STEFAN ŻEROMSKI

DZIENNIKI

TOM VI

[TOMIK   DZIEWIĘTNASTY]
od 23 listopada 1888 r do 23 czerwca 1889 r.l

W obcy się naród, który was nienawidzi, obrócicie...
SKARGA

...Gdy już nieprzytomni
Będziemy, wspomnij ty o nas, o wspomnij! Wszak myśmy z twego zrobili nazwiska 

Pacierz, co plącze, i piorun, co błyska. *
ciele...

SKARGA
23   listopada   (piątek). W  Oleśnicy.

Samotność na wsi, jak pod jednym względem usypia rozbudzane ruchem umysłów, 
wirem nowych zjawisk, podmuchami nowych prądów myśli i uczucia — tak pod innym 

zbiera człowieka do kupy, rozgląda się w rzeczach zebranych, niby przez 
mikroskop się w nie wpatruje, samego cię analizuje, więcej a dłużej i poważniej 

myśleć każe. Jakoś _tak jest, że tu, absolutnie samemu sobie zostawiony, 
zastanawiasz się nad rzeczami, które tam, w Warszawie — ramion byś ruszeniem 

pominął. Powiedziałbym, gdyby to rzeczywista prawda była, że samotność układa w 
całość, co tam po okruszynie, po kawałeczku, po kropelce w głowę kładłeś. Tak by 

było bez wątpienia z takim umysłem logicznym jak Janek *, nawet z takim jak 
Wacław — mnie jak Leonowi W. nowości trzeba, abym nie zasypiał, nowych zjawisk 

trzeba, abym je widział. Charakter już jest taki: wrażliwy.
Lubię ciszę, spokój, mam nawet pewną żyłkę do mizantro-pii, ale lubię bawić się 

ludźmi, lubię patrzeć na rzeczy rażące, na karykatury, na te tak zwane typy... 
Co mi z nich przyjdzie? A ot, co przyjdzie: lubię aktora w życiu rolę^Tak skryty 

jestem, że nikt, bezwzględnie nikt mnie nie znay Niegdyś najbardziej znała mię, 
a odczuwała przynajmniej Helena — przez swe serce, dziś rozeszliśmy się na 

zawsze i sam jestem. Nie wyobrażam już sobie, jak bym przed kobietą, którą bym 
najserdeczniej kochał — serce odkrył... Co bym mówił?

Zasady Taine'a — wszystkie — przypadają mi do gustu, a kardynalnej pojąć nie 
mogę *. Jakaż to w człowieku jedna zasadnicza jest cecha? Jakaż ona jest we 

mnie? Zdaje mi się, że rzecz tę tak odkryć trudno w psychologii, jak w 
fizjologii — komórkę życia. Cóż jest główna rzecz? Krytycy warszawscy, a 

psychologami mienią się oni wszyscy, nie zadają sobie trudu tyle: ktoś jest 
poetą — a więc ryczałtem wołają, że zasadniczą cechą tego człowieka — uczucie i 

basta. Tendencjoniści dodadzą jeszcze, według ich rozumienia rzecz arcypotrzebną 
— uwagę, że to niedobrze, gdyż w naszych ciężkich czasach itd. Główna cecha 

człowieka — rzecz nader ciekawa, a cóż mówić o głównej cesze, o nerwie nerwów 
społeczeństwa? W sobie go znaleźć tyle trudno, a cóż w całości?

Niegdyś, po komedii Lubowskiego My się kochamy, mówiłem sobie, czy nie główną, 
nie najgłębszą rozdźwięk rodzącą w całym tym organizmie — to jest, że kochać się 

pr/estajemy wzajemnie... Tak to w historii wygląda, tak to i dziś wygląda. A 
przecież — nie.

A tenże Sienkiewicz, na książkach którego naród egzamin bezwiednie zdał, że 
tęskni za czymś, a ten Larik za dziesię-ciogroszówki sprzedawany przez 

Paprockiego *, a ten Jeż, wołający jak Skarga, jak dzwon na trwogę bijący, a 
Konopni-cka w jej trzecim tomie, a Szymański *, a lista na Skarb Narodowy, a ten 

zmięty, zbrudzony tomik Rzeczy o obronie czynnej'? Sąż to złudzenia, utwory 
literackie, <"zy to jest załamanie rąk ostatnie i ostatni krzyk — i ostatni gest 

narodu, umierającego w hańbie? Wiemyż, że „palą nas przeklętych pęt rzemienie" 
*, czy tylko deklamujemy pięknie? Ach, gdybym wiedział, że jakaś cerebracja *, 

że jakiś oddech gorętszy obejmuje serca, że jakieś „nie pozwalam!" tłumione jest 
namiętnie — znałbym ten nerw. I nie straszyłby mię Prus, i śmiałbym się z 

Dygasińskiego, i nie chodziłbym przyglądać się Bemowi, i nie czytałbym „Prawdy", 
i plunąłbym na nich. Wiedziałbym, że zatoną, rękami machając. Słuchałbym tylko 

wieści o owym bankierze, co za tysiąc rubli kupuje dzieł Mickiewicza i między 
robotników rozrzuca *, z socjalistami bym nie gadał, pogardził „Przedświtem" i — 

robiłbym. A tak, a tak, a tak?

OLEŚNICA, 1888
A tak ten uniwersytet, zarażony socjalizmem i zgangreno-wany przezeń jak 

syfilisem, a tak ta prasa cuchnąca, a tak ten lud, te ośm milionów, a tak ta 
szlachta, podła aż do rdzenia, ciemna aż do idiotyzmu, ta szlachta!... A tak ta 

miłość, ta nikomu nie udzielająca się, pożerająca jednego mnie, miłość wieczna, 
rozłamująca wszystko w dwie połowy, wygania mię od ludzi, rozjada mię jak kwas 

siarczany żelazo, zniechęca mię, obrzydza mi wszystko. Uwierzyć jak Krasiński, 
że musi szlachetniejszy zwyciężyć * — nie zdołam, bo niepodobna, i zdycham w tej 

niewierze, w tym opuszczeniu wśród rodaków, na rodzinnej ziemi, kochając ich za 
wszystko, co popełnili. Niewiara w odkupienie rodzinnej ziemi — znacież to?

Jeża   Historia  o pra-pra-wnuku Franciszki Krasińskiej *. Jeż mówi:

i Hoffmanowej   Dziennik
Jan Jeż jest szlachcicem. Jest przeto spadkobiercą tego posłannictwa, jakie 

szlachectwo dokonać powinno. Jan Jeż przedstawia swoją osobą tę zbiorową postać 
ukształconej części naszego społeczeństwa, która nie zbałamucona fałszywymi lub 

połowicznymi wyobrażeniami o obywatelskich obowiązkach, nie ukołysana, nie 
uśpiona czułostkowością, działa. Postać Jana jest rzeczywistą, jest naszą, do 

tego stopnia naszą, że służy za wychodni punkt życia dla każdego z nas. 
Wyjątkiem on jest pod względem wytrwałości *.

26 XI (poniedziałek).
Dalsze pod tym względem notatki przerwała wizyta w Ko-tuszowie. Pani Józefina w 

zeszłą środę zaprosiła mię uroczyście na sobotę. W ten więc dzień po południu 
pojechaliśmy z p. Janem * — tarantasem, tym naczyniem tortur dla istot 

zmuszonych siedzieć na tylnym koziołku. Ja, jako osoba wysoko w hierarchii 
miejscowej postawiona, uniknąłem naturalnie tortur, lecz biedny stary foszman * 

Michał — miał
10_____________________________________ DZIENNIKI, TOMIK XIX

się za to z pyszna. Koziołek ten ustawiony jest [na] tylnych kołach, każde więc 
szturchnięcie odbija się na siedzącym, co daje się widzieć z kłapania zębami, z 

przycinania sobie języka, z wyprężania się ofiary tarantasowego tryku.
Błoto było piekielne — toteż Michał zabryzgany był do brwi, a na fartuchu 

okrywającym nasze nogi było tego błota ze ćwierć. Drogi tutejsze należą do 
kategorii dobrych, są szerokie i równe. Bokiem biegnie zazwyczaj wyżłobiona od 

czasów Jagiełły kolej. Stoją w niej kałuże, pełne wody czer-wono-żółtej z 
kremową po brzegach pianką. Zdaje się, że jakieś ręce siedzą pod wachlarzami 

tarantasa i ciskają koło nosów siedzących dżentelmenów garście lepkiego iłu lub 
kwarty wody. Okolica równa, pochylona nieznacznie ku Wiśle, poprzerzynana pasami 

lasów hr. Potockiego. Latem musi tu być ładnie — teraz oko nurza się w mgłach, 
otaczających jak watowane kołdry całe lasy, tułających się po nizinach jak dymy. 

Niebo brudne, ziemia o kolorze zgniłych śliwek, wsie i dwory toną w jakichś 
oparach, wyłażących niby z ziemi. Mży drobny deszczyk, wiatr gwiżdże w konarach 

drzew idących bokiem dróg. Mijamy Strzelce pana Stojowskiego, Niziny, Grzybów. 
Widać z góry Staszów, Oględów, Konusmło-ty i tę panoramę pól a lasów, zawsze 

jednaką, a jednak zawsze różną, zawsze zajmującą a mieszczącą w sobie coś 
ciekawego niezmiernie, jakiś urok nieznany, nie dający się nazwać po imieniu 

głos — owo memento me i", co jest tylu a tylu uczuć rdzeniem a przycłesią. Szosa 
Łtaszowska rozbitą jest przez odwożące do Rytwian buraki furmanki p. 

Stojowskiego, jedzie się niby po maglownicy: głowa się kiwa, tarantas gibocze 
się słodko, leniwa senność ogarnia cię. Dobrze, że wiatr ci gwiżdże w ucho, 

jeszcze lepiej, że konie lecą tak szybko.
Naprzeciwko jadą rozmaite furmanki. Z dala wyczekujesz: kto też to jedzie? Chłop 

kiwając się na prawo i lewo i pokrzykując po kilku kieliszkach — hu ha! — tnie 
swe szkapięta, wyciągające szyje i przebierające nóżkami, dalej Żyd

OLEŚNICA, 1888
11

z zakasanymi połami brnie po błocie * do „Staszowie", zabłocony aż do czubka 
swej czapki niebywałego kształtu. Z wyrazem nieopisanej melancholii spogląda na 

nasz taran-tas, na czerwone sukno jego poduszek i zostaje w tyle — marzy pewno 
„o takie bryczkie i takie dwa młode myszures, o swoje dwa syny, co teraz 

wyglądają jemu na szabes. A jemu tak ciężko jest z ten tobół, co on jemu dźwiga 

— a j... Gdzie oni jadą, te głupie dwa panowie? Oni może na bal jadą, oni tam 
będą zjeść całe ćwierć figi, orzechy, ciastki, oni piwo wypiją, oni cygara 

wypalą, co z tego taki duży dym jest, taki biały... Jak oni jadą, te panowie, 
jak oni sobie śmieją... Oni pewno o dzieuchy gadają, o figle różne... Oni nie 

wiedzą, co to iść z taki tobół, aj — oni ani myślą, te polskie panowie. Za co 
oni nie myślą, tylko jadą, a ja — za co tak idę w taki deszcz, po takie błoto i 

mnie takie zimno jest, i mnie tak się jeść chce? Za co oni takie szczęśliwe są, 
a ja nie mam nic — tylko te małe bachury, co oni czekają na mnie i młślą, co ja 

im przyniosę jeść — aj, jakie oni biedne są, te moje bachury..."
Ale oto Grzybów, za Grzybowem skręca się z szosy na lewo, wyjeżdża na górę i 

widać już Kurozwęki i Kotuszów. Konie biegną po przemiękłej trawie drożyny, woda 
rozpryskuje się pod kołami. Zjeżdżamy alejami do Kurozwęk, mijamy je i leciemy 

mrokiem już do Kotuszowa. Wiatr się wzmaga. Zajeżdżamy wreszcie przed dwór. 
Budynki nędzne, stojące na wydmuchu — ale za to dwór... Urządzony z komfortem, 

jaki rzadko daje się spotkać, ze smakiem, z szykiem i modnie. Pani Józefina wita 
nas i prowadzi przez pokój jadalny, salon — aż do „ciepłego" gabineciku, gdzie 

jest miękka do mdłości z rozkoszy kanapka, mnóstwo książek, dzienników, obrazów, 
biblioteczka, ekraniki gustowne, albumy, biu-reczka...

Dziwię się — jakoż to na takim wydmuchu, w polu szczerym istnieje taki kącik... 
Wprost z pola wchodzisz do pokoju, gdzie cię czekają najcenniejsze zdobycze 

cywilizacji...
12

DZIENNIKI, TOMIK XIX
Obok jest pokój sypialny. Widzę łóżka w stylu barocco zestawione na środku 

pokoju obok siebie. Dalej ogromny salon. Pusty. Dwanaście krzeseł w innym 
guście, techniczną nazwę którego znać musi Załęski z Teatralnego placu *. Meble 

te są to maleńkie foteliki o wysokich poręczach, okryte pluszową materią w jasne 
kwiaty. Co za wytwornie gustownym jest taki salon! Nie zdaje ci się, aby na tych 

małych poduszkach zdolną była siadać gruba i niezgrabna szlachta, że 
prawdopodobnie zjawią się tu jakieś osóbki z lokami na białych ramionach, nóżki 

obute w białe atłasowe pantofelki ustawią na ogromnym dywanie, zsuną w krąg 
foteliki i zaczną sobie powierzać tajemnice szeptem, cichaczem, z tajemniczymi 

minami — tajemnice, o których wiedzą wszyscy. W rogach stoją statuje Dian i 
Anakreontów, wyciągając najniepotrzebniej swe nagie gipsowe ramiona, za stołem 

okrytym ogromną kapą stoi kanapka, zdolna chyba pomieścić dwoje narzeczonych i 
to na tydzień przed ślubem. Na stole leży ogromny album w aksamitnej oprawie z 

fotografiami tych tylko krewnych i znajomych, którzy mają przed nazwiskami 
literki... hr.

Przy albumie — edycja angielska wszystkich dzieł Szekspira z przepysznymi 
ilustracjami. Otwieras? go na miejscu założonym ad hoc haftowaną zakładką:

...their perlumle] lost
Take  these  again;  lor  to  the  noble  mind Rich giits wax poor, when giwers 

prove unkind. There, my lord.
HAMLET:

— Ha, ha! arę you honest?
OPHELIA:

— My lord!
HAMLET:

— Arę you fair?
OPHELIA:

— What means your lordship?
OLEŚNICA, 1888

13
HAMLET:

— That ii you be honest and iair, you[r honesty] should admit no dis-course to 
your beauty...*

Na bocznym stoliczku ozdobne wydanie Mickiewicza obok urny na bilety wizytowe — 
z literkami hr. przeważnie. Za salonem pokój stołowy, ogromny, widny. Pośrodku 

stół okrągły, szafa na porcelanę, w rogu szafka na koszyczki srebrne z jabłkami 
i tace. Wkoło ścian wyplatane krzesła. Na ścianach do ośmdziesięciu małych 

rysunków, przedstawiających armię polską we wszystkich jej gatunkach i 

odmianach. Ks. Józef pod Lipskiem, Chłopicki, żołnierze napoleońscy, Księstwa 
Warszawskiego, kościuszkowscy, Kongresówki, roku 31. Są to oryginalne rysunki 

pana Rupniew-skiego, złożone w darze pani Józefinie. Rzeczy nader ładne i miłe. 
Najadłszy się, napiwszy — gość z przyjemnością ogląda ładnie malowane konie... 

„ojców naszych". Mniej inteligentny lub nie informowany zupełnie gość pod 
względem historii — bierze te wszystkie postacie za gwardię cesarską i, jeżeli 

jest „popisowym" *, marzy o zapisaniu się w jej szeregi.
Wiatr gwiżdże, dobija się do okien, zasłoniętych firankami, mającymi wygląd tak 

dziewiczy, biały, strwożony, jakby były piętnastoletnimi panienkami. Siedziemy z 
panią Józefiną w gabineciku: ona na otomance, ja naprzeciwko, na fotelu. Lampa, 

wniesiona przed chwilą przez niebywale starego lokaja, rzuca na nią ten 
tajemniczy półcień, za jakim potrzebują ukrywać się jedynie kobiety mniej od 

pani Józefiny piękne. Ona śliczną jest i w blaskach słońca. Co za klasyczna 
głowa! Całe pokolenia piękna składać się musiały na te rysy tak regularne, tak 

harmonijne w ich wytwornym, iście arystokratycznym układzie. Ogromne bogactwo 
jasnych włosów, nos prosty, grecki, usta z lekko pochyloną naprzód dolną wargą — 

a oczy, oczy bez blasku, bez wyrazu, milczące, zamglone, ogromne, 
bladoniebieskie, oczy istot prze-

DZIENNIKI, TOMIK XIX
i

żytych, z wystygłymi sercami, z próżnią w duszy, z jakąś troską, błąkającą się 
jak maleńkie elektryczne światełko gdzieś tam za rogówką, gdzieś tam w głębi 

mózgu. Gibką, wysmukłą, wysoką talię opasuje szlafroczek w pasy, ściągnięty w 
stanie paskiem.

