które go zachęcają do wyzucia się ze czci dla Boga 
i prowadzą do zepsucia obyczajów, - jego praca i jego mienie muszą pójść  na  marne.  Wszak 
doświadczenie codzienne poucza, że większa część robotników nędzny wiedzie żywot, pomimo 
zmniejszenia pracy i zwiększenia myta, skoro tylko żyją niemoralnie i bezbożnie. Pozbawcie dusze 
tych uczuć, jakie w nich wzbudza pielęgnuje mądrość chrześcijańska; zabierzcie przezorność, 

skromność, oszczędność, cierpliwość i inne cnoty przyrodzone - a na próżno będziecie dążyli do 
pomyślności, mimo wielkie wysiłki. Dlatego też to, zachęcając mężów katolickich do zakładania 
stowarzyszeń oraz innych urządzeń dla polepszenia doli ludu, nie omieszkaliśmy nigdy upomnieć ich 
zarazem, aby to wszystko poczynali w duchu religii i prowadzili dalej przy jej pomocy i pod jej 
wpływem. 

Tym godniejszą, zdaje się, być pochwały ta działalność katolików na rzecz wydziedziczonych, że 

się rozwija na tym samem polu, na którym stale i skutecznie, pod tchnieniem ożywczym Kościoła, 
pracowała, stosownie do potrzeb czasu, miłość czynna. Zakon zaś tej wspólnej miłości, 
uzupełniającej niejako zakon sprawiedliwości, zobowiązuje nas nie tylko do oddawania każdemu, co 
mu się należy i do nie skrępowania nikogo w korzystaniu ze swego prawa, ale nadto: do wzajemnego 
wspierania się: nie słowem, ani językiem, ale uczynkiem i prawdą

(5)

, pamiętając na to, co Chrystus z 

taką miłością wyrzekł był do swych uczniów: Przykazanie nowe daję wam, abyście się społecznie 
miłowali: jakom was umiłował, abyście się i wy społu miłowali. Po tym poznają wszyscy, żeście 
uczniami moimi, jeśli miłość mieć będziecie jeden ku drugiemu

(6)

. 

Taka zaś ochoczość we wzajemnym wspieraniu się, jakkolwiek powinna przede wszystkim 

dotyczyć dobra dusz nieprzemijającego, bynajmniej jednak nie powinna zaniedbywać potrzeb i 
pociech tego życia doczesnego. Pod tym względem godne jest to pamięci, że Chrystus na zapytanie 
uczniów Janowych: Tyś jest, który masz przyjść, czyli innego czekamy? dla stwierdzenia powodu 
swego między ludźmi posłannictwa, przytacza słowa Izajasza: Ślepi widzą, chromi chodzą, 
trędowaci by mają oczyszczeni, głusi słyszą, umarli zmartwychwstają, ubogim ewangelię 
opowiadają

(7)

. Jak również, każąc o sądzie ostatecznym, oraz o karach i nagrodach wiecznych, 

wyznał, że będzie szczególniej uważał na to, z jaką miłością jeden miał się ku drugiemu. Nie może 
tu nie wzbudzać podziwu ta okoliczność,  że Chrystus, pominąwszy milczeniem uczynki miłosierne 
względem duszy, przytoczył tylko uczynki miłosierne względem ciała, i to jakoby Sobie samemu 
okazane: łaknąłem a daliście mi jeść; pragnąłem, a napoiliście mię; byłem gościem, a przy jęliście 
mnie; nagim, a przyodzialiście nie; chorym, a nawiedziliście mnie; byłem w wiezieniu, a 
przyszliście do mnie

(8)

. 

Do tych nauk o dwojakiej miłości, tak co do duszy, jak i co do ciała, dołączył Chrystus przykład 

samego Siebie, wiemy wszyscy, jak wspaniały. Jakże jest słodko przypomnieć tu ów okrzyk Jego 
serca ojcowskiego: Żal mi ludu

(9)

, oraz Jego gotowość do niesienia pomocy nawet za pomocą cudu. 

Oto pamiątka tej Jego dobroci: Przeszedł, czyniąc; dobrze i uzdrawiając wszystkie opętane od 
diabła

(10)

. 

