Papal Mass_PL_3

caeremonialeromanum.com

Załącznik I: UROCZYSTA MSZA PAPIESKA

Uroczysta Msza papieska została zawieszona przez kataklizm upadku Państwa Kościelnego Venti
Settembre. Od owego dnia, tj. 20 września 1870r. do 1 stycznia 1888 w watykańskiej bazylice zamilkły
srebrne trąby: Najwyższy Pasterz nie odprawiał już Najświętszej Ofiary przy grobie Apostoła, a tron
Domnus apostolicus pozostał pusty.

Jubileusz kapłaństwa Leona XIII (1878-1903) obchodzony dn. 1 stycznia 1888r. stał się okazją do
powrotu do uroczystej Mszy św., niemniej dopiero 11 lutego 1929r. „kwestia rzymska” została
rozstrzygnięta, a Państwo Watykan zostało uznane przez Włochy.

Odtąd  Ojciec  Święty  mógł  opuścić  swe  watykańskie  „więzienie”,  co  uczynił  w  Boże  Ciało  tegoż  roku,
asystując w procesji Najświętszego Sakramentu na  placu św. Piotra. Później, 20  grudnia, papież Pius
XI świętował swój kapłański jubileusz sprawując Najświętszą Ofiarę w kościele katedralnym św. Jana
na  Lateranie.  Msza  św.  miała  prosty  charakter,  bez  przepychu  ceremonii  towarzyszącego  zazwyczaj
uroczystej Mszy papieskiej.

Uroczystą Mszę św. sprawuje się zazwyczaj w tak doniosłych momentach jak ogłoszenie dogmatu lub
kanonizacja świętego(świętej).

Szatom papieskim poświęcono osobny wątek, tak więc ograniczymy się tutaj do zaznaczenia pewnych
charakterystycznych cech ceremonii.

Asysta  Mszy  św.  obejmuje  kardynała  diakona,  apostolskiego  subdiakona  niosącego  ewangeliarz  w
procesji na wejście, greckiego diakona i subdiakona, kardynała biskupa asystenta, dwóch kardynałów
asystentów  diakonów,  dwóch  protonotariuszy  apostolskich  podnoszących  przód  faldy  w  czasie
przemieszczania się papieża, dwóch szambelanów niosących tren, dziekana roty z drogocenną mitrą i
na koniec dwóch patriarchów lub arcybiskupów, niosących (odpowiednio) księgę i świecę. W procesji
na  wejście  uczestniczą  także  turyferariusz  z  dymiącą  kadzielnicą  (1)  i  siedmiu  akolitów  niosących
świece (2).

W czasie modlitw przygotowawczych kardynał biskup stoi po prawicy papieża, kardynał diakon po
lewej stronie, zaś pozostali członkowie asysty z tyłu.

Po pierwszym okadzeniu kardynałowie diakoni całują policzek i pierś papieża a ów powraca do tronu
przed ołtarzem Katedry św. Piotra w absydzie.

Starszy diakon z mitrą na skroniach siedzi na faldistorium przed ołtarzem twarzą do tronu; apostolski
subdiakon wraz z greckimi członkami asysty siedzą na stopniach ołtarza, podczas gdy asystujący
biskup i dwóch asystujących diakonów pozostają w pobliżu tronu.

Subdiakon i diakon bizantyński śpiewają (odpowiednio) lekcję i ewangelię w języku greckim po ich
uprzednim odśpiewaniu po łacinie i są to zazwyczaj mnisi z włosko-greckiej badii Grottaferrata.(3) Na
zakończenie lekcji subdiakoni dwóch obrządków przechodzą, by ucałować stopy papieża. Siedmiu
członków służby niosących świece asystuje przy ewangelii łacińskiej, dwóch zaś przy greckiej.(4) Papież
całuje oba teksty.

Celem  uniknięcia  zatrucia  podejmuje  się  środki  zapobiegawcze,  a  w  czasie  ofertorium  ma  miejsce
ceremonia  pregustatio  —  pregustacji  chleba  i  wina(4).  Po  odśpiewaniu  Et  homo  factus  est  w  Credo,
kardynał  biskup  i  apostolski  subdiakon  umywają  ręce  przy  kredencji  a  następnie  rozkładają  lniane
płótno obszyte i przedzielone złotą koronką nad mensą ołtarza. Tkanina pierwotnie służyła za korporał
i  przykrywała  oblata.  Subdiakon  odziany  w  welon  naramienny  przynosi  bursę  i  korporał,  dwa
puryfikaterze oraz srebrną puszkę z hostiami. Diakon, który rozkłada korporał, odbiera bursę i hostie.
W  międzyczasie  zakrystian  odziany  w  welon  naramienny  (subdiaconale),  w  towarzystwie  akolity
niosącego dwie puste ampułki i mały flakon, przynosi kielich, patenę, puryfikaterze oraz złotą łyżkę do
papieskiej  kredencji  po  stronie  ewangelii.  Zakrystian  w  asyście  podczaszego  dokonuje  wówczas
puryfikacji naczyń sakralnych, łyżki i ampułek winem, zaś ampułek na wodę — wodą. Podczaszy wlewa
niewielką  ilość  wina  i  wody  do  naczynia  i  ją  wypija:  pozostałość  zostaje  przelana  do  ampułek  i
przekazana akolicie. Zakrystian w welonie naramiennym kładzie naczynia na ołtarz. Wówczas kardynał

caeremonialeromanum.com

diakon bierze trzy hostie i kładzie je na patenę, jedną przecierając patenę, drugą zaś dotykając wnętrza
i zewnętrza kielicha. Zakrystian spożywa obie hostie zwrócony twarzą ku papieżowi, natomiast trzecia
hostia jest przeznaczona do Mszy św. Wypróbowania oblacji dokonuje kardynał diakon, wlewając nieco
wina i wody do naczynia, które podczaszy natychmiast wypija. Diakon wlewa do kielicha ilość wina
wystarczającą dla trzech osób, zaś subdiakon dodaje wodę złotą łyżką. Jeżeli Msza św. jest sprawowana
z okazji kanonizacji, po Credo papieżowi ofiaruje się świece, chleb, wino, wodę, młode turkawki i dwa
inne małe ptaszęta.

Na podniesienie ośmiu prałatów niesie pochodnie, przy czym ani w czasie podniesienia ani w innym
momencie Mszy papieskiej nie ma dzwonka. Małego dzwonka nigdy nie wprowadzono, nawet do Mszy
św. odprawianej w obecności papieża.

W czasie wielkiego podniesienia hostii i kielicha papież wznosi ramiona pionowo, obracając się
najpierw w prawo a potem w lewo. „Srebrna symfonia” zespołu trębaczy straży honorowej, grana na
podniesienie była dotąd objęta restrykcjami przez Leona XIII.

Przed  Pater  Noster  akolita  zabiera  ampułki  i  małą  fiolkę  do  kredencji,  natomiast  zakrystian  w
naramiennym  welonie  niesie  w  prawej  dłoni  złotą  fistułę,  w  lewej  zaś  kielich  do  ablucji.  Podczaszy
ampułki  i  puryfikuje  je  wraz  z  naczyniem,  fistułą  i  kielichem  do  ablucji.  Ceremonia  pregustacji  się
powtarza,  po  czym  akolita  bieży  z  ampułkami  i  naczyniem  ku  prawej  stronie  tronu,  zakrystian  zaś
dzierży fistułę, kielich i dwa puryfikaterze.

Ceremonia w której papież wkłada święte postaci do kielicha na Pax Domini sit semper vobiscum
zniknęła do czasu Ordo Romanus IV, zaś jej miejsce zajęło zwyczajowe połączenie postaci (commixtio).
Znak pokoju przekazuje się w normalnej pozycji biskupowi asystującemu i asystującemu kardynałom
diakonom, z tym że w przypadku diakona i subdiakona jest on odłożony do czasu komunii.

Papież powraca do tronu by przyjąć komunię św., a ceremonia przebiega następująco: kardynał diakon
pierwszy bierze patenę, na której ceremoniarz położył asterysk, podnosi ją na wysokość swojego czoła,
tak by była widziana przez lud, obraca się w prawo by pokazać ją papieżowi, wznosi ją wyżej czyniąc
półkole a następnie zwraca się w lewo w taki sposób, by pokazać ją wiernym i papieżowi po raz trzeci.

Subdiakon,  klęcząc  po  stronie  ewangelii,  przejmuje  patenę  i  asterysk  i  zanosi  je  papieżowi,  a  jego
dłonie  zakrywa  zdobiony  złotem  welon  (linteum  pectoralis).  Asterysk  jest  zabezpieczeniem  w  formie
gwiazdy,  nakładanym  na  patenę,  aby  przykryć  hostię  w  czasie  niesienia  jej  do  tronu.  Ma  dwanaście
promieni, na których wypisane są imiona dwunastu apostołów. W obrządku bizantyńskim asterysk jest
normalnym ornamentem liturgicznym, chroniącym chleb eucharystyczny przed kontaktem z welonem.
Typ wschodni składa się z dwóch półkoli z gwiazdką zawieszoną w środku.

Kielich podnosi kardynał diakon postępując tak jak z pateną. Następnie ceremoniarz przykrywa kielich
zdobioną  złotem  palką,  zaś  diakon  zanosi  go  do  tronu.  Dwóch  arcybiskupów  trzyma  księgę  z
modlitwami  na komunię,  podczas gdy trzeci asystuje  ze świecą trzymaną w dłoni. Drugi ceremoniarz
zdejmuje asterysk a papież biorąc dwie cząstki Hostii w lewą dłoń wypowiada słowa: Panem coelestem
oraz  Domine  non  sum  dignus.  Innocenty  III  (1198-1216)  nie  wspomina  o  formułach,  lecz  można  je
znaleźć w Ordo kardynała d'Estouville (1402-82) z końca XV wieku. Drugie commixtio było uprzednio
zwyczajowe po komunii papieskiej, zaś w Ordo Romanus I czytamy: Qui dum communicaverit, de ipsa
Sancta quam momorderit ponit in calice in manus archidiaconi dicendo: Fiat commixtio ....(6). Ordo
Romanus  VII  uzupełnia  rubrykę  następująco:  Et  expleta  confractione,  quando  communicat  domnus
apostolicus  partem  sibi  mordet  et  reliquam  in  calicem  mittit  faciens  crucem  de  ea  tribus  vicibus
super calicem, nihil Dickens (7). Diakon podchodzi z kielichem, a zakrystian daje fistułę asystującemu
biskupowi.  Następnie  papież  wkłada  fistułę  do  kielicha  i  w  ten  sposób  przyjmuje  Krew  Pańską  (8).
Agnus Dei kończy chór po przyjęciu komunii przez papieża.

Druga  połowa  Hostii  jest  udzielana  przy  tronie  diakonowi  i  subdiakonowi  przy  czym  diakon  stoi,  a
subdiakon klęczy.(9) Oboje całują pierścień i otrzymują pax. Asysta powraca do ołtarza: diakon niesie
kielich  i  fistułę  zaś  subdiakon  patenę.  Subdiakon  puryfikuje  patenę  nad  kielichem,  natomiast  diakon
spożywa  część  Przenajdroższej  Krwi  Pańskiej  za  pomocą  fistuły.  Pozostałość  z  kielicha  przyjmuje
subdiakon, lecz bez użycia „trzcinowej rurki”. Następnie dokonuje się puryfikacji kielicha.

caeremonialeromanum.com

W międzyczasie papież przyjmuje ablucje w kielichu specjalnie przygotowanym w tym celu,
podawanym mu przez asystującego biskupa. Ów powraca do ołtarza na komunię i pokomunię.

Audytor roty odziany w tunicelę stoi przy papieżu podczas błogosławieństwa trzymając krzyż
pontyfikalny.

Zarówno manipularz jak i paliusz zostają na ołtarzu. Po włożeniu papieżowi tiary, rękawic i pierścienia
arcykapłan  bazyliki,  w  asyście  dwóch  kanoników,  podchodzi  do  papieża,  by  wręczyć  mu  jedwabną
portmonetkę  zdobioną  złotem,  w  której  znajduje  się  dwadzieścia  pięć  juliuszy  —  starych  papieskich
pieniędzy.  Arcykapłan,  przedstawiając  honorarium  mówi:  Beatissime  Pater,  capitulum  et  canonici
hujus  sacrosanctae  basilicae,  Sanctitatae  [sic]  vestrae  consuetum  offerunt  presbyterium  pro  missa
bene  cantata.  Wówczas  arcykapłan  całuje  dłoń  papieża,  zaś  dwóch  kanoników  jego  stopę.  Papież
oddaje  portmonetkę  kardynałowi  diakonowi  ta  zaś  przechodzi  do  niosącego  tren,  a  następnie  do
kanonika zakrystiana bazyliki, który daje mu w zamian pięć ecu, czyli ok. 27 franków sprzed pierwszej
wojny światowej.(10)

Przypisy

(1) Por. O.R. I, 8; Pat. Lat., t. LXXXVIII, kol. 941. Wedle przepisów Ordo kadzielnicę ma nieść subdiakon
regionalny.

(2) Tamże. Por. Obrządek Lioński.

(3) Por. O.R. XIV, 46; Pat. Lat., t. LXXVIII, kol. 1146.

(4) Ad evangelium latinum portantur septem candelabra, et immediamente dicitur evangelium graecum cum
duobus candelabris accensis, et alia quinque portantur in altari. O.R. XV, 10; Pat. Lat., t. LXXVIII, kol. 1280.
Gdzie jest pozostałych pięć świec w czasie greckiej ewangelii? Bp Edmund sugeruje, że portantur może oznaczać
ponuntur (reponuntur) i że świece były następnie umieszczane na ołtarzu. Hist. Liturg., XIII, str. 306.

(5) Por. Pontifical Mass at Lyons.

(6) O.R I, 19; Pat. Lat., t. LXXVIII, kol. 946; Andrieu, Les Ordines Romani du Haut Moyen Age, t, 11 (Louvain,
1948), str. 101-2.

(7) O.R. VII, 23; Andrieu, ostr. cit., t. II, str. 305. Odniesieniem w Pat. Lat. jest Ordo Scrutinii ad electos, t.
LXXVIII, kol. 993-1000.

(8) Fistula, vide astr.endix II.

(9) Les Messes papales solennelles (Desclée, n.d.), str. 44.

(10) W Lionie kanonicy kościoła prymasowskiego wręczają honorarium arcybiskupowi po okadzeniu oblata na
offertorium w Mszy pontyfikalnej.

Liturgia Kościoła Rzymskiego, Archdale A. King. Bruce: Milwaukee, 1957.

---

Tłumaczenie: Anna Filomena Kaźmierczak