— Czy wyobraża sobie pan nudy wiejskie, gdy taki wicher huczy tam gdzieś, gdy 
nie ma nikogo — i tak ciągle, ciągle...

— W tej chwili niepodobna mi ich sobie wyobrazić — w żaden sposób.
W oczach ślicznej gospodyni jest zapewne, gdy to mówię, jakiś wyraz, lecz za ich 

powłoką możesz domyślać się zarówno wyrazów: „ach, jakżeś wysoce głupi...", jak 
i wyrazów: .,można z nim coś przeprowadzić — mówi jako tako..."

Zachowania pozorów gwoli zmienia się temat rozmowy.
— Panie, śmiertelnie nudnym jest zachwalany przez pana Dewajtis.

— Rzeczywiście — intrygi prawie żadnej, idea tylko...
— Ach, idea... Ale i Larik pański nie podoba mi się. ani mnie, ani Kaziowi *.

— Cokolwiek za poważny jest cały ten l, •;.'•< — przyznaję, lecz...
— Nie lubię takich utworów. Za to za Ta.ne'a i za Heinego jestem panu wdzięczną.

— Jakżem szczęśliwy, że podobają się pani ulubione moje książki.
Wjeżdża piastunka z małym bobkiem trzykwartalnym, przerywając na szczęście 

nieszczęsną krytykę literacką. Pamiętam o starej zasadzie: „dziecko na rękę, 
matkę za serce" — zachwycam się na mocy tej zasady oczami maleńkiej Mani, 

noskiem (zasmarkanym), pieszczę ją, bacząc jednocześnie, by mój tużurek nie 
przyczynił się do zmniejszenia uczuć „matki" w razie wypadku, chodzącego często 

po małych Maniach. Szczęściem obchodzi się bez szwanku. Pani Józefina
OLEŚNICA, 1888

15
chwali się swą córką z komizmem dwudziestoletnich matek i na tę jedne chwilę 

pozbywa się maski salonowej, na tę jedne chwilę.
Pana B. nie ma, pojechał na polowanie do Niecisławic wraz z panem Jarosławem, 

pijemy więc sami kawę. Pani Józefina jest do egzaltacji gościnną, tak dalece, że 
sama przynosi papierosy i słodzi kawę. Staram się być dżentelmenem w każdym 

ruchu, a więc jem jak karbowy dużo sucharków, palę po kawie z precyzją lorda-
majora, a mówię o naszej podróży, o pogodzie, o położeniu Kotuszowa z płynnością 

stylową hr. Tarnowskiego *, o co zresztą pani Józefina zdaje się wcale nie dbać. 
Pan Jan mały bierze udział w rozmowie, więcej natomiast zagłębia się w smak 

ciastek i wybornego tytuniu.
Wreszcie słychać wrzawę na ganku: panowie powrócili. Powrócili panowie konno, 

wpadają też do pokoju w długich butach, zabłoceni jak dzikie konie. Jest ich 
trzech, tj. p. Kazimierz, Jarosław i brat młodszy pierwszego, p. Władysław z 

Niecisławic. Obaj służyli w wojsku austriackim, a wyszli z rangami feldfeblów. 
Znać to, bo wrzeszczą i rozstawiają szeroko nogi, plują przez zęby i widelcami 

wydłubują sobie zęby — przyznają się zresztą ze szczerością, że pod względem 

wszelkich filozofij zrzekają się rozmów i dysput. Mówią przeważnie o koniach, w 
towarzystwie męskim — przeważnie o dziewczynach. Tu i tam zyskałem sobie głos, a 

nawet zwróciłem na siebie uwagę trafnością uwag pod pierwszym względem, a 
wytrawnością sądu, zapasem anegdot, gruntowną i wszechstronną obfitością wiedzy 

— pod drugim.
Bigos wnoszą! „Piersio Chrystusa czerwona siedmią ranami!" — co za swada, co za 

humory, co za dowcip... Wydaje się, że to czasy Reja, wydaje się, że ta dzielna 
szlachta, której „wszystko dałeś, co dać mogłeś, Panie..." *, na końcach szabel 

rozniesie choćby diabelskie zastępy. Ale nie rozniesie ta szlachta na końcach 
szabel nic, nosi tylko na końcach widelców kawały baraniny w paszcze, ogromne 

jak jaskinia pod-
DZIENNIKI, TOMIK XIX

wawelska, toteż tłustą jest jak „biki" — i to cała jej wielkość, zasługa i 
posłannictwo.

Spiemy w gościnnym pokoju. Czterech brysiów w jednym pokoju... Harce godne pióra 
Boccaccia. Podlewają sobie wzajemnie materace, rzucają na się butami, biją się 

batami, podstawiają pod nos waterklozety przenośne, ciskają drewnami, zwłóczą z 
łóżek, wyrzucają za drzwi, sypią pod kołdrę cukier miałki, podkładają drewna pod 

poduszki, a klną. Jest wesoło w ten sposób aż do drugiej w nocy. Jarosław koniec 
końców śpi na podłodze, gdyż jego materace są mokre.

W niedzielę jedliśmy ze sześć razy i mówili anegdotki. Ja na tym polu zyskałem 
wieńce laurowe, sympatią całego towarzystwa, nie wyłączając pani Józefiny.

Chcąc ją zdobyć, trzeba by tylko działać natarczywie a szybko. Pieszcząc się z 
mężem, umyślnie odgina suknię aż do kolana, wychodząc do swego sypialnego pokoju 

w sobotę po dystyngowanym dobranoc, pozostawiła drzwi półotwarte, stanęła w nich 
i uśmiechając się, kiwała głową... aż zbytecznie zachęcająco. W niedzielę, gdy 

wyjeżdżaliśmy, stała na ganku — wiatr szalony podginał suknię, odsłaniając łydki 
w czarnych pończochach. Wiedziała, że się im z nabożeństwem przyglądam, i rada 

była z tego. Trzeba by jednak chwili saculu.iści absolutnej, a tej nie ma.
Wracając wstąpiłem do Józefa*. Był tam na uralnie pan R. i pan Juliusz S. — pili 

piwko. Józef zakomunikował mi szczególną nowinę: Teofil * przywiózł z Warszawy 
wiadomość, jakoby u mnie robiono rewizją, gdyż jestem socjalistą (siei). Wskutek 

tego prawdopodobnie nie pisano do mnie ani z Cho-brzan, ani z Kroblic. A — Bóg z 
nimi. Ciekawym tylko, czy Teofil sam wykoncepował tę komiczną wieść, czy też 

nałgał mu kto, dobrze w takim razie poinformowany o mnie *. Gorszą rzeczą jest 
to, że Józef wie coś o mnie i Helence P., lecz nie chciał się wygadać, co 

właściwie. Jeżeli p. Michalina czytała ów liścik, pisany po francusku — to 
jestem tak zgubiony, że nie pozostaje mi nic innego, tylko siąść Ł płakać W ta-

OLEŚNICA, 1888
17

kim razie nie zobaczyłbym już może nigdy Helenki. A byłaby to prawdziwie smutna 
rzecz. Myślę i marzę nieraz o tej dziewczynce i myślę o naszym spotkaniu; jeżeli 

tylko ona sama list czytała, wyobrażam sobie jej minkę i oczy takie wesołe jak 
oczy małego kota. Byłem u Józefa kilka minut zaledwie, toteż nie mogłem się nic 

treściwego dowiedzieć. Oglądaliśmy araby Popielą. Szeryf i Bachmat zawsze 
ślicznie się prezentują.

Wracaliśmy tą samą drogą w taki deszcz, że oczu nie można było otworzyć. 
Zaszyłem się w futro jak dziki zwierz, nasunąłem na oczy czapę i czekałem, póki 

się ten cały tarantas nie wywróci w rów. Szczęściem dojechaliśmy szczęśliwie.
Wyobrażam sobie, z jaką trwogą wymawiają obecnie moje nazwisko w Chobrzanach, a 

może i w Dmosicach. Socjalista! Co za hańba — walczyć przez dwa lata z 
socjalizmem, zamierzać zadać mu cios śmiertelny za pomocą powieści Boro-wicz, 

nienawidzić tego kierunku z całej duszy — i być koniec końców ogłoszonym za 
socjalistę... Józef był pewny, że uciekłem z Warszawy i ukrywam się gdzieś 

tutaj. Zresztą — pal diabli bajki!
Myślę o Helutce milutkiej. Ileż razy przypominają mi się rozmowy z nią i 

prostota dziarska i wesołość tej faceteczki. Dałbym wszystkie za nią.
II

Jutro ma przyjechać pani Józefina i zabawić przez cały dzień. Pan Z. i p. Jan 

jadą po południu do Stopnicy. Ciekawym, jak to będzie i czy co będzie? — Nic nie 

będzie, a choćby i było, to co mi z tego się zawiąże? Trocha śmiechu... Choć ja 
lubię inteligencją i piękność nawet tak nisko ukrytą...

27 XI (wtorek).
Panna Łucja postępami pod względem historii polskiej aż mię cieszyć poczyna. 

Pamięta, a przynajmniej usilnie stara się pamiętać daty zalecane przeze mnie. 
Zdaje sobie nawet

2 — Dzienniki t. VI
18

DZIENNIKI, TOMIK XIX
czasami sprawę z tego, że Bolesław Krzywousty źle zrobił, dzieląc państwo między 

synów... Lepiej już mówi po polsku, lecz pisze jeszcze po francusku dyktanda 
polskie. Literatura jest dla niej za wczesną. Właściwie nauka literatury jest 

nie to, że niepotrzebną, lecz niemożliwą dla istot nie umiejących dobrze języka. 
Uczy się życiorysów, wylicza pieśni i poematy Kochanowskich i Klonowiczów, ale 

jest to suche jak algebra. A papa życzył sobie, aby koniecznie przewędrować 
„całą" literaturę. Brniemy więc po Górnickich i Starowolskich.

Pan Jan... stanowczo nie zdaje sobie sprawy z tego, czego go pouczam. Za żadne 
skarby świata nie „zapamięta" dwu dotychczas dat historii, do czego go z 

wrodzoną mi elokwencją namawiam. Chcę, ażeby pamiętał śmierć Krzywoustego i 
Łokietka. Wbiłem mu w głowę rok 1333 *, ale zyskałem na tym tyle, że wszystko 

teraz dzieje się w roku 1333.
Czasami zadaje on mi pytania, po których robi mi się tak, jak to mówią, jakby mi 

kto w papę dał. Pyta mi się np., co to jest medycyna. Młodzian ten staje do 
wojska, mówi po francusku i po niemiecku, „nieźle" prezentuje się w salonie... 

Dziś miał on sprawę w sądzie miejscowym o zabicie psa chłopu. Poszedłem na ową 
sprawę: zasądzono go na 10 rs. kosztów. Wtedy zwymyślał pisarza sądu, nagadał 

głuos;w i wyniósł się z trzaskiem. Ja zostałem tam jeszcze i przyglądałem się 
chłopom. Będę do tej kancelarii chodził często. Inteligencją chłopa można dobrze 

zobaczyć w takim sądzie: wysila się on tam na wymowę, broni się nieraz jak lis 
do muru przyparty, kręci i napręża swój mózg. Dziś nie słyszałem nic jeszcze, bo 

byłem w towarzystwie tej szlachty, za którą przyszło mi się wstydzić, nawet 
wobec chłopów.

Byłem jeszcze w sądzie, gdy przyszedł tam pan B., który wraz z panią Józefiną 
przyjechał był podczas mej nieobecności. Wróciliśmy do domu. Pani J, zawsze 

ładna w swej bluzce... Bardziej jednak od niej zajął mię list Janka *, jaki mi 
doręczono.

OLEŚNICA, 1888
19

28 XI (środa).
Wczoraj po południu pojechaliśmy we trzech, tj. p. B., Jarosław i ja, do Mietla, 

gdzie mieszka młody pan Gustaw Sto-jowskil, syn  o magnackiej  fortunie pana 
Stojowskiego ze Strzelec, o którym Żydzi mówią, że hundert Joskes — ein 

Stojoskes *. Jechaliśmy po wertepach i łąkach, przez Klempie p. Gumowskiego, 
którego tu w Oleśnicy poznałem. Zajechaliśmy już wieczorem. Ugrzeczniony lokaj, 

którego pan B. palnął na przywitanie w kark, wprowadził nas do ogromnego 
przedpokoju, a stamtąd do dwu pokoików, stanowiących całe mieszkanie pana 

Wacława. Wyszedł na nasze spotkanie facet młody, średniego wzrostu, lat 25, 26 
może, o prześlicznej powierzchowności. Nos orli, oczy ogromne, niebieskie, z 

takim ogniem dzikim w spojrzeniu, jakiego nie widziałem chyba nigdy.   Wąsy 
duże, płowe, okrywają usta jakby złożone do pocałunków, nie golona ze dwa dni 

broda znaczy się czarnła-wo, nadając twarzy wyraz marsowy. Białe jak alabaster 
czoło odbija się od tła całej twarzy o kolorze rdzawym, ogorzałym, nasyconym 

krwią. Twarz ta drga, migoce uczuciami, porywami, gwałtem uniesień, junactwem. 
Krępy, zbudowany mocno, kark gruby i krótki, włosy układają się w karby Iśknią-

ce — piękny mężczyzna. Ubrany z  szykiem,  z przesadnym szykiem: długie buty 
modne o twardych cholewach nie dosięgają kolan,  spodnie   obcisłe  ciemnożółte, 

jasna   żakieta, lgnąca do jego ciała jak do ciała kobiety. Ruchy ma 
dystyngowanie powolne, zimny w obejściu, po pańsku grzeczny. Pierwszy pokoik — 

sypialny: łóżko żelazne, dywan, Matka Boska, biurko, na nim kalendarze 
humorystyczne,  „Kolce", „Kurier Warszawski".   Na   przeciwległej   ścianie   

mnóstwo broni: trzy lankastrówki *, kindżał, dwa pistolety, kordelas, rewolwery, 

topór strażacki, liny. Drugi pokój — to salonik: meble staroświeckie, darowane 
mu widać przez papę, szafka

S8Ś
1 Tak  omyłkowo w autografie; jak wynika  z dalszych  zapisów  tego tomiku —   

młody  Stojowski miał  na  imię Wacław.
20

DZIENNIKI, TOMIK XIX
z książkami, stoliczek z zeszłorocznymi „Kurierami", jakiś oleodruk na ścianie — 

dużo świec w zganianych z rozmaitych stron lichtarzach.
Jest to rzeczywiście junak: skończył gimnazjum w Krakowie i wrócił na wieś. 

Ojciec jego dzierżawi dobra Stopnic-kie, moc folwarków i ma kilka wiosek 
własnych. Gdy papa wyjeżdżał za granicę, do Paryża, gdzie mieszka jego żona z 

drugim synem, kształcącym się tam w muzyce i piszącym operę Maria Malczewskiego* 
— pan Wacław zbierał wszystkie czynsze dzierżawne z młynów, z tartaków, z 

gorzelni — i hulaj dusza! W Stopnicy wyrzucał garściami dziesiątki srebrne 
cisnącemu się pod oknami knajpy żydostwu, hulał z każdym, kto był na placu... 