Apostołowie pierwsi, od samego początku, zachowywali święcie ten zakon miłości; po nich ci, co 

przyjmowali wiarę Chrystusową, byli twórcami licznych urządzeń ku zaradzeniu wszelakim nędzom 
człowieczym. Te zaś urządzenia, stopniowo rozwijając się, są w rzeczywistości wspaniałą i wyłączną 
ozdobą Chrystyanizmu oraz płynącej zeń cywilizacji, tak, że ludzie prawi nie mają dla nich dość 
podziwu, szczególniej, gdy się zważy, jak skorzy są ludzie do pamiętania tylko o sobie, a do 
zapominania o bliźnim. 

Nie można też z liczby owych dobrych uczynków wyłączać dawania wsparcia, jako jałmużny; do 

niej to wszak stosują się te słowa Pana Chrystusowe: Co zbywa, dajcie jałmużnę

(11)

. Socjaliści ją 

potępiają i chcieliby ją usunąć z użycia z tego powodu, jakoby ona ubliżała przyrodzonej godności 
ludzkiej. Tymczasem, jeżeli jest czyniona wedle przepisów Ewangelii

(12)

 i trybem chrześcijańskim, 

wówczas ani wzmaga pychę dających, ani przyczynia wstydu tym, którzy ją biorą. Jak zaś dalece 
jest nieprawdą, jakoby ona miała nie przynosić zaszczytu człowiekowi, widać to z tego, iż ona 
raczej przyczynia się do wzmocnienia węzłów społecznych, gdyż wywołuje potrzebę usług 
wzajemnych. Nikt przecież z ludzi nie jest tak możnym, iżby się mógł obejść bez innych; nikt też 
nie jest tak ubogim, iżby w czymkolwiek nie mógł pomóc drugiemu. Jest to więc rzeczą naturalną, 
za ludzie z ufnością odwołują się do cudzej pomocy i z uczynnością one nawzajem sobie oddają. 

Tak to prawość i miłość, zespolone z sobą na gruncie sprawiedliwego i łagodnego zakonu 

Chrystusowego, przenikają ściśle i przedziwnie budowę społeczności ludzkiej i prowadzą opatrznie 
jej członków do osiągnięcia szczęścia tak zbiorowego jak i osobistego. 

Należy to również policzyć na karb zasługi miłosierdziu,  że przychodzi z pomocą ludności 

pracującej nie tylko środkami chwilowymi, ale nadto i urządzeniami trwałymi: tak bowiem 
potrzebujący otrzymują podporę pewniejszą i trwalszą. Jeszcze chwalebniejsza jest dążność do 
zaprawienia robotników i rzemieślników do oszczędności i przezorności, ażeby z latami sami sobie, 
przynajmniej częściowo, dawali radę. Taka działalność nie tylko ułatwia możniejszym zabiegi około 
dobra uboższych, ale też i samych wydziedziczonych uzacnia; gdy bowiem pobudza ich, aby się 
troszczyli o ulżenie swemu losowi, tym samem zabezpiecza ich od przypadków i zachowuje od 
nadużyć namiętności, a tak zaprawia ich do ćwiczenia się w cnotach. Gdy zatem tak to jest 
użyteczne i tak potrzebom czasu odpowiadające, słuszna jest przeto, że miłosierdzie ludzi zacnych 
rączo i roztropnie do tego zmierza. Niechże więc pozostanie rzeczą pewną,  że one starania 
katolików około wspomożenia i dźwignięcia ludu zgadzają się zupełnie z duchem Kościoła i jak 
najlepiej odpowiadają odwiecznym jego przykładom. Małej zresztą jest to wagi. Czy to wszystko, co 
do tego celu prowadzi, ma się nazywać  akcją chrześcijańską na rzecz ludu, czy też demokracją 
chrześcijańską, byleby tylko zachowano z należną uległością i całkowicie dane przez Nas wskazówki. 
Natomiast wielkiej wagi jest rzeczą, ażeby w sprawach tak doniosłych wszyscy katolicy mieli jedno 
zdanie, aby się zgadzali w dążeniach i w działaniu. Niemniej też wiele na tym zależy, ażeby sama 
akcja wzmagała się i rozszerzała przez powiększenie współpracowników i środków. 

