Higienistka_stomatologiczna_322[03].Z2.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Higiena jamy ustnej

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

Cel, zadania i metody profilaktyki próchnicy

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Zabiegi higieniczne jamy ustnej

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4.

Etyka zawodu higienistki stomatologicznej. BHP w gabinecie
stomatologicznym

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy i umiejętności dotyczącej

zapobiegania próchnicy zębów.

W poradniku zamieszczono:

–

wymagania wstępne, umiejętności jakie powinieneś posiadać przed przystąpieniem do
realizacji jednostki modułowej,

–

cele kształcenia, umiejętności jakie opanujesz podczas realizacji programu jednostki
modułowej,

–

materiał nauczania, w którym zawarte są niezbędne treści teoretyczne,

–

pytania sprawdzające, które umoŜliwią ocenę przygotowania do wykonania ćwiczeń,

–

wiczenia do samodzielnego rozwiązania zawierają: polecenie, sposób wykonania oraz

wykaz materiałów do wykonania ćwiczenia, pomogą ukształtować umiejętności
praktyczne i zweryfikować nabytą wiedzę teoretyczną,

–

sprawdzian postępów pomoŜe ocenić poziom wiedzy po wykonaniu ćwiczeń,

–

sprawdzian osiągnięć, po zrealizowaniu programu jednostki modułowej pozwoli ocenić
poziom nabytych umiejętności w procesie kształcenia,

–

wykaz literatury.

Schemat układu jednostek modułowych

322[03].Z2

Profilaktyka i leczenie chorób

narządu Ŝucia

322[03].Z2.01

Organizacja pracy w gabinecie

stomatologicznym

322[03].Z2.02

Prowadzenie dekontaminacji

w gabinecie stomatologicznym

322[03].Z2.03

Zapobieganie próchnicy zębów

322[03].Z2.04

Zapobieganie chorobom błony

luzowej jamy ustnej i przyzębia

322[03].Z2.05

Wykonywanie podstawowych

zabiegów profilaktyczno-leczniczych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

−

posługiwać się podstawową terminologią stomatologiczną,

−

stosować zasady higieny jamy ustnej,

−

rozróŜniać choroby jamy ustnej,

−

dokonywać analizy przeprowadzanego wywiadu z pacjentem,

−

rozwiązywać problemy w zakresie badań podmiotowych,

−

planować profilaktykę chorób jamy ustnej,

−

komunikować się z uczestnikami procesu pracy,

−

rozwiązywać problemy w zakresie profilaktyki chorób zębów,

−

korzystać z komputera,

−

współpracować w grupie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji jednostki programu jednostki modułowej powinieneś umieć

−

scharakteryzować florę bakteryjną jamy ustnej,

−

określić wpływ drobnoustrojów na powstawanie próchnicy zębów,

−

określić znaczenie higieny narządu Ŝucia dla stanu zdrowotnego jamy ustnej,

−

określić kryteria oceny higieny jamy ustnej,

−

scharakteryzować wskaźniki higieny narządu Ŝucia,

−

scharakteryzować czynniki środowiskowe wpływające na stan zdrowotny jamy ustnej,

−

scharakteryzować czynniki ryzyka próchnicy,

−

scharakteryzować wskaźniki epidemiologiczne próchnicy i określić zasady ich badania,

−

scharakteryzować techniki badania wskaźników frekwencji oraz wskaźników PUW i PW,

−

zinterpretować wartości wskaźników,

−

określić cele i zadania profilaktyki próchnicy zębów,

−

zaplanować działania edukacyjne dotyczące poprawy stanu higieny narządu Ŝucia,

−

dobrać metody i formy oddziaływania do moŜliwości poznawczych jednostki,

−

scharakteryzować zabiegi higieniczne jamy ustnej,

−

dobrać środki do higieny jamy ustnej,

−

dobrać rodzaj szczoteczki oraz metodę szczotkowania zębów,

−

wdroŜyć plan higienizacji na podstawie wskaźników higieny narządu Ŝucia,

−

przeprowadzić instruktaŜ wykonywania zabiegów higienicznych jamy ustnej wśród
pacjentów w róŜnym wieku,

−

określić wpływ sposobu odŜywiania na stan zdrowotny jamy ustnej,

−

udzielić wskazówek dietetycznych dotyczących profilaktyki próchnicy,

−

wyjaśnić mechanizm profilaktycznego działania fluoru,

−

scharakteryzować metody profilaktyki fluorowej próchnicy,

−

określić wskazania do stosowania metod endogennych,

−

określić wskazania do stosowania egzogennych metod indywidualnych profilaktyki
fluorowej próchnicy

−

określić wskazania do stosowania egzogennych metod zbiorowych profilaktyki fluorowej
próchnicy metodą Torella,

−

określić wskazania do profilaktycznego lakierowania i lakowania zębów,

−

przeprowadzić zajęcia edukacyjne z zakresu profilaktyki próchnicy,

−

wykonać czynności i zabiegi związane z profilaktyką próchnicy zębów na zlecenie i pod
nadzorem lekarza dentysty,

−

zastosować zasady aseptyki i antyseptyki,

−

wypełnić dokumentację pacjenta dotyczącą przeprowadzonych działań profilaktycznych,

−

zastosować zasady etyki,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa higieny pracy, ochrony przeciwpoŜarowej oraz
ochrony środowiska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Higiena jamy ustnej

4.1.1.

Materiał nauczania

Problem zdrowych, czystych zębów budził zainteresowanie ludzi juŜ od najdawniejszych

czasów. Zęby oczyszczano stosując popiół z kości lub rogów, zaś do płukania uŜywano
naparów z ziół aromatycznych. StaroŜytni Grecy oczyszczali zęby za pomocą sproszkowanych
korali. Inne narodowości wyśmiewały publicznie osoby, które nie myły zębów i jako karę
stosowali higienę jamy ustnej przy publiczności. Pierwsza informacja o szczoteczce do zębów
ukazała się w polskiej prasie około 1749 roku.

Higiena jamy ustnej odgrywa waŜną rolę w profilaktyce próchnicy, paradontozy, zapaleń

dziąseł. Prawidłowa higiena ma równieŜ znaczenie dla pacjenta, gdyŜ nie pojawiają się wtedy
u  niego  owrzodzenia  jamy  ustnej,  afty,  wyostrzają  się  walory  smakowe.  Jest  to  waŜne  dla
zdrowia,  urody,  oraz  lepszego  samopoczucia.  Przestrzeganie  zasad  higieny  jamy  ustnej
zapobiega  powstawaniu  nieprzyjemnego  zapachu  z  jamy  ustnej,  chroni  przed  chorobami
zębów, dziąseł.

Jednym z kryteriów oceny stanu zdrowia jamy ustnej, jest częstość występowania chorób

jamy ustnej w róŜnych grupach populacyjnych.

Stan higieny jamy ustnej określają:

−

błonka ślinowa,

−

nazębna płytka bakteryjna,

−

biały nalot,

−

kamień nazębny,

−

zalegające resztki pokarmu.

Rys.1. Czynniki określające stan jamy ustnej [opracowanie własne]

Czynniki

określające stan

jamy ustnej

błonka ślinowa

biały nalot

kamień

nazębny

nazębna płytka

bakteryjna

zalegające

resztki

pokarmu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Błonka ślinowa jest cienką, przeźroczystą, szarą lub brunatną błonką pochodzenia

linowego tworzy się w ciągu kilku minut na powierzchni zębów bez udziału bakterii,

wnikając do powierzchniowej warstwy szkliwa. Ma ona zarówno odnawiające jak i szkodliwe
działanie.

Płytka nazębna jest to miękki złóg, który odkłada się w sposób ciągły.

Jest

pochodzenia

bakteryjnego. Składa się z drobnoustrojów i substancji międzybakteryjnej. W jej obrębie
przebiegają procesy chemiczne polegające na tworzeniu się kwasów.

Biały nalot to mieszanina białek, śliny i bakterii, złuszczonych komórek nabłonka

i leukocytów przylegających luźno do powierzchni zęba, da się usunąć przez spłukanie wodą.

Kamień nazębny to zmineralizowana płytka nazębna.

Resztki pokarmu zostają w przestrzeniach międzyzębowych i w zagłębieniach bruzd

zębowych na powierzchniach Ŝujących zębów trzonowych i przedtrzonowych. Mogą równieŜ
zalegać w ubytkach próchnicowych, w nieszczelnych wypełnieniach, w bruzdach języka, lub
między stłoczonymi zębami.

Higienę jamy ustnej ocenia się za pomocą:

−

lusterka,

−

zgłębnika,

−

wskaźnika OHI,

−

wskaźnika fuksynowego,

−

sondaŜu diagnostycznego przeprowadzonego za pomocą ankiety i odpowiednich
kwestionariuszy.

Wskaźnik higieny OHI według Green’a słuŜy do oceny stanu jamy ustnej. W indeksie

tym bada się 6 zębów z róŜnych grup zębowych. Wskaźnik składa się z dwóch części:
wskaźnika nalotu i wskaźnika kamienia. W kaŜdym z nich bada się oddzielnie powierzchnie
wargowe, policzkowe i językowe według punktacji:

−

0 – ząb bez nalotu,

−

1 – pokrycie nalotem lub kamieniem mniejsze niŜ 1/3 korony zęba,

−

2 – pokrycie nalotem lub kamieniem większe niŜ 2/3 korony zęba,

−

3 – pokrycie nalotem większe niŜ 3/4 korony zęba.

Zebrane punkty dzielimy przez badaną liczbę zębów i oceniamy poszczególne

powierzchnie według skali:

−

0<OHI<1, wartość świadczy o bardzo dobrej higienie jamy ustnej,

−

1<OHI<2, wartość świadczy o dobrej higienie jamy ustnej,

−

2<OHI<3, wartość świadczy o dostatecznej higienie jamy ustnej,

−

OHI=3, wartość świadczy o niedostatecznej higienie jamy ustnej.

suma punktów uzyskanych z badania

wskaźnik fuksynowy F =

liczba badanych zębów

Badanie stopnia higieny jamy ustnej polega na określeniu poziomu pokrycia zębów

nalotem. Stosuje się wtedy do płukania jamy ustnej roztwór fuksyny zasadowej lub podaje się
tabletkę do ssania. Następnie naleŜy przepłukać usta ciepłą wodą. Na powierzchni zębów
pokrytych nalotem występuje zabarwienie, które ocenia się według punktacji:

−

0 pkt – brak zabarwienia,

−

1 pkt – zabarwienie 1/3 powierzchni klinicznej korony,

−

2 pkt – zabarwienie od 1/3 do 2/3 powierzchni korony,

−

3 pkt – zabarwienie więcej niŜ 3/4 powierzchni korony klinicznej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Poziom wskaźnika fuksynowego F wskazuje na stopień higieny jamy ustnej:

0<F<1 higiena bardzo dobra,
1<F<2 higiena dobra,
2<F<3 higiena dostateczna,
F=3 higiena niedostateczna.

Badając higienę jamy ustnej za pomocą sondaŜu diagnostycznego moŜna ustalić:

−

częstość mycia zębów,

−

czas trwania mycia zębów,

−

częstotliwość wizyt u stomatologa,

−

jakie pacjent uŜywa dodatkowe środki do higieny jamy ustnej.

Stan higieny jamy ustnej zaleŜy takŜe od stanu dziąseł. W tym celu korzysta się ze

wskaźnika dziąsłowego (G. Index wg Loe i Silness) oraz wskaźnika płytki bakteryjnej Plaque
Index. Kryteria oceny wskaźnika dziąsłowego oparte są na zmianach w dziąśle:

−

0 – dziąsło zdrowe, kolor bladoróŜowy,

−

1 – łagodny stan zapalny, nie występuje krwawienie,

−

2 – umiarkowane zapalenie, zaczerwienienie, obrzęk, przerost dziąsła, krwawienie przy
ucisku,

−

3 – cięŜkie zapalenie, zaczerwienienie, obrzęk, krwawienie.

Wskaźnik płytki bakteryjnej słuŜy do oceny grubości płytki umiejscowionej w okolicy szyjki
zęba na czterech powierzchniach zęba. Kryteria jego oceny są następujące:

−

0 – brak płytki,

−

1 – cienka warstwa przylegająca do brzegu dziąsłowego i szyjki zęba, stwierdzona
zgłębnikiem, ale nie widoczna gołym okiem,

−

2 – płytka na brzegu dziąsła lub na powierzchni zęba oraz w kieszonce dziąsłowej,

−

3 – obfite nagromadzenie złogów w kieszonce lub na brzegu dziąsła i powierzchni zęba.
Analiza wskaźników higieny jamy ustnej wskazuje, Ŝe są one bardzo zróŜnicowane
i rodzaj stosowanego wskaźnika zaleŜy między innymi od:

−

grupy społecznej,

−

wieku pacjentów,

−

miejsca zamieszkania,

−

poziomu wykształcenia.

Niski poziom wskaźników higieny jamy ustnej świadczy o braku wystarczającej edukacji

zdrowotnej wśród społeczeństwa polskiego. W związku z tym naleŜy zaplanować działanie
edukacyjne w celu poprawy higieny jamy ustnej.

Działaniami edukacyjnym uświadamiającymi konieczność dbania o stan jamy ustnej

powinny być objęte przede wszystkim dzieci wieku przedszkolnym. Chodzi tutaj o wyrobienie
nawyków dbałości o jamę ustną, które będą procentowały w okresie późniejszym.