Gdy wydał uciułany grosz, zaczął wystawiać rewersa na imię papy. Papa 
powróciwszy — wziął pana Wacława w kleszcze: oddał mu folwark Mietel, z którego 

nie płaci nic nikomu, dochód zaś bierze na swe potrzeby. Opowiadano mi, że żyje 
tylko z komisarzem włościańskim, z naczelnikiem powiatu, z oficerami. Spił się 

kiedyś na amen i znowu ciskał Żydom pieniądze.
Siedziemy tedy w salonie i rozmawiamy o ważnym fakcie. W Oleśnicy proboszczem 

jest ksiądz, staruszek niedołężny. Tego pod surową kuratelę wziął świe:, 
przybyły wikary. Otóż pan Wacław pojechał, aby odwieddć proboszcza parę dni 

temu. Tymczasem wikary nie pozwolił mu mówić z proboszczem na osobności. Pan 
Wacław zaskarżył c,o do dziekana, a rozsrożony jest tak, że groził wczoraj 

użyciem drogi „nieszlachetnie wprawdzie brzmiącej, ale koniecznej" — skargi do 
naczelnika powiatu. Rozmowa na ten temat trwa jeszcze, gdy do przedpokoju wsuwa 

się jakaś figurka i zaczyna szeleścić nogami. Gospodarz, nie widząc, kto tam, 
woła:

— Kto mi tam, u diabła, łazi?
— Dobry wieczór, jaśnie panu, przepraszam.., to ja... artysta.

— Co za artysta?
— Ze Stopnicy, jaśnie panie, dajemy jutro spektakl... może by JW...

OLEŚNICA, 1888
21

— A to pan, panie S.? Aha... — mówi pan Wacław, przyjmując artystę na progu 
pierwszego pokoju. — A jakież siły pan posiadasz, co?

— I na jakość, i na ilość...
— Głównie o jakość mi chodzi. A żona pańska czemu nie roznosi biletów?

— Słaba cokolwiek, JW. Panie, nie mogła.
— Aktorki masz pan ładne?

— Są, są, jaśnie panie.
— Ale czy możebne, pytam, czy warte?

— Są, jaśnie panie.
— Dobrze, będę razem z naczelnikiem i komisarzem, zostaw pan dla mnie kilka 

biletów — adieu...
— Sługa jaśnie pana... moje uszanowanie.

Epizod ten zmienia tok rozmowy. Wnoszą butelki starego miodu, papierosy i 
cygara. Pan Wacław częstuje nas fotografiami — tymi kawalerskimi — co sprowadza 

rozmowę na weselsze tory. Kończy się ona ostatecznie na komach. Spór o to, czy 
jakaś Harda, klacz pana Wacława, jest „przystojniejszą" od Mohorta — trwa tak 

długo, że zaczynam ziewać. Ziewam też aż do chwili wyjazdu, pomimo to, że toczy 
się przed oczyma moimi targ o owego Mohorta, do ekstazy doprowadzający trzech 

dżentelmenów. Pan Wacław jest bliskim krewnym mojego chlebodawcy — czasami więc 
dżentelmeni wymyślają sobie wzajemnie. Na szczęście jedziemy. Przy pożegnaniu 

pan Wacław czuje się w obowiązku zapewnić mię o jego szczęściu i przyjemności z 
powodu poznania mnie. Mruczę coś w odpowiedzi — wsiadamy, jedziemy.

Pan Wacław był narzeczonym panny Orsetti z Ujazdu, lecz puścił ją „w trąbę". 
Słyszałem o tym historyjki będąc jeszcze w Chobrzanach, jestem więc szczęśliwy z 

poznania go. Szczęście moje przerywało jednak co chwila szturchanie się i 
przechylanie na wsze strony maleńkiej bryczulki, jaką jechaliśmy.

22 .                                                  DZIENNIKI, TOMIK XIX
Wieczorem, po kolacji urządzaną zwykle bywa zabawka w salonie. Pan Gustaw Z.* 

dobrze gra na fortepianie, młodzież tańczy. Są trzy panie: pani Józefina, panna 
Łucja i panna... Emma Graess. Jarosław tańczy jak baletnik. Po tańcach następują 

śpiewy — chóralne i solowe, deklamacje, wypowiadane przez Jarosława, i 
opowiadanie „dowcipnych kawałków". Gdy nie ma pań, nawet p. Z. puszcza się na 

tego rodzaju tłuste kawałki wobec swych dwu synów, z których młodszy nie jest 
pełnoletnim. Dziwnie wygląda ten stary człowiek, zanoszący się od śmiechu, 

podczas opowiadania jego syna o hecy jakiejsić z lupanaru Zosi...
Pani Józefina... mój Boże, czemu nie obdarzyłeś mię wymową, subtelnych drgnień 

duszy spowiadaczką?! Wiedziałbym wtedy, dlaczego, żegnając się ze mną, 
zatrzymała moją rękę w swojej, w swojej ciepłej, mięciuchnej, atłasowej, czemu 

patrzy nieraz długo, z uśmiechem w bladych źrenicach? To jednak wszystko — do 
czegóż prowadzi? Ja bym chciał pić słodycz ustami drżącymi, a ona pokazuje 

tylko, że pić można, ale trzeba długo i wytrwale czekać. To na nic.
Janek pisze:

Najwyższą wartość dla człowieka powinien posiadać mózg — nie serce, rozum — nie 
uczucie, logika — nie fantazja, rozumne żądania — nie kobiece kaprysy. Wygłosił 

tę prawdę, o ile wiem, jeden z moskiewskich nawet poetów: „H JKHTB xony, HTo6 
MbicJiMTh u cipa^arb..." * " Czy logika sama może dać człowiekowi zadowolenie, 

czy w ogóle człowiek prawdziwie inteligentny może być kiedykolwiek zadowolony z 
siebie — inaczej, czy człowiek rozumny może być szczęśliwy — i to stale, gdyż 

inaczej szczęście nie posiada wartości — to pytanie inne, lecz faktem jest, że 
światem, czyli stosunkami ludzkimi, rządzić ma i rządzi widocznie nie uczucie, 

lecz rozum. Prawda, że uczucie i przyjaźń przepysz-
0 Zabawny Jaś, zdaje mu się, że stiadat' myśleć, rozumować, nie: czuć.

znaczy także
OLEŚNICA, 1888

23
nie nadają się do poezji, a ponieważ życie ma chwile czarujących szałów, czyli 

chwile poezji, a zatem w tych minutach tylko te dwa elementy odgrywają dość 
poważną rolę, lecz w dobach całych stoi zawsze i stale — proza. Można się 

wzdrygać czas długi od snucia dalszych kon-sekwencyj, a jednak one same płyną. 
Słuchaj, możesz mi nawet na-wymyślać, a umiesz to po mistrzowsku, lecz jeżeli 

zaczniesz ścieśniać, skraplać ten gaz, rozdymający nasze piersi — uczucie, to i 
sumienie diabli wezmą, zagłuszysz dawne odgłosy, echo odbijające się gdzieś w 

głębi nas, te prawdy etyczne, głoszone nam od kolebki, wpajane przez rodziców, 
nauczycieli, prefektów... będziesz spokojny, nie będziesz bluź-nił bliźniemu 

twojemu, czyli teraźniejszej młodzieży uniwersyteckiej...
Nie odpiszę na ten list, bo dziecinny za bardzo. Nie pisze tego człowiek, lecz 

młodzieniec, matematyk, utopista, książ-kowicz — człowiek, który nie cierpiał, 
lecz kaprysił, nie kochał, lecz doznawał podmuchów ambicji. Gniewa mię tylko w 

tym potoku pustych frazesów — „wzdryganie się wobec dalszych konsekwencyj". Coś 
on tu chce powiedzieć, lecz obraca w ustach jak złą ślinę. Na wszystkie 

twierdzenia patrzę z pobłażaniem, tylko od Niej * — wara.
Odano mi list. Z adresu nie mogłem poznać, od kogo mógłby pochodzić. Trocha 

strachu łaskotała mię, czy to czasem nie pan P.* odpowiada w imieniu Helenki. 
Rozdzieram wreszcie kopertę i widzę charakter pisma... Celinki. Oto list ten — w 

całości:
Panie!

Czyż Polska mogła istnieć, mając tak silnych mężów, którzy za najlżejszym 
podmuchem wiatru zmieniali swoje zdania, a przed ledwo przypuszczalnym 

niebezpieczeństwem lub niepowodzeniem tracili odwagę i upadali na duchu? Przyzna 
Pan, że mając takich obrońców biedna Ojczyzna nasza upaść musiała. Cóż się 

dziwić kobietom, tym istotom słabym, wątłym, a co najważniejsza, niezdolnym do 
rozsądnego jakiegokolwiek poglądu — tym bardziej do zrozumienia tak wzniosłej 

idei, jak patriotyzm. Pomimo tego, że i ja należę do grona tych upośledzonych 
istot czy stworzeń, co to nazywają je kobietami, jednak słowa raz danego 

dotrzymam i na cel tak szlachetny, jak „burzenie kościołów, wiek-

24
DZIENNIKI, TOMIK XIX

szych gmachów," a szczególniej na utwierdzenie się w przekonaniu, że „dusza 
ludzka — to komórka" — przyszłe Panu obiecaną trzyrublów-kę*; a może w święta 

zobaczemy się w Kielcach, to wręczę ją osobiście, z czego byłabym 
niewypowiedzianie rada, bo zobaczyłabym Pana i pogwarzyła z Nim trochę. Teraz 

niech mi wolno będzie zapytać, dlaczego będąc w Kielcach przez dni kilka i 
spotykając się ze mną prawie codziennie, nie raczył Pan wspomnieć o odebraniu 

biletu mego z życzeniami? Pisze Pan, że „życzenie szczęścia w proch się 
obróciło" — a dlaczego? Prawda, że wyraz to względny, bo każden go sobie inaczej 

tłomaczy, ale czyż człowiek jest tak nędznym stworzeniem, aby przy staraniu i 
pracy nie mógł sobie wytworzyć i zdobyć, choć niezupełnie, ale możliwie znośnego 

życia, aby się czuć o tyle o ile szczęśliwym? Panie Stefanie, żal mi Pana, żal 
młodości, żal tylu lat zmarnowanych i tych zdolności, jakimi matka-natura tak 

hojnie Pana obdarzyła °, a które się marnują.
O, gdybym mogła być gdzie blisko tej Oleśnicy, widywać Pana często, wszelkich 

możliwych użyłabym sposobów, aby wyrwać Pana z tej apatii, nie dałabym tak 
gnuśnieć, rozbudziłabym uśpione życie. Widzę uśmiech pełen ironii i szyderstwa 

na ustach Pana, czytającego powyższy ustęp, ale to mnie nie zraża, owszem, nawet 
zachęca. Z listu Pana uważam, że coraz więcej skrzydła opadają, a razem i siły 

do walki z losem, duch maleje do takiego stopnia, że mając tak stosowną porę do 
rozwijania ciemnych umysłów, rozszerzania postępu i zaszczepiania szlachetnych 

idei, nie próbując — kapitulował Pan, a to dowodzi — braku wytrwałości, jak we 
wszystkim... Mając za towarzyszkę osobę tak inteligentną, że swego ojczystego 

języka nie zna, w wolnych chwilach przygotowywać się do śmierci i rozmyślać o 
nieśmiertelności duszy... Że można w takich warunkach czuć się nieszczęśliwym, a 

iw.el niedołężnym — temu się wcale nie dziwię, ale od czegóż hart męski, silna 
wola?

Mam nadzieję, że Pan się otrząśnie ze smutnych .aiyśli i rojeń, przestanie dążyć 
za niedoścignionym ideałem, zapomni o siwych czy zielonych oczach, bo dobrze im 

się nie przyjrzałam, które Panu bardzo wiele złego zrobiły, a biorąc przykład ze 
mnie, stanie się Pan w całym znaczeniu tego słowa — realistą. I ja bujałam 

kiedyś w obłokach, goniłam za ideałem, marzyłam cudnie uroczo, a dziś — cóż mi 
zostało z tych rojeń? — Zeschła łodyga, odarta z najpiękniejszych listków i 

upajającego swą wonią, cudnego kwiatu,- pomimo tego dziś jeszcze miewam chwile, 
w których muszę zbierać całą siłę woli, aby się utrzymać na ścieżce raz 

wytkniętej. Chcąc rozerwać choć trochę monotonne życie Pana, proszę o 
szczegółowy opis swej uczennicy i tak: czy ładna? czy zgrabna? czy zaszczyca 

Pana swym towarzystwem? jakie rozmowy prowadzą się? czy
Bagatela!

OLEŚNICA, 1888
25

uprzyjemnia Panu czas muzyką lub śpiewem? ° Co prawda lękam się, aby nie było 
tak, jak z Kościuszką i wojewodzianką w Sosnówkach *. Sama nie wiem, czy dla 

Pana, czy dla Jego elcwki te studia niby historyczne będą niebezpieczniejsze? 
Prawdopodobnie dla młodego serduszka biednego stworzonka, niż dla serca 

„dotychczas nieskażoneg o". Radziłabym jednak często powtarzać: „ostrożnie z 
ogniem"! *>

Jak to niejednakowo los rządzi: warunki bytu, jak obecnie, Pana i moje prawie są 
jednakowe, z tą różnicą, że pan odrabia dyktanda i różnice samogłosek i 

spółgłosek, ja wertuję Danta itp., Pan czuje się nieszczęśliwym, a ja spędzam 
czas bardzo przyjemnie i gdyby nie to, czego mi Pan odmawia, tj. chwilowej 

tęsknoty za... niech się Pan domyśli za czym — to czułabym się w zupełności 
szczęśliwą, o ile kobieta może być szczęśliwą, będąc tak absolutnie samą na 

świecie. Wyjazd Pana z Warszawy popsuł moje wszystkie projekta, a nawet poniekąd 
zmartwił: właśnie czekałam tylko na adres Pana, gdyż chciałam prosić o 

zakupienie książek, a ponieważ to dziś do skutku przyjść nie może, to pokornie 
proszę wypisać chociaż tytuły nowszych wydań, trafiających do płytkiego mego 

pojęcia; zresztą, znając mię dobrze, nie będzie to trudnym dla Pana.
Uprzedzam, że jeżeli Pan w jak najkrótszym czasie nie odpisze ze szczegółami o 

sobie i wszystkim, o co wyżej prosiłam, to trzyrublówka nie dojdzie 

przeznaczonego celu, musi więc Pan zrobić to poświęcenie dla uciemiężonej 
ludzkości raz jeszcze i prędko odpisze.

Adieu — Celina
Oto, co znaczy, gdy się facetka rozpisze... Co ona tu nagadała! Bądź co bądź 

cenię te bombastyczności i odpiszę na nie. Lecz po co to, po co?... ^
29 XI (czwartek).

Dnie teraz są prześliczne, ciepłe, niemal wiosenne. Po południu siedzę zwykle na 
balkonie zwróconym ku zachodowi i roztapiam się w całym tym cudzie zachodzenia 

słońca. Sosen dokoła pałacyku tak dużo, że się mieszka prawie w lesie, powietrze 
nadzwyczaj zdrowe, czyste i żywiczne — toteż zdrów jestem najzupełniej, żadne 

dolegliwości płucne
" Eheu, eheu! b Oha!

26____________________ DZIENNIKI, TOMIK XIX
nie męczą mię, kaszel nawet znikł, pomimo że chodzę dużo i jeżdżę często tylko w 

palcie.
Cóż za miłe chwile, gdy ogromne czerwone słońce zapada między ogromne pnie 

sosen, zsuwa się szybko, roztaczając po sobie czerwoną jak rozpalone żelazo 
zorzę. Czasami puszczam się na wędrówkę po parku, a z parku idę do ogrodu. Są 

tam ruiny zamku po Zbigniewie niby Oleśnickim*. Przypuszczam jednak, że to 
szczątki pałacu jakiegoś lub może nawet sztuczne ruiny. Śliczne są tam tylko 

szpalery buków i klonów — iście gotyckie, olbrzymie. Teraz jęczy w nich wicher 
jesienny. Pośród sosen otaczających dom rozrzuconych jest kilka domków w stylu 

szwajcarskim: mieszkanie p. Jana, domek gościnny itp. Śliczne to musi być w 
lecie. Może da los, że odzyskam tu zdrowie, bo tyję zatrważająco: sadło zaczyna 

ze mnie kapać. Ależ bo jedzą! Śniadanie piję jeszcze w łóżku, zaraz później 
drugie mięsne, za godzinę obiad, wkrótce kawa, kolacja z mięsem i herbata.

Dziś rocznica *. Cóż bym dał za to, aby być dzisiaj w Warszawie! Ile tam życia, 
ile wrzawy, ile wieczorków! O czym będą gadać, co napisze Leon, co Wacek? Ten 

ostatni nie odpisuje zupełnie nic. Nie rozumiem, co to maczy, bo obiecywał pisać 
niezwłocznie... A tyle mi na JCKJC liście zależy. Z daleka tylko mogę 

uczestniczyć z nimi w lej „cichej, nocnej rodaków rozmowie" *, z daleka zasełam 
im mój głos. Znają go aż nadto, a przecież rad bym tam być, widzieć ich tylu 

naraz, zgromadzonych pod jednym przynajmniej hasłem.
2   grudnia   (niedziela).

Nie pisałem w ciągu dni kilku, gdyż zabierały mi wieczory rozmaite rozrywki — 
zresztą zleniwiałem jakoś nawet do dziennika. Bawię się!...

Dziś mieliśmy recepcją, z jakiego powodu — nie wiem,
OLEŚNICA, 1888

ale była. Rano pan Jan jeździł konno i spraszał sąsiadów przeważnie. Przyjechali 
więc: pan Gumowski, pan Jezierski, pan Mikucki, państwo Bronikowscy. Pan G., 

starzec siwiuteńki, z długą brodą — ukończył ongi dwa uniwersytety, opowiadają, 
że „trzy litery do Encyklopedii obrobił" * — obecnie zaś nic nie mówi. Kiedy mu 

zarekomendowano mnie, mruknął:
— A... słyszałem...

Co mógł słyszeć? Opowiadania Jarosława, że „ślicznie deklamuję". O rozpaczy! Pan 
G. zajęty jest polityką, Keni-giem, Bismarckiem, Boulangerem. Gdy w rozmowie z 

panem Jezierskim niepochlebnie coś wspomniałem o „Kraju", obruszył się na mnie:
— Ho, ho — to mądry almanach. Nie mówi wszystkiego, co myśli, ale...

Mniejsza o niego: schodzi z poła, nic już nie znaczy na świecie; ciekawsi są 
młodzi.

Pan Jan Jezierski — zięć pana G. — dżentelmen wiejski, kierujący się na 
poważnego obywatela. Salonowiec, możliwie doskonały człowiek z towarzystwa. 

Śliczny, niewielki, jasny blondyn, z różową twarzyczką, ubrany tak modnie, że 
nie chce się już po nim ubierać się wcale, mówi francuszczyzną wykwintną i 

łamaną angielszczyzną, lubi teatr i czyta wiele, zajmuje go literatura, sztuka, 
koncerta, gra doskonale nawet Beethovena. Witając się, pochyla cały swój korpus 

tak nisko, że widzi się nagle dwa guziki, przyszyte nad tylnymi kieszeniami jego 
genialnego żakieta. Bierze ochota prosić go, aby się tak jeszcze raz ukłonił... 

Zna na palcach mody. Opowiadał pani Józefinie, jakie obecnie noszą suknie, a 
więc:

— Kolory jaskrawe w ogóle. Stanik stanowczo różni się od wetman *, żaboty 
wymagalne, również paski. Materie przeważnie w pasy szerokie. Kołnierze wysokie. 

Turniury * zarzucają, dając pierwszeństwo gabrielom * itd.
Ze mną mówi o mym zawodzie: o literaturze. Rozpaczliwe

28
DZIENNIKI, TOMIK XIX

sądy o Mickiewiczu wysłuchiwać muszę z powagą i potwierdzać z pewnym zapałem. 
Jest to może najbardziej dodatni człowiek z towarzystwa, aż do znudzenia podobny 

do wszystkich ludzi z towarzystwa: sport, kobyły, wyścigi, moda, zwyczaje 
towarzyskie świeżo dostrzeżone w Warszawie, stosunki i koligacje. Ach, nie! — 

nie chce się tego opisywać dokładnie, bo coś boli, jakiś śmiech występny gryzie 
serce. Nic! — jedno nic.

Pan Mikucki ukończył Dublany, był oficerem w wojsku austriackim, obecnie 
zarządza kluczem p. Stojowskiego. Mężczyzna ogromny, elegancki, inteligentny, 

mówi kilkoma językami, dowcipny, przenikliwy, sympatyczny Galicjanin — czuje się 
tu w obcym kraju, mówi, że Vaterland* jego jest „tam". Człowiek austriacki. 

Wiedeń jest jego stolicą, tam bawi najczęściej. Czytałem o takim w komediach 
Bałuckie-go, przyjemnie mi więc, że go zobaczyłem w życiu. Daje się zauważyć 

różnica między wymienionymi wyżej i panem B. To szlachcic — tamto osoby z 
towarzystwa. Ten krzyczy, mówi głośno, trudno mu się dobrze znaleźć, ciemny w 

guście Józefa S. *, nie umie mówić nie o koniach, łże głupio, choć dobry chłop z 
flakami. Pani Józefina już mię nic zaciekawia: czyta nawet wstępne artykuły 

w ,,SJowie", ale nic z tego nie wie, czyta z nudów. A zresztć . gnój to jest to 
czytanie, ta literatura, te sztuki, ta cała cywilizacja. Co to wszystko warto? 

Nie chce mi się pisać, wolałbym, zamiast uzasadnić frazes powyższy — w łeb sobie 
strzelić.

4   grudnia   (wtorek).
Nie mogę pisać, gdyż zjadają mię mozolne godziny namiętności strasznych, 

okrutnych, zwierzęcych. „Królestwo, królestwo!" — za kobietę *... Szedłem dziś z 
miasteczka zabłocony po uszy, rozmyślając o tej doli bezkobiecej, gdy wtem tuż 

pod parkiem ktoś woła na mnie:
— Panie, co pan tak sam spaceruje?

Podnoszę oczy: na wzgórku pod płotem stoi cudna dziew-
OLEŚNICA, 1888

29
czyna, wściekle śliczna... Oczy czarne, ogromne, nieopisanie ładne, czarne włosy 

wymykają się spod chusteczki na głowie, wysoka. Dziwię się, jakim szczególnym 
cudem nie skoczyłem ku niej i nie obaliłem od razu.

— Co pan tak sam spaceruje?
— A bo ja szukałem panienki...

— Mnie?
— Tak.

— A kiedy mnie pan nigdy nie widział.
— Ba... ale panienka ma prześliczne oczy.

— No to co?
— To nic. Panienka bywa we dworze?

— O, ja często tam przychodzę do panny Łusi, pan mnie nie widział?
— A do mnie przyjdzie panienka dziś wieczorem?

— Ej... A gdzie pan mieszka?
— Na rogu, na piętrze, gdzie dawniej pan Jan. Po schodach wchodzi się wprost ze 

dworu.
— Wiem, ale psy...

— Nie ma psów wcale.
Obok jest piwnica. Wchodzimy tam. Obejmuję ją, całuję w przecudowne usta. Nigdy 

nie doświadczany szał rozkoszny obejmuje mię. Cóż za śliczna! Cera rdzawa, jakby 
twarz powleczona była puchem, jaki okrywa dojrzałe owoce moreli, usta czerwone 

dyszą, oczy szaleją z chęci uścisków. Chustka okrywająca jej piersi podnosi się 
lekko. Ręce doszukują tam piersi dojrzałej, ośmnastoletniej dziewczyny, piersi 

dużych, zaczynających dopiero mięknąć. Co za ramiona, co za biodra okrągłe, 
twarde. W piwnicy mnóstwo buraków i marchwi. Obalamy się na nie, ale nie daje 

się:

— Sługa zaraz przyjdzie, nie można teraz, ja... przyjdę. Mój panie...
Chustka zsuwa się jej z głowy i odsłania szyję, pokrytą cieniem delikatnych 

włosków od karku. Pieścimy się jesz-
30 DZIENNIKI, TOMIK XIX

cze kilka minut na sucho.  Jest to córka dzierżawcy dóbr Oleśnica — p. Kaufmana. 
Żydóweczka...

— Przyjdziesz? — pytam się odchodząc.
— Może przyjdę... przyjdę...

Mijam już podwórze — ona stoi jeszcze na wzgóreczku i uśmiecha się. Co za oczy! 
Drży we mnie wszystko, czasami krew uderza do głowy i pali czoło. Odbiera mi to 

przytomność umysłu i wprawia w stan nerwowej gorączki, nie dającej się niczym 
odegnać, żadną książką, żadnym zajęciem. Na szelest sukni kobiecej — ramiona mi 

się podnoszą do góry i żyły występują na czoło. I stan taki trwa już ze dwa 
tygodnie. Co za potworna sytuacja...

Dużo mam do pisania rzeczy ciekawych, wstyd mię aż pewien ogarnia, że tak 
bezczynnie czas pędzę, lecz nie mogę myśli zebrać, otrząsnąć się nie już z 

marzeń, ale z tej dławiącej mię namiętności. Jakżem wstrętny, pisząc to. „Gdyby 
rozkosz płciowa nie istniała..." * filozofował zły Schopen-hauer — i nie 

wymyślił rady żadnej. Młodość — ba, młodość...
Czytuję wiele powieści, ale jakich?! Panu Przyborówskiego Liść akacji*, gdzie w 

roku 1834 jeden z bohaterów powieści rozprawia o Panu Tadeuszu Mickiewicza, 
podczas gdy Mickiewicz wtedy dopiero zaczął go pisać, a wydał w roku 1835*.

5 XII (środa).
Wypada opowiedzieć bytność w teatrze w... Stopnicy. Któregoś z ubiegłych dni 

przyszedł „artysta" ze Stopnicy pie-cnoto i przyniósł „bileciki". Obiecaliśmy, 
że przyjedziemy. Ruszyliśmy we trzech. Noc ciemna, zimna, wiatr dmie... 

Zajechaliśmy do Stopnicy około godziny siódmej. Idziemy do teatru. Teatru!... Na 
„świńskim targowisku" stoi pośrodku stary murowany spichlerz, do którego dostać 

się można je-
OLEŚNICA, 1888

31
dynie po kostki brnąc w błocie o szczególnym zapachu. Nad wejściem do spichlerza 

przylepiono transparencik, czerwonymi literami głoszący: „Teatr". Wchodziemy. W 
sieni stoi kupa Żydziaków, wołających na nas: wu. zygste — puiy-cenl... * Dwie 

artystki sprzedają przy wejściu bilety, dzwoniąc z zimna zębami jak aligatory. 
Uśmiechają się na nasz widok, dygają uprzejmie, zachowując ruchy wyranżerowa-

nych od Jankla Świecy — primadonn. Kupujemy bilety po 80 kop., a ponieważ jest 
za wcześnie, jedziemy do „cukierni". Pan Jarosław gra w bilard, dopomina się o 

piramidkę *, na co właściciel wytrzeszcza oczy i zapytuje z ukłonem:
— Co to, jaśnie panie, za przyrząd?

Idziemy koniec końców do teatru, podwoje którego, zamykające się na łańcuch i 
średniowiecznych kształtów kłot-kę, są już roztwarte, publiczność zgromadzona, 

cztery lampy oświetlają salę jaskrawo. Sala może zmieścić 40 widzów. Posiada 
okienka poprzeczne, słusznie należące się spichlerzowi. Sufit z nie ciosanych 

dranic* rozsunął się w jednym miejscu, zatkano go więc wiązką siana, grożącego 
co chwila upadkiem. Poznoszono mnóstwo najrozmaitszych krzeseł, ławek z szynków, 

zydlów, pniaczków...
Scena! Od publiczności oddziela ją zasłona, uszyta ze starych worków, 

pozszywanych i pomalowanych w żółte i zielone pasy. Kortyna ze starej serwety. 
Estrada urządzoną jest ze starego pudła od fortepianu. Krzesła nasze wypadły w 

pierwszym rzędzie, o krok od zasłony, za którą znajdował się buduar jednej z 
artystek. Stała tam świeca i obok niej kołysał się cień głowy kobiecej. Co 

chwila głowa ta zwraca się w stronę sali, odchyla się mała dziurka i przez nią 
patrzy wprost na mnie czarne oko. Wchodzi muzyka: ogromne basy umieszczają się 

przed samym moim nosem i artysta na basach kiwa mi swym łokciem w miejscach pa-
tetyczniejszych szczególniej. Trzech innych wirtuozów rozpuszcza tony mazura z 

gwałtownością nienaśladowaną.
Publiczność się schodzi: panów doktorów dwu z córkami,

i
DZIENNIKI, TOMIK XIX

księży dwu, naczelnik straży ziemskiej, naczelnik powiatu, pan Wacław Stojowski 
z nimi, aptekarze, urzędnicy, wójcia *, pisarze gminni, panien rozmaitego fasonu 

z ośm, Żydów kilku.
Wznosi się kortyna...

Dają Jesienią *, Na wędkę * i Ulicznik warszawski *. Grają nieźle jak na 
Stopnicę, z pewną naturalnie szarżą, mającą na celu rozśmieszenie szanownej 

publiczności. Podczas Ulicz-nika wybucha taki śmiech, że formalnie boję się o 
ową wiązkę siana, grożącą mej głowie spadnięciem.

Wreszcie kończy się wszystko ogromnym hukiem oklasków, artyści z 
uszczęśliwionymi minami kłaniają się w pas. Przed zaczęciem jeszcze spektaklu 

zauważyłem zieloną czapkę z kołnierzem niebieskim, wkraczającą do sali na głowie 
— śnię, czy marzę — studenta... Karwasińskiego. Rzucamy się sobie w objęcia ku 

ciekawości panien stopnickich, macamy się, czy czasami wzrok nas nie myli... 
Ależ on, prze-zacny korektor „Głosu" we własnej osobie. Tajemnica się wyjaśnia: 

robiono u niego w Warszawie rewizją i inspekcja poradziła mu, aby przez dwa lata 
nie chodził do uniwersytetu. Usłuchał i od czerwca bawi na kondycji w Stopnicy w 

domu drą Patka za... 180 rs. rocznie ". Gadamy w ciągu spektaklu, układamy 
wspólne prace literackie on spowiada mi się ze swych rubryk statystycznych w 

,,Głosie", ja mu baję o sobie... Wreszcie spektakl się kończy, wychodzimy w 
towarzystwie p. Stojowskiego. Pan St. jest cięty, gdyż — jak mówi — „pił od rana 

z naczelnikiem powiatu i komisarzem". Zna się z żandarmami i uszczęśliwia ich 
mową rosyjską. Do mnie nawet zaczyna coś mówić po rusku, bierze mię pod ramię, 

zmierzamy do jego kabrioletu. W ciemnościach odróżniamy cień jego furmana:
— Eto ty, sukin syn, Wąska?

— Toćno tak, jaśnie panie!
— Nu smotri, sukin syn...

— Chorosio, jaśnie panie. *
— Pan jedzie już? — pytam go.

OLEŚNICA, 1888
33

— Pójdę jeszcze do naczelnika — albo nie:  Szlama! Szlama zjawia się, jakby z 
ziemi wyrósł.

— Aktorkę, tę czarną, przyprowadzisz?
— Ny, a mąż?

— Dostaniesz pięć papierków. *
— Ny, jutro. Niech jaśnie pan zostawi dwa papierki, una jutro będzie w Mietlu.

— Poszoł won, sukin syn.
— No, dziś mnie ten aktur w pisk da, jak ja tam pójdzie...

— Pszoł won!
Żyd znika, jakby się roztopił w ciemności zalegającej ulicę.

— Pan dobrze mówi po rusku? — pyta mię.
— Aha.

— Uważa pan, ja bardzo lubię mówić po rusku.
— Zazdroszczę gustu, ale jedziemy już, więc — żegnam.

Wsiadamy na wózek, podczas gdy „jaśnie pan" dzwoni do mieszkania naczelnika. Ten 
„jaśnie pan" pochodzi ze ślicznej rodziny polskiej, ma ze dwa miliony majątku, 

uchodzi za świetną partię. Toteż można o nim mówić z Krasińskim:
Poprowadzi lud do bitwy Szlachta... *

6 XII (czwartek).
Poznałem żonę p. Jezierskiego, panią Zofią z Gumowskich. Wzór kobiety 

inteligentnej z wyższej sfery: mówi po angielsku, francusku i po niemiecku, zna 
się na literaturze i sztuce, na nauce nawet, jest zachwycająco salonową, gra 

prze-pysznie i śpiewa dobrze... Od niechcenia wtrąciłem coś o ludzie polskim. 
Zwróciła się ku mnie z tym zimnym spojrzeniem, jakie mają w odpowiedzi na 

niestosowne wyrażanie się kobiety świata:
— Pan jest demokratą?

Ach, cóż jest warta cywilizacja, na cóż nam ona, jakie ma znaczenie społeczne, 
jeśli dzieli naród, rozrywa na cywilizowanych i ilotów, a cywilizowani ilotami 

gardzą.
3 — Dzienniki t. VI

34 DZIENNIKI, TOMIK XIX

Mam w ręku udzielone mi przez pana Z. stare rękopisma z początku XVIII wieku, 
mogące służyć za przyczynek do historii mieszczaństwa u nas. Oto tytuł:

Protokół Dekretów mieyskich Olesznickich A° 1726 sporządzony za Sz° Pisarza 
Nadwornego przez przywiley naznaczonego Kuchmistrza i Pisarza Nadwornego I. W. 

Jm. Dobrodzieya Pana naszego.
W tym Protokule Dekreta więźniów ij Złocijncow ktorzey jaką Śmiercią gynely dla 

pamięcij Dalszego Urzędu Radzieckiego ktorzeij natenczas będą dochodząc za 
dziesiątą kartą tego Protokułu od kompatorij Wroku 1759 ij wroku 1760 Dnia jako 

Dekreta świadczą tych więźniów.
Pomijając wiele wyroków nadzwyczaj drobiazgowych, język nawet których nie może 

być brany w rachubę jako nie-ortograficzny, przytaczam kilka wyroków z roku 
1759.

Żyda Michela z Miasta Bociąga (?) dobrowolne Inkwyzycye przed Sądem osób Ludziey 
zwis wyrażanych miasta Oleśnice.

Jako zeznał na dobrowolnych Inkwizyczach przed Sądem zwis wyrażanym iako Ich 
beło Żydów Cterech ieneralnyoii a piąteij Żyd miemiec Slązanijn z Miasta 

Wroczławia ij dwuch Katolików tijlko żyd aiewie zkąd są ij niewie iak się zowią 
ij Czij zaś sami 2} izieij więźniowie Mi-chel z Miasta Bociąga drugieij Żyd 

Dawit z Miattći Ploczka trzeciey z Miasta Bolesna (?) ktorij to żyd Michel 
zeznał iajco będącz w spitalu w żydowskim w Mieście w Pileij ij ten miemiec Żyd 

tam mnie napadł ij namowioł mnie ktorij mi rzekł podz zemną ma tam Żyd Arędarz w 
Li-gocłj pijniądze co woły przedał ij posleij obydwa wieczorem a drudzeij 

kompania kollegacij siędzielij w krzakach pod karlijnem ij krzijkneł na nijch 
Żyd Miemiec po Żydowsku Ersko przijbiwaijcie bo mij Nos utą-neł Ceij zeszedszy 

się z Sobą ij mięli gorzałkeij Barełkę wtym się na-piijali ij tak posleij Nocą 
do Ligotcij do Browaru ij tak jedneij posleij do Izby a drudzeij belij na dworze 

ieden Żyd Michel u drzwieij a dru-giey Żyd Dawit u Fortkeij nadele. Powtórne 
Inkwizycie tych Żydów więźniów Michel ij Dawit którzy na konfesatach pociągany. 

Żyd Michel zeznał na konfesatach iako Żyd mlodcy Dawit stał z nożem nad Stróżem 
katolikiem w Browarze w Ligocij Żyd Dawit mlodcy zeznał na konfesatach iako 

słyszał Żydówkę która mowieła ijż ten Żyd stary Michel
OLEŚNICA, 1888

35
głowę ukręciał Dziecięciu Żydowskiemu ij Nożem pokłoł Żydówkę ij mięły taką radę 

międzeij sobą zaBrawszey pijniądze Arędarzowij podzię-lęmi się ij poydzięmi do 
Śląska.

Dekret niewiernych Żydów
Żyd Michel ktorij się dał namowie niewiernemu Żydowi Miemcowi aby zrabowały 

Arędarza Ligoczkiego ij z drugiemy Żydami ktorzey na-szedszey zrabowawszey y 
pokłoly Arędarkę ij Wijniarkę Żydówkę łj dziecięciu głowę ukręciely pijniądze 

pobrały naznaczamy Ninieyszijm Sądem naszym wedłuk Sprawiedlywoscey ij 
Swiątoblywego Prawa aby Żyd Michel żywcem beł Cwiertowany ij Cwiercij iego na 

palach po gosciencach bijte przy granijci. Drugey Żyd Dawit z Miasta Płoczka 
będąc przijtim Excesie także namówiony y z nożem stoyąc nad Browarnym stróżem 

katolikiem mówiąc do niego iak będzies wołał to cię nożem przebyię za który 
występek iego ij przestępstwo Przykazania Boskiego naznaczamy Sądem naszym lako 

Prawo Święte świadczy aby beł żywo w koło wpleciony ij na Pal przybity.
Lubo ci Zboyci zasłużely Śmierć wedłuk Prawa Dekretem Wyrażonego Ad Instantiam 

jednak I.W.Imc. Dobrodzieyki relactuie się Dekret tak ab Żyd Michel pierwey beł 
ścięty a potijm Cwiertowany ij Cwiercy po gosciencach na Palach powiesane.

Drugiey Żyd Dawit tymże sposobem aby beł ścięty ij w koło wplatany ij z kołem na 
pal przy gosciencu wbity mocą Władzą Zamku Oleśnickiego Approbuję ten Dekret.

Działo się w Oleśnicy Dnia ósmego Miesiąca Czerwca  1759 Roku.
W Roku 1760 Dnia 29 Stycnia.

Mij Sąd Mieijski Olesnicky zasiadszey w sprawie Jasnie W. Pana y Dobrodzieya 
naszego kryminalney która się pokazała na Lokaya Sługę Pańskiego Imieniem Symona 

Rodzyc ze Mrzygłoda z Miasteczka Miey-skey Synek Młodzian który pomięniony Symon 
nieszczęslywim affektem swoyim ij umysłem dobeł się do skarbu Pańskiego ij 

kłotkę ukręcioł ale nyc niewziął tylko przez Straż Mieyską naDworną ktorzeij 
postrzegszy że kłotka ukręcona u Skarpca Pańskiego więc tedy przez rozdruch 

łudzij Pańskich grzegorza Mastalerza sługę Pańskiego który mówiąc do tego Sijmcu 

tyś to tę kłotkę ukręcioł ten odpowiedział ij że ia wtijm ten Sy-men wsedszy na 
zapiece mając nos (nóż?) przy sobie ij kłoł się nijm którego krew oblała łąko 

Inkwizycia padła przed Sądem Oleśnickim w swoym Ciele pomięniony Symon uCynioł 
Ran Ctery ku sercu a więc

DZIENNIKI, TOMIK XIX
za takowy Exces kryminalny gdy chciał duszę Swoyę zgubić Ferujemy Dekret 

ninieijszym sądem naszym za iego występek wedłuk Swiątobly-wego Prawa aby bel 
obieszon na Szubięnyci dla ukaięnia Inszych.

Który Dekret i Sąd Starą Radą iako nieumieyącij  Pisać Rękami swe-mi własnemi w 
kołkach znakiem Krzyża S. podpisujemy.

Woyciech Bernacki Ignacy Ripskay Michał Lalowic Mateus Dziedzicowic Macicy 
Stępień Piotr Koszałka Antoni Gnatowskeij Grzegosz Choynackey Marcin Strzeleckey 

Michał Szczepanskey Piotr Strzeleckey
Burmistr © Burmistr © Starij Radcy © Starij Radcij © Starij Radcy© Starij Radcij 

© Łaj c Woyt © Ławnyk © Ławnik © Ławnik © Ławnik ©
W Roku  1760 Dnia 25 go Stycznia.

Inkwizycia Franciski Leszczynszczanki a Czorki Adrynki powtórnego małżeństwa 
ratione Ognia zalożonego w Dom małżonków Simanskich Obywatelow miasta Oleśnice.

Pierwsze zeznanie teyże Francyskey Lesczynsc^anki iako zakochawszy się z sobą z 
Grzegorzem Mastalerzem Pańskim kto'y się miał y.e mną żenić wtijm do Simanskiego 

Czorki poszedł ia wijd^r to wzięłam Wą-giel Ognia uWinąwszy w smacyny podwąsk 
(?) por.i im nocnijm sposobem po drugich pacierzach ij wetchnełam w strzechę od 

domu w chlew gdzie Bydlęta belij a to z tey Raciji ze mnie porzucić! do tego ij 
do Symanskich miałam Ansę O piniądze Żałmierza ktorzey mnie o więcey posądzały 

łąk co ia wzięła tijlko Talar Byti belo.
Powtornia Inkwijzycia tełjze Franciskeij W Roku 1760 ratione tegoż Samego Ognia 

tasz sama dobrowolnie zeznała iako ia z umysłu swego ten Ogień założyłam ij 
spaliłam tych Małżonków Simanskich. Zaś według Płodu to sama dobrowolnie zeznała 

iako zostawszey brzemienną z tymże Grzegorzem Mastalerzem W roku 1758 we znywa z 
tym Spus-cywszy się przed tijm samijm Grzegorzem żem ia jest taką na to mij 

odpowiedział że jeżely się będzie chować to będę wiedział iak się rządzijc 
ieżely zaś nieżywe będzie to tam zrób z nijm co chcesz ale ia widząc żem ia jest 

już niepewna dzwygałam kamienie na to abym sobie potrafiela dla wstydu potijm 
odiechawszy Matka na larmark nie beio nikogoij tylko

OLEŚNICA, 1888
37

Siostra ia roschorowawszy się układłam się za piecem w yzbie wtym pytała się 
mnie siostra coc to iam powiedziała że mnie wnątrze boli wtymem porodzieła ij 

wgrubem włozeła po dwuch dniach posłam prac tosz dziecięm wzięłam ij uwijnęłam 
między chusteij ij utopiełam na Zwierzyńcu w dole pod Browarem które zaras 

utonęło. Potym powiedziałam temusz Grzegorzowi ze się tak stało a on my na to 
odpowiedział zes złe zrobieła bobym beł Inszego Sposobu szukał ij pod Bożą Męką 

bijm beł pochował.
Itd pytaiąc się na cos się dała powtore uwieść odpowiedziała bo się obieczał ze 

mną rzenijc tylko poprzestań kradzierzij com ia mu pod-przysięgła ze tego robić 
nie będę wtymem się mu pozwołeła kiedy tylko chciał tedy zaś przyjechawszy 

Spodola kiedy na kontraktay ieżdziely do Lwowa w roku 1760 gdy ze mną pioł we 
czwartek a w piątek do Czor-ki Simanskich poszedł wtym rozgniewawszy się 

zapalełam.
Dekiel wedłuk Inkwizycyi

My Sąd Radzieckey Oleśnicki... Za dobrowolnym na Inkwizycyjach teyże Franciski 
która się dobrowolnie przyznała wedłuk wszystkich Punktów tak do ognia która 

Ogień założyła do tego Płód stracieła za które to występki iako Świętobliwe 
Prawa nasze świadczą taki ferujemy dekret aby Ogniem skarana beła dla ukaienia 

Innych.
Lubo Franciska za niecnoty swoie popełnione według Prawa ij Swiętij 

Sprawiedliwości męcząn y śmierci Dakretu Opisanym palona być powinna na 
Instancyą iednak Godnych osób mocą Zwierzchności Dworu Oleśnickiego Rygor Wyzi 

wyrażonym Dekrecie relaxuje się lak aby bez łn-szych mąk mieczem tylko katowskim 
ścięta bijła.

Datt. we dworze  Oleśnickim 26 Febr.  1760.

Kalinowski mp.
m

Dekret Pracowitego Michała Bartkowica Złodzieja ze wsi Nakola w Roku Pańskim 
1766 Dnia 14 Maja.

My Urząd Mieyski Oleśnicki zasiadszy w sprawie kryminalney Pracowitego Mich. B. 
iż iako przez dobrowolne tak tez i przez konfessatowe Inkwizijcye zeznał 

występki swoje z dawnych Czas aż do teraźniejszych popełnione. Poważywszy się na 
świeży uczynek złodziejstwa w m. Oleśnicy kradzierzy konia i rolne naczynia 

nocnym sposobem w tym prędtko złapawszy tegosz Michała wyzey wyrażonego 
Obywatele Miasta Oleśnice czyniąc go być winnym karania do Sądu oddali. Zaczym 

uważając Urząd ten występek złodziejstwa podług S. Sprawiedliwości Prawa

38

DZIENNIKI, TOMIK XIX
Mańdeburskiego i Cesarskiego tak Statutu iako też Saxonu ° Sprawiedliwości aby 

się złe i niegodziwe kryminały kaiały wszelkich występków broniąc a one surowie 
karząc na pogromienie tegosz złodziey--stwa śmiercią publiczną za występek 

publiczny ze swemi kolegatami uczyniony ma być na Szubienicy obwieszony.
Dekret Żyda Niewiernego Łachmana w Roku 1773 dnia 14 stycznia przed S. Tomaszem 

w dzień piątkowy.
Zasiadłszy w sprawie kryminalney Niewiernego Żyda Łachmana złodzieja rodzica z 

Lanckorona a orzynionego w mieście Podolskiem Rzwan-cu który przez pijaństwo z 
żoną swoją zkluciwszy się udał się na chul-tayskie złodziejstwa a żonę swoją 

porzucił w Starym mieście a sam poszedł do Iwanisk z Iwanisk dał parobkowi 
groszy dziesięć N° 10 aby go do Staszowa przywiózł. Gdy wszedł do domu 

żydowskiego z przychod-nim z Opatowskiey ulicy na lewey stronie. Tam go 
nadiechał Zielenski który bywszy w Konfederacył Barskiey y był w tym Rzwancu 

gospodą w tym domu gdzie też y ten Żyd bel przy zarobku więc weyrzawszy na tego 
Żyda y poznał go potym się go zapytał a ty tu Żydzie co robisz Żyd mu 

odpowiedział tak chodzę po świecie tentuiąc kawałka chleba. W tym ten Zielenski 
kazał dać wódki blaszane naczynie y częstował kilkoma porcyami Żyda 

namawiawszego na złodziejstwo obiecuyąc mu że będziesz miał pieniądze y konia. 
Wziął ten Zielenski z sobą wódki flaszę y pieli przez drogę kilka razy bo y pod 

młynem Brockim pili y gdy przyjechali pod Miasteczko Oleśnicę resz ą wódki 
wypięli Wtem pojechał pozapłociu a Żyd poszedł piechotą. Konia uwiązawszy u 

plota sami posli do Miasta na przeglądy. Przysli do Ratusza tam po stayni 
rewidowali ale że gratki nie zdało się im nic ukroić: posli potym do Austeryi 

tam były wozy z chlebem woyska N. I C ;sarskiey Mości (?) więc się im nie zdało 
nic ukraść. Posli potym do stajen Księżych y pootwierali drzwi do pierwszey 

staynie trafili na rogate bydło y posli do Inney staynie gdzie konie były ta 
Stajenka była zamknięta zamkiem przytym powrócieli się do pierwszey staynie y 

ten Żyd wlazł przez gorę y spuście! się do koni gdzie się łoskot uczynieł a 
Parobek Domowy bywszy w tey stayni pytał się kto tam chodzi y nakląn więc 

pomiarkował że złodziey wlazł do koni y wypadłszy stamtąd ten Parobek ddł znać 
do swoich Panów że wlazł złodziey do staynie po konie a Zielenski w tym chałasie 

uciekł. Wiać złapanego gdy oddali do Urzendu iako złocencę za kryminalny 
występek według Świętej Sprawiedliwości a Pra-

" (Zakonu?)
OLEŚNICA, 1888

39
wa Helmienskiego Saskiego y Maydeburskiego krymi-nalnie dekretem naszym 

ninieyszym Śmierć szubieniczną naznaczamy. Aby z tey Szubienice nie był przez 
żadną korupcyją przekupieniem albo kra-dzierzą odcinany aż swoy czas naznaczony 

wykonany będzie bo gdyby się kto poważył to uczynić z Żydów lub Katolików na 
kogo przeświadczenie pokaże się to będzie podpadał karze i dekretowi 

nieuchronnemu. Co podług ułożenia ferowanego dekretu to co jest wyrażone niechaj 
się wykonaniem pełni. Pereat mundus iiat justicia.* Amen.*

7 XII (piątek).
Obłożony jestem rękopismami starożytnymi, jakie wygrzebałem z tak zwanego 

„składu", czyli lamusa. Biblioteka i niezliczona ilość manuskryptów po ojcu pana 

Z., Karolu Napoleonie Z., * wyrzucone zostały na strych i leżą między starymi 
parasolami, kawałkami żelaziw najrozmaitszych, szuflad, starych kapeluszy, 

potłuczonych statuetek, starych lamp, lichtarzy, nocników, gitar, sprych, 
sztychów, kafli, klepek. Rękopis Bandtkiego leży na kalendarzu Ungra *, Dzieła 

Wol-tera * obłożono okładką ze starego regestru pańszczyźnianego, śliczne 
wydania Woronicza * i Krasickiego * razem z CydeÓHUM ycmaeoM*.

Wyniosłem z tego pyłu Prawo kryminalne Narodu Polskiego porządkiem praw pruskich 
zebrane przez Jana Wincentego Bandtkiego * r. 1807. Rękopis pisany ręką 

Bandtkiego. Czy wydany został — nie wiem. Tak czy inaczej jest on dla mnie 
niewypowiedzianie cennym, w zestawieniu bowiem z przytoczonymi wyżej wyjątkami z 

„protokółu" rzuca jasne światło na byt mieszczaństwa maleńkich miasteczek, na 
żywot i nazwę mieszczanina — „mękala". Da Bóg, zebrawszy więcej źródeł, napiszę 

do „Wisły" studium o mę-kalach.* Dużo jednak trzeba mi do tego materiałów i 
obser-wacyj.

Prócz tego: Zbiór pamiętników do dziejów polskich — wydał Włodzimierz Stanisław 
hr. de Broeł-Plater. 1858. Tomów trzy *. Wielce cenne dla... historyka, dla mnie 

tylko ciekawe, jako dla grubego profana. Zresztą zaginęła widocznie
40 DZIENNIKI, TOMIK XIX

na owym  „składzie"  reszta tomów.  Trzy, będące w mych ręku, zamykają okres 
jagielloński i czasy Walezjusza.

Dziennik Urzędowy Województwa Krakowskiego z roku 1818 — może w pewnych tylko 
wypadkach za źródło służyć.

Do napisania zamierzonego studium posiadam:
1) Kwestionariusz (nasz, studencki o ośw[iacie] lud[owej]).

2) Protokóły — do samej nazwy i części historycznej pracy, co jednak dalece nie 
wyczerpuje kwestii i może zaledwie rzucać światło na charakter mieszczanina w 

historycznym jego urabianiu się.
3) Prawo kryminalne — niezmiernie mi ważne.

4) Regestra pańszczyźniane.
Są to latareczki do oświecenia szczegółów, lecz potrzebną by była jakaś praca 

historyczna na tym tle. Takiej nawet nie przeczuwam w ciemnocie mojej. Nie wiem, 
czy temu podołam, a wiem, że robota ta cenną by była, cenniejszą i 

pożyteczniejszą niż obserwowanie podłej szlachty, gryzienie się jej pospolitą 
nędzotą i podleniem się.

Korespondujemy z Karwasińskim *. Przysłał mi „Głosu" kilka numerów, Szkice 
Szymańskłego i coś jeszcze. Zaprasza mię do wzięcia udziału w teatrze amatorskim 

w Stopnicy. Przyjmę naturalnie dla zabicia nudów *. W „Głosie" nr 48 jest jego 
artykuł O robotnikach cukrownianych * — dość zresztą lichy. Styl ma on ładny, 

potoczysty, taki płynący jak ciepła woda, bezbarwnie, mdło płynny. „Głos" czyta 
obecnie pan Z. Wczoraj zainterpelował mię:

— Panie, „Głos" — to podłe pismo!
— Dlaczego?

— Na szlachtę powstaje...
— Tak, socjalistyczne pisemko.

— To mniejsza, ale co za tendencje nikczemne... Bij za bij na szlachtę.
OLEŚNICA, 1888

41
„Głosu" nie uwielbiam, nie cierpię z wielu względów, ale dobrze jest przetrzeć 

nim czasem oczy panom szlachcicom. Szlachcicom?... alboż oni, ci, wśród których 
żyję, nazywają się szlachtą? Nie. Mówią o sobie, że są „panami". Zbiorowo — 

nazywają się szlachtą, jako rasa, w rzeczywistości — „pan" gardzi „szlachcicem", 
wyśmiewa go i nic z nim nie ma wspólnego.

Wacek dotąd nie odpisał. Są chwile, że mię to do łez gniewa. Szczególny człowiek 
doprawdy! Zrobi wszystko, tylko nie napisze ci listu, choćby zależało od tego 

wszystko. A tyle mi na jego odpowiedzi zależy: nie wiem, co robić dalej, nie 
wiem zresztą, co słychać nowego w tej serdecznej Warszawie.

Niezaradni Jeża * — jedna z tych idei obleczonych w kształt powieści, jakimi 
łudziemy się, my, nieszczęśnicy, nie chcący wyrżnięcia szlachty, za jego 

przykładem. Mówi w jednym z miejsc tej powieści, że szlachta i lud przenikają 
się wzajem jako czynniki społeczne. Tak ma i musi być w idei naszej z Wackiem — 

ale co jest rzeczywiście? Grunt na socjalizm. Nieuniknienie tak. W 

rzeczywistości szlachta przenika się z ludem, ale tylko w jednej postaci — w 
postaci panicza i dziewczyny wiejskiej na łóżku. Poza tym — grunt na 

socjalizm...
Wczoraj pan Jan zawołał do mnie z zapałem:

— Panie, załóżmy się, czy znajdzie pan jedne dziewczynę w sześciu wsiach 
okolicznych, jakiej bym nie miał... Niech Kuba powie.

— Jest — woła pan Kuba.
— No?

— Zdziebkówna...
— Ha, ha, ha! Panie, dziewka ma czterdzieści ośm lat. To dla Kuby.

'i N l
42

DZIENNIKI, TOMIK XIX
— I jakże to pan urządza?

— Jak? Bah na ziemię i basta. Gdy się drze — w mordę.
— I prawiczki?

— Ba, ba! To mój sport. Dostanie później furę chrustu albo wiązkę tataraku — i 
na drugi raz taka grzeczna, że to ha!

— No, a dziateczki?
— A co mi tam... Są — to dobrze.

X
Ma się uorganizować tutaj teatr amatorski. Ja, jako de-klamator, mam być 

reżyserem. Co to warto? Pannie Łucji np. doradza p. Jezierska, aby grała 
umyślnie z pewnym wahaniem, gdyż nieprzyzwoitością byłoby grać dobrze i śmiało 

zupełnie. Wolę już teatr stopnicki, gdyż są przynajmniej na nim chłopi, szewcy, 
krawcy, pisarze gminni, żydostwo, ta cała nędza intelektualna, zagrzebana w 

błotach małych miasteczek, a tu też same nudy salonowe w innej tylko formie. 
Można by dziś, przy końcu XIX wieku, pisać takie same satyry, jakie pisał 

Naruszewicz sto lat temu. Taki pan Wacław *. Warto go wynieść na światło 
dzienne, pokazać całemu światu, całej Polsce — i co by się .zyskało? Oto 

szlachta uświadomiłaby się o stanie jego majątt.;, znalazłaby go kolosalnym, a 
samego przyjaciela Moskali nazwałaby: miłym szałaputą...

Smutna, straszliwa dola. Przyglądam się ludowi i choć nie notuję tu pojedynczych 
wrażeń, to jednak coraz częściej wracam na moją górkę z takim smutkiem, że nie 

chce się nawet płakać. Wszystko podłe...
12 XII (środa).

Pan Z. w sobotę jeszcze wyjechał do Kielc, opakowany w futra i koce, 
hermetycznie zamknięty w karecie jak dama. W ciągu tych kilku dni jego 

nieobecności panuje bezkrólewie, anarchia nieopisana. Władza najwyższa 
przechodzi

OLEŚNICA, 1888
43

z rąk pana Jana w ręce pana Kuby, wrzask przekracza granice możliwe dla 
dysonansu nawet i staje się nieustającą kocią muzyką. Jaśnie wielmożni panicze 

biją „po pyskach" siebie wzajemnie i lokajów bez wzajemności, łamią krzesełka, 
rozbijają szklanki, wyprawiają kocie muzyki pod drzwiami i oknami p. Graess, 

klną, plują, rzucają na siebie kotletami. Chaos...
Dziś rano miałem zwykłą lekcję z panną Łucją w jej pokoju, gdy nagle rozległ się 

płacz jakiś spazmatyczny, krzyk nieludzki i łoskot głuchy, jakby obalano szafy. 
Po chwili wbiega do pokoju gospodyni z krzykiem niezmiernym, wołając na mnie:

— Panie! ratuj, pozabijają się!
Wybiegam przed ganek i zostaję jakby oczarowany sceną, jaka się rozgrywa na 

środku gazonu. Pan Kuba kopie w nie dająca się nazwać część ciała — pana Jana, 
którego trzymają za ręce trzej lokaje. Za chwilę — ostatni jednym szarpnięciem 

wyrywa im się i kułakiem daje między oczy panu Kubie taki raz, że ten formalnie 
nakrywa się nogami, zrywa się za chwilę i uderza w twarz jaśnie pana, lokaje 

rozbiegają się w różne kąty... W tej minucie widzę bródkę pana Kuby w kułaku 
pana Jana i obserwuję operacją tak zwanego „bicia w mordę".* Z nosów leje się 

krew, z ust toczy się piana, kurtki i kożuszki rozlatują się w strzępy — 
wreszcie rozlega się wstrętny, przejmujący, okrutny płacz mordowanego...

Porywam w pół pana Jana i wnoszę do pokoju, za mną pędzi pan Kuba, wyważa drzwi 
i staje naprzeciwko mnie oblany krwią, z obłąkanymi oczami. Nie mogąc ich 

rozbroić, staram się zamknąć za drzwiami pana Kubę, ten je wysadza z zawias. Pan 
Jan dopada go w przedpokoju, uderza w twarz tak, że tamten obija się o 

przeciwległą ścianę i pada twarzą na podłogę. Leży chwilę bez duszy, zrywa się 
nagle i biegnie przez salon, sypialny, gabinet, za nim biegnie pan Jan i... ja. 

Kuba zjawia się we drzwiach gabinetu z dubel-
44

DZIENNIKI, TOMIK XIX
tówką z odwiedzionymi kurkami. Wtedy... pan Jan jednym susem jest przy nim, 

porywa go za gardło, wydziera broń, rzuca ją na kanapę, a Kubę niesie w rękach 
na drugą, powala go i dusi. Nim zdołałem oderwać go — Kuba zaczął charczeć 

śmiertelnie. Porywam za ręce pana Jana i wyrzucam za drzwi, Kuba wstaje — dziki, 
straszliwy, z pręgami na szyi, z oczyma zaszłymi krwią, obłąkany, słania się po 

pokoju, maca, nagle porywa krzesełko i pędzi. W stołowym pokoju dopędza 
przeciwnika i zamachem chce go uderzyć krzesłem: rozbija je we drzwiach, za 

jakimi schronił się jaś-nie panicz. Ja — wymykam się przez salon. W pokoju p. 
Ja_-rosława spotykają się znowu i biją po twarzach. Wbiega nareszcie p. Jarosław 

i we dwu rozbrajamy ich. Plują tylko na siebie i wymyślają od złodziejów et 
consortes.

Posełają po strażników, aby wziąć do kozy pana Kubę. Policja zjawia się wreszcie 
ku mej radości. Ostatecznie sprawa kończy się wyrzuceniem pana Kuby z posady 

tzw. „rządcy", a raczej wstrętnego faclotum do sprzedawania lasu i sprowadzania 
najładniejszych dziewczyn-prawiczek dla jaś-nie pana, które „obłapia" — papa, p. 

Kuba i synowie, wzajemnie się z wrażeń uświadamiający dnie, następnego. Rzeczy 
pana Kuby pakują na furmanki... On sam zjawia się, by zabrać małego Józia, o 

którym pisałem obszernie w poprzednim dzienniku. Panowie Jan i Jarosław 
zabreTiają go ruszać.

Pan Z. wkrótce po moim przyjeździe, aby zaspokoić mię pod względem zagadkowości 
istnienia dzieciaka, pieszczonego zupełnie na równi z prawymi dziećmi, wygłosił 

sentencjonalnie:
— Jest to dziecko jednego z poprzednich moich rządców, jakiego bardzo lubiłem, i 

Uliny, byłej gospodyni mojej.
Ja nie miałem nic przeciwko temu, tym bardziej że mię to mało interesowało. 

Otóż, gdy młodzi jaśnie panowie oświadczyli, że dziecka brać nie wolno — pan 
Kuba zawołał:

— Co? Wy mi nie dacie mojego dziecka? To moje dziecko, durnie... a!
OLEŚNICA, 1888

45
— To cóż, że twoje? Milcz...

I zamilkł, ale zagadka rozwiązana została: ten mały Józio jest synem pana Kuby 
i... nie Uliny, lecz... pięknej pani Józefiny. Pan Z. wypieszcza, rozpieszcza i 

kieruje na lokaja nie swego syna, jak myślałem, lecz wnuka. Nic też dziwnego, że 
pan Kuba, grożąc panu Janowi na odchodnym pięścią, wołał:

— Wiedz ty, podlecu, że ja tu więcej znaczę niż ty, że stary ciebie wygoni, nie 
mnie. Popamiętasz ty mnie!

Pan Kuba w przystępie żałości, licho wie po co, wyłożył mi historią swego życia. 
Jest synem chłopa, brat jego za rozboje i kradzieże poszedł w tych dniach na 

Sybir, ojciec jest koniokradem. Otóż pan Kuba wychowywał się w kształcie lokaja 
na salonach Oleśnickich, z lokaja awansował na kochanka panny Józefiny, a urząd 

ten wprowadził go do serca ojca jego lubej. Od tej pory sypia razem z panem Z., 
rządzi nim i okrada naturalnie. Dziś rano upił się i bez powodu palnął w kark 

pana Jana.
Warto jednak słyszeć odwrotną część: słyszeć popisy genealogiczne wygłaszane z 

dżentelmeńska niedbale przez pana domu. Hrabia Turski mój teść, hrabina Załuska, 
hrabia Kwi-lecki, hrabiowie Tarło, hrabianka Rostworowska, hrabina Ko-

morowska... Tymczasem nie żaden hrabia, lecz zwykły Kuba „bije w mordę" syna 
hrabianki Turskiej, Kuba, mający to za sobą chyba, że jest pseudo-zięciem męża 

hrabianki...
Ach, brudy... A biedna, nieszczęsna, czysta istota — panna Łucja? Im więcej jej 

się przyglądam, tym więcej czuję jakiś żal i szacunek. Żyje tu jak kwiatek na 

gnoju. Czy pojmuje, mając rok szesnasty, wszystkie te cudzołóstwa, czy będzie 
musiała domyślać ich się? Rozmowy jej braci, dwu-znaczniki nawet jej ojca, 

mówione przy niej w konwersacji z synami. Biedna po stokroć... Świat ją obrzuci 
błotem, jeśli wychowana przez takiego ojca, w gronie tych ludzi — upadnie 

sama... Ale niechaj upada, lepiej, „że, co zgnić musi, gnije szybko". *
Dwór w Oleśnicy   nie jest  typem   szlachectwa,  ale  jest

46________________________    _____ DZIENNIKI, TOMIK XIX
— .                                                                              

—————————,_„.—,_..——„———————————^————————————
zbiorem wszystkiego gnoju, jakie wydzieliło kiedykolwiek szlachectwo. 

Nikczemność moralna, zbiór wszystkiej, naj-gruntowniejszej, 
najwszechstronniejszej głupoty, nicość patriotyczna, ślamazarność i przykład, 

zaczyn, rozsadnik nierządu na sześć wsi okolicznych, jak chwali się pan Jan... 
Padalcy!...

13 XII (czwartek).
Najcudowniejsza z nocy zimowych... Z twarzą przy szybie — przyglądam się temu 

majestatowi milczenia, nieskończonej ciszy i nieskończonej nieruchomości 
wszystkiego. Żadnego ruchu, żadnego odgłosu. Cisza ta, nieprzerwalno-ścią swoją 

dochodząc do apogeum, staje się dysonansem nieznośnym, zdaje się chcieć, 
wymagać, pożądać straszliwego huku, ryku, jaki powinien napełnić wszystko od 

zenitu do nadyru *. I trzecia potęga: przestrzeń. Oko i słuch drętwieją ze 
znużenia, z wytężania się, z poszukiwania krańca nieprzerwalności... Z wyżyn 

nieba świeci księżyc i nasyca białością najtajniejsze kryjówki nocy. Światło 
zagłębia się aż w głąb śniegu, prześwieca spod kryształków lodu. Przecudnie 

wygląda park. Tytaniczne sosny stoją jak zaklęte w objęciach mrozu. Gdyby 
posiadała trzyroda świadomość — ta cisza niewolnicza, ten spokój byłyby 

męczarnią dla niej, równającą się najgwałtowniejszym porywom burzy. Lecz jest 
szczęśliwszą... To człowiek jedynie, chełpiący się świadomością, jest 

niewolnikiem swych nerwów, człowiek jedynie, uszczęśliwiony tyła organów, na 
nieszczęście swe w ogromie tym — czuje.

Wszyscy odjechali. Jest recepcja w Strzelcach u pp. Sto-jowskich. Była pani 
Józefina. Czasami mam chęć zamknąć się z nią w osobnym pokoju i poprosić: niech 

mi pani opowie swe życie, swe myśli.
Ciekawe by to było — dowiedzieć się, cc  ona myśli nie-

OLEŚNICA, 1888
47

raz, gdy bezwiednie, błędnie patrzy, a nic nie widzi. Nie czuje ona, że hańbą są 
wszystkie okrywające ją pozory, lecz musi wiedzieć nieświadomie o męczarni swego 

życia.
Gdy dziś ci panowie we frakach zgromadzili się w gabinecie i z minami pui sang 

dżentelmenów przemawiali, miałem pełną satysfakcją przyglądać się im. Ten papa, 
który kazał już dziś powrócić na dawny urząd pana Kubę, ci młodzi, będący 

zupełnie „dobrze" *, a zupełnie źle „będący" wczoraj w porównaniu nawet z 
chłopami, ten mąż pani Józefiny, ten mąż, który dobrowolnie wziął za żonę taką 

pannę, dlatego że miała duży posag, ten mąż...
Weszły damy. Pani Józefina strojna, zgrabna, mogłaby zachwycać w salonie. Panna 

Łucja... Ubrano ją w różową suknię bez gustu. Upięcia niemodne, kwiatów mnóstwo 
i przy piersi, i rozrzuconych po sukni, włosy upudrowane np., licho wie, po co. 

Jej ogromne, dziewicze, za kolana sięgające warkocze niemoralnie jakoś wyglądają 
przy głowje ubielonej pudrem. Jesteśmy już przyjaciółmi. Wszedłszy spojrzała mi 

w oczy i roześmiała się:
— Panie, wyglądam też aby troszkę po warszawsku?

Rozsypałem się w pochwałach, którym nawet uwierzyła. Co dzień widujemy się rano, 
gdy jest jeszcze różową ze snu, z świeżo uczesanymi włosami, w jej codziennym 

kubraczku futrzanym i demokratycznych zarękawkach czerwonych. Robią już z niej 
godną męża pannę, podczas gdy ona szczerze dziecinną jest wtedy np., gdy podczas 

dyktanda z naprężeniem w całej postawie namyśla się, jak pisać: szczupak, 
sczupak, czy strzupak?

W całej rodzinie jest to jedyna istota zdolna wzbudzić współczucie. Nie ma 
żadnych zdolności, męczą ją nauką, z której nie zdaje sobie sprawy, a ma swe 

myśli poważne... Nie jest wesołą zupełnie, zawsze bezmyślnie poważna, rzadko się 

śmieje nawet. Myśli po francusku, toteż z trudnością przychodzi jej mówić po 
polsku. Z ojcem i braćmi mówi zawsze tylko tym obcym językiem. I dla języka 

obcego — popsuto
DZIENNIKI, TOMIK XIX

jej myśli. Niezdolną jest rozumieć nic polskiego, cała polszczyzna wydaje się 
jej jakimś grubiaństwem, nie wartającym uwagi. Zbywa ją też jak zło konieczne. W 

tym wieku, gdy do duszy panienki wkrada się przebojem poezja, ona nie może jej 
zrozumieć, bo język nasz z jego czarami, z jego tajemnicą wyrazów, z jego muzyką 

odcieni — nieznany jej, niemiły i suchy. A czyż podobna, aby pierwsze uczucia 
najszczęśliwsze, szesnastoletnie dziecko polskie przemarzyło cudzymi słowami, 

aby szukało echa swych tajemnic u innej mowy, gdy ma u siebie Słowackiego? Z 
ochotą czyta poezje Lamartina i deklamuje je pannie Graess, a gdy czyta Marią 

Malczewskiego, wprowadza mię w stan graniczący z wyciem...
Każdy życiorys zaczyna słowami: „był to człowiek bardzo wykształcony" i choćbym 

jej dwa tygodnie perswadował, jakiego rodzaju mniej więcej był talent dany — nic 
nie pojmie. Po co jej to zresztą? Potrzeba, aby sobie nabiła głowę jak 

największą ilością trocin — wiadomości — i będzie jej z tym dobrze. Ci ludzie 
nazywają się przywódcami sfer cywilizowanych, ludźmi salonu, świątyni, gdzie 

jest złożonym kwiat i wątek kultury. Absurd nad absurdami. Żal mi panny Łusi — 
toteż wysilę się na to, aby dać jej choć trochę zasad, choć płomyczek uczuć 

prawdziwych na to -,;ycie salonów... Być bardzo może, że mi się to bardziej niż 
ni<: uda, bo ośmieszy nawet w jej oczach, lecz zrobię może to, 2 e kiedyś będzie 

mi wdzięczną, gdy pozna ten froterowany gnój dobrze...
Z całej rodziny stanowczo najgłupszym jest papa. Ten nie ma innych zasad, prócz 

jednej zasady... „być dobrze". Możesz być łotrem, głupcem, kryminalistą, 
człowiekiem najniższych zasad, bylebyś był człowiekiem jego sfery i „był 

dobrze". Tysiącznymi można by poprzeć przykłady jego filozofią, polegającą na 
tym, że są dwa gatunki ludzi: ludzie, którzy są w salonie „dobrze" — i reszta. 

Pierwszych traktuje się z całą uniżonością, choćby byli idiotami, resztę znosi 
się tylko. Według pana Z., dostać w papę od pana Kuby —- jest

Z TEKI WORSZYŁŁY,
podał do druku

II e n r v k S t a n k i e w i c /.
WARSZAWA.

\:ikła'U«m  Kedakcyi   l
1872.

KARTA TYTUŁOWA  I WYD. HUMORESEK 7. TEKI WOKSZYŁŁY HfiNRYKA  SIENKIEWICZA
OLEŚNICA, 1888

49
rzeczą znośną, lecz nieszczęściem byłoby złe wrażenie wywrzeć w salonie 

„trywialnym" trzymaniem rąk. Ten stary idiota słucha np. biorąc się od śmiechu 
za boki une conversa-tion impossible*, jaką prowadzi jego syn siedmnastoletni, 

opowiadający, że „już nie może dać dwu sztosów", lecz robi mu wyrzuty „serio" za 
to, że przeprowadzając pannę Helenę O. nie podał jej ramienia.

Ubranie i znalezienie się są dla niego miarą człowieka. Skończył, mówiąc 
nawiasem, uniwersytet, lecz nic nie umie. Dziwi go niepomiernie moje czytywanie 

dzienników i zajmowanie się rzeczami społecznymi:
— W wieku pana — ja, prócz dziewczyn, nic nie znałem. Pana zajmują rzeczywiście 

rzeczy takie, jak sądy gminne?
Jesteśmy wszyscy niewolnikami konwenansu, ja sam urodziłem się w sferze 

szlacheckiej, lecz tacy właśnie jak pan Z. zohydzili dla mnie tę warstwę do tego 
stopnia, że rad bym wytępić ją do rdzenia. Nienawidzę jej i za to jeszcze, że 

istnieniem swym zmusza do zachowywania wymaganych przezeń form, że ja sam muszę 
starać się, aby być „dobrze", że są chwile, kiedy trzeba zapomnieć o wszystkim, 

nie zapominając tylko o tym, o najgłupszym na ziemi przepisie. Nienawidzę tej 
kasty za samo to, że stworzyła savoir vivie, że zmusza nieraz do studiowania 

kwestii trzymania nóg w salonie, sposobu krajania zająca przy obiedzie lub 
mówienia zdań o przepisanej liczbie wyrazów^Trzeba jednak koniecznie być w 

pewnych chwilach dżentelmenem dla samej możności przyjrzenia się tym, dla 
których „dobrze" jest alfą i omegą wszystkiego.

15 XII (sobota).

Byłem wczoraj na polowaniu we dwu z p. Janem. Mróz piekielny, sanny nie ma 
dobrej, jeździ się więc tarantasem. Drogi równo ujeżdżone, przepyszne. Mijaliśmy 

wieś Suchci-ce, wieś ogromną, dobrze zabudowaną, bogatą. Wszystkie chałupy słomą 
kryte, a jednak obszerne i mające często kształt

4 — Dzienniki t. VI
DZIENNIKI, TOMIK XIX

dworków. Szyby w oknach duże, kominy murowane, ściany bielone. Przychodzi mi 
nieraz chęć przebrać się za parobka, służyć u chłopa z rok i wtedy dopiero o nim 

pisać. Inaczej znać się będzie pozory tylko, bo chłop jest skrytym ogromnie.
Dzień był jasny, słońce zachodziło już, a my jeszcze „obchodziliśmy" zająca za 

stawem na Brodach. Miejscowość to przecudna nawet w zimie: olbrzymie aleje 
olszyn ciągną się nad brzegiem stawu, ogromem swym przypominającego jezioro. 

Wracaliśmy o mroku, szybko, co konie mogły wyskoczyć. Powietrze czyste, zimne, 
zachodnia zorza prześlicznie ciągnie się nad niezmiernymi równinami, na których 

kępami znaczą się dwory, smugami granatowymi ciągną się lasy...
Mgła niebieściuchna spływa z tej zorzy i niby senna dumka rozciąga się na krańcu 

horyzontu. W cwał konie!
O ziemi rodzinna, piękna, niepokalana...

Wieczorem wszyscy byliśmy z wizytą w Klempiu u pp. Je-zierskich. My pojechaliśmy 
we trzech, panna Łucja z papą. Dom umeblowany z szykiem, z rozumnym i 

artystycznym przepychem. Jest tam powaga jakaś w tych dużych, wysokich salach. W 
gabinecie zgromadza się młódź i toci , ożywioną dyskusją o... tryprze — i o 

koniach. Te konie F.;oją mi już nie kością, ale belką w gardle. Pani Zofia, 
zjawiająca się na szczęście, sprowadza nas wszystkich z wyżyn „hymnu do prostej 

powieści" — do palącej kwestii teatru amatorskiego w Oleśnicy. Grać się będzie 
podczas świąt Stacja pocztowa w Hulczy *, a po świętach — Złoty cielec *. W 

ostatniej sztuczce — Rozenblata grać będzie p. Jezierski (któremu Praż-mowski 
raz powiedział, że może grać dobrze), Emmę — pani Jezierska, Ludwika — p. 

Jarosław, Goldensterna ojca — ja, Goldensterna syna — p. Stojowski. Pani Zofia 
jest inteligentną, nie pozbawioną nawet pewnego oryginalnego poglądu na 

literaturę, na sztukę, posiada w wysokim stopniu dar salo-
OLEŚNICA, 1888

5!
nowej wymowy, ożywioną jest, wesołą, rozumną — jeszcze krok, a byłaby 

arcywzorem... Lecz nie posunie się o ten krok dalej. Wszystko posiada — prócz 
tego jednego, prócz duszy Polki, a bez tego jest dla mnie — tylko gęsią. Przy 

kolacji zeszliśmy aż na... Turgieniewa.
— Mglisty — mówiła — zawiły, Moskal... Jedynym w tej literaturze jest, według 

mnie, hr. Tołstoj *. Europejczyk, człowiek świata. Zna pan Księcia srebrnego1?
— Znam, pani, lecz Turgieniew właśnie jest w Rosji Europejczykiem, aż za to 

wyklętym przez krytykę.
— Demokrata... Rudin np. Czytałam to, w przekładzie* naturalnie, ale nie podoba 

mi się ta mgła, to doktrynerstwo...
Amen. Nie chodźmy dalej. Słucham raczej opowiadania staruszeczki bieluchnej, 

żywej, ruchliwej — pani Gumow-skiej — o stosunku Turgieniewa do pani Garcia *.
— Widziałam ich obydwoje w Wenecji. Śpiewała w Cyruliku *, a później wychodzili 

razem z teatru. Śliczny to był mężczyzna.
— Aha... — dodaje pan Gumowski.

I ci staruszkowie, i ci młodzi wchodzący w życie — to arystokracja, ta sama 
arystokracja, na którą zapisano satyr księgi. Nie kochali ojczyzny — tylko swe 

rody. Ci rwaliby sejmy i dziś. Do nich nie przemówi żaden Mickiewicz. 
Najcudniejsze pieśni i najściślejszą logikę obali jedno ich zapytanie: co to za 

jeden? Jedyny potępiający sąd wyda wyraz: demokrata. Oni nic nie czują, prócz 
swej tradycji, oni w nic nie wierzą, prócz w siebie. W Klempiu jest wszystko: p. 

Gumowski mówi językami wszystkimi, począwszy od greczyzny, kończąc na włoskim i 
hiszpańskim, skończył dwa uniwersytety, pani Zofia posiada najczystszą 

inteligencją, czyta Szekspira i Mo-liera, Petrarkę i Tołstoja, Mickiewicza i 
Goethego, z panią Gumowską możesz mówić o znakomitościach Europy, bo ich 

widziała we Włoszech i Paryżu, w Londynie i Wiedniu, pan Jezierski czyta 
najnowsze dzieła literackie, najbardziej postępowe.

52 __________________                                                            
DZIENNIKI, TOMIK XIX

A przecież są to zdrajcy kraju, padalcy hańbiący naród. To nasi stanczycy, 
tysiąc razy od nich gorsi, wierzą jedynie w te oto maksymy:

Gdy spoczywam pod tych drzew chłodem I gdy mi ta ziemia tak samo kłos rodzi, Co 
mnie do tego, kto po niej chodzi I kto tam rządzi narodem... A owo bóstwo: 

ojczyzna... Jest to tylko urojenie...*
Z p. Jezierskim pożyczamy sobie książek. On mi przysyła „Kraj", którym jest 

zachwycony, ja jemu pożyczyłem kiedyś Szkiców Szymańskiego. Ten ostatni wywołał 
wczoraj rozmowę:

— Przeczytałem już Szkice. Zwrócę je wkrótce.
— Jakże je pan znajduje?

— A, ma ów pan talencik, pisze ładnie...
— Pomijając jego socjalistyczne zapędy, położył zasługę podniesieniem ducha 

patriotycznego...
— Przyznam się panu, że nie zdaje rai się to. Wszelkie „emocjonowanie się" tego 

rodzaju uważam za szkodliwe.
— Dla kogo?

— Dla społeczeństwa. Po co nam to?
Unikam dyskusji, bo nic nimi nie zrobię, wolę nawet słuchać tyrad o koniach, 

siodłach, mundsztukach, wyżłach...
Nie żądam, aby byli rewolucjonistami, niechaj będą tchórzami nawet, ale gdzie 

patriotyzm, gdzie tradycja, gdzie „chowanie w piersiach świętego ognia" * ? 
Żydzi, przechrzty, na-lewkowicze większe mają znaczenie społeczne niż ci, krew z 

krwi i kość z kości.
.       Karwasiński kilka dni już temu przysłał mi rolę w Podejrza-'nej osobie*. 

Mam grać starego szlachcica, krzykacza. Wy-
OLEŚNICA, 1888

53
mówić się nie mogę, a towarzystwa stopnickiego nie znam zupełnie. Teatr ma się 

odbyć dnia 6 stycznia.
Czy zdążę wrócić na ten dzień z Kroblic? Pisałem do Józefa *, do p. Celiny, do 

Wacka, a w środę myślę wyjechać do Kielc.
Czy też zobaczę Helenkę? Wszystkie moje uczucia śpią snem martwym. Czy to nie 

najlepszy stan? Gdzie to dawna miłość, gdzie te wichry zgryzot, niepokój 
człowieka miotanego wszystkimi jędzami tęsknoty, żalu, rozczarowań, smutkiem, 

biedną filozofią uczuć pohańbionych. Wszystko już umarło. Mogiła wysoka usypana 
i piersi upiora drewnem przebite, aby nie wstał nigdy. Przyszło wreszcie 

zapomnienie, zapomnienie bez żałoby, umarłe na zawsze. Ale po nim nie będzie już 
nic nowego. Wyleczyłem się z miłości, ale pozbyłem się i uczuć. Lepiej jest tak 

jak dziś, ale... błogosławioną niech będzie przeszłość.
Do pani Heleny nie napiszę już nigdy.

Gdyby mi kto rok temu zaręczył, że minie sześć miesięcy, a my napiszemy do 
siebie dwa obojętne listy — czyżbym był uwierzył? I nie nowa miłość zwyciężyła 

Hele, nie metoda Heinego... lecz zapomnienie samo, ta mara bezcielesna, a 
przecież bardziej trwała i nieporuszona niż granit. Czasami przeniknie przez 

duszę światełko wspomnienia, jak wczoraj, gdy rozmawiałem z panią Zofią, tak 
podobną z inteligencji i salonowości do Heli..., lecz znika jak dreszcz.

Jest tak, że nikczemnością byłoby pisać do niej... Nieraz bierze mię chęć 
napisać po to, aby odebrać list ze słowami pieszczonymi, przeczytać je dla 

rozerwania samotności, ale jestem raz w życiu szlachetnym: gdy przestałem 
kochać, zostawiam ją mężowi, obowiązkom... Jedyna szlachetność mężczyzn. Są i 

podlejsi, którzy na wszelki wypadek spotkania zatrzymaliby piękną kochankę — 
listami.

Co się z nami stało, Helu, gdzie my się rozeszli? Jeszcze
DZIENNIKI, TOMIK XIX

sześć miesięcy temu wierzyłem, że miłość ta jest życia mojego treścią, jeszcze 
sześć miesięcy temu w imię jej łamaliśmy węzły społeczne...

17 XII (poniedz.).
Wczoraj w ciągu nocy przeczytałem Dewajtis Rodziewi-czówny. Pierwszym, a 

najważniejszym słowem sprawozdania o utworze tym musi być to, że go się czyta od 

początku do końca jednym tchem. Drugim — będzie to, że czytają tak powieść tę 
panowie i panie z arystokracji, trzecim wreszcie — pytanie, co to jest. Idea 

zaczerpnięta wprost ze skarbca „pracy organicznej", tylko podpisana pod 
sztandarem niesionym wysoko, tak wysoko, aby orła białego widział tłum. Idea 

wspiera się na ludziach i faktach branych z obserwacji, ale z obserwacji 
panieńskiej, a co więcej, z obserwacji kierowanej przez Orzeszkową. Ludzie 

Dewajtisa. prawdziwi są i nieprawdziwi — „tendencyjni". Jedyną postacią 
kapitalną jest Kazimierz, zruszczony i nawrócony przez miłość. Marek — to 

człowiek mityczny, powieściowy, na szklanych szczudłach, ale za narysowanie go 
całowałbym rączki panny Rodziewicz. Niech idzie między ludzi ten Marek i niech 

mruczy po żmudz-ku o miłowaniu Dewajtisa. Za tę ideę, za owo 7.0* :anę, zostanę, 
zostanę!" — niech pochwaloną będzie młoaa laureatka.

Idea każe kochać tę powieść i język. Miłośoi nie opisuje u nas nikt tak dobrze 
jak Rodziewiczówna. Ma na to swój już specjalnie język i manierę..., tylko że 

nadużywa powtarzań się efektów: mrukowatość jest jej konikiem, na którym jedzie 
dotąd, ale czy się utrzyma nadal? W Między ustami a brzegiem pucharu mrukowatą 

była bohaterka, w Dewajtisie — bohater. Środki uwydatnienia miłości w obu 
utworach identyczne. Zachwycające są te środki, tylko każą się domyślać 

wyczerpania wkrótce. To subiektywizm jeszcze. Życia w powieści nie ma zupełnie, 
prawdy ani tzw. psychologii żadnej. Poezja za to jest — mocna, wspaniała, gorąca 

czasami jak rozpalona od wystrzałów lufa, gromka czasami jak okrzyk
OLEŚNICA, 1888

55
niewolników, niebezpiecznie skryta jak wir pod gładką powierzchnią wody. Całym 

sercem życzę młodej orlicy szczęścia. Wytykać jej błędy, popełnione przeciwko 
teoryjkom o sztuce, wymizdrzonym na Zolach i Goncourtach — byłaby głupota. Niech 

ona woła na naród po swojemu: „brońcie się, brońcie się, brońcie się!"

i»
Próby z owej Stacji pocztowej w Hulczy odbywają się nieustannie. Wnosi się do 

salonu stolik, ustawia na nim dwie świece, zasiada panna Łucja, obok niej pan 
Jarosław i powtarzają w ciągu kilku godzin scenę, składającą się z kilku zapytań 

i odpowiedzi. Panna Łucja ma rolę kokietującej panny. Nie była nigdy w teatrze 
(„ale byłam w cyrku w Warszawie..." broni się, gdy bracia wyśmiewają się z owego 

niewidzenia teatru), musi mówić kokieteryjnie do p. Jarosława, któremu nagadano, 
że ma ruchy Leszczyńskiego z Frou-Frou. Co za hece! Panna Łucja na żadnej 

kokieterii jeszcze się nie zna, po prostu nie wie, czego chcą od niej — i ja, i 
papa, i Jarosław, i pani Jezierska.

— Kokietuj oczami! — wołają.
— Bagatela! — kokietujże, jeśli ona nie ma o tym pojęcia. Gdyby była na pensji, 

umiałaby to przynajmniej. Tu widzi pannę Graess, która pluje na mężczyzny 
wspomnienie, panią Józefinę, całującą się czasami z mężem, i panią Jezierska, 

nie kokietującą nigdy nikogo po prostu dlatego, że nie miałoby to żadnego 
skutku. Otóż, opadnięta przez wszystkich, panna Łucja zwraca się w sekrecie do 

mnie:
— Panie, jak to trzeba kokietować?... Bądź mądry i wytłomacz.

— Niech pani sobie wyobrazi, że gra z panią nie p. Jarosław, lecz ktoś obcy, 
młody, przystojny...

— No dobrze, ale cóż robić?
— Patrzeć... kokieteryjnie.

— To mi pan wytłomaczył... Ja tego właśnie nie umiem.
DZIENNIKI, TOMIK XIX

— No... niech się pani zdaje, że...
— Ale mnie się nic nie zdaje. Patrzeć i patrzeć! Patrzę i tak, i owak na tego 

głupiego Sławka — i zawsze źle.
Ostatecznie papa bierze na się naukę ruchów i wtedy cudem jakimś duszę w sobie 

śmiech: stary w swej peruce robi miny dzikie, defiluje przysiadając, patrzy 
spode łba, co ma znaczyć kokieterią, uśmiecha się głupio.

Jestem suflerem i reżyserem i uśmieję się aby dzięki tym urzędom. Zaledwie 
„Luci" skończy rolę poważnej panny i usłyszy upragnione „dobrze" z ust papy, 

skacze jak koza do sufitu wołając:

— Znakomicie gram, znakomicie gram!
— Masz pan! — woła papa — takiej dawać rolę dorosłej panny.

— No, a cóż? Źle gram, papa?
21 XII (piątek). W  Kielcach.

We wtorek rano wyjechałem z Oleśnicy do Chmiemika. Pamiętam jeszcze ze wstrętem 
tę jazdę przez puste pola zasłonięte mgłami białawymi, przez lasy i poręby, 

gdzie samotne świerki wyciągają nad drogę przesiąkłe deszczem gałęzie; wiatr je 
zagina do góry i wtedy z drzew leją się krople ciężkie, czarne, ogromne jak łzy 

człowieka, co stracił wszystko na świecie i nie może nawet zrozumieć, co znaczy 
szczęście... Kto nie widział pustych pól w taki dzień mglisty, gdy wszystko, od 

drzew począwszy, a kończąc na samym gruncie, ma pozór spuchnięty, rozbrzmiały, 
chorowity, drzewa i zielska przydrożne drżą, jeden kłąb mgły posuwa się w miarę 

posuwania się wózka — ten nie pojmie smutnych uczuć oblegających myśli. 
Zajechałem na godzinę drugą do Chmielnika. Istnieje tam cukiernio-restauracja, w 

której można bezkarnie czas spędzać. Spędzałem więc czas pod piecem odmarzając 
stopniowo, gdy do owej dziury wbiegły dwie panny jakieś. Byłem strasznie zły i 

zmarznięty, nie zwracałem też zupełnie uwagi na owe panny, czym oburzy-
KIELCE, 1888

57
łem je do tego stopnia, że kazały sobie podać paczkę papierosów i paliły takowe 

z precyzją, zdolną pognębić każdego, cóż dopiero wroga emancypacji. Szczęściem, 
że wyjechałem wkrótce.

Jechałem pocztą tą nieznośną drogą z Chmielnika do Kielc. Mijam Tarnogórę i 
wspomnienie Franciszki Krasińskiej * po prostu mię rozrzewnia, tym więcej, że 

zielony wózek pocztowy trzęsie niemiłosiernie. Wieczorem zajechałem już do 
Kielc. Pierwsze wrażenie: febra nieunikniona. Trzyma mię ona w ciągu całego dnia 

następnego i wczorajszego. Głowa boli, nudy nadmierne, nieopisane, gorączka, 
dreszcze i spacery po ulicach miasta, ciemnego jak moi elewi i elewki, brudnego, 

nudnego, wściekle księżego, obrzydliwie katolickiego. Co za nudy!
Wczoraj wreszcie spotykam na ulicy... Lipsjusza. * Co za gadanie genialne, 

nienasycone, wściekłe, studenckie!
22 XII (sobota).

Za pół godziny najdalej — pojadę do Kroblic... właściwie na banhof, do Bzina, 
Ostrowca i dopiero do p. Michaliny *. Tłomoczek spakowany, czekam na dryndę. „Na 

dworze deszcz i mgła..."
. Dziś rano obudził mię Wacek. Gadaliśmy a gadali — i czyż zdołam powtórzyć 

treść rozmów? Wszystkie zebrania studenckie, pojedynek Leona z Grużewskim, ich 
prace, szalone prace Wacka, tego cichego bohatera, tego męczennika idei, spory z 

socjalistami, walki tytaniczne, radości ciche i ciche niedole, i minuty 
obłąkanych smutków — wszystko w ciągu godziny opowiedziane i odczute, wyszeptane 

i wyśmiane...
Zostawił mi „listę" *. Rewolucję czynię w ziemi i województwie sandomierskim. 

Panna Celina przyjechała jeszcze we czwartek wieczorem. Siedziałem w gabinecie 
pana Kaźmie-rza słuchając opowiadania o nalewkach, jakie preparuje jakiś Nikołaj 

Iwanowicz, gdy weszła. Dobra Celina! Trzy ru-

58 DZIENNIKI, TOMIK XIX
ble na Skarb złożyła, przeczytała broszurę i zachwyca się i mną, i studentami, i 

odwagą, i cnotą patriotyczną — ale biernie, bez płomieni ducha warszawianek. 
Warszawa to nie tylko serce Polski, ale Polska rewolucyjna. Wacek oddał mi 

listy, jakie przyszły pod moim adresem po wyjeździe moim z Warszawy. Otwieram 
jeden... list od Helenki P.* Jakżem rad!

List Pana bardzo mię zdziwił, gdyż nie sądziłam, aby Pan pamiętał jeszcze o 
stronach sandomierskich, a szczególnie — o Dmosicach. Widocznie chustka i 

pierścionek przypominają Panu mnie... Co do fotografii, to nie jestem pewna, czy 
ją Pan ma, gdyż Michalina mówiła mi, że wziął ją Pan nie dla siebie, więc nie 

wiem, jakie ją losy spotkały. Bytność Pana została mi w pamięci i bardzo często 
przypominają się różne zdarzenia. Czy Pan pamięta naszą podróż z Kroblic? 

Nieprawdaż, że była wesoła? — Dla niektórych obecnych była nieprzyjemną — lecz 
wieczorem te miłe wymówki... Wszystkie te historie dobrze pamiętam.

Może Pan być pewny, że z rady złych nie będę korzystać, za list i pamięć bardzo 
dziękuję, proszę listy pisywać otwarcie, a zapewniam Pana, że nikt oprócz mnie 

czytać ich nie będzie — tylko pisać trzeba pod adresem M. Nałęcz. Spodziewam 
się, że na odpowiedź nie każe Pan długo czekać. Przyrzekł Pan, że będzie na 

święta w Chobrzanach, mam więc nadzieję, że się zobaczemy.
Zostaję z prawdziwą przyjaźnią —

Helena.
Z radością jadę na te święta — a wrócę smutny, smutny... Ale w drogę!

\   stycznia   1889 r.  (wtorek). W Oleśnicy.
Przed dwoma godzinami przyjechałem tutaj z Kroblic. Nie chcę pisać, nie mogę — 

doznaję smutku, którego nie mogę się pozbyć w żaden sposób. Czy tęsknię za 
Helenką? Nie wiem, sam nie wiem... Zdaje mi się chwilami, że ją kocham, a za 

chwilę — odlata ode mnie. Tylko mi bez niej smutno nieznośnie.
Nie mam dziś chęci opisywania tego prześlicznego   ibie-

OLEŚNICA, 1889
59

głego tygodnia: zbyt jeszcze odczuwam żal za nim, za tym, że minął jak obłok 
mgły oświetlonej słońcem. Ręce bezwiednie szukają karteczki, aby po tysiączny 

raz przeczytać naiwne słowa białej dziewczynki:
Proszę choć o troszkę wzajemności, bo zapewne wiesz, że serce moje tylko Tobie 

oddane. Przesyłam Ci całuska.
Twoja H. A. napisz prędko do mnie...

I cóż, stary łobuzie? Czy masz na świecie człowieka, którego byś kochał? 
Tułactwo, tułactwo, tułactwo. Bałamucisz szesnastoletnią panienkę, lecz czy i 

siebie bałamucisz nią?
Mróz straszny, wiatr ponuro huczy w konarach sosen, co chwila rozlega się huk 

jak wystrzał z pistoletu: gonty strzelają. Znowu jestem sam, nie sam, bo 
towarzyszy mi konwenans, nie sam, bo towarzyszysz mi i ty, złota Heluniu, 

chodzisz za mną z kąta w kąt pokoju i cudnymi oczami mi się przyglądasz i 
szepcesz mi: „pan tylko tak sobie mówi, a mnie samej smutno..."

Ach, być poetą! Czy wiesz, dziewczyno, Co to poetą być znaczy?...*
4   stycznia   (piątek).

W mieszkaniu moim tak zimno, że atrament zamarzł w kałamarzu — wobec takich 
warunków sypiać tam nie mogę, tym bardziej że kiedyś, gdy tam nocowałem, wąsy mi 

ob-marzły. Rzuciłem więc piętro i przeniosłem się na dół, do pokoju p. 
Jarosława. Interesujący ten młodzieniec uprzyjemnia mi czas dyskusjami 

filozoficznej natury w guście np. tematu: czy siłę fizyczną mięśni można uważać 
za znamię inteligencji? czy ukończywszy cztery klasy gimnazjalne można otrzymać 

stopień doktora filozofii? itd. Czasami dysputy te tak mię nastrajają, że wydaje 
mi się formalnie, jakoby mię obdzierano ze skóry.

60
DZIENNIKI, TOMIK XIX

Pisać nie mogę, a chcę pisać o tobie, maleńka, śliczna Helenko.
Dnia 21 grudnia wyjeżdżałem z Kielc. Na dworzec odprowadziła mię macocha, pani 

Lucyna, panna Celina i panna Emilia *. Ot, co znaczy mieć za sobą babinki! 
Celinka aż rumieniła się, gdy jej plotłem różne głupstwa. Przed zajęciem miejsca 

w wagonie wycałowałem ją po rączkach, co w ostatecznym razie niczego nie 
dowodzi, a może dowodzić bardzo wiele. Są ludzie utrzymujący, że Celina kocha 

się we mnie. Bardzo mi jest przyjemnie, tym bardziej wówczas, gdy jechałem 
patrzeć w oczy Helenki i romansować z p. Michaliną.

W Bzinie czekałem na pociąg do Ostrowca tylko sześć (6) godzin w nocy. Piekło!
Robi się wreszcie dzień — jadę w towarzystwie pp. Z. *, nudnych wyjątkowo 

kawalerów, rozczesujących sobie grzywki oraz opowiadających anegdotki 
drastyczne, z których wypada śmiać się do rozpuku, ponieważ słyszało się je już 

dziewięć lat temu, opowiadane przez tych samych pp. Z. Wysiadam wreszcie w 
Ostrowcu, piję herbata niewymownie czarną i posiadającą smak rosołu wygotowanego 

ze starych grzebieni gęstych*. Za banhofem stoi furmanek, powozów, bryczek — ze 