Przede wszystkim należy pozyskać przychylny współudział tych, którym urodzenie, majątek, 

zdolności i wykształcenie dodają większej powagi w społeczeństwie. Jeżeli tego współudziału 
zabraknie, bardzo niewiele da się uczynić istotnie pożytecznego dla poprawienia, jak to jest 
pożądane, losu ludu. Droga do tego, niewątpliwie, będzie tym krótsza i pewniejsza, im liczniejsze i 
usilniejsze będzie współdziałanie poważniejszych współobywateli. A pragnęlibyśmy, aby znów ci 
obywatele baczyli na to, że nie jest dla nich rzeczą dowolną troszczyć się lub nie o los maluczkich, 
lecz że są do tego ściśle obowiązani. Albowiem każda jednostka nie żyje tylko sama dla siebie, lecz i 
dla ogółu; tak, że gdy jedni nie są w stanie wnieść do ogólnej skarbnicy dobra publicznego 
przypadającej na nich części, niechże za nich uczynią to inni z tym większą hojnością. Miarą zaś 
ważność tego obowiązku okazuje sama przedniość onych dóbr otrzymanych, za które trzeba będzie 
też odpowiednio zdać liczbę Bogu, ich Najwyższemu Dawcy. O tym ostrzega również powódź klęsk, 
które kiedyś może dotknie wszystkie stany, jeżeli się zawczasu temu nie zapobiegnie: tak, że kto 
nie dba o poprawę smutnej doli ludu, ten działa ze szkoda dla siebie samego i dla społeczeństwa. 

Jeżeli zaś ta działalność socjalna ożywiona duchem chrześcijańskim, rozwinie się i wzmocni się w 

całej swej czystości, nie ma się czego obawiać, ażeby inne urządzenia, stworzone pobożnością i 
przezornością przodków i będące od dawna w stanie kwitnącym, miały ucierpieć lub nawet. 
Zupełnie upaść, pochłonięte nie jako przez nowe urządzenia. Tak jedno przecież jak i drugie, 
ożywione tym samym duchem wiary i miłości, ani też sprzeczne pomiędzy sobą w jakikolwiek 
sposób, wszak mogą iść razem zgodnie i tak ściśle się zjednoczyć, ażeby w tej jedności ludzi dobrej 
woli można było tym skuteczniej zaradzić potrzebom ludu oraz zapobiec z dnia na dzień 
groźniejszym niebezpieczeństwom. 

Groźna rzeczywistość ostrzega, ostrzega coraz to głośniej, że trzeba odwagi i jedności, gdyż już 

bardzo rzuca się w oczy mnogość nieszczęść i zawisty już przerażające groźby zgubnych 
przewrotów, głównie z powodu wzmagającego się wpływu socjalistów. Chytrze wciskają się oni do 
wnętrza społeczeństw: w cieniach tajnych zgromadzeń i otwarcie w dzień biały,  żywym słowem i 
pismem, podburzają pospólstwo do rozruchów; odrzuciwszy wędzidło religii, milczą o obowiązkach, 
rozprawiają tylko o prawach, i porywają w ten sposób coraz liczniejsze tłumy biedaków, którzy dla 
swej nędzy coraz łatwiej ulegają, omamieniu i dają się unieść  błędom. Idzie tu zarówno o 

najistotniejsze dobro tak społeczności, jak i religii; walka o zachowanie jednej i drugiej jest 
najświętszym obowiązkiem wszystkich zacnych ludzi. 

