Romantyczność 
 
Ballada ta została uznana za wyraz artystycznych i ideowych przekonań poety. 
Romantyczność jest wręcz modelowym przykładem ballady jako gatunku literackiego: fabuła 
jest tu wyrazista, narrator obecny, bohaterowie jasno określeni. Cały utwór epatuje wręcz 
tajemniczością, niesamowitością, a nawet grozą. Romantyczność została uznana za utwór 
programowy polskiego romantyzmu przede wszystkim ze względu na swoją treść. Stanowi 
ona bowiem zapowiedź tematów i problemów, jakie od tej pory na stałe zadomowią się w 
literaturze epoki i zdecydowanie ją zdominują. Można uznać, że Romantyczność stała się 
poniekąd drogowskazem literackim, ideowym i normatywnym dla całych rzesz polskich (i nie 
tylko) romantyków. Utwór bardzo mocno związany jest z ludowymi wierzeniami i fantastyką. 
Jest to bowiem opowiedziana pokrótce historia, która ma swe korzenie w podaniach na temat 
wierzeń prostego, wiejskiego ludu. 
 
Całość wyraźnie dzieli się na dwie części. Pierwsza z nich to krótkie opowiadanie o obłąkanej 
wiejskiej dziewczynie, Karusi, która przed laty straciła ukochanego, natomiast część drugą 
stanowi polemika narratora (z którego zdaniem zgadza się Mickiewicz) ze starcem, czyli 
klasykiem odrzucającym wszystko to, czego nie da się dowieść rozumowo i naukowo 
uzasadnić. 
 
Karusia po śmierci narzeczonego, Jasia, popadła w obłęd. Błąka się teraz wśród ludzi, 
szukając ukochanego i głęboko wierząc, że zmarły ciągle jest przy niej, że wystarczy tylko 
wyciągnąć rękę, aby go dotknąć. Karusia widzi swego kochanka obok siebie, rozmawia z 
nim, śmieje się do niego i płacze. Wiara Karusi w to, że Jaś kocha ją nawet po śmierci, że 
choć umarł i przestał należeć do ziemskiego świata, nadal może być z nią razem, jest 
niezwykle istotna dla ludowego przekonania o związku między dwoma światami. Jest to 
wiara w to, że pomiędzy światem ludzi zmarłych a światem ludzi żywych istnieje łączność, że 
te dwa światy przenikają się wzajemnie, współistnieją. Tak więc duchy mogą kontaktować się 
z żywymi, wierzy w to prosta dziewczyna, wierzy w to cały wiejski lud. Poeta podziela tę 
wiarę, mówiąc: 

"I ja to słyszę, i ja tak wierzę" 

Obłęd Karusi jest bardzo ważną cechą literatury romantycznej, ponieważ romantycy uważali 
obłąkanych ludzi za posiadających szczególną zdolność widzenia tego, co dla zwykłego 
śmiertelnika było niedostrzegalne. 
 
Drugą część ballady zapowiada pojawienie się starca (aluzja do postaci i przekonań 
matematyka Jana Śniadeckiego oraz jego rozprawy O pismach klasycznych i romantycznych). 
Starzec wyśmiewa wiarę prostych ludzi, mówi o wyższości nauki i wiedzy ("Ufajcie memu 
oku i szkiełku") nad rojeniami obłąkanej dziewczyny. Jest on symbolem klasyków, którzy do 
poezji romantycznej odnosili się drwiąco i z widocznym lekceważeniem. Narrator, 
wyrażający poglądy samego Mickiewicza, podejmuje polemikę ze starcem, przeciwstawiając 
jego martwym prawdom żywe wierzenia prostych ludzi ("Czucie i wiara silniej mówi do mnie 
niż mędrca szkiełko i oko"). 
 
Kończące utwór wezwanie "Miej serce i patrzaj w serce!" wyraża poglądy młodego 
Mickiewicza, jego sposób widzenia i rozumienia świata oraz otaczającej go rzeczywistości. 
Świat poznaje się nie poprzez zmysły, ale poprzez to, co jest ponadzmysłowe, nadnaturalne, 
dzięki uczuciu i duszy. Rozum i chłodna kalkulacja stają się tu bezradne, bezsilne. 
 

Romantyczność zawiera program literatury romantycznej, a w szczególności poezji. Według 
Mickiewicza twórca powinien szukać fascynacji w podaniach i wierzeniach ludowych, głosić 
wyższość uczucia nad rozumem, szukać nowych, oryginalnych dróg artystycznego wyrazu. 
 
 
 
Świteź 
 
Ballada Świteź jest opowieścią o tajemniczym jeziorze, na dnie którego znajdują się ruiny 
zatopionego miasta. Świteź otacza groźna atmosfera tajemniczości i niesamowitości. Ludzie 
postanawiają spenetrować wody jeziora, zbadać jego dno, aby znaleźć tam odpowiedź na 
pytania dotyczące przyczyn dziwnych odgłosów i tajemniczych zjaw. Budują więc czółna i 
statki oraz specjalne konstrukcje, za pomocą których zamierzają sondować dno jeziora. Już 
pierwsza próba zbadania głębin przynosi efekt w postaci wyłowienia tajemniczej dziewczyny, 
jak się okazuje, córki Tuhana, legendarnego władcy Świtezi. Panna opowiada historię 
wyjaśniającą powstanie jeziora. W miejscu, w którym teraz znajduje się jezioro, dawniej 
położone było litewskie miasto Świteź. Gdy car Rusi oblegał Litwę, Tuhan postanowił ruszyć 
z pomocą Mendogowi, władcy państwa. Wyruszył więc do walki, zabierając ze sobą 
wszystkich zdolnych do walki mężczyzn, a zostawiając w mieście tylko kobiety, starców i 
dzieci. Oddziały ruskie zaczynają szturmować bezbronne miasto. Zrozpaczone kobiety, 
pragnąc uchronić się przed hańbą i zniewoleniem, błagają Boga o śmierć: 

"Jeśli nie możem ujść nieprzyjaciela, 

O śmierć błagamy u ciebie, 

Niechaj nas lepiej twój piorun wystrzela, 

Lub żywych ziemia pogrzebie" 

Bóg wysłuchuje ich rozpaczliwych próśb, zatapia miasto, wszystkich zaś mieszkańców 
Świtezi zamienia w kwiaty wodne, tak zwane car-ziele. Krążący nad wodami jeziora ruscy 
żołnierze zrywają kwiaty, plotą sobie z nich wianki i stroją szyszaki. Wszystkich ich spotyka 
kara, natychmiast zapadają na tajemniczą chorobę i gwałtownie umierają. Od tej pory nikomu 
nie wolno zrywać nadbrzeżnych kwiatów ani zakłócać spokoju mieszkańców zatopionego 
miasta wypływając na jezioro łódkami. Gdy tajemnicza kobieta wraca w głębiny, "topią się 
statki i sieci", pęka dno jeziora i po chwili wszystko się ucisza. 
 
W balladzie tej bardzo wyraźne są motywy zaczerpnięte z wierzeń ludowych: zatopione 
miasto, kobiety przemienione w kwiaty, duchy zmarłych, które pojawiają się żyjącym... 
Elementy te są w przypadku Świtezi ściśle powiązane z naturą i historią - ważnymi 
elementami ballad romantycznych. Jezioro opisane jest bardzo dokładnie, ze szczególnym 
uwzględnieniem elementów krajobrazu wywołujących atmosferę tajemniczości oraz 
niesamowitości. Treścią opowiadania jest natomiast historyczna wyprawa Tuhana na odsiecz 
Mendogowi, konflikt między honorem a więzami rodzinnymi, wyrażony słowami Tuhana: 

"Jeżeli rozdzielę szczupłe wojsko moje, 

Krewnemu nie dam obrony; 

A jeśli wszyscy pociągniem na boje, 

Jak będą córy i żony?" 

w końcu kara, która spada nieuchronnie na tych, którzy postępują niegodnie, sprzecznie z 
honorem rycerskim i uczuciami ludzkimi. Śmierć dosięga żołnierzy ruskich, którzy napadli na 
bezbronne miasto rabując i mordując niewinne kobiety, starców i dzieci. Jest to wynik 
przekonania, również wynikającego z ludowego kodeksu wartości, że nie ma zbrodni bez 
kary. 
 

 
 
Świtezianka 
 
Jest to historia miłości dwojga ludzi: tajemniczej dziewczyny, o której narrator nic nie wie, 
oraz młodego chłopca, będącego "strzelcem w tutejszym borze". Młody myśliwy spotyka się 
wieczorami nad brzegiem jeziora Świteź z piękną dziewczyną. Strzelec składa dziewczynie 
miłosne przysięgi, chce ją poślubić, bowiem pragnie związać się z nią na zawsze, uważa ją za 
pokrewną duszę. Gdy dziewczyna wyraża obawę co do stałości uczuć mężczyzn i trwałości 
ich deklaracji miłosnych ("Słowicze wdzięki w mężczyzny glosie, a w sercu lisie zamiary"), 
młodzieniec przysięga jej wierność, klnąc się na wszystkie świętości, a nawet "piekielne 
wzywał potęgi". Ostrzegając młodego strzelca przed złamaniem przysięgi, dziewczyna 
odchodzi, zostawiając go samego w lesie. Młodzieniec błąka się szukając ukochanej i w 
pewnym momencie spotyka piękną nimfę wodną wyłaniającą się z głębin jeziora. Nimfa, 
niezwykłej wprost urody i dziewiczej piękności, kusi strzelca, przyzywa go do siebie, 
namawia do miłosnych igraszek. Młodzieniec walczy z sobą, ale dość szybko ulega i rzuca się 
w wody jeziora, zapominając o złożonej niedawno przysiędze. Gdy jest już na środku jeziora, 
rozpoznaje w kobiecie swoją kochankę. Zdradzona dziewczyna wypomina mu wiarołomstwo 
i przepowiada karę. Kara, jaka spotka młodego strzelca za niewierność i złamanie przysięgi, 
musi być dotkliwa: 

"Surowa ziemia ciało pochłonie, 

Oczy twe żwirem zagasną. 

A dusza przy tym świadomym drzewie 

Niech lat doczeka tysiąca 

Wieczne piekielne cierpiąc zarzewie 

Nie ma czym zgasić gorąca" 

Dusza młodzieńca zostaje zaklęta w drzewo, modrzew stojący nad brzegiem jeziora jęczący z 
żalu za utraconą miłością i szczęściem. 
 
Ballada ta jest osnuta na ludowym podaniu o tym, że nocami na brzegach Świtezi ukazują się 
nimfy wodne zwane świteziankami. Główną myślą utworu jest przekonanie o nieuchronności 
kary, jaką muszą ponieść wszyscy, którzy łamią swe przysięgi, nie dotrzymują danego słowa: 

"(...) kto przysięgę naruszy, 

Ach biada jemu, za życia biada! 

I biada jego złej duszy!". 

 
 
 
Kurhanek Maryli 
 
Kolejno zabiera głos pięć osób. Pierwszą z nich jest "Cudzy człowiek" - obcy przechodzień, 
który przepływając w pobliżu zauważył mogiłę znajdującą się na rozstaju dróg nad brzegiem 
Niemna. Z ciekawości przechodzień zatrzymuje się i pyta miejscową Dziewczynę: "Co to za 
piękny kurhanek?". Ta w odpowiedzi wyjaśnia, że jest to grób młodej panny, która niedawno 
zmarła. Panna ta mieszkała w chacie stojącej nie opodal. Grób odwiedzają każdego ranka 
najbliżsi zmarłej: Jaś - kochanek Maryli, jej Matka oraz Przyjaciółka. Dziewczyna radzi, aby 
przechodzień ukrył się za stertą gałęzi znajdującą się w pobliżu mogiły, gdyż dzięki temu 
będzie mógł usłyszeć żale zrozpaczonych z powodu utraty ukochanej osoby. W chwilę 
później do grobu zbliżają się trzy osoby. Pierwszy odzywa się Jaś. Wspomina czasy, gdy 
miłość do Maryli dodawała mu sił do pracy i osładzała każdą chwilę jego życia. Teraz zaś 

opuszczony chłopak zaniedbuje swoje gospodarstwo i nie ma ochoty się żenić, pomimo że 
jego ojciec namawia go do tego. Wreszcie młodzieniec postanawia odejść ze wsi i wstąpić do 
rosyjskiego wojska. Po nim głos zabiera Matka. Płakała przez całą noc, a dopiero nad ranem 
zasnęła. Stwierdza, że nie ma po co wracać do domu, gdyż nie ma tam Maryli, która była 
radością rodziców. Matka skarży się, że po śmierci dziewczyny dom stał się pustynią, a 
biednych rodziców opuścili ludzie i Bóg. Następnie Przyjaciółka wspomina, jak obie z 
Marylą stały niegdyś nad wodą i rozmawiały o swoich kochankach. Po jej śmierci natomiast: 

"Smutek smutkiem zostanie, 

Weselem nie jest wesele" 

 
"Cudzy człowiek" słysząc to wszystko "wzdycha i łzy mu płyną". W końcu odchodzi. 
 
Kurhanek Maryli jest romansem, czyli utworem, w którym na pierwszym planie są uczucia 
ludzkie, ale autor ballady w sposób szczególny uwydatnił miłość i cierpienia osób, których 
serca są spętane tym pięknym i wzniosłym uczuciem. Opisane w powyższym utworze 
cierpienia wiążą się ze śmiercią ukochanej osoby Maryli. Wyraźnie widać w tym utworze 
romantyczny kult uczucia. Forma romansu jest udramatyzowana przez nadanie jej kształtu 
dialogowego. Autor nawiązuje tu do tradycji sielankowo-pasterskiej i mocno akcentuje 
ludowy charakter postaci Jasia. Język jest prosty, niemal potoczny i pozbawiony 
wyszukanych ozdób poetyckich. 
 
 
 
Lilie 
 
Na pierwsze miejsce wysuwa się problematyka moralna i etyczna. Żona czeka na męża 
powracającego wraz z dwoma braćmi z długiej wyprawy wojennej. Mąż, chcąc szybciej 
spotkać się z żoną, wyprzedza braci i pierwszy przybywa w pobliże swego domostwa. Jednak 
pani obawia się kary za wiarołomstwo - w czasie nieobecności męża nie była mu wierna i 
zdradziła go. Ze strachu przed karą za niewierność popełnia kolejny występek - zabija pana 
("Zbrodnia to niesłychana, pani zabija pana"). Grzebie go i sadzi na jego mogile lilie, zaś 
przed przybyłymi niedługo później braćmi udaje, że cały czas czeka na powrót męża. Zaraz 
po popełnieniu zbrodni biegnie do starego, świątobliwego pustelnika i opowiada mu o 
zbrodni, prosząc jednocześnie o naznaczenie pokuty, która uwolniłaby ją od kary wiecznej, na 
którą zasłużyła swoim czynem. Starzec boleje nad zatwardziałością jej serca i odsyła ją do 
domu stwierdzając, że zbrodnię "mąż tylko wydać może; a mąż (...) stracił życie". 
 
Bracia szybko przestają poszukiwać zaginionego i uznają go za zabitego. Po roku sami 
zaczynają ubiegać się o rękę owdowiałej bratowej. Ta - postawiona w trudnej sytuacji, nie 
wiedząc którego z braci wybrać - biegnie do pustelnika po radę. Mędrzec oświadcza, że jest w 
stanie wskrzesić zmarłego, co wybawi ją z kłopotów, jednak niewiasta ogarnięta wyrzutami 
sumienia odmawia, twierdząc, że jest na to za późno. Starzec zasmucony odsyła ją i doradza, 
aby kandydaci do jej ręki przynieśli w dzień ślubu wianki plecione z różnych kwiatów i 
zawiesili je na ołtarzu. Ona, wybierając jeden z nich, wybierze swego przyszłego męża. 
Bracia zrywają lilie z grobu zabitego, bezczeszcząc tym samym, choć nieświadomie, jego 
pamięć. W cerkwi wybucha między nimi kłótnia, każdy z nich uważa, że to jego wianek 
został wybrany. Wówczas pojawia się widmo pana i dokonuje sprawiedliwego ukarania 
zbrodniarzy. Cała kaplica, wraz z wiarołomną morderczynią i zdrajcami-braćmi, zapada się 
pod ziemię. Nikomu nie udaje się uniknąć kary za grzechy, odpowiedzialność za zbrodnię 
ponoszą wszyscy winni. 

 
Warto pamiętać, że akcja utworu rozgrywa się po zakończeniu wyprawy Bolesława Śmiałego 
na Kijów, kiedy to król wyznaczył kary niewiastom, które zdradziły swych mężów w czasie 
ich nieobecności. 
 
W balladzie tej natura odgrywa rolę szczególną. Zabójczyni zasadzi na grobie 
zamordowanego lilie, które będą miały pełnić funkcje magiczne, maskujące dokonane 
morderstwo. Gdy po dokonaniu zbrodni Pani biegnie przez las, towarzyszą jej złowrogie 
odgłosy przyrody ("wrona gdzieniegdzie kracze i puchają puchacze"), wieje wicher i zapada 
złowróżbny mrok. 
 
Mickiewicz rozwija pieśń ludową o zabiciu męża przez niewierną żonę. Nawiązuje przy tym 
do jasnych zasad i norm obyczajowo-moralnych, jakie uznawał wiejski lud. Nikt nie może 
bezkarnie cudzołożyć, nikt, kto zabije drugiego człowieka, nie uniknie surowej kary za 
zbrodnię. W Balladach i romansach A. Mickiewicz nawiązuje do podań ludowych, a więc 
wyraźnie określa zakres tematów i problemów, jakie będzie poruszał. Wyznacza jednocześnie 
drogę, jaką kroczyć będą przez następne dziesięciolecia twórcy polskiego romantyzmu.