Narzędziami edukacyjnymi uświadamiającymi dzieciom konieczność dbania o stan jamy

ustnej mogą być:

−

ksiąŜeczki,

−

filmy, slajdy,

−

pokazy artystyczne,

−

plakaty, plansze,

−

zabawy edukacyjne, szkolenia,

−

zagadki, konkursy,

−

pokaz szczoteczek dziecięcych,

−

spotkania z rodzicami,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

rozdawanie ulotek z informacjami,

−

reklama środków, których uŜywanie wpływa na zdrowie zębów.

Rys. 2. Najczęściej stosowane narzędzia edukacyjne [opracowanie własne]

Narzędzia te mają spowodować wzrost świadomości dzieci, zwiększyć ich chęć do

higieny jamy ustnej, jak równieŜ skłonić rodziców do sprawowania większej kontroli nad
dziećmi w zakresie higieny jamy ustnej. Warto zwrócić

uwagę na badania przesiewowe

prowadzone w przedszkolach, szkołach.

Badania przesiewowe stanowią waŜną rolę we wczesnym wykryciu patologii, polegają na

wstępnej  identyfikacji  choroby  bądź  infekcji,  są  przeprowadzane  głównie  za  pomocą  badań
klinicznych  jak  równieŜ  testów  analitycznych.  Jest  to  działanie  profilaktyczne,  które
przeprowadza  się  przed  uaktywnieniem  się  objawów  klinicznych  choroby.  Badanie
przesiewowe  moŜe  obejmować  całą  populację  lub  grupę,  która  jest  szczególnie  naraŜona  na
daną jednostkę chorobową.

W Polsce przeprowadza się np. badania przesiewowe noworodków, które ma na celu

wczesne wykrycie wad rozwojowych i podjęcie odpowiedniego leczenia. W stomatologii
przeprowadzanie takich badań równieŜ jest bardzo waŜne poniewaŜ, powoduje wzrost
ś

wiadomości konsekwencji nie przestrzegania higieny jamy ustnej, jest to równieŜ działanie

profilaktyczne przed chorobami zębów, zwrócenie uwagi na wizyty kontrolne, prawidłowe
zabiegi higieniczne stanowi podstawę edukacji związanej z higieną jamy ustnej.

Narzędziami edukacyjnym uświadamiającymi osobom dorosłym konieczność dbania

o stan jamy ustnej mogą być:

−

wykłady,

−

seminaria,

−

warsztaty szkoleniowe,

−

audycje radiowe,

−

foldery.

Działania takie powinno się przeprowadzać zwłaszcza wśród osób: starszych,

zamieszkałych na wsi i o niskim statucie społecznym, gdyŜ wśród tych osób wskaźniki
higieny jamy ustnej osiągają bardzo niski poziom.

Na podstawie analizy wskaźników higieny, moŜna wdroŜyć plan higieny jamy ustnej,

który będzie polegał na:

−

regularnym szczotkowaniu zębów,

−

nitkowaniu przestrzeni między zębowych,

narzędzia

edukacyjne

filmy

zagadki, konkursy

szkolenia

ksiąŜki

plakaty

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

płukaniu jamy ustnej odpowiednimi środkami,

−

przestrzeganiu diety niskowęglowodanowej,

−

częstej wymianie szczoteczki.

Gdy zauwaŜymy zmiany w jamie ustnej naleŜy zastosować preparaty, które zapobiegną

dalszemu  rozwojowi  choroby,  np.  Azulan  jest  to  wyciąg  z  rumianku  stosowany  do  płukania
w  stanach  zapalnych  jamy  ustnej.  W  zapaleniu  ropnym  dziąseł  i  jamy  ustnej,  owrzodzeniu
jamy  ustnej,  krwawiących  dziąsłach  warto  stosować  Dentosept,  to  naturalny  wyciąg
z rumianku, kory dębu, szałwi, arniki, perzu.

Czynnikami, które mogą powodować zmiany chorobowe w jamie ustnej mogą być takŜe

czynniki środowiskowe, do który zaliczamy:

−

palenie papierosów,

−

stres,

−

niewłaściwe odŜywianie,

−

przyjmowanie niektórych leków.

Palenie papierosów jest bardzo szkodliwe, powoduje wytwarzanie wolnych rodników,

które mogą być przyczyną nowotworów, często powodują choroby krtani i dziąseł, zęby tracą
swoją białą barwę i Ŝółkną, stają się teŜ bardziej podatne na działanie drobnoustrojów.

Stres moŜe wywołać zmiany fizjologiczne w funkcjonowaniu organizmu, wypłukują się

elektrolity, organizm odwadnia się, pocą się dłonie. Stres wpływa równieŜ na zęby i dziąsła
w taki sposób, Ŝe mogą one ulegać częściej róŜnym chorobom (paradontozie, próchnicy).

Niewłaściwe odŜywianie, dieta z małą ilością wapnia lub oparta na węglowodanach moŜe

powodować schorzenia jamy ustnej i zębów.

Przyjmowanie niektórych leków, moŜe spowodować zaburzenia ze strony błony śluzowej

jamy ustnej. Przyjmowanie antybiotyków bez Ŝywych kultur bakterii moŜe doprowadzić do
wyjałowienia i owrzodzenia jamy ustnej, naleŜy wtedy podawać

leki przeciwgrzybiczne lub

Lacidofil (Ŝywe kultury bakterii).

Bakterie występujące w jamie ustnej to głównie

Gram-dodatnie ziarenkowce z rodzaju

Streptococcus. To komórki kuliste, występujące w postaci dwoinek, łańcuszków, większość
z nich jest względnie beztlenowa.

Do tej grupy naleŜy zaliczyć takŜe paciorkowce

chorobotwórcze  Streptoccoccus  pyogenes  (paciorkowiec  ropotwórczy).  Paciorkowcami
występującymi  w  jamie  ustnej  i  wywołującymi  schorzenia  są  Streptoccocus  anginosus,
Streptoccocus intermedius. Mogą wywołać zapalenie dziąseł, zatok, próchnicę zębów. Innymi
bakteriami  występującymi  w  jamie  ustnej  są  Streptoccocus  salivarius  wywołujące  ropienie,
posocznicę,  próchnicę  zębów.  Występują  teŜ  szczepy  Streptococcus  mutans,  które  mogą
równieŜ  powodować  próchnicę  podobnie  jak  niektóre  szczepy  bakterii  kwasu  mlekowego

(Lactobacillus) i Actinomyces.

Przeprowadzone w latach 50-tych badania wykazały, Ŝe główną przyczyną próchnicy są

bakterie występujące w jamie ustnej.

Bakterie są zdolne do fermentacji węglowodanów, prowadzi to do powstania kwasów

i obniŜenia pH. Powtarzające się spadki pH prowadzą do demineralizacji twardych tkanek
zęba. Czynniki predysponujące do powstawania próchnicy

−

podatność zęba na choroby,

−

węglowodany,

−

bakterie płytki nazębnej,

−

określony czas.
Płytka nazębna tworzy się juŜ po kilku minutach po oczyszczeniu zębów na powierzchni

szkliwa, które jest w kontakcie ze śliną.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 3. Czynniki wpływające na powstanie próchnicy [opracowanie własne]

Proces powstawania próchnicy rozpoczyna się od powstania bezbakteryjnej błonki

nabytej, która składa się z glikoprotein pochodzenia ślinowego. Ma ona zdolności adhezyjne
i przez to moŜe przyklejać do swojej powierzchni drobnoustroje zwane ziarniakami, w duŜej
części są to paciorkowce, około 2% stanowi Streptococcus mutans.

Po kilku dniach z błonki nabytej tworzy się dojrzała płytka nazębna, która składa się

z mieszanej flory bakteryjnej. W róŜnych miejscach zęba przewaŜają róŜne drobnoustroje.
Wyjaśnia to fakt, Ŝe próchnica moŜe być tylko w jakimś konkretnym miejscu zęba, nie musi
zaś obejmować całego.

W roku 1960 wykazano, Ŝe próchnica moŜe być przenoszona z matki na potomstwo.

Głównymi szczepami drobnoustrojów odpowiedzialnych za tworzenie próchnicy są szczepy
Streptococcus mutans i niektóre szczepy Lactobacillus i Actinomyces.

Bakterie znajdujące się w jamie ustnej są próchnicotwórcze, poniewaŜ produkują

z węglowodanów  kwasy,  ponadto  mają  zdolność  syntezy  lepkich  polisacharydów,  które
ułatwiają  przyczepianie  się  tych  drobnoustrojów  do  zębów.  Polimery  glukozy,  np.,  fruktan
i glukan stanowią matrycę płytki nazębnej, są one lepkie i mają konsystencję Ŝelatyny. Przez
te  właściwości  ułatwiają  zlepianie  bakterii,  które  wykorzystują  węglowodany  i  to  daje
początek do powstania próchnicy.

Pokarmy i płyny mające duŜo węglowodanów powodują szybki spadek pH

płytki

nazębnej, pozostaje ona kwaśna do godziny. Potem wartość pH wyrównuje się do poziomu
6,5, jest to związane z wymywaniem kwasów z płytki przez ślinę i jej działaniem
buforującym.

SpoŜywanie cukierków przy małej ilości śliny moŜe doprowadzić pH do stanu

krytycznego 5, prowadzi to do demineralizacji twardych tkanek zęba.

Synteza polisacharydów, które pochodzą z zewnątrz przebiega najszybciej w obecności

sacharozy, z tego wynika, Ŝe sacharoza stanowi najlepsze podłoŜe dla bakterii.

Do działań profilaktyki higieny jamy ustnej zaliczamy:

−

regularne szczotkowanie, uŜywanie past z fluorem,

−

płukanie jamy ustnej,

−

nitkowanie przestrzeni międzyzębowych,

−

odpowiednia dieta,

−

regularne wizyty u stomatologa.

Czynniki

wywołujące

próchnicę

węglowodany

bakterie płytki

nazębnej

podatność zęba

czas

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 4. Podstawowe czynności potrzebne do utrzymania higieny jamy ustnej [opracowanie własne]

Higiena jamy ustnej u osób starszych jest szczególnie waŜna, poniewaŜ następuje większe

ryzyko ubytku tkanki zęba oraz próchnicy korzeni. Starsze osoby mogą równieŜ cierpieć na
suchość błon śluzowych. Związane jest to z przyjmowaniem niektórych leków,
a w konsekwencji prowadzi to do próchnicy i chorób zębów. Warto zbadać ilość wydzielanej
ś

liny przez starszą osobę. Starsze osoby cierpią często na dodatkowe dolegliwości typu

choroby serca, zaburzenia metaboliczne. Dziąsła u takich osób stają się delikatniejsze,
czasami mogą krwawić.

Aby wzmocnić zęby stosuje się profilaktykę oraz korony i mosty. Korona całkowicie

przykrywa uszkodzony ząb, mosty są uŜywane do wypełnień brakujących zębów. Stomatolog
podczas  badania  starszej  osoby  musi  przeprowadzić  z  nią  dokładny  wywiad,  wykazywać
empatię, brać pod uwagę inne schorzenia, przyjmowanie innych leków, równieŜ paradontozę,
zaburzenia  wydzielania  śliny,  obecność  w  jamie  ustnej  mostów,  koron,  protez.  U  starszych
osób  bardzo  często  stomatolog  spotyka  się  z  obnaŜeniem  korzeni,  brakiem  zębów.  Mogą
pojawić  się  trudności  związane  z  usunięciem  płytki  nazębnej,  tacy  pacjenci  wymagają
cierpliwości oraz motywacji do leczenia.

Higiena jamy ustnej u dzieci powinna się być podjęta jak najwcześniej, juŜ w okresie

niemowlęcym.  Rodzice  powinni  zapewnić  prawidłowe  odŜywienie  dziecka,  dbać  o  czystość
smoczka,  jak  najkrócej  pozwolić  dziecku  na  ssanie  smoczka.  Jeśli  na  błonie  śluzowej
występują owrzodzenia moŜna zastosować 1% wodny roztwór gencjany. Rodzice powinni teŜ
kontrolować  rozwój  narządu  Ŝucia  i  wzrost  zębów,  jeśli  zauwaŜą  jakieś  niepokojące  objawy
natychmiast powinni zgłosić się z dzieckiem do lekarza.

Dziecku nie naleŜy podawać duŜej ilości płynów przed snem, poniewaŜ moŜe to

spowodować  zmiany  pH  w  jamie  ustnej,  które  mogą  doprowadzić  do  chorób  zębów  np.  do
próchnicy.  Jeśli  ząbkuje  moŜna  podać  preparat  znieczulający  w  postaci  Ŝelu.  JuŜ  od
najmłodszych  lat  naleŜy  dzieciom  wpajać  zasady  higieny  jamy  ustnej.  Wybrać  dla  dziecka
odpowiednią  do  wieku  szczoteczkę  i  określić  metodę  szczotkowania.  MoŜe  być  to  łatwa
metoda,  pionowa  ,  pozioma  lub  okręŜna.  Dla  maluchów  moŜna  polecić  metodę  szorowania,
a  dla  starszych  dzieci  metodę  Fonesa.  Szczoteczki  dla  dzieci  powinny  mieć  średnie  włosie

higiena jamy

ustnej

szczotkowanie

płukanie

nitkowanie

dieta

wizyty

u stomatologa

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

0,125  mm  i  przedłuŜony  trzonek,  powinny  być  dobrane  do  wieku  dziecka.  Płukanie  jamy
ustnej  po  myciu,  uŜywanie  past  z  fluorem  ,  traktowanie  higieny  jamy  ustnej  jako  zabawy
stanowi  zasadę profilaktyki.

W celu aktualizacji danych i pozyskania informacji o działaniu nowych preparatów na

stan  higieny jamy ustnej przeprowadza się ciągle nowe badania. Badaniom takim poddano 60
pacjentów Katedry Periodontologii Klinicznej Jamy Ustnej Instytutu Stomatologii Collegium
Medicum  Uniwersytetu  Jagiellońskiego.  U  51,7%  pacjentów  stosujących  nowy  preparat  na
rynku  stwierdzono  zahamowanie  tworzenia  się  osadu  nazębnego  juŜ  w  pierwszym  tygodniu
stosowania,  u  56,7%  pacjentów  jeszcze  bardzie  wyraźny  stan  poprawy  jamy  ustnej  po
14 dniach,  zaś  u  65%  pacjentów  stan  jamy  ustnej  poprawił  się  znacznie  po  stosowaniu
preparatu 28 dni.

W badaniach in vitro zanotowano zahamowanie wzrostu patogennych szczepów bakterii

beztlenowych. Pacjenci stosujący preparat odczuwali świeŜość w jamie ustnej. Preparat ten
jest w postaci tabletek do ssania i stosuje się go przy nadmiernym odkładaniu kamienia
nazębnego, jeśli chcemy ograniczyć krwawienie dziąseł i utrzymać świeŜy zapach. Składa się
z ksylitolu, alg, kwasu jabłkowego i cynku.

ZauwaŜyć moŜna, Ŝe przemysł farmaceutyczny wciąŜ się rozwija i ułatwia pacjentom

dbanie o dobry stan jamy ustnej oferując im sprawdzone w badaniach klinicznych preparaty.

Za ha m ow a nie t w or z e nia si

osa du

na z

bne go

51, 7

56, 7

licz ba dni stosowania preparatu do higieny jamy ustnej

Rys. 5. Zahamowanie tworzenia się osadu nazębnego [opracowanie własne]

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie znaczenie dla zdrowia ma higiena jamy ustnej?

Jakie drobnoustroje znajdują się we florze bakteryjnej jamy ustnej?

Jak drobnoustroje wpływają na rozwój infekcji w jamie ustnej?

Jakie narzędzia edukacyjne moŜna zastosować dla dzieci w wieku przedszkolnym?

Jakie formy edukacji zdrowotnej dotyczące higieny jamy ustnej moŜna zastosować dla
osób starszych?

Za pomocą jakich wskaźników oceniamy poziom higieny jamy ustnej?

Jakie czynności są niezbędne do utrzymania higieny jamy ustnej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeczytaj zdania zawarte w tabeli i zaznacz X czy są one prawdziwe czy nie.

Tabela do ćwiczenia 1

ZDANIA

PRAWDA

FAŁSZ

Błonka ślinowa tworzy się na zębach zaraz po ich
umyciu.

Przyczyną próchnicy mogą być drobnoustroje płytki
nazębnej.

Higiena jamy ustnej nie jest profilaktyką chorób
zębów.

Zęby naleŜy nitkować.

Jamę ustną nie naleŜy płukać Ŝadnym płynem.

Edukacja jest waŜna w rozwoju higieny jamy
ustnej.

Narzędziami edukacyjnymi są filmy, plakaty,
ksiąŜki.

Wskaźnik fuksynowy to wskaźnik temperatury.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym higieny jamy ustnej,

przeczytać uwaŜnie zdania zawarte w tabeli,

zaznaczyć znakiem X prawdę lub fałsz,

porównać wyniki w grupie,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Przyporządkuj czynnościom potrzebnym do utrzymania higieny jamy ustnej wagi

znaczenia od 1 do 6, gdzie 1 oznacza mały wpływ danej czynności na stan higieny jamy
ustnej, 6 oznacza największy wpływ danej czynności na stan higieny jamy ustnej.

Tabela do ćwiczenia 2

Czynności higieny jamy ustnej

Waga
znaczenia

Szczotkowanie zębów

Odpowiednia dieta

Regularne wizyty u stomatologa

Nitkowanie

Płukanie jamy ustnej

ucie gumy z cukrem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym higieny jamy ustnej,

przeanalizować wymienione w tabeli poszczególne czynności potrzebne do utrzymania
higieny jamy ustnej,

przyporządkować kaŜdej czynności wagę 1–6,

porównać wyniki w grupie,

dokonać analizy otrzymanych wyników.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Wpisz w diagram najbardziej znane Ci narzędzia edukacyjne oraz odpowiedz na pytania:

−

czy szerzenie edukacji na temat profilaktyki jamy ustnej jest potrzebne?

−

w jaki sposób w Twojej okolicy jest prowadzona edukacja profilaktyczna?

Diagram do ćwiczenia 3

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym profilaktyki jamy ustnej,

wyszukać narzędzia edukacyjne,

przeprowadzić ocenę przydatności narzędzi edukacyjnych w szerzeniu profilaktyki jamy
ustnej,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

narzędzia

edukacyjne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Wpisz w diagram dziedziny medycyny, w których stosuje się najczęściej badania

przesiewowe.

Diagram do ćwiczenia 4

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym badań przesiewowych,

wyszukać odpowiednie dziedziny medycyny,

uzupełnić diagram,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 5

Na podstawie analizy przypadków zidentyfikuj, który z wymienionych męŜczyzn ma

największe  predyspozycje  do  chorób  jamy  ustnej,  a  który  najmniejsze.  Jakie  działania
edukacyjne  naleŜy  podjąć  w  stosunku  do  pacjenta  dorosłego,  a jakie  w  stosunku do dziecka,
aby uświadomić im istotę dbania o stan jamy ustnej?
Opracuj plan edukacyjny zwalczania próchnicy.

Opisy przypadków

Przypadek A
Adam myje zęby 3 razy dziennie, pali papierosy i uwielbia słodycze, stomatologa odwiedza,
co dwa lata, uŜywa past z duŜą ilością fluoru.

Przypadek B
Grześ wymienia szczoteczkę, co 3 miesiące, myje zęby 2 razy dziennie, ogranicza słodycze,
regularnie odwiedza dentystę, nitkuje zęby.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przypadek C
Piotr ostatni raz był u stomatologa 7 lat temu, pali papierosy od 30 lat, ma tylko pastę do
zębów, a jego szczoteczka ma około dwóch lat.

Największe predyspozycje do choroby jamy ustnej ma……………………………………..….
Najbardziej o higienę jamy ustnej dba………………………………………………………..…

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym higieny jamy ustnej,

przeprowadzić analizę przypadków,

zidentyfikować cechy zdrowego i chorego człowieka,

określić osobę najbardziej i najmniej predysponującą do chorób jamy ustnej,

określić działania edukacyjne w stosunku do pacjenta dorosłego,

określić działania edukacyjne w stosunku do dziecka,

sporządzić plan edukacyjny zwalczania próchnicy,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić cele profilaktyki próchnicy?

2) opracować prawidłową dietę zapobiegającą próchnicy?

3) scharakteryzować wpływ morfologii zęba na powstanie próchnicy?

4) wymienić czynności powodujące wzrost higieny jamy istnej?

5) opracować plan edukacyjny zwalczania próchnicy?

6) opracować poranną i wieczorną higienę zębów?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Cele, zadania i metody profilaktyki próchnicy

4.2.1. Materiał nauczania

Do czynników wpływających na powstawanie próchnicy naleŜy zaliczyć:

−

brak właściwej

higieny jamy ustnej,

−

niewłaściwa dieta,

−

uwarunkowania genetyczne, zwiększające prawdopodobieństwa do powstania próchnicy,

−

drobnoustroje płytki nazębnej, które zmieniają pH jamy ustnej.

Rys. 6. Czynniki wpływające na powstanie próchnicy [opracowanie własne]

Płytka bakteryjna jest głównym miejscem odpowiedzialnym za powstawanie próchnicy,

wszystkie miejsca na powierzchni zębów są naraŜone na próchnicę, a w szczególności:

−

dołki i bruzdy na powierzchniach Ŝujących zębów trzonowych i przedtrzonowych,

−

powierzchnia językowa siekaczy,

−

powierzchnie styczne wszystkich zębów,

−

powierzchnie szkliwa,

−

odkryte powierzchnie cementu korzeniowego.
Odporność tkanek zęba na próchnicę zaleŜy teŜ od ilości stosowanych związków

organicznych i nieorganicznych, zęby mające prawidłową budowę i właściwy stopień
mineralizacji są bardziej odporne na próchnicę

W procesie powstawania próchnicy występują okresy destrukcji i naprawy twardych

tkanek zęba. DuŜą rolę w rozwijaniu się próchnicy w ciągu kilku miesięcy, kilku lat odgrywa
wystarczająca ilość śliny. Główną rola śliny to rola ochronna, buforująca, odŜywcza.
Natomiast, kiedy dana osoba cierpi na nowotwór i jest leczona naświetlaniem, dotyczy to
głównie naświetlania gruczołów ślinowych proces próchnicy postępuje bardzo szybko.

Jeśli pacjent zachoruje na próchnicę grozi to uszkodzeniem zęba lub jego utratą.

PrzeŜywa on stres związany z zaburzeniami wyglądu i mowy. NaleŜy go poinformować o
konieczności stosowania profilaktyki, dzięki której moŜe uniknąć w przyszłości podobnych
sytuacji. Do działań profilaktycznych moŜemy zaliczyć:

−

utrzymanie właściwej higieny jamy ustnej,

określony czas

próchnica

dieta

bakterie

płytki nazębnej

podatność zęba

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

przestrzeganie odpowiedniej diety,

−

wykorzystanie fluoru,

−

zabezpieczenie powierzchni zębów warstwami izolacyjnymi.
Bardzo waŜna jest takŜe prawidłowa higiena jamy ustnej, w wyniku której następuje

usunięcie płytki nazębnej poprzez:

−

szczotkowanie zębów po kaŜdym posiłku, pastami z fluorem,

−

płukanie płynami z fluorem,

−

uŜywanie nitek do czyszczenia zębów,

−

uŜywanie odpowiednich szczoteczek,

−

stosowanie odpowiednich past,

−

uŜywanie odpowiedniej metody szczotkowania.
Zabiegi te mają na celu usunięcie płytki nazębnej i resztek pokarmowych z trudno

dostępnych miejsc, aby zmniejszyć prawdopodobieństwo występowania próchnicy, oprócz
wyŜej wymienionych zabiegów naleŜy jeszcze:

−

oczyszczać przestrzenie międzyzębowe i powierzchnie styczne za pomocą nici,

−

oczyszczać protezy zębowe

−

masować i oczyszczać dziąsła,

−

stosować płukanki z chlorheksydyną, sangwinaryną,

−

uć gumy bez cukru.

ucie gumy równieŜ moŜe być profilaktyką próchnicy, naleŜy jednak wybrać gumy

bezcukrowe, w których występuje:

−

ksylitol,

−

sorbitol,

−

mannitol.
Badania mikrobiologiczne wykazały, Ŝe związki te wpływają na opóźnienie wzrostu

drobnoustrojów, które tworzą płytkę nazębną. Wydziela się równieŜ więcej śliny zawierającej
wyŜsze stęŜenie jonów wodorowęglanowych, które są czynnikiem buforującym. Ponadto ślina
zawiera więcej enzymu laktoperoksydazy, co moŜe mieć wpływ na wyŜsze stęŜenie wapnia
i większą zdolność do remineralizacji szkliwa. Związki te zastępują cukier i nie ulegają
fermentacji w jamie ustnej, są to produkty naturalne. Występują w:

−

ksylitol – malinach, Ŝurawinie, śliwkach, bananach, truskawkach,

−

sorbitol –

soku z jabłek, owocach jarzębiny, czereśniach.

Właściwości ksylitolu:

−

słodki smak,

−

dobra rozpuszczalność w wodzie,

−

umiarkowana higroskopijność.
Właściwości sorbitolu:

−

słodki smak,

−

wzmacnia aromat,

−

stabilizuje wilgotność,

−

bardzo dobrze rozpuszcza się w wodzie.
Dzięki tym właściwościom ksylitol i sorbitol są związkami, które zastępują cukier,

stosowane są w przemyśle spoŜywczym (czekolady, cukierki), farmacji (leki dla diabetyków),
stomatologii.

Gumę do Ŝucia powinno Ŝuć się około 5–10 minut, sprzyja to profilaktyce próchnicy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

OdŜywianie dzieci i matek w ciąŜy ma duŜy wpływ na jakość zębów w późniejszym

czasie. Kobieta w ciąŜy powinna zadbać o to, Ŝeby w jej diecie znajdowały się w duŜych
ilościach:

−

białko,

−

witaminy,

−

sole mineralne.
Sposób odŜywiania w sposób bezpośredni wpływa na strukturę zębów i na tkanki twarde.

Powinniśmy  jednak  uwaŜać,  aby  nie  spoŜywać  duŜych  ilości  węglowodanów,  dostarczać
organizmowi  duŜe  ilości  białka,  poniewaŜ  jego  brak  moŜe  spowodować  suchość  w  jamie
ustnej i zaburzenia wydzielania ślinianek.

WaŜny jest równieŜ sposób jedzenia, naleŜy zatem:

−

jeść powoli,

−

utrzymać stałą ilość śliny,

−

zawartość kwasów w ślinie powinna być raczej niezmienna.
W niektórych produktach Ŝywnościowych występuje cukier, który działa bardzo

negatywnie na zęby i jamę ustną (np. w jogurtach, lekach, syropach) dlatego kupując artykuły
spoŜywcze naleŜy patrzeć na ich skład.

SpoŜywanie substancji, które szybko rozpływają się w jamie ustnej stanowi lepszą

profilaktykę, poniewaŜ są one szybciej wydalane (np. karmel).

SpoŜywanie pokarmów, które trudno rozpuszczają się w jamie ustnej, np. chipsy

powoduje zaleganie pokarmu i moŜe prowadzić do częstszych chorób zębów. Jedną
z najpopularniejszych metod zwalczania próchnicy jest fluoryzacja, którą moŜemy podzielić
na endogenną i egzogenną.

Fluoryzacja endogenna polega na dostarczaniu fluoru w odpowiedniej ilości do wnętrza

organizmu. Taki fluor jest najbardziej przyswajalny, jego źródłem jest woda, sól spoŜywcza,
mleko.

Fluorkowanie wody pitnej jest najpopularniejszą formą fluoryzacji endogennej.

W  krajach  gdzie  fluorkowanie  wody  przeprowadzane  było  na  wysoką  skalę,  obserwowano
redukcję  próchnicy  o  40–49%,  w  Polsce  tylko  kilka  miast  objętych  było  programem
fluorkowania  (Wrocław,  Szczecin,  Bydgoszcz).  Przeszkodą  w  wprowadzaniu  w  Polsce  tej
metody  jest  stan  techniczny  wodociągowego  systemu,  konieczność  monitorowania  ilości
fluoru  w  wodzie  oraz  przeprowadzania  badań  epidemiologicznych  osób,  które  spoŜywały  tę
wodę. Tańszą i prostszą metodą jest fluorowanie soli spoŜywczej. Metoda ta ma jednak pewną
wadę  i  nie  moŜe  być  stosowana  przez  dłuŜszy  okres,  poniewaŜ  sól  moŜe  przyczynić  się  do
wiązania  wody  w  organizmie  i  spoŜywanie  jej  w  duŜych  dawkach  grozi  nadciśnieniem
tętniczym.

Fluorkowanie za pomocą aplikowania tabletek z fluorem stanowi rodzaj profilaktyki,

który przynosi około 40% redukcji próchnicy pod warunkiem, Ŝe jest stosowany regularnie
przez wiele lat.

Tabletki powinny być rozpuszczane w ustach. Najlepiej przyjmować je w ciągu dnia, nie

stosuje  się  ich  zaraz  po  stosowaniu  pasty  z  fluorem.  Zymafluor  to  nazwa  handlowa  tabletek
zawierających  fluor.  Powinny  być  stosowane  juŜ  u  kobiet  w  ciąŜy,  aby  zabezpieczyć  przed
próchnicą  dzieci.  Tego  rodzaju  terapia  powinna  być  wykonywana  wedle  zaleceń  lekarza,
poniewaŜ łatwo przedawkować fluor. Prowadzi to do toksycznych działań, mogą pojawić się
plamy na szkliwie, a nawet zatrucia.

Fluoryzacja egzogenna, czyli kontaktowa jest to taka metoda, która polega na

bezpośrednim kontakcie szkliwa zębów wyrŜniętych ze środkami zawierającymi fluor, takimi
jak płukanki, pasty, Ŝele.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Większość tych preparatów zawiera:

−

fluorek sodu NaF,

−

monofluorofosforan sodu,

−

aminofluorki.

Rys. 7. Profilaktyka fluorkowa [opracowanie własne]

W profilaktyce próchnicy wykorzystuje się tak zwane preparaty do częstego stosowania

(małe stęŜenie fluoru), do których zaliczamy:

−

pasty do zębów są najczęściej stosowaną formą dostarczania fluoru. Pasty z fluorem
powinno stosować się juŜ od najmłodszych lat, z tym, Ŝe nie mogą smakować podobnie
jak

słodycze, bo zwiększają w dzieci zapotrzebowanie na te produkty. Dzieci powyŜej 8

lat mogą stosować pasty z duŜą zawartością fluoru pod warunkiem, Ŝe nie przyjmują juŜ
innych preparatów z fluorem. Przykładem pasty zawierającej flor moŜe być Lacalut fluor
pasta ta chroni zęby przed próchnicą i kamieniem nazębnym, zawiera ona aminofluorki,
które chronią przed próchnicą oraz olejki eteryczne zapewniające świeŜy oddech.
Zawartość czynnego fluoru w pastach waha się od 525 do 1450 ppm.,

−

płukanki  są  szczególnie  polecane  dla  osób,  które  noszą  aparaty  ortodontyczne,
w  przypadku  odsłoniętych  szyjek  zębów.  Polecanie  ich  powinno  być  poprzedzone
wywiadem  lekarskim,  nie  zaleca  się  szczególnie  u  dzieci stosowania płukanek i tabletek
z fluorem.

Częstość stosowania płukanek zaleŜy od ilości jonów fluorkowych:

−

codziennie zaleca się roztwory 0,05% NaF w ilości 10 ml jednorazowo,

−

raz w tygodniu zaleca się roztwory o stęŜeniu 0,2% NaF
Dla dzieci i osób starszych zaleca się płukanki z małą ilością fluoru.

Profilaktyka

fluorkowa

endogenna

woda

tabletki

sól

egzogenna

domowa

profesjonalna

grupowa

mycie

płukanie

nitkowanie

pod

nadzorem

indywidualna

wcieranie

jonoforeza

pędzlowanie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Fluor występuje w roślinach oraz w organizmach zwierzęcych-szkliwo, kości, naleŜy do

grupy fluorowców. Fluor zapobiega i leczy próchnicę, odgrywa waŜną rolę w procesie
mineralizacji tkanki kostnej.

Mechanizm antypróchnicowy działania fluoru

Jony fluoru mają silne powinowactwo do wapnia. Reagują z hydroksyapatytami szkliwa,

wchodzą one w miejsce jonów wodorotlenowych

Kolejna moŜliwość działania fluoru polega na remineralizacji szkliwa. Reminalizacja jest

przez stymulowana działaniem i właściwościami śliny, zatem fluorki muszą być obecne
w ślinie długi czas.

Rys. 8. Nazwy przykładowych preparatów do higieny jamy ustnej [opracowanie własne]

Profilaktyka fluorkowa endogenna opiera się na codziennej higienie jaką moŜemy

wykonać  w  domu  sami.  W  przedszkolach  i  szkołach  fluoryzacja  endogenna  powinna  być
prowadzona pod nadzorem. W tej metodzie stosuje się roztwór do płukania 0,2% NaF, który
dzieci  otrzymują  w  kubeczku  jednorazowym,  jednorazowo  10  ml  i  płuczą  jamę  ustną
3 minuty.  Metoda  ta  nazywa  się  metodą  Torella.  Redukcja  poziomu  próchnicy  następuje
o 35–40%.

Profilaktyka fluorkowa za pomocą jonoforezy polega na wykorzystaniu przez

stomatologa odpowiedniego aparatu, zabieg ten wykonuje się około 4 do 5 razy w roku,
stosuje się 2% NaF. Aparatura wytwarza natęŜenie od 1 do 3 mA, zabieg trwa do 15 minut.
Występuje wtedy wysoki poziom redukcji próchnicy.

Profesjonalna

profilaktyka

wymaga

odpowiedniego

wyposaŜenia

gabinetu

stomatologicznego, oraz odpowiedniej wiedzy dentysty, który zna obsługę sprzętu oraz
umiejętnie pędzluje i wciera odpowiednie związki.

Do pędzlowania stosuje się lakiery fluorkowe:

−

bezbarwne – Fluor Protector (0,1% F),

−

barwne (Ŝółte) – Duraphat.
Do jonoforezy stosuje się roztwory , Ŝele nieorganiczne, np.: roztwór NaF 1–2%, Fluocal,

natęŜenie powinno

mieć wartość 1–3 mA przez 5–15 min.

Płyny do płukania

jamy ustnej

Lacalut

Lisnterine

Elmex

Pasty do mycia

zębów

Lacalut z fluorem

Parodontax

Elmex

Nici dentystyczne

Jordan

Oral B

J&J

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Lakowanie zwane takŜe uszczelnianiem polega na pokryciu bruzd i zagłębień w zębach

lakiem szczelinowym. Bruzdy i szczeliny ze względu na swoją niekorzystną budowę są
miejscami, które ograniczają oczyszczanie resztek pokarmu szczoteczką .

Zabieg uszczelniania powinno przeprowadzać się po 4 miesiącach od wyrŜnięcia zęba.

Ząb uszczelniany musi być na tyle wyrŜnięty, aby moŜna go było odizolować od wilgotnego
ś

rodowiska jamy ustnej. Pozwala to na kontynuowanie procesu dojrzewania zęba, a po

całkowitym jego wyrŜnięciu zmniejsza ryzyko próchnicy. Uszczelnia się trzonowce mleczne
i stałe, zęby przedtrzonowe, a takŜe zagłębienia górnych bocznych siekaczy stałych.

Najbardziej zagroŜone próchnicą są zęby trzonowce stałe. Pojawiają się one ok. 6 roku

ycia - stąd potrzeba profilaktycznego ich lakowania. Redukcja próchnicy, nawet około 90%,

jest zaleŜna od utrzymania się materiału uszczelniającego. Utratę uszczelniacza powoduje
nieodpowiednia technika zabiegu lakowania oraz zbyt wczesne zabezpieczenie zęba po
wyrŜnięciu się do jamy ustnej.

Ząb do lakowania powinien być bez próchnicy. Lekarz przygotowując ząb do zabiegu,

dokładnie  usuwa  osad  nazębny.  Następnie  płucze  go  strumieniem  wody  pod  ciśnieniem,
osusza  spręŜonym  powietrzem  i  na  powierzchnię  Ŝującą  lakowanych  zębów  nakłada  na
60 sekund  wytrawiacz.  Ponownie  płucze  ząb  wodą,  osusza  i  nakłada  uszczelniacz  wzdłuŜ
przebiegu  bruzdy,  a  następnie  oświetla  lampą  polimeryzacyjną.  WaŜne  jest,  aby  w  czasie
zabiegu bardzo dokładnie izolować ząb od śliny pacjenta.

Nauczenie pacjentów właściwego oczyszczania zębów naleŜy do obowiązków

higienistki  stomatologicznej.  Odpowiednio  przeprowadzony  instruktaŜ  wymaga  wiedzy
merytorycznej  oraz  umiejętności  praktycznych.  Nauka  prawidłowego  szczotkowania  zębów
jest  waŜnym  elementem  profilaktyki  fluorkowej  metodą  Berggrena-Welandera.  InstruktaŜ
higieny  jamy  ustnej  znajduje  się  na  liście  świadczeń  zdrowotnych  bezpłatnych  w  ramach
ubezpieczeń  w  NFZ.  Nauczanie  właściwej  higieny  jamy  ustnej  składa  się  z  następujących
etapów: motywacji, instruktaŜu, kontroli.

Motywacja ma na celu uzasadnienie pacjentom celowości przestrzegania higieny jamy

ustnej. Zawsze trzeba zachęcać do profilaktyki, naleŜy wyjaśnić rolę płytki nazębnej
w etiologii chorób przyzębia, naleŜy zachęcić do przeprowadzenia badania na ilość
drobnoustrojów próchnicotwórczych w ślinie.

InstruktaŜ powinien być przeprowadzony indywidualnie, wykorzystuje się slajdy, filmy.

InstruktaŜ powinien być poprzedzony badaniem stomatologicznym pacjenta, powinny go
przeprowadzać higienistki. Konieczne do jego przeprowadzenia jest posiadanie: podręcznego
lusterka, środków do wyrabiania złogów. WaŜne jest prawidłowe określenie stanu uzębienia,
dziąseł, przyzębia, predyspozycji do odkładania się kamienia nazębnego.

InstruktaŜ powinien obejmować:

−

dobór szczoteczki do zębów, naleŜy zalecać szczoteczki z włosia sztucznego
z zaokrąglonym końcem,

−

dobór pasty do zębów, dobiera się w zaleŜności od wieku, stanu przyzębia, skłonności do
próchnicy,

−

dobór technik szczotkowania, dostosowuje się do indywidualnych wskazań,

−

dodatkowe środki pomocnicze, nici, wykałaczki.

Kontrola higieny, polega na okresowej kontroli higieny jamy ustnej pacjenta. Stwierdza

się czy prawidłowo szczotkuje on zęby, uŜywa odpowiednich szczoteczek.

Opierając się na wynikach badań epidemiologicznych naukowcy opracowali

postępowania zachowawcze i lecznicze. W stomatologii wskaźnikiem określającym
skłonności do próchnicy jest wskaźnik PUW, gdzie:

−

określa liczbę zębów dotkniętych próchnicą pierwotną i wtórną,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

U -

określa liczbę zębów usuniętych z powodu próchnicy,

−

W -

określa liczbę zębów wypełnionych.

Według zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia badania epidemiologiczne wykonuje się

na całym świecie w określonych grupach. W Norwegii nastąpił spadek próchnicy u dzieci od
1971 do 1982 roku spadło z 10,1 do 4,4. Ten ostatni wskaźnik polskie dzieci uzyskały dopiero
w roku 1987.Współczynnik U to zęby usunięte z powodu próchnicy w przedziale wieku
35–44 lata. W Polsce współczynnik U wynosił 10,5, wyŜszą liczbę U w tym przedziale miała
Norwegia. Niski odsetek U nie moŜe być powodem do dumy z tego względu, Ŝe spróchniałe
zęby zostają w jamie ustnej, nie leczone powodują próchnicę korzeni, zapalenie dziąseł. Jest
nadal bardzo duŜo pacjentów leczonych endodontycznie. ObniŜenie liczby PUW moŜna
osiągnąć przez profilaktykę, czyli obniŜenie wartości P.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest próchnica?

Jakie czynniki powodują próchnicę?

Jaki wpływ na próchnicę ma higiena jamy ustnej?

Za pomocą jakiego wskaźnika moŜna określić skłonność pacjenta do próchnicy?

Co to jest fluor?

Jakie znaczenie w higienie jamy ustnej ma fluor?

Z jakich etapów składa się instruktaŜ higieny jamy ustnej i kto powinien go
przeprowadzić?

Jakie znaczenie ma dieta w prawidłowej profilaktyce próchnicy?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wstaw w brakujące miejsca słowa, tak aby zdania były prawidłowo sformułowane:

Fluocal, Fluor, Lacalut, ksylitol, dieta, próchnica, PUW, sorbitol, szczotkowanie.

Brak higieny jamy ustnej moŜe doprowadzić do choroby zębów zwanej ………………….....
W paście do zębów głównym związkiem zapobiegającym próchnicy jest…………………….
Najlepiej i najzdrowiej jest Ŝuć gumę bez cukru, której głównym składnikiem słodzącym jest
…………..
SpoŜywanie duŜej ilości węglowodanów jest nieprawidłową ………………..

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym profilaktyki próchnicy,

przeczytać zdania do uzupełnienia,

wstawić brakujące wyrazy,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Przeczytaj zdania zawarte w tabeli i zaznacz X czy są one prawdziwe czy fałszywe.

Tabela do ćwiczenia 2

ZDANIA

PRAWDA

FAŁSZ

Głównym składnikiem past jest fluor.

Płukanki zawierają tylko wyciągi ziołowe.

Nitkowanie nie jest profilaktyką próchnicy.

PUW jest to zapalenie dziąseł.

Im więcej węglowodanów tym lepiej dla zębów.

Fluorkowanie to dostarczanie fluoru do kości.

ucie gumy z cukrem jest zdrowe.

Zęby naleŜy szczotkować tylko 2 razy na tydzień.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym profilaktyki próchnicy,

przeczytać uwaŜnie zdania zawarte w tabeli,

zaznaczyć znakiem X prawdę lub fałsz,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Przeprowadź analizę działań profilaktyki próchnicy, określ, które z nich jest najbardziej

skuteczne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym profilaktyki próchnicy,

przeanalizować róŜne źródła informacji o próchnicy,

przeprowadzić analizę korzyści płynących z róŜnych działań przeciwpróchniczych,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

ZaaranŜuj scenkę, w której jako higienistka stomatologiczna będziesz informowała

pacjenta o czynnikach wpływających na powstawanie próchnicy. Wykorzystaj do tego środki
wizualizujące zmiany próchnicowe zębów.

Sposób wykonania ćwiczenia.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym czynników wpływających na
powstawanie próchnicy,

zidentyfikować czynniki wpływające na powstanie próchnicy,

przygotować scenariusz scenki,

przygotować środki wizualizujące zmiany próchnicowe zębów,

przeprowadzić dyskusję w grupie,

zaprezentować scenkę na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

TAK

NIE

1) określić zalety higieny jamy ustnej?

2) porównać róŜnorodność diet stosowanych przez osoby w róŜnym wieku?

3) scharakteryzować czynniki ryzyka próchnicy?

4) określić cele profilaktyki próchnicy?

5) scharakteryzować działanie fluoru?

6) określić parametry wskaźników próchnicy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Zabiegi higieniczne jamy ustnej

4.3.1. Materiał nauczania

NajwaŜniejszym zabiegiem higienicznym jamy ustnej jest szczotkowanie zębów, dziąseł

i jamy ustnej.

Celem szczotkowania jest masaŜ dziąseł oraz usunięcie płytki nazębnej i innych osadów.

WaŜna jest tutaj precyzja i dokładność, z jaką szczotkujemy zęby.

Zasady szczotkowania:

−

zęby naleŜy szczotkować, co najmniej dwa razy dziennie przez około 3 minut,

−

szczoteczkę naleŜy chwycić całą dłonią, tak, aby kciuk był wysunięty w kierunku włosia,

−

powinno się trzymać szczoteczkę mocno, ale tak, aby nie wywoływało to skurczu dłoni,

−

naleŜy zawsze w tej samej kolejności szczotkować te same partie uzębienia,

−

w technice okręŜnej zaleca się liczenie do pięciu zaś w wibracyjnej (góra – dół) do
dziesięciu.
Kolejność szczotkowania:

−

zacząć czyszczenie od zębów przednich,

−

jeśli mamy próchnicę, zacząć szczotkowanie od tych miejsc.
Nieprawidłowe szczotkowanie prowadzi do uszkodzenia tkanek miękkich, zwłaszcza

dziąseł, starć szkliwa i zębiny, dlatego oprócz prawidłowej techniki szczotkowania waŜny jest
właściwy dobór szczoteczki, który zaleŜy od:

−

wieku pacjenta,

−

anatomii zębów,

−

higieny ogólnej,

−

stanu dziąseł.
Szczoteczkę powinno zmieniać się, co 2–3 miesiące, po tym okresie włoski zaczynają

rozchodzić się na boki i to oznacza, Ŝe szczoteczka nie spełnia swej czyszczącej funkcji.
Szczoteczki nie powinno się przechowywać w zamkniętych pojemnikach, dlatego, Ŝe nie
wyschnie całkowicie, a to właśnie suchość włosia zwiększa szczotkowanie.

Najlepsze są szczoteczki z włosia syntetycznego, czyli nylonu, które nie chłoną wody, są

trwalsze. Ponadto, jeśli mają czubek zaokrąglony nie powodują uszkodzenia tkanek miękkich
i szkliwa. Szczoteczki o miękkim lub średniomiękkim włosiu są równieŜ polecane przez
stomatologów, dlatego, Ŝe efekt czyszczący jest osiągnięty poprzez metodę czyszczenia, a nie
poprzez twardość szczotki.

W większości szczoteczek włosie ułoŜone jest w kępkach, waŜne jest, aby między

kępkami  była  odpowiednia  przestrzeń,  poniewaŜ  ułatwia  to  wysychanie  szczoteczki
i  zwiększa  jej  moŜliwości  czyszczące.  Główka  szczoteczki  moŜe  mieć  przeróŜny  kształt,
obecnie  zaleca  się  szczoteczki  o  małej  główce  około  3  cm  dla  dorosłych  i  około  2,5  cm  dla
dzieci.

Podział szczoteczek w zaleŜności od funkcji jakie pełnią:

−

szczoteczki do czyszczenia protez ruchomych (włosie z obu stron, gruba rączka),

−

szczoteczki do czyszczenia przestrzeni międzyzębowych,

−

szczoteczki z dwoma rodzajami włosia, miękkim, które masuje dziąsła,

−

szczoteczki z indykatorem, włosie jest zabarwione na niebiesko i w miarę zuŜywania
szczoteczki kolor bladnie i pacjent wie, Ŝe musi wymienić szczotkę,

−

szczotki elektryczne były kiedyś stosowane jako zabawki dla dzieci, obecnie stwierdzono,
Ŝ

e są one lepsze od klasycznych, dlatego Ŝe mają korzystniejszy wpływ na skuteczność

szczotkowania oraz lepiej masują dziąsła.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 9. Czynniki wpływające na wybór szczoteczki [opracowanie własne]

Metody szczotkowania zębów:

−

roll  –  on  zwana  metodą  obrotową,  polega  na  ułoŜeniu  szczoteczki  pod  kątem  45º  na
granicy  dziąsła  i  zęba,  wykonuje  się  ruchy  wymiatające,  szczoteczkę  przesuwa  się  po
zębie  w  kierunku  brzegów  siecznych,  włosie  wnika  teŜ  w  przestrzenie  międzyzębowe.
Ruchy te powtarza się kilka razy obejmując 2 lub 3 zęby. Powierzchnie zgryzowe czyści
się tak jak w większości metod ruchami szorującymi. Jeśli szczoteczkę umieścimy głębiej
na dziąśle to przesuwając ją w kierunku zęba wykonuje się masaŜ dziąseł. Metoda ta jest
prosta i moŜe być polecana dla większości pacjentów,

−

wibracyjna, w której wyszczególnić naleŜy metodę:

Stillmana – przypomina nieco metodę wymiatania, poniewaŜ ustawienie szczoteczki

jest  takie  samo,  ale  stosuje  się  tutaj  ruchy  poprzeczne  zwane  teŜ  wibracjami,  które
nakładają  się  na  ruchy  wymiatania.  W  jednej  partii  uzębienia  wykonuje  się  10  ruchów.
Wskazaniem  do  zastosowania  tej  metody  są  stany  zanikowe  dziąseł  i  brodawek
międzyzębowych,

Chartersa – szczoteczka ułoŜona jest pod kątem 45º, ale włosie zwrócone jest w

kierunku powierzchni zgryzowej i wnika w przestrzenie międzyzębowe. Szczoteczkę
przyciska się do dziąsła i wykonuje łagodne ruchy drgająco-okręŜne licząc do 10. Metoda
ta jest trudna do wykonania, nieprawidłowe jej zastosowanie moŜe być przyczyną
obnaŜeń szyjek zębów,

Bassa – szczoteczkę umieszcza się przydziąsłowo pod kątem 45º włosiem

skierowanym do dziąsła i przyciskać nią w ten sposób, by włosie wniknęło w kieszonkę
dziąsła.  Później  wykonuje  się  ruchy  wibrujące  do  przodu  i  tyłu.  Ruchy  powinny  być
energiczne,  ale  o  małej  amplitudzie.  Zmodyfikowana  metoda  Bassa  polega  na  tym,  Ŝe
szczoteczkę  ustawiamy  w  ten  sposób,  aby    obejmowała ona jednocześnie równieŜ część
powierzchni  zgryzowej,  powierzchnie  styczne  są  w  tej  metodzie  słabo  oczyszczane.
Metoda  ta  jest  trudna  do  wykonania,  naleŜy  przy  niej  bardzo  się  skupić  i  prawidłowo
manipulować  szczoteczką.  Wykonana  prawidłowo  metoda  stymuluje  płytkę  przyzębną.
Najlepsze  efekty  przynosi  u  pacjentów  ze  skłonnością  do  odkładania  płytki  nazębnej
w okolicy przydziąsłowej,

wybór

szczoteczki

zaleŜy od:

higieny ogólnej

stanu dziąseł

anatomii
zębów

wieku pacjenta

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

okręŜno-szorująca – szczotkę umieszcza się pod kątem prostym do powierzchni zębów
w okolicy przydziąsłowej. Dociskając wykonuje się ruchy okręŜne licząc do 5, potem
przesuwa się szczoteczkę w kierunku innych zębów tak, aby ruch okręŜny i przesuwający
nakładały się. Metodę tę zaleca się młodzieŜy i dzieciom,

−

Fonesa – jest zalecana dla dzieci ze względu na łatwość przeprowadzenia zabiegu, polega
ona  na  wykonywaniu  okręŜnych  ruchów  obrotowych.  Włosie  szczotki  ustawia  się  pod
kątem  prostym  do  długiej  osi  zęba.  Powierzchnie  policzkowe  i  wargowe  oczyszcza  się
ruchami  okręŜnymi  przy  zwartych  łukach  zębowych,  pozostałe,  od  strony  jamy  ustnej  –
przy ustach otwartych.

Tabela 1. Wady i zalety metod szczotkowania [opracowanie własne]

ZALETA

Metoda

WADA

Łatwa do nauczenia przez
dzieci.

Fonesa

Niedokładnie są myte
przestrzenie międzyzębowe.

Usuwa część płytki
z przestrzeni
międzyzębowej.

roll

Likwiduje płytkę
poddziąsłową.

Wzmacnia brzegi dziąseł.

Stilmana

Płytka poddziąsłowa jest
niewystarczająco myta.

Dobry efekt masaŜu dziąseł. Chartersa

Trudna do nauczenia.

Usuwa płytkę nazębną
i poddziąsłową.

Bassa

Niebezpieczna dla dziąseł
przy niepoprawnym
stosowaniu.

Wybór metody szczotkowania zaleŜy od:

−

podatności na próchnicę pacjenta,

−

stanu przyzębia,

−

sprawności manualnej,

−

motywacji,

−

wiadomości oczyszczania zębów.

Przestrzenie międzyzębowe moŜna czyścić takŜe za pomocą nici dentystycznych, wtedy

usuwamy resztki pokarmu z powierzchni międzyzębowych, płytki nazębnej i z powierzchni
stycznych. Jeśli stosujemy codziennie nici wówczas redukuje to płytkę na powierzchniach
stycznych aŜ do 50%.

KaŜdy kawałek nici uŜywa się jeden raz. Nitkę wkłada się w przestrzenie międzyzębowe

i delikatnymi ruchami przesuwa nie podraŜniając dziąsła. Pierwsze nici dentystyczne
wykonane były z tworzyw naturalnych, obecnie są to tworzywa sztuczne, nasycone środkami
bakteriobójczymi, fluorem, środkami zapachowymi.

Do oczyszczania powierzchni międzyzębowych mogą słuŜyć wykałaczki. Stosowane są

one głównie u dorosłych. Oczyszczają one powierzchnie międzyzębowe i masują dziąsła.
Wykałaczki mogą być drewniane lub plastikowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 10.

Czynniki wpływające na wybór metod szczotkowania [opracowanie własne]

Płukanie jamy ustnej jest metodą bardzo prostą, przynosi duŜe korzyści, zwłaszcza kiedy

wykonywane jest zaraz po posiłku, poniewaŜ:

−

usuwa resztki pokarmu z przestrzeni międzyzębowych,

−

zmniejsza ilość bakterii,

−

zobojętnia kwaśne pH jamy ustnej,

−

chroni przed próchnicą,

−

wzmacnia zęby.

Rys. 11. Efekt płukania zębów [opracowanie własne]

Płukanie jamy ustnej zaraz po szczotkowaniu powoduje powstanie aktywnej piany, która

ma równieŜ duŜe znaczenie w oczyszczaniu miejsc trudnodostępnych. Aby metoda ta była
jeszcze bardziej skuteczna naleŜy po zastosowaniu jej 2 godziny wstrzymać się od jedzenia
i picia.

Irygacja to forma płukania jamy ustnej pod ciśnieniem. Do tego celu słuŜą specjalne

urządzenia, wytwarzane jest podciśnienie w płynie. Większość irygacji stosuje się

płukanie jamy

ustnej

wzmacnia

zęby

zmniejsza ilość

bakterii

chroni przed

próchnicą

zobojętnia kwaśne

usuwa resztki

pokarmu

Wybór metody

szczotkowania

zaleŜy od:

podatności

na próchnicę

sprawności

manualnej

stanu przyzębia

motywacji

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w przewlekłych chorobach przyzębia, do płukania stosuje się wtedy solanki, wodę, roztwory
z ziół. Do najczęściej stosowanych płukanek naleŜą:

−

chlorheksydyna,

−

triclosan,

−

sangwinaryna.
Związki te:

−

działają antyseptycznie,

−

działają antybakteryjnie,

−

nie mają efektów ubocznych,

−

długo utrzymują się w jamie ustnej.

Rys. 12. Działanie chlorheksydyny [opracowanie własne]

Chlorheksydyna jest bardzo popularnym środkiem do płukania jamy ustnej, wiąŜe się ona

z  płytką  nazębną,  płytka  oddziela  się  od  powierzchni  zęba  i  hamuje  to  w  ten  sposób  wzrost
paciorkowców, które je tworzą. Środek ten stosowany jest w profilaktyce próchnicy i higieny
jamy  ustnej.  Chlorheksydyna  współdziała  ze  śliną  i  przez  to jej działanie antybakteryjne jest
dłuŜsze, moŜe występować w postaci:

−

pasty,

−

elu,

−

roztworu wodnego,

−

tabletek do ssania.
Do działań, które mogą być dla niektórych pacjentów dość przykre naleŜą: gorzki smak,

ółte zabarwienia wypełnień protetycznych. Środek ten powinni stosować:

−

pacjenci po radioterapii,

−

pacjenci z unieruchomioną szczęką,

−

epileptycy,

−

dzieci upośledzone psychicznie,

−

pacjenci ze szczególnym powinowactwem do próchnicy.
Stosowanie chlorheksydyny powinno odbywać się pod kontrolą lekarza.

Do płukania jamy ustnej moŜna wykorzystać równieŜ inne środki, takie jak Triclosan –

związek fenolowy, działa:

−

antybakteryjnie,

działanie

chlorheksydyny

antybakteryjne

profilaktyczne

długofalowe

antyseptyczne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

przeciwzapalnie,

−

przeciwbólowo,

−

regeneruje płytkę nazębną zwłaszcza w miejscach trudno dostępnych.
Sangwinaryna jest alkaloidem, który pozyskuje się z krwawnika kanadyjskiego. Stosuje

się go głównie w medycynie jako środek wykrztuśny, przyspieszający gojenie ran.
W stomatologii działa:

−

antyseptycznie,

−

hamuje rozwój paciorkowców,

−

likwiduje nieświeŜy zapach z ust,

−

działa przeciwzapalnie.
Sole cynku, płukanie nimi jamy ustnej powoduje:

−

zahamowanie powstawania płytki nazębnej,

−

działanie przeciwzapalne,

−

likwiduje przykry zapach z ust.
Cetylopirydyna i heksetydyna to substancje wykazujące:

−

retencję w jamie ustnej,

−

niską redukcję płytki nazębnej,

−

dość silne działanie przeciwbakteryjne.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie są rodzaje szczoteczek?

Jakie są metody szczotkowania?

Jakie znasz substancje czynne występujące w płynach do płukania jamy ustnej?

Jaką rolę spełnia nitkowanie w higienie jamy ustnej?

Jakie czynności zapewniają prawidłową higieny jamy ustnej?

Co to jest fluorkowanie?

Jak zmienia się pH jamy ustnej?

Jakie preparaty moŜna wykorzystać do płukania jamy ustnej?

Jakie są substancje czynne w płynach do płukania jamy ustne?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie analizy poniŜszych przypadków zidentyfikuj, który z wymienionych

męŜczyzn ma największe predyspozycje do chorób jamy ustnej. Jakie działania naleŜy podjąć
w stosunku do pacjenta z największymi predyspozycjami do chorób jamy ustnej?

Opis przypadków

Przypadek A
Adam  spoŜywa  duŜo  słodyczy,  nitkuje  zęby  regularnie  i  płucze,  zapomina  jednak  o  myciu
zębów, nie dba o swoją szczoteczkę i nie wie, co to są pasty z fluorem.

Przypadek B
Grześ nitkuje, myje zęby regularnie, chodzi na kontrolę do stomatologa bardzo często, uŜywa
past z fluorem, płucze jamę ustną oraz stosuje róŜne techniki mycia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przypadek C
Piotrek czasami myje zęby swoją starą szczoteczką, na kontrolę do dentysty chodzi co 5 lat,
często skarŜy się na ból zębów, nie ma juŜ 5 zębów i wciąŜ krwawią mu dziąsła.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym zabiegów higienicznych jamy ustnej,

przeprowadzić analizę przypadków,

zidentyfikować pacjenta z największymi predyspozycjami do chorób jamy ustnej,

zaproponować działania zmniejszające prawdopodobieństwo chorób jamy ustnej,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

W tekście wstaw w brakujące miejsca słowa, tak, aby zdania były prawdziwe (wybierz

tylko  te  wyrazy,  które  pasują  do  kontekstu  zdania):  higiena  jamy  ustnej,  Sangwinaryna,
szczoteczka, antyseptycznie, Triclosan, płyn do płukania, zobojętnia kwaśne pH jamy ustnej,
dieta.

Po umyciu zębów stosuje się równieŜ   ……………………………….
WaŜna  jest  w  profilaktyce  przeciwpróchnicowej  racjonalna  …………………,  gdyŜ
odŜywianie równieŜ ma wpływ na zdrowie zębów
……………….powinno  się  zmieniać,  co  2–3  miesiące,  poniewaŜ  włosie  moŜe  ulec
uszkodzeniu, działanie to prowadzi do prawidłowej………………………………..

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania z rozdziału 4.3.1 poradnika dla ucznia,

przeczytać zdania do uzupełnienia,

wybrać odpowiednie słowa i uzupełnić nimi zdania,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Scharakteryzuj metody szczotkowania zębów i odpowiedz na pytania:

−

jakie czynniki wpływają na dobór właściwej szczoteczki?

−

na czym polega nitkowanie zębów?

−

jakie składniki występują w płukankach do zębów?

−

jakie metody higieny jamy ustnej polecisz pacjentom w podeszłym wieku?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania z rozdziału 4.3.1 poradnika dla ucznia,

scharakteryzować metody szczotkowania zębów,

przeanalizować czynniki wpływające na wybór szczoteczki do zębów,

podać róŜnicę między nitkowaniem, a szczotkowaniem,

zaproponować sposoby higieny jamy ustnej dla osób starszych,

zaprezentować wnioski.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 4

Wpisz w diagram najwaŜniejsze działania chlorheksydyny. W jakiej postaci

chlorheksydyna jest dostępna na rynku?

Diagram do ćwiczenia 4

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

scharakteryzować działanie chlorheksydyny,

wskazać w jakiej postaci chlorheksydyna jest dostępna na rynku,

uzupełnić diagram,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

działanie

chlorheksydyny

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 5

Zaplanuj i zaprezentuj przykładowe szkolenie edukacyjne w zakresie higieny jamy ustnej,

które naleŜy przeprowadzić dla młodzieŜy gimnazjum.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym szkoleń w zakresie higieny jamy ustnej,

zaplanować zakres tematyczny szkolenia,

zgromadzić materiały szkoleniowe,

wybrać metody edukacyjne dla młodzieŜy gimnazjum,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

ulotki,

−

foldery,

−

filmy edukacyjne.

Ćwiczenie 6

Wpisz w diagram cechy określające płukanie jamy ustnej. Przeprowadź dyskusję na temat

skuteczności płukania zębów oraz odpowiedz na pytania:

−

jakie stosujesz metody w celu utrzymania dobrej higieny jamy ustnej?

−

co wchodzi w skład płukanek do jamy ustnej?

−

jakie płukanki są dostępne w aptekach na twoim terenie?

Diagram do ćwiczenia 6

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania z rozdziału 4.3.1 poradnika dla ucznia,

wpisać najwaŜniejsze zalety płukania jamy ustnej do diagramu,

przeprowadzić wywiad w najbliŜszej aptece na temat dostępnych płukanek do jamy
ustnej,

płukanie jamy

ustnej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przedyskutować efekty wywiadów w grupie,

wnioski zaprezentować na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

ulotki reklamowe.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować higienę jamy ustnej?

2) scharakteryzować metody szczotkowania?

3) uzasadnić dobór właściwej szczoteczki?

4) rozróŜnić nitkowanie, fluoryzację?

5) wykazać sens zapobiegania chorobom zębów?

6) sporządzić plan higieny jamy ustnej?

7) przeprowadzić szkolenie edukacyjne w zakresie higieny jamy ustnej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Etyka zawodu higienistki stomatologicznej. BHP w gabinecie

stomatologicznym

4.4.1. Materiał nauczania

Etyka to ogólna nazwa róŜnych sposobów rozumienia i badania Ŝycia moralnego. Pewne

dyscypliny etyczne mają charakter normatywny, czyli przedstawiają teorie słusznego
i niesłusznego działania. Inne z kolei są deskryptywne, bo opisują jedynie to, co ludzie uznają
za słuszne i jak naprawdę postępują.

Etyka lekarska określa zasady prawidłowego postępowania lekarzy w stosunku do

pacjentów.  Hipokrates  twierdził,  Ŝe  lekarz  powinien  nieść  pomoc,  wykazywać  się  szeroko
rozwiniętą  empatią,  szacunkiem  dla  pacjenta.  Zawód  lekarza  to  zawód  na  całe  Ŝycie,  zatem
osoba  wykonująca  go  winna  działać  zgodnie  z  kodeksem  etyki  i  jego  zasadami.  Pacjent
stanowi  indywidualną  jednostkę,  która  wymaga  równieŜ  indywidualnego  podejścia.  Lekarz
ma  za  zadanie  podjęcie  wszelakich  czynności,  by  pomóc  choremu,  przeprowadzić
szczegółowy  wywiad  z  pacjentem  przed  podjęciem  leczenia,  skierować  pacjenta  na
odpowiednie  badania,    jego  działanie  musi  być  zatem  zgodne z Kodeksem Etyki Lekarskiej,
który jest jednocześnie deklaracją pewnej moralności związanej z tym zawodem.

Postawa moralna w zawodzie higienistki stomatologicznej powinna wynikać ze

znajomości norm moralnych, jakie w tym zawodzie obowiązują i stanowią wykładnię
postępowania etycznego.

Za szczególnie waŜne normy moralne w zawodzie higienistki stomatologicznej naleŜy

przyjąć:

−

poszanowanie godności pacjenta i jego praw,

−

ochrona pacjenta przed krzywdą i szkodą,

−

powinność niesienia dobra w kaŜdym wymiarze opieki medycznej,

−

powinność bycia sprawiedliwym wobec pacjentów,

−

przestrzeganie tajemnicy dotyczącej pacjentów,

−

odpowiedzialność za swoje poczynania zawodowe.
Higienistka stomatologiczna postępująca zgodnie z zasadami etyki cechuje się:

−

wysokimi kompetencjami zawodowymi, które poszerza i aktualizuje uczestnicząc
w kursach, sympozjach i przez osobiste studiowanie literatury fachowej,

−

kulturą moralną, na którą składają się przymioty charakteru i usposobienia zwane
cnotami, do których naleŜy zaliczyć: współczucie, rozwagę integralność,

−

cnotą współczucia,

−

cnotą rozwagi, która polega na czynnym wglądzie w sytuację, któremu towarzyszy bystry
osąd i zrozumienie,

−

cnotą integralności przejawiającą się w wierności wyznawanym zasadom,

−

przestrzeganiem tajemnicy zawodowej, która w przypadku higienistki stomatologicznej
nie obowiązuje w relacji do lekarza stomatologa, z którym współpracuje,

−

empatią,

−

rzetelnością prowadzenia dokumentacji medycznej.
Umiejętność bezkonfliktowego pogodzenia hierarchii wartości obowiązujących

w zawodzie z hierarchią wartości osobistych pacjenta stanowi o dojrzałości zawodowej
higienistki stomatologicznej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 13. Cechy higienistki stomatologicznej zgodne z kodeksem etyki [opracowanie własne]

Jednym z obowiązków higienistki stomatologicznej jest prowadzenie dokumentacji

poradni  stomatologicznej, wynika to z zapisu w Instrukcji Nr 9/83 – MZiOS z dnia 1 grudnia
1983  roku.  Generalną  zasadą  w  prowadzeniu  stomatologicznej  dokumentacji  medycznej,  ze
względu  na  jej  rangę  prawną,  powinien  być  bezpośredni  nadzór  lekarza  nad  prawidłowym,
formalnym  i  merytorycznym  przebiegiem  pracy  średniego  personelu  medycznego
w prowadzeniu tej dokumentacji.

Zgodnie z ustawą „O zawodzie lekarza” z dnia 5 grudnia 1996 roku, dokumentację

medyczną dzielimy na:

−

dokumentację  medyczną  indywidualną,  odnoszącą  się  do  oznaczonych  osób
korzystających  ze  świadczeń  zdrowotnych  zakładu,  jest  prowadzona  w  formie
znormalizowanych  formularzy  lub  druków  bądź  innych  zapisów  odnoszących  się  do
oznaczonych osób, dzieli się na wewnętrzną i zewnętrzną,

−

dokumentację medyczną zbiorczą, odnoszącą się do ogółu osób korzystających ze
ś

wiadczeń zdrowotnych zakładu lub określonych grup tych osób, sporządzana jest

i prowadzona w formie ksiąg, rejestrów lub kartotek.

Podstawowe funkcje dokumentacji stomatologicznej:

−

profilaktyczno-lecznicze,

−

epidemiologiczne,

−

konsultacyjne,

−

informacyjne,

−

naukowe.

Rodzaje dokumentacji stomatologicznej:

−

ewidencyjna,

−

lecznicza – ogólna i specjalistyczna,

−

profilaktyczna,

−

sprawozdawcza,

−

informacyjna,

−

konsultacyjna,

−

zabiegowa,

−

finansowa.

wierna

wyznawanym

zasadom

Cechy higienistki

stomatologicznej

przestrzegająca

tajemnicy

współczująca

kompetentna
zawodowo

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Higienistka stomatologiczna, podobnie jak lekarz stomatolog, podczas codziennej pracy

kontaktuje się z róŜnymi ludźmi, u których moŜe występować wiele chorób zakaźnych, takich
jak np. wirusowe zapalenie wątroby, czy gruźlica. Sytuacja taka zobowiązuje personel
medyczny do świadomego i zgodnego z przepisami sanitarno-higienicznymi postępowania.

Gabinet stomatologiczny ze względu na rodzaj wykonywanych zabiegów przy uŜyciu

skomplikowanej  technicznie  aparatury  oraz  duŜy  przepływ  pacjentów,  moŜe  być
potencjalnym  źródłem  zakaŜeń  mikroorganizmami  chorobotwórczymi.  Celem  eliminacji
wspomnianych  zagroŜeń  konieczne  jest  bezwzględne  przestrzeganie  zasad  aseptyki
i antyseptyki.

Aseptyka to postępowanie mające na celu niedopuszczenie do zanieczyszczenia lub

zaraŜenia  drobnoustrojami  pacjenta,  sprzętu,  miejsca pracy, to niszczenie drobnoustrojów na
skórze,  błonie  śluzowej,  polega  na  rozpoznaniu  i  ograniczeniu  dróg  zakaŜenia,  izolacji
chorych  z  zakaźnymi  infekcjami  oraz  na  zabezpieczeniu  i  utylizacji  zainfekowanych
przedmiotów. Polega na niszczeniu flory bakteryjnej wewnętrznej i zewnętrznej.

Aseptyka polega na:

−

dezynfekcji, w wyniku której uzyskuje się wysoki poziom czystości mikrobiologicznej,
niszczy ona formy wegetatywne bakterii, łącznie z prątkami gruźlicy, grzyby i wirusy,

−

odpowiednim przechowywaniu sterylnych narzędzi i materiałów,

−

uŜywaniu dla kaŜdego pacjenta czystych odkaŜonych przedmiotów,

−

właściwym niszczeniu materiałów skaŜonych,

−

stosowaniu sprzętu jednorazowego uŜytku,

−

uŜyciu odzieŜy ochronnej, rękawiczek, masek ochronnych,

−

przestrzeganiu higieny osobistej

−

częstych zmianach fartuchów,

−

prawidłowym otwieraniu jałowych opatrunków.

Rys. 14. Czynności wykonywane podczas aseptyki [opracowanie własne]

Aseptyka

dezynfekcja

uŜywanie

odzieŜy

ochronnej

sterylne

narzędzia

i materiały

sterylizacja

higiena

osobista

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Antyseptyka – jest to postępowanie polegające na stosowaniu zabiegów zmierzających

do zniszczenia drobnoustrojów lub zahamowania ich rozwoju.

Substancje działające antyseptycznie:

−

pochodne fenolowe (chlorheksydyna),

−

alkohole,

−

jodyna,

−

chloramina.

Bezpieczeństwo i higiena pracy – to ogół norm, środków organizacyjnych i technicznych

mających na celu stworzenie takich warunków pracy, w których pracownik moŜe osiągać
wysoką wydajność pracy bez naraŜenia się na wypadki i choroby związane z zatrudnieniem
oraz nadmierne obciąŜenie fizyczne i psychiczne.

Zasady bezpieczeństwa i higieny pracy w gabinecie dentystycznym mają na celu

stworzenie takich warunków pracy, zarówno personelowi jak i pacjentom, aby wykonywanie
zabiegu mogło przebiegać sprawnie i bezpiecznie, nie zagraŜając jednocześnie zdrowiu obu
stronom.

Budynki, w których znajdują się gabinety stomatologiczne muszą być zabezpieczone

przed wilgocią, mieć izolacje cieplną i klimatyzację. Pomieszczenia, w którym stomatolog,
higienistka stomatologiczna wykonują pracę powinno być wyposaŜone w sposób nie
zagraŜający bezpieczeństwu pracy i powinno spełniać następujące wymogi:

−

oświetlenie powinno zapewnić dobrą widoczność, ale teŜ nie naraŜać wzroku na zbyt
duŜe natęŜenie,

−

temperaturę pomieszczenia naleŜy utrzymać w granicy 18–20ºC,

−

wilgotność powietrza 55–60%,

−

instalacja elektryczna, gazowa i wodociągowa powinna być zainstalowana zgodnie
wymogami zasad bhp i przepisami przeciwpoŜarowymi,

−

powinna znajdować się tam umywalka (do mycia rąk) i zlewozmywak (do mycia
narzędzi),

−

ciany i podłoga muszą być wykonane z materiałów łatwo zmywalnych,

−

powierzchnie mebli i sprzętu znajdującego się w gabinecie muszą być wykonane
z materiału ułatwiającego ich czyszczenie i dezynfekcję,

−

na kaŜdego pracownika powinno przypadać 13 m

wolnej objętości pomieszczenia, jeśli

w gabinecie pracuje więcej niŜ jedna osoba,

−

wysokość gabinetów stomatologicznych powinna wynosić 2,5 do 3 m, moŜe być niŜszy,
jeśli np. zamontowana jest klimatyzacja,

−

klimatyzacja powinna być oczyszczana, gdyŜ moŜe stać się ona siedzibą drobnoustrojów
grzybów, temperatura, na jaką nastawiamy klimatyzację nie powinna róŜnić się więcej niŜ
5ºC od temperatury zewnętrznej.
W gabinecie stomatologicznym znajduje się duŜo sprzętu technicznego w związku z tym

aby zapewnić bezpieczeństwa pracującym tam osobom, między innymi higienistce
stomatologicznej przy kaŜdym urządzeniu powinna wisieć instrukcja obsługi, a ponadto:

−

kaŜde urządzenie elektryczne powinno być uziemione lub zerowane,

−

przewody gazowe powinny być zainstalowane w miejscu, gdzie jest odpowiednia
wentylacja,

−

asystentka stomatologiczna odpowiedzialna za sterylizację w sterylizatorze na suche
powietrze i autoklawie musi być przeszkolona i znać zasady obsługi tych urządzeń,

−

urządzenia do sterylizacji narzędzi nie powinny być ustawione w miejscu ograniczającym
dostęp do innych urządzeń.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Fotel stomatologiczny musi być wygodny dla pacjenta i stomatologa, musi być

ergonomiczny.  Stomatolog  powinien  być  ubrany  w  odzieŜ  ochronną  (  biały  fartuch),
maseczkę,  która  chroni  go  przed  odpryskami  podczas  wiercenia  i  oddziela  od  pacjenta,
rękawiczki  lateksowe,  jeśli  zaś  stomatolog  lub  pacjent  jest  uczulony  na  lateks  rękawiczki
powinny być bez lateksowe.

Dentysta moŜe przyjmować pacjenta w pozycji siedzącej lub na leŜąco.

Higienistka stomatologiczna musi dbać o higienę pracy, a w szczególności chronić się

przed zanieczyszczeniem i skaŜeniem, w tym celu powinna:

−

dbać o higienę rąk poniewaŜ ręce mają kontakt z zakaŜoną śliną lub krwią i działają jako
wrota wtargnięcia zakaŜenia,

−

stosować odzieŜ ochronną – fartuchy, garsonki czy garnitury,

−

usuwać odpady medyczne i nieczystości w taki sposób, aby nie zanieczyszczać
ś

rodowiska naturalnego.

Ochrona środowiska

Ochrona środowiska jest to zespół działań mających na celu zaniechanie działań

mogących zniszczyć środowisko lub rozpoczęcie działań w celu ochrony środowiska.

Ochrona ta polega na:

−

racjonalnym kształtowaniu środowiska i prawidłowym gospodarowaniu jego zasobami,

−

przeciwdziałaniu zanieczyszczeniom,

−

przywróceniu przyrody do pierwotnej formy.
W celu zapobiegania zanieczyszczenia środowiska: buduje się oczyszczalne ścieków,

segreguje śmieci, do samochodów dołącza się katalizatory, odchodzi się od produkcji
foliowych toreb, które bardzo długo rozkładają się, rozwija się Ŝywność ekologiczną.

Ochrona środowiska stała się w ostatnich latach bardzo popularna, zabezpiecza ona

ochronę naszej ziemi. W wyniku zanieczyszczeń, palenia, przetwarzania folii bądź innych
produktów, fabryki wydalają do atmosfery duŜe ilości spalin. Spaliny te niszczą osłonę ziemi i
powiększają dziurę ozonową, tym samym promienie słoneczne bezpośrednio trafiają na
Ziemię, a jest to bardzo szkodliwe.

Zmienia się tym samym klimat, pojawiają się anomalie pogodowe, a lodowce topnieją.

Jeśli nie będziemy przestrzegać zasad ochrony środowiska to moŜemy zginąć „zatopieni przez
lodowiec”, lub „spaleni przez słońce”.

W gabinecie stomatologicznym w związku z obsługą pacjenta powstają „odpady

medyczne”, które mogą być groźne dla środowiska naturalnego.

Pod pojęciem „odpady medyczne”, zgodnie z art. 3 ust. 3 pkt 5 ustawy o odpadach

rozumie się odpady powstające w związku z udzielaniem świadczeń zdrowotnych oraz
prowadzeniem badań i doświadczeń naukowych w zakresie medycyny. Powstają one
w procesach diagnozowania, leczenia i profilaktyki medycznej.

Przy

prowadzeniu

działalności

związanej

wytwarzaniem

odpadów

lub

gospodarowaniem nimi naleŜy przestrzegać wymagań ogólnych zawartych w ustawie
o odpadach oraz wymagań określonych dla specyficznych rodzajów odpadów, w tym
odpadów medycznych.

Obecnie w Ministerstwie Zdrowia trwają prace nad projektem rozporządzenia Ministra

Zdrowia w sprawie szczegółowego sposobu postępowania z odpadami medycznymi.

Obowiązujące akty prawne z zakresu gospodarowania odpadami medycznymi:

−

Ustawa z dn. 27 kwietnia 2001 r. o odpadach,

−

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dn. 23 grudnia 2002 r. w sprawie rodzajów odpadów
medycznych i weterynaryjnych, których poddanie odzyskowi jest zakazane,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dn. 23 grudnia 2002 r. w sprawie dopuszczalnych
sposobów i warunków unieszkodliwienia odpadów medycznych i weterynaryjnych.

Dla zapewnienia bezpieczeństwa pacjentów i personelu gabinet stomatologiczny

powinien być oznakowany np. uwaga schody, wyjście ewakuacyjne, musi posiadać gaśnicę
oraz apteczkę, ustalony konkretny czas pracy. Celem pracodawcy jest odpowiedzialność za
bezpieczeństwo i higienę pracy, zapewnienie pracownikom prawidłowych warunków pracy.

Rys. 15.

Cechy gabinetu dentystycznego [opracowanie własne]

W gabinecie stomatologicznym znajdują się róŜne urządzenia elektryczne, higienistka

stomatologiczna powinna znać zasady ochrony przeciwpoŜarowej i sposoby ewakuacji
pacjentów z terenu objętego poŜarem.

Wszystkie stosowane środki gaśnicze głównie odcinają tlen od źródła ognia, a niektóre

z nich dodatkowo schładzają palący się materiał. Do powszechnie stosowanych środków
gaśniczych zaliczamy wodę, pianę gaśniczą, dwutlenek węgla, proszki gaśnicze i inne.

Podstawowym środkiem gaśniczym jest woda, która z uwagi na bardzo wysokie ciepło

właściwe oraz ciepło parowania – wylana na palący się materiał wytwarza duŜą ilość pary
wodnej, która odcina dopływ tlenu do ogniska poŜaru. Z uwagi jednak na swoje właściwości
fizykochemiczne, woda nie nadaje się, a wręcz nie moŜe być stosowana do gaszenia
niektórych palących się materiałów i urządzeń.

Nie wolno gasić wodą przede wszystkim:

−

materiałów wchodzących z nią w reakcje chemiczne, jak np. karbid, sód, potas, fosfor,

−

palnych produktów ropopochodnych lŜejszych od wody, jak róŜnego rodzaju benzyny,
oleje napędowe, oleje opałowe,

−

instalacji elektrycznych pod napięciem, urządzeń lub maszyn, z uwagi na to, Ŝe woda
będąc dobrym przewodnikiem prądu moŜe spowodować poraŜenie elektryczne lub dalsze
zwarcia.
Najczęściej stosowanym sprzętem gaśniczym, w szczególności do gaszenia poŜarów

w zarodku są róŜnego rodzaju i róŜnej wielkości gaśnice.

Gabinet
lekarski

prawidłowo

oświetlony

odpowiednio

wysoki

przyjazny dla

pacjenta

aseptyczny

wyposaŜony
w nowoczesny
sprzęt

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Gaśnica jest to zbiornik stalowy z wodnym roztworem alkalicznym. W zbiorniku

szklanym pod pokrywą znajduje się kwas.

WyróŜniamy następujące rodzaje gaśnic:

−

gaśnice pianowe,

−

gaśnice śniegowe,

−

gaśnice proszkowe,

−

gaśnice halonowe.

Wszystkie gaśnice, po ich wyprodukowaniu, mają określony termin waŜności podany na

etykiecie fabrycznej, umieszczonej na gaśnicy. Po upływie terminu waŜności gaśnica powinna
być poddana przeglądowi przez instytucje lub osoby posiadające odpowiednie uprawnienia.

W budynku, gdzie znajduje się gabinet stomatologiczny naleŜy umieścić w widocznych

miejscach pomieszczeń ogólnie dostępnych wykazy telefonów alarmowych oraz instrukcję
postępowania na wypadek poŜaru.

Zgodnie z aktualnie obowiązującymi Polskimi Normami oznakować:

−

drogi, wyjścia i kierunki ewakuacji,

−

miejsca usytuowania urządzeń alarmowych przeciwpoŜarowych (ręcznych przycisków
poŜarowych),

−

lokalizację przeciwpoŜarowego wyłącznika prądu elektrycznego,

−

miejsca, w których znajduje się podręczny sprzęt gaśniczy oraz hydranty.

Wykonywać okresowo następujące czynności:

−

przeprowadzić pomiary rezystancji izolacji przewodów roboczych instalacji elektrycznej,
co najmniej raz na 5 lat,

−

przeprowadzić badanie instalacji odgromowej co najmniej raz na 5 lat,

−

przegląd stanu technicznego i badanie szczelności instalacji gazowej raz w roku,

−

przegląd podręcznego sprzętu gaśniczego nie rzadziej niŜ raz w roku.

Znaki informacyjne o moŜliwości ewakuacji

Rys. 16.

Wyjście ewakuacyjne [7]

Rys. 17. Kierunek do wyjścia drogi ewakuacyjnej [7]

Rys .18. Kierunek do wyjścia drogi ewakuacyjnej schodami w dół w prawo [8]

Rys. 19. Kierunek do wyjścia drogi ewakuacyjnej schodami w dół w lewo [8]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Aby uniknąć poŜaru w gabinecie stomatologicznym naleŜy ograniczyć czynniki ryzyka.

Wyłączać oświetlenie, komputery na jakiś czas, aby nie powstało przepięcie i poŜar,
zlikwidować w otoczeniu środki łatwopalne. Nie rozpalać ognisk, nie palić śmieci w okolicy
gabinetu.

Działania jakie naleŜy podjąć gdy zauwaŜymy poŜar:

−

nie wpadaj w panikę! – zachowaj spokój,

−

dym i gazy trujące znajdują się pod sufitem, dlatego schyl się i poruszaj się blisko ścian,

−

jeśli znajdujesz się w płonącym budynku włącz alarm – jeśli taki jest w nim
zainstalowany,

−

w trybie natychmiastowym opuść budynek, nie zabieraj ze sobą niczego,

−

jeśli nie moŜesz dotrzeć do drzwi wyjściowych, wejdź do pomieszczenia jeszcze nie
ogarniętego poŜarem, zbij jakimś przedmiotem okno – ale zachowaj ostroŜność przy

stłuczonej szybie, aby się nie pokaleczyć,

−

zadzwoń po StraŜ PoŜarną (tel. 998) – nie dzwoń z płonącego budynku, skorzystaj
z telefonu w sąsiednim budynku,

−

nie wchodź na teren płonącego budynku nim StraŜ PoŜarna nie ugasi poŜaru,

−

nie wchodź do pokoju ogarniętego poŜarem i dymem.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest Kodeks Etyki Lekarskiej?

Jakimi cechami charakteryzuje się higienistka stomatologiczna postępująca zgodnie
z zasadami etyki?

Kto powinien prowadzić dokumentację w gabinecie stomatologicznym?

Jakie funkcje pełni dokumentacja stomatologiczna?

Na czym polega aseptyka i antyseptyka?

Jakie warunki zgodne z BHP powinien spełniać gabinet stomatologiczny?

Co to są „odpady medyczne”?

Jakie akty prawne regulują sposób postępowania z odpadami medycznymi, w tym
stomatologicznymi?

Jakie działania naleŜy podjąć, gdy zauwaŜymy poŜar?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

ZaaranŜuj scenki, w których pokaŜesz zachowanie etyczne i nieetyczne higienistki

stomatologicznej w stosunku do pacjenta. Jakie normy moralne powinny charakteryzować
higienistkę stomatologiczną?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym etyki zawodowej,

przeanalizować zachowania etyczne i normy moralne jakimi powinna charakteryzować
się higienistka stomatologiczna,

napisać scenariusze scenek,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zaprezentować scenki na forum grupy,

przeprowadzić analizę scenek poszczególnych grup,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

fartuch, rękawiczki jednorazowe i inne akcesoria do prezentacji scenek.

Ćwiczenie 2

Przeczytaj zdania zawarte w arkuszu ćwiczeniowym i zaznacz X czy są one prawdziwe

czy fałszywe.

Tabela do ćwiczenia 2

PRAWDA

FAŁSZ

Lekarz nie musi przestrzegać etyki.

Seneka to twórca praw etycznych.

Stomatolodzy powinni przestrzegać BHP.

Azotany to związki toksyczne.

Ochrona środowiska nie jest wcale waŜna.

Aseptyka to nurt filozoficzny.

W gabinecie stomatologicznym powinno być czysto.

Stomatolog powinien być cierpliwy i wykazywać się
empatią.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym etyki zawodowej,

przeczytać uwaŜnie zdania zawarte w tabeli,

zaznaczyć znakiem X prawdę lub fałsz,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

kartki papieru,

−

długopisy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Wpisz w diagram czynności, jakie naleŜy wykonywać podczas stosowania aseptyki.

Czym róŜni się aseptyka od antyseptyki?

Diagram do ćwiczenia 3

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym aseptyki,

wyszukać odpowiednie cechy aseptyki,

przeprowadzić analizę zadań w zakresie aseptyki i antyseptyki,

podać róŜnicę między tymi działaniami,

uzasadnić konieczność stosowania aseptyki i antyseptyki,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 4

Korzystając z aktów prawnych z zakresu gospodarowania „odpadami medycznymi”

odpowiedz na pytania:
1.

Jakie obowiązki w świetle aktualnych przepisów prawnych spoczywają na wytwórcach
„odpadów medycznych”?

Jakie „odpady medyczne” powstają w gabinetach stomatologicznych?

Dlaczego problem „odpadów medycznych” jest przedmiotem regulacji prawnych?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś

zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym gospodarowania odpadami medycznymi,

wyszukać w Internecie akty prawne regulujące gospodarkę „odpadami medycznymi”,

Aseptyka

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przeprowadzić analizę tych aktów,

odpowiedzieć na pytania,

wykazać związek między „odpadami medycznymi”, a ochroną środowiska,

przedyskutować wnioski w grupie,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 5

Wpisz w diagram cechy gabinetu lekarskiego, który jest przyjazny dla pacjenta. Jaką rolę

w gabinecie lekarskim pełni higienistka stomatologiczna? Jakie działania powinna podjąć
higienistka stomatologiczna w sytuacji, gdy w gabinecie wybuchłby poŜar?

Diagram do ćwiczenia 5

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeprowadzić analizę czynników, które będą wskazywały na pozytywną ocenę
higienistki stomatologicznej i gabinetu stomatologicznego z punktu widzenia pacjenta,

wpisać najwaŜniejsze cechy do diagramu,

przeprowadzić ocenę cech, jakie musi spełniać gabinet lekarski,

określić rolę higienistki stomatologicznej w gabinecie stomatologicznym,

określić działania jakie naleŜy podjąć, gdy zauwaŜymy poŜar,

przeprowadzić dyskusję w grupach,

zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

przepisy BHP,

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia.

Gabinet
lekarski

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować zachowanie etyczne higienistki stomatologicznej?

2) rozróŜnić czynności aseptyki i antyseptyki?

3) uzasadnić konieczność przestrzegania zasad BHP w gabinecie

stomatologicznym?

4) zastosować przepisy ochrony przeciwpoŜarowej?

5) wskazać źródła prawa dotyczące gospodarowania „odpadami

medycznymi”?

6) rozróŜnić dokumentację stomatologiczną?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi.
Tylko jedna jest prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 45 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Szczoteczki do mycia zębów nie naleŜy przechowywać

w kubeczku.

blisko pasty do zębów.

w zamkniętym pudełku.

w łazience.

Głównym składnikiem w pastach działających przeciwpróchniczo jest
a)

fosfor.

woda.

olejek eteryczny.

fluor.

3. Nici stomatologiczne słuŜą do

zabezpieczania migdałów.

zabiegów stomatologicznych.

czyszczenia przestrzeni międzyzębowych.

technologii farmaceutycznej.

4. Higiena jamy ustnej polega

tylko na regularnym myciu zębów.

tylko na płukaniu jamy ustnej.

tylko na nitkowaniu.

na myciu zębów, płukaniu i nitkowaniu.

5. Węglowodany

powodują wzrost zębów stałych.

b) tylko zmieniają pH jamy ustnej.

tylko powodują próchnicę.

d) powodują próchnicę i zmieniają pH jamy ustnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Krwawiące dziąsła to objaw

rosnącego zęba.

b) polepszenia się stanu jamy ustnej.

paradontozy.

d) wad Ŝuchwy.

7. Fluoryzacja to metoda

barwienia zębów.

b) dostarczania zębom fluoru.

mierząca poziom śliny.

d) borowania zęba.

8. Lekarz postępujący wedle zasad etycznych nie powinien

pobierać dodatkowej opłaty za wizytę.

b) być otwarty do pacjenta.

wyraŜać swojej empatii.

d) mieć zawsze dla chorego czas.

9. Dieta pozwalająca utrzymać zdrowe zęby to dieta bez duŜej ilości

witamin.

minerałów.

fluoru.

węglowodanów.

10. Fluor znajduje się w

krwi.

mózgu.

zębach.

pastach do butów.

11. Najlepiej Ŝuć gumę zawierającą

cukier.

mentol.

ksylitol.

olejki eteryczne.

12. Stomatolog powinien

stosować się tylko do części ustaw w Kodeksie Etyki Lekarskiej.

brać udział tylko w wybranych szkoleniach.

stosować się w pełni do zasad etyki i przestrzegać Kodeksu Etyki Lekarskiej.

przestrzegać tylko Kodeksu Etyki Lekarskiej.

13. W gabinecie stomatologicznym powinno przestrzegać się zasad

a)  aseptyki.
b)  antyseptyki.
c)  preaseptologii.
d)  aseptyki i antyseptyki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14. Objawami próchnicy są

a)  bóle w klatce piersiowej.
b)  zawroty głowy.
c)  bóle zębów.
d)  krwawienie dziąseł.

15. Lekarz składa przysięgę według praw etyki

a)  Sokratesa.
b)  Hipokratesa.
c)  Seneki.
d)  Arystotelesa.

16. Głównym składnikiem w płynach do płukania jamy ustnej jest

wapń.

woda.

chlorheksydyna.

potas.

17. Badania epidemiologiczne w profilaktyce próchnicy są

nieistotne.

b) istotne jedynie wśród młodej populacji.
c)

bardzo istotne i analizowane.

d) rzadko brane pod uwagę.

18. Stomatolog powinien

wyrywać zęby.

b) być miły i otwarty.
c)

być miły, ale nie przyjmować pacjentów po godzinach.

d) być konkretny, bez empatii.

19. Triclosan to związek działający

antybakteryjnie, przeciwzapalnie, przeciwbólowo.

b) tylko antybakteryjnie, przeciwzapalnie.
c)

tylko antybakteryjnie.

d) uspakajająco.

20. Metoda okręŜno-szorująca polega na umieszczeniu szczoteczki pod kątem

45º.

b) 35º.
c)

90º.

d) 40º.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko…………………………………………………….…

Zapobieganie próchnicy zębów

Zakreśl prawidłową odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

Batczewska

E.:

Elementy

emocjonalno-motywacyjne

decyzji

leczeniu

stomatologicznym

dorosłych

pacjentów.

Badania

ankietowe.

„Magazyn

Stomatologiczny”, 1999

Jańczuk Z.: Profilaktyka profesjonalna w stomatologii. PZWL, Warszawa 1999

Karski J.: Promocja zdrowia. IGNIS, Warszawa 1999

Rosłan-Szulc K.: ABC Twoich zębów. Endirpol, Gdańsk 1994

Studzińska-Pasieka : Angielski dla stomatologów. Bestom, Łódź 2005

Volz U.: Dbaj o zęby. Interspan, styczeń 2006