Dla tak pożądanego utrwalenia tej jedności trzeba koniecznie unikać wszelkich punktów 

spornych, które tylko drażnią i różnią umysły. Należy przeto zaniechać poruszania w artykułach 
dziennikarskich i w odczytach popularnych kwestii drobnostkowych i prawie bezcelowych, zarówno 
trudnych do rozwiązania jak i niełatwych nawet do zrozumienia bez zasobu zdolności i 
wykształcenia więcej niż przeciętnego. Zaiste, ludzka to rzecz, pozostawać w niepewności co do 
wielu zagadnień i różnić się między sobą w sądach: ci jednakże, którzy z całą gorącością ducha dążą 
do poznania prawdy, powinniby zachować przy starciu się zdań zupełny spokój, skromność i 
obopólne poszanowanie, ażeby różnica zdań nie doprowadzała do rozdwojenia w działaniu. 
Jakiegokolwiek zresztą jest kto zdania w kwestii, pozostającej jeszcze wątpliwą, powinno się 
zawsze być tak usposobionym, ażeby z zupełną uległością stosować się do orzeczeń Stolicy 
Apostolskiej. 

Ta zaś działalność katolicka, jakiegokolwiek jest rodzaju, tym owocniej będzie postępowała, 

jeżeli wszelkie stowarzyszenia, zachowując odrębność swych urządzeń, będą zmierzały pod sterem 
jednej i tej samej siły kierowniczej. Tak we Włoszech  życzymy Sobie, ażeby ten kierunek objęta 
instytucja  Kongresów i zebrań katolickich, częstokroć przez Nas już zalecana: jej to tak Nasz 
poprzednik, jak i My sami zleciliśmy starania o spójną akcją katolicką, mającą być zawsze 
prowadzoną pod opieką i przewodnictwem Biskupów. To samo niech się czyni i u innych narodów, 
które posiadają jakiekolwiek podobne do tych urządzenia naczelne, którym prawowicie zlecono 
takie zadania. 

Jasną więc jest rzeczą, jak wiele w całej tej sprawie, tak blisko dotyczącej interesów Kościoła i 

ludu chrześcijańskiego, należy spodziewać się  sługą  ołtarza i jak doniosłe w tym zakresie usługi 
mogą oddać wiedza, doświadczenia i miłości. My sami, zwracając się do duchowieństwa, i to 
niejednokrotnie, uznawaliśmy za konieczne wskazywać mu na to, jak pożądaną jest rzeczą na 
dzisiejsze czasy i potrzeby, zbliżać się do ludu i z nim zbawiennie obcować. Jeszcze częściej w 
listach Naszych do Biskupów i innych mężów duchownych, nawet w latach najbliższych

(13)

, 

zachwalaliśmy tę miłosną o lud troskliwość, mieniąc ją godną powołania kleru tak świeckiego jak 
zakonnego. Ci wszakże w spełnianiu tego rodzaju posługiwania niech będą bardzo ostrożni i 
roztropni na wzór świętych. On ubożuchny i pokorny Franciszek, on ojciec nieszczęśliwych, 
Wincenty a Paulo, liczni inni po wszystkie wieki Kościoła, tak zwykli byli miarkować swe usilne troski 
o dobro ludu, że bez nieumiarkowanego zaprzątnienia się i zapomnienia o sobie, z jednaką 
gorącością osiągnęli wszechstronnie własną doskonałość duchową. Miło Nam tu uwydatnić nieco 
dobitniej jeden sposób działania, przez który tak osoby duchowne jak i w ogóle wszyscy przyjaciele 
sprawy ludowej, mogą jej oddać najlepszą usługę wcale łatwym zachodem. Polega, zaś ten sposób 
na wpajaniu z bratnią miłością w serce ludu, przy każdej sposobności, tych mianowicie zasad: aby 
się strzeżono zawsze od zaburzeń i od burzycieli; ażeby szanowano cudze prawa; ażeby okazywano 
należne uszanowanie panom swoim i chętnie spełniano swe wzglądem nich zobowiązania; ażeby nie 
gardzono życiem rodzinnym, tak wielorako płodnym w dobre owoce; ażeby nade wszystko spełniano 
przepisy religii, w niej szukając pociechy na ciężkie próby życiowe. Dla osiągnięcia zaś tego celu 
jakąż  będzie pomocą stawiać przykład Przenajświętszej Rodziny Nazaretańskiej lub zalecać 
oddawanie się Jej opiece, albo dawać za wzór do naśladowania tych, którzy umieli podnieść się z 
udręczeń tego żywota na same cnót szczyty, lub wreszcie koić nadzieją nagrody w lepszym żywocie. 

W końcu ponawiamy tu tym silniej Nasze upomnienia, ażeby pamiętano o tym, iż tak jednostki 

jak całe stowarzyszenia, we wszystkim, co tylko w tej sprawie zamierzą, obowiązane są do zupełnej 
uległości powadze Biskupów. Nie należy dawać się unosić zbytnim zapędom miłosierdzia: gdy 
bowiem te prowadzą do lekceważenia posłuszeństwa, wówczas nie są szczere, ani rzetelnie 
pożyteczne ani Bogu miłe. Bóg w tych sobie podoba, którzy, czyniąc ofiarę ze swego zdania, 

słuchają książąt Kościoła jako Boga samego; takim chętnie pomaga nawet w ich trudnych zamiarach 
i zwykle łaskaw jest prowadzić ich przedsięwzięcie do końca dobrego. 

Z tym wszystkim niech się łączą stosowne przykłady cnót, przede wszystkim zaś te, które okazują 

chrześcijanina jako nieprzyjaciela gnuśności i rozkoszy, jako hojnego rozdawcę swych dostatków na 
potrzeby innych, jako mężnego i niezwyciężonego w utrapieniach. Takie bowiem przykłady mają 
dzielność obudzenia dobrych usposobień w ludzie: dzielność tym mocniejszą, im wyżej są położeni 
w społeczeństwie ci, którzy słyną z tych przykładów. 

Was przeto, czcigodni Bracia, zachęcamy, abyście, stosownie do potrzeb osób i miejsca, mieli o 

tym wszystkim staranie, jak na wasze przezorność i pilność przystało; życzymy też Sobie, abyście co 
do tych spraw porozumiewali się nawzajem na zwykłych waszych zebraniach. Na to zaś dajcie 
przede wszystkim baczenie, na to używajcie swej powagi, aby miarkować, po wstrzymywać to 
wszystko i zabraniać tego wszystkiego, co pod jakimkolwiek bądź pozorem popierania dobrej sprawy 
prowadziłoby tylko do rozluźnienia świętej karności, albo do zburzenia porządku rzeczy, który sam 
Chrystus ustanowił w swym Kościele. 

Za prawą więc, zgodną i postępującą wszystkich katolików sprawą, niech będzie to tym jaśniejszą 

prawdą,  że  ład społeczny i prawdziwy dobrobyt ludu kwitną  głównie pod kierunkiem i opieką 
Kościoła, którego to jest obowiązkiem najświętszym, upomnieć każdego, stosownie do zasad 
chrześcijańskich, o jego obowiązkach, zbliżać w bratniej miłości bogatych i ubogich, podnosić i 
krzepić ducha w zmiennych kolejach żywota ludzkiego. 

Niech wzmocni Nasze rozporządzenia i przepisy pełne apostolskiej miłości upomnienie ś. Pawła do 

Rzymian: "Proszę was tedy... Przemieńcie się w nowości umysłu waszego... Kto użycia, w prostości; 
kto przełożony jest, w pieczołowaniu; kto czyni miłosierdzie, e wesołością; Miłość bez obłudności. 
Brzydząc się  złem, przystawiając ku dobremu. Miłością braterstwa jedni drugich miłując. 
Uczciwością jeden drugiego uprzedzając: w pilności nie leniwi.... Nadzieją się weselący; w 
utrapieniu cierpliwi, w modlitwie ustawiczni; potrzebom Świętych udzielający; w gościnności się 
kochający.... Weselcie się z weselącymi, płaczcie z płaczącymi. Toż jeden o drugim rozumiejąc... 
żadnemu złem za złe nie oddając. Przemyśliwając to, co by było dobrego nie tylko przed Bogiem, 
ale też i przed wszystkimi ludźmi"

(14)

. 

Tych dóbr zadatkiem niech będzie błogosławieństwo apostolskie, które Wam, Czcigodni Bracia 

Duchowieństwu i ludowi waszemu najmiłościwiej w Panu udzielamy. 

Dan w Rzymie u św. Piotra dnia 18 stycznia roku 1901, Pontyfikatu Naszego dwudziestego 

trzeciego. 

LEON PP. XIII