Microsoft Word

A N N A L E S

U N I V E R S I T A T I S M A R I A E C U R I E - S K Ł O D O W S K A

L U B L I N – P O L O N I A

VOL. XXIV, 38

SECTIO EE

2006

Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, Lubelski Oddział Regionalny

WOJCIECH LITWI CZUK

Charakterystyka typów ozdobnych rz dów ko skich

sarmackich koczowników

Characteristics of Types of Ornamented Horse Caparisans of Sarmatian Nomads

Fakt udomowienia, a nast pnie u ycia konia jako rodka transportu jest jed-

nym z kluczowych momentów w rozwoju cywilizacji. Dzi ki temu szlachetne-
mu  zwierz ciu  społeczno ci  ludzkie  osi gn ły  niespotykan   wcze niej  mobil-
no , co odcisn ło swe pi tno na ka dej dziedzinie kultury, zarówno materialnej
jak  i  duchowej.  W ród  badaczy  zajmuj cych  si   tym  zagadnieniem  dominuje
przekonanie, i  te doniosłe wydarzenia miały miejsce w  rodowisku koczowni-
czych  pasterzy  stepu  euroazjatyckiego,  którzy  udomowili  konia  jako  zwierz
rze ne, lecz szybko odkryli jego zalety jako  rodka lokomocji [1].

W społeczno ciach koczowniczych, których egzystencja zale ała od tych

zwierz t, narodziła si  niespotykana nigdzie indziej silna wi  pomi dzy paste-
rzami a hodowanymi przez nich ko mi. Zwi zek ten przeniósł si  na sfer  wierze
i  symboli,  znajduj c  odzwierciedlenie  w  archeologicznie  uchwytnym  obyczaju
składania  do  grobu  lub  w  jego  bezpo rednim pobli u konia lub elementów jego
wyposa enia.  Tego  typu  ofiary  grobowe,  kultywowane  przez  koczowników,  po-
zwalaj  bada  ró ne aspekty zwi zane z problematyk  historii hodowli koni.

Celem pracy była charakterystyka ró nych typów ozdobnych rz dów ko -

skich, pochodz cych z pochówków sarmackich koczowników.

MATERIAŁ I METODY BADA

Prac oparto na publikacjach prezentuj cych znaleziska z szeregu stanowisk, pochodz cych z

obszaru, który obejmuje tereny od dorzecza Dunaju na zachodzie po dorzecze Uralu na wschodzie
[2, 3, 4, 8, 9–12, 16–22, 25]. U ywana terminologia pochodzi z pracy Gradowskiego i ygulskiego

W. Litwi czuk

282

[7]. Ramy chronologiczne, w jakich datowane s opisywane inwentarze, obejmuj okres od ko ca
III w. p. n.e. do połowy III w. n.e.

W warstwie merytorycznej ogromn pomoc słu yła praca Mordvincevej [14], obejmuj ca

materiały pochodz ce z zespołów datowanych od III w. p. n.e. do pierwszej połowy II w. n.e., a
po wi cona najbardziej spektakularnym rozetom.

Ze wzgl du na styl wykonania i tematyk ornamentu podzielono je na dwa okresy: helleni-

styczny (III – I w. p. n.e.), wczesnorzymski (I w. p. n.e. - pocz tek II w. n.e.).

OMÓWIENIE WYNIKÓW

Praca Mordvincevej opisuje niew tpliwie najbardziej charakterystyczne za-

bytki nale ce do rz du ko skiego w omawianym okresie. S  one cz sto praw-
dziwymi  arcydziełami,  materialnymi  dowodami  mistrzostwa  antycznych  rze-
mie lników  w  zakresie  toreutyki  i  kameryzowania  [15].  Dla  okresu  helleni-
stycznego  typowe  s   srebrne  egzemplarze,  cz sto  złocone,  o  rozmiarze  wi k-
szym ni  pó niejsze rozety, zdobione najcz ciej ornamentem ro linnym i geo-
metrycznym (najcz ciej rozeta), a rzadziej scenami z greckich mitów, wyobra-

eniami barbarzy skich bóstw i motywami z popularnych monet. Reprezentuj

one cztery style:

1. S t y l j o s k i – rz dy wykonane wypukłym reliefem, detale wyka cza-

ne  młotkami  i  puncynami.  Niektóre  elementy  w  obr bie  kompozycji  złocone.
Liczne wyobra enia li ci laurowych i akantowych. Datowany na III–II w. p. n.e.
Najprawdopodobniej pochodz  z jednego centrum produkcyjnego, ulokowanego
albo w królestwie bosfora skim (poło onym na półwyspie Krymskim), albo w
Azji Mniejszej.

2. S t y l b o s f o r a s k i – wypukły relief na płaskim tle. Rozety wyko-

nane z cienkiej blachy srebrnej, aby zwi kszy  ich trwało , podstawy wykony-
wano z br zu lub  elaza, a przestrze  pomi dzy podstaw  i blaszk  wypełniano
specjaln  past . Przewa aj  motywy mitologiczne, wykonane w bardziej umow-
ny sposób. Datowany na III–II w. p. n.e. Najprawdopodobniej wykonywane były
w licznych centrach rzemie lniczych północnych wybrze y Morza Czarnego (kró-
lestwo bosfora skie) jako na ladownictwo stylu jo skiego.

3. S t y l g r e c k o - b a k t r y j s k i – kompozycja podporz dkowana for-

mie,  na ladownictwo  klasycznych  form,  nacisk  poło ony  na  dekoracyjno   i
dokładne  wyko czenie  detali.  Charakterystyczna  forma:  do   du e  ( rednica
24–26 cm), niskie (H/D = 0,01–0,1) blachy z zaokr glonym brzegiem. Datowa-
ne na okres obejmuj cy II w. p. n.e. – pocz tek I w. p. n.e. Najprawdopodobniej
wykonywane  były  w  centrach  rzemie lniczych  Greko-Baktrii  jako  synteza  sta-
roperskiej, greckiej, indyjskiej i chi skiej tradycji artystycznej.

Charakterystyka typów ozdobnych rz dów ko skich sarmackich koczowników

283

4. S t y l p ó ł n o c n o c z a r n o m o r s k i g r a w e r o w a n y

(wg  Mordvincevej  czarnomorski  grawerowany)  –  relief  płaski,  detale  wyka -
czane rylcem i puncyn . Odznaczaj  si  bogactwem i ró norodno ci  motywów
ro linnych  i  geometrycznych.  Charakterystyczna  forma:  silnie  wypukłe  (w
wi kszo ci przypadków wysoko  stanowi od 1/3 do połowy  rednicy), brzeg o
przekroju trójk tnym. Datowany na II–I w. p.n.e., pojedyncze egzemplarze wy-
st puj   w  zespołach  I  w.  n.e.  Najprawdopodobniej  pochodz   z  greckich  miast
północnego wybrze a Morza Czarnego.

W okresie wczesnorzymskim wyj tkowo popularne były wyroby złote z du-

ilo ci kameryzowanych kamieni półszlachetnych lub kolorowych szkieł.

Mniejsze były równie ich rozmiary, a motywy greckie zostaj zast pione cha-
rakterystycznymi dla wiata koczowników motywami zwini tych w kł b zwie-
rz t i scenami rozszarpywania. Obserwujemy tutaj dwa style:

5. S t y l z o o m o r f i c z n y – w i e l o b a r w n i e k a m e r y z o w a n y

(wg Mordvincevej wielobarwny zoomorficzny): wykonywane ze złota, z wyko-
rzystaniem ró nobarwnych wstawek z kamieni szlachetnych, półszlachetnych i
masy  szklanej.  Wysoki  stopie   geometryzacji  (szczególnie  du a  rola  symetrii)
przedstawie .  Przewa aj   motywy  zoomorficzne,  cho   znane  s   wyobra enia
antropomorficzne.  Konstrukcja  składa  si   z  kunsztownie  wykonanej  cz ci
ozdobnej, płaskiej br zowej blachy z p tlami i warstwy specjalnej masy, zabez-
pieczaj cej cz ci reliefu przed uszkodzeniem. Datowane na drug  połow  I w.
p. n.e. – pocz tek II w. n.e. Najprawdopodobniej cz

zabytków była wykonana

w Baktrii, a reszta w partyjskim Iranie. Styl powstał jako synteza wpływów
syberyjskich (wschodnioscytyjskich), ira skich i hellenistycznych.

6. S t y l s a r m a c k i z w i e r z c y – na laduje styl poprzedni. Przewa-

aj motywy zwierz ce, lecz pojawiaj si równie liczne rozety, a w zdobie-

niach dominuje kameryzowanie masy szklanej. Cz sto równie w miejsce
wstawek zostaje u yty ornament, powtarzaj cy ich motywy. Najprawdopodob-
niej wyprodukowane w pracowniach północnego wybrze a Morza Czarnego w
pierwszych wiekach naszej ery.

Mordvinceva zaproponowała równie podział rozet ze wzgl du na miejsce

ich mocowania do rz du: naramienne, napier niki i ogłowiowe. W obr bie tych
rodzajów przedstawiła typologi  opart  na sposobie ich wykonania i mocowania
do rzemieni rz du ko skiego [14]. Na podstawie współwyst powania w zespołach
rozet ró nych typów został przeprowadzony przez Mordvincev  wywód o współ-
wyst powaniu  u  koczowniczych  plemion  wschodniej  Europy,  Przedgórza  Ural-
skiego i zachodniej Syberii nielicznych typów zdobie  rz du ko skiego [14].

Ze wzgl du na przyj te przez autork ramy chronologiczne poza polem jej

zainteresowania znalazł si cały szereg rozet wykonanych w innym ni opisane

W. Litwi czuk

284

stylu. Znaleziono je w zespołach: Kobjakovo, kurhan 10 [16]; Neapol Scytyjski
[11]; Balabinskij III, kurhan 1 [19]; Kobjakovo, kurhan 5 [8]; Central'nyj VI,
kurhan 16, pochówek 8 [4]. Rozety te wykonano na rdzeniach br zowych lub

elaznych metod pseudoplaterowania, czyli nalepiania na nie cienkich płatków

złota  za  pomoc   klejów  organicznych  [6].  Najbardziej  powszechn   form   jest
rozeta  okr gła,  lekko  wypukła,  czasem  z  rantem,  lecz  spotykane  s   formy  o
kształtach migdału, podkowy lub litery  . Ze wzgl du na całkowity brak orna-
mentów  (powierzchnia  czasami  była  zdobiona  puncowaniem)  proponuj   okre-

li go jako geometryczny (od kształtów przyjmowanych przez rozety). Ramy

chronologiczne, w jakich zamyka si ta odmiana, to koniec I – pierwsza połowa
III w. n.e.

Analizuj c przemiany rz dów ko skich pochodz cych ze strefy północnego

wybrze a Morza Czarnego w okresie pomi dzy ostatni   wierci  III w. p. n.e. a
połow   III  w.  n.e.,  trudno  wskaza   wzorcowe  pod  wzgl dem  składu  zestawy
rozet,  gdy   wszystkie  ró ni   si   detalami  konstrukcji.  Mo na  jednak  zaobser-
wowa   cisły zwi zek pomi dzy stylem wykonania rozet a rodzajem rozet u y-
tych  do  zdobienia  rz dów. Stawia to pod znakiem zapytania konieczno  two-
rzenia  oddzielnych  typologii.  W  zwi zku  z  tym  styl  wykonania  rozet  mo na
zaproponowa   za  podstaw   do  typologizacji.  Dodatkowo  za  wła ciwe  mo na
uzna  wskazanie dwóch tradycji zdobienia rz dów.

Tradycja zwi zana ze wiatem antycznym, zarówno hellenistycznym, jak i

rzymskim, objawiała si  u ywaniem rozet mocowanych na przeci ciach pasów rz -
du. W jej obr bie mo na wydzieli  cztery oddzielne typy. Pierwszy to  j o   s k o -
- b o s f o r a   s k i, nazwany tak od stylów, w których wykonano odpowiednio
ozdoby popiersia i uzdy. Skład zestawu odpowiada typowi I.1 wg Mordvincevej
[14], tworzy go para rozet naramiennych, oraz rozety zdobi ce naczółek, nano-

nik (rzemie biegn cy wzdłu nosa konia, ł cz cy nachrapnik i naczółek) i

poł czenia rzemieni ogłowia. Nale y przypuszcza , i do pracowni rzemie lni-
czych greckich kolonii poło onych na wybrze ach Morza Czarnego sprowadza-
no rozety naramienne wykonane w o rodkach poło onych w głównych centrach

wiata hellenistycznego, a nast pnie na miejscu wykonywano nawi zuj c do

nich stylistycznie uzd . Hipotez  t  dodatkowo uwiarygodnia fakt,  e pojawie-
nie si  tego typu rz du (koniec III w. p. n.e.) pokrywa si  z czasem dominacji
we wschodnim basenie Morza  ródziemnego pa stw hellenistycznych. Fakt ten
pozostaje nie bez znaczenia. Ludy koczownicze, a na pewno  wiat grecki, pozo-
stawały  pod  wra eniem  wzorców  macedo skich.  Najprawdopodobniej  idee  te
przenikały na step za po rednictwem greckich kolonii z wybrze a Morza Czar-
nego,  które  najprawdopodobniej  zatrudniały  koczowników  w  charakterze  na-
jemników lub padały ofiar  ich najazdów [13, 24].

Charakterystyka typów ozdobnych rz dów ko skich sarmackich koczowników

285

Tab. 1. Zestawienie datowania i miejsc odkry wyró nionych typów rz dów

Dates and sites of discovering the distinquished types of caparisans

Typ

Stanowisko

Datowanie

Autor

Fedulov

ostatnie wier wiecze
III w. p. n.e.

Mordvinceva V. 2001, s. 71 (14)
Zaseckaja I.P. 1965 (25)

Klimienkovka

II w. p. n.e.

Ja enko I.V.: 1962 (10)
Mordvinceva V. 2001, s. 74 (14)

Jo sko-

-bosfora ski

Achtanizovskaja

trzecie wier wiecze
– koniec II w. p. n.e.

Mordvinceva V. 2001, s. 72 (14)
Spicyn A.A. 1909, s. 24–26 (21)

Grecko-

-baktryjski

Severskij

druga połowa II w. p. n.e.

Mordvinceva V. 2001, s. 71 (14)
Smirnov K.F. 1953, s. 37 (20)

Balakleja

koniec III – II w. p. n.e.

Ja enko I.V. 1962, s. 44 (10)
Mordvinceva V. 2001, s. 78–79 (14)

Starobel'sk

pierwsza połowa II w. p. n.e. Mordvinceva V. 2001, s. 77 (14)

Północno-

-czarnomorski

Jan okrak

I w. p. n.e.

Guš ina I.I. 1969, s. 51 (9)
Mordvinceva V. 2001, s. 78–79 (14)

Kosika

I w. p. n.e. – pierwsza połowa
I w. n.e.

Mordvinceva V. 2001, s. 78–79 (14)

Zubovskij

I w. p. n.e. - I w. n.e.

Mordvinceva V. 2001, s. 82 (14)

Žutovo,
k. 28, p. 1

pierwsza połowa I w. n.e.

Mordvinceva V. 2001, s. 85 (14)
Šilov V.P. 1983, s. 185 (22)

Kirsanovskij III,
k. 2

koniec I – pierwsza
połowa II w. n.e.

Mordvinceva V. 2001, s. 85 (14)
Raev B.A. 1979, s. 201–211 (17)

Sadovyj

I w. n.e.

Mordvinceva V. 2001, s. 84 (14)

Zaporože

I w. n.e.

Mordvinceva V. 2001, s. 84 (14)

Zoomorficzny

“Da i”, k. 1,
p. 1

ostatnie wier wiecze I
w. n.e.

Bespalyj E.I. 1992, s. 175–191 (3)
Mordvinceva V. 2001, s. 86–87 (14)

Kobjakovo,
k. 10

koniec I – pocz tek II
w. n.e.

Mordvinceva V. 2001, s. 82 (14)
Prochorova T.A., Guguev V.K. 1992,
s. 142–161 (16)

Baranovka I,
k. 4

I w. n.e.

Mordvinceva V. 2001, s. 84 (14)

Neapol
Scytyjski

pocz tek II w. n.e

Karasev A.N. 1951, s. 170–172 (11)

Balabinskij III, k. 1 II w. n.e.

Smirnov A.S. 1976, s. 146 (19)
Mordvinceva V. 2001, s. 51 (14)

Kobjakovo,
k. 5

druga połowa
– pó ny II w. n.e.

Guguev V.K., Bezuglov S.I. 1990,
s. 173–174 (8)

Sladkovskij,
k. 19, p. 1

ostatnie dziesi ciolecie II
– pierwsza połowa III w. n.e.

Maksimenko V.E., Bezuglov S.I.
1987, s. 190 (12)

Kotluban', k. 2

koniec II
– pierwsza połowa III
w. n.e.

Skipkin A.S. 1989, s. 176 (18)

Geometryczny

Central'nyj VI,
k.16, p. 8

koniec II
pierwsza połowa III w. n.e.

Bezuglov S.I. 1988, s. 113 (4)

W. Litwi czuk

286

Zachodził zapewne jednoczesny proces przekazywania tych wzorców drog

wokół Morza Kaspijskiego, za po rednictwem ludów ira skich, pokrewnych
koczownikom znad Morza Czarnego. Materialnymi ladami tych zjawisk s
rz dy typu

g r e c k o - b a k t r y j s k i e g o, przekształcone i wzbogacone o

motywy  ira skie  i  syberyjskie  (zwierz ce).  Odpowiadaj   one  starszym  zesta-
wom typu I.2 wg Mordvincevej [14] i obejmuj  par  rozet naramiennych, któ-
rym towarzyszy niekiedy uzda zdobiona przez kilka identycznych rozet ogłowia.

W okresie od ko ca III do pierwszej połowy II w. p. n.e. na stepach północ-

noczarnomorskich  pojawiaj   si   rz dy  zdecydowanie  ró ni ce  si   pod  wzgl -
dem  składu  od  opisywanych  wcze niej, a który odpowiada typowi II wg Mor-
dvincevej [14], obejmuj c dwie pary rozet naramiennych (z których jedna zdobi
podogonie, jednak jej dokładne wskazanie ze wzgl du na ich podobie stwo nie
jest mo liwe), rozet -napier nik i ozdoby uzdy: naczółek, czub i rozety z poł -
cze  rzemieni. Ozdoby te wykonane s  w  stylu przez Mordvincev  okre lonym
jako czarnomorski grawerowany [14]. Uwzgl dniaj c zarówno miejsce ich wy-
st powania, jak i nazw  stylu, w jakim je produkowano, ten typ nale y nazwa
p ó ł n o c n o c z a r n o m o r s k i m. Intryguj cy jest fakt,  e najwcze niejsze
zabytki  tego  typu  znaleziono  w  zachodniej  cz ci  tego  obszaru.  Zagadk   jego
pochodzenia mo na wyja ni  analizuj c skład rozet zdobi cych popiersie i pod-
ogonie. Zestaw taki jest charakterystyczny dla rz du rzymskiego [23].

Wspomniany okres to czas, w którym Republika Rzymska si ga po władz w

basenie Morza  ródziemnego. Po kl sce Kartaginy pod Zam  w 202 r. p. n.e. syno-
wie wilczycy kolejno w dwóch decyduj cych bitwach łami  pot g  Macedonii –
w 197 r. p. n.e. pod Kynoskefalaj i Imperium Seleucydów – w 190 r. p. n.e. pod
Magnezj . Tym sposobem staj  si  protektorami Greków, za których po rednic-
twem moda na rzymskie uzbrojenie dociera na stepy. W II w. p. n.e. tworzy si
sytuacja, w której obszary na zachód od Donu pozostaj  pod wpływem przetwo-
rzonej rzymskiej tradycji zdobienia rz du, za  te na wschód – kultywuj  tradycj
hellenistyczn .

W I w. p. n.e. na stepach dorzecza dolnej Wołgi i północnych wybrze y Mo-

rza  Czarnego  pojawia  si   sarmacki  styl  zwierz cy,  w  którym  wykonywane  s
ozdoby z tego okresu. Rz dy zdobione w tej stylistyce mo na okre li  jako zali-
czaj ce si  do typu  z o o m o r f i c z n e g o

(dominuj motywy zwierz ce). Nie

jest on w pełni to samy z typem I.2 wg Mordvincevej [14], który obejmuje tak e
wspomniany wy ej typ

grecko-baktryjski. Traktowany mo e by najwy ej jako

jego  pó niejszy  wariant.  Niew tpliwie  pochodzi  on  z  Centralnej  Azji,  gdzie
mogły  krzy owa   si   wpływy  ira skie  i  syberyjsko-scytyjskie.  Jego  rozprze-
strzenianiu  mógł  sprzyja   wzrost  znaczenia  pa stwa  partyjskiego,  do  jakiego
doszło w wyniku zwyci stwa pod Karrami nad wojskami Republiki Rzymskiej.

Charakterystyka typów ozdobnych rz dów ko skich sarmackich koczowników

287

Tak czy inaczej w ci gu I w. n.e. staje si  on jedynym obowi zuj cym na oma-
wianym obszarze. Całkowite zanikni cie wcze niejszej tradycji mogło by  wy-
nikiem  spowodowanego  przez  wojny  pontyjskie  spustoszenia królestwa bosfo-
ra skiego,  co  niew tpliwie  zaowocowało  upadkiem  rzemiosła.  Nast pnie  po
okresie  chaosu  władz   nad  nim  przej ły  elity  zwi zane  ze  wiatem  koczowni-
ków, które wprowadziły własne wzory ozdób.

W ko cu I stulecia pojawiaj si rz dy typu

g e o m e t r y c z n e g o, który

nazwano  tak  od  surowej  formy  i  braku  zdobie   wyst puj cych  w  nim  rozet.
Przekształceniu uległa tak e cała koncepcja zdobienia rz dów. Cech  charakte-
rystyczn  dla tej tradycji staje si  stosowanie ró nego rodzaju zawieszek. W ród
zabytków  odnalezionych  na  cmentarzysku  Kosika  znajduje  si   srebrna  waza,
której  powierzchni   zdobi   wyobra enia  scen  polowania  i  walki  [5].  W ród
postaci  umieszczonych  na  naczyniu  znajduj   si   konni je d cy, których siodła
zdobi   zawieszki.  Sposób  przedstawienia  postaci  jest  charakterystyczny  dla
sztuki Azji Centralnej, pochodz cej z tego okresu. Zarówno ten fakt, jak i poło-

enie wspomnianego cmentarzyska wskazuj na rozprzestrzenianie si tego typu

ozdób  z    kierunku  wschodniego,  jednak  dokładne  miejsce  jej  powstania  jest
nieznane. Najstarszy rz d geometryczny pochodzi z cmentarzyska Kobjakovo i
charakterystyczna  dla  niego  jest  obecno ,  oprócz  opisanych  wcze niej  rozet,
złotych oku  pasów i rzemieni [8, 16].

W pó niejszym okresie wzrasta liczba rozet u ytych do zdobienia pasów

popiersia i podogonia, co doskonale wida na przykładzie rz du z cmentarzyska
Centralnyj [4].

WNIOSKI

1. Mo na przyj zało enie, e decyduj ce znaczenie w procesie kształto-

wania ozdobnych rz dów ko skich w omawianym okresie miały wpływy kultu-
rowe płyn ce z pr nych i silnych organizmów politycznych, s siaduj cych ze
społeczno ciami koczowniczymi.

2. Nale y s dzi , e drugorz dne znaczenie w procesie formowania si rz -

dów (w wietle dost pnych ródeł) miały elementy zwi zane bezpo rednio z
ich u ytkowaniem np. kiełzna i siodła.

3. Na tym tle pojawia si problem zgodno ci opisywanych paradnych rz -

dów ko skich z ich odpowiednikami w codziennym u ytku.

W. Litwi czuk

288

PI MIENNICTWO

A n t h o n y D. W., B r o w n D. R.: The origins of horseback riding, Antiquity, 65, 246,

22–38, 1991.

B a g r i k o v G. I., S e n i g o v a T. N.: Otkrytie grobnic v Zapadnom Kazachstane ( II–IV

i XIV vv.), Izvestija AN KazSSR, Serija obš estvennaja, 2, 71–89, Alma - Ata, 1968.

B e s p a l y j E. I.: Kurgan sarmatskogo vremeni u g. Azova, Sovetskaja Archeologija, 1,

175–191, 1992.

B e z u g l o v S.I.: Pozdnesarmatskoe pogrebenie znatnogo voina v stepnom podon’e, Sov-

etskaja Archeologija, 4, 103–115, 1988.

V. C a r n a p - B o r n h e i m C.: Zu „magischen” Schwertperlen und propellerförmigen

Seitenstangen in kaiserzeitlichen Moorfunden, w: Kontakt – Kooperation – Konflikt. Germa-
nen und Sarmaten zwischen den 1. und dem. 4. Jahrundert nach Christus, red. C v. Carnap-
Bornheim., 371–381, Neumünster 2003.

G r a d o w s k i M.: Dawne złotnictwo. Technika i terminologia, Warszawa 1984.

G r a d o w s k i M., y g u l s k i Z. Jun.: Słownik uzbrojenia historycznego, Warszawa 2000.

G u g u e v V. K., B e z u g l o v S. I.: Vsadni eskoe pogrebenie pervych vekov našej ery iz kur-

gannogo nekropolja Kobjakova gorodiš a na Donu, Sovetskaja Archeologija, 2, 164–175, 1990.

G u š i n a I. I.: Jan okrakskij klad, Materialy i Issledovanija po Archeologii SSSR,

t. 169, Drevnosti vosto noj Evropy, 43–51, Moskva – Leningrad 1969.

10.

J a e n k o I. V.: Rannee sarmatskoe pogrebenie v bassejne Severnogo Donca, Kratkie

soobš enija o dokladach i polevych issledovaniach Instituta archeologii AN SSSR, 89, 42–50,
Moskva 1962.

11.

K a r a s e v A. N.: Raskopki Neapolja Skifskovo, Kratkie soobš enija o dokladach i po-

levych issledovaniach Instituta istorii material’noj kul’tury AN SSSR, XXXVII, 161–172,
Moskva 1951.

12.

M a k s i m e n k o V. E., B e z u g l o v S. I.: Pozdnesarmatskie pogrebenija v kurganach na

reke Bystroj, Sovetskaja Archeologija, 1, 183–192, 1987.

13.

M i c h a ł e k A.: Wyprawy krzy owe. Turcy, Warszawa 2001.

14.

M o r d v i n c e v a V.: Sarmatische Phaleren, w: Archäologie in Eurasien, t. 11, Leidorf 2001.

15.

Nowy leksykon PWN, Warszawa 1998.

16.

P r o c h o r o v a T. A., G u g u e v V. K.: Bogatoe sarmatskoe pogrebenie v kurgane 10

Kobjakovskogo mogil’nika, Sovetskaja Archeologija, 1, 142–161, 1992.

17.

R a e v B. A.: Novoe pogrebenie s rimskim importom v Nižnem Podon’e, Sovetskaja Arche-

ologija, 4, 201–211, 1979.

18.

S k i p k i n A. S.: Pogrebal’nyj kompleks s uzde nym naborom iz Kotlubani i nekotorye

voprosy etni eskoj istorii sarmatov, Sovetskaja Archeologija, 4, 172–181, 1989.

19.

S m i r n o v A.S.: Raskopki tret’ego Balabinskogo mogil’nika, Archeologi eskie otkrytija v

1975 g., 146, Moskva 1976.

20.

S m i r n o v K. F.: Severskij kurgan, Moskva 1953.

21.

S p i c y n A. A.: Falary Južnoj Rossiji, Izvestija (Imperatorskoj) archeologi eskoj komissii,

Sankt Petersburg, 29, 18–53, 1909.

22.

Š i l o v V. P.: Zaporožskij kurgan (k voprosu o pogrebenijach aorsskoj znati), Sovetskaja

Archeologija, z. 1, s. 178-192, 1983.

23.

W a r r y J.: Armie wiata antycznego, Warszawa 1995.

24.

W o j n a R.: Wielki wiat nomadów. Mi dzy Chinami i Europ , Warszawa 1983.

25.

Z a s e c k a j a I. P.: Nazna enie veš ej Fedulovskogo klada, Archeologi eskij Sbornik

Gosudarstvennovo Ermita a, 7, 28–36, Leningrad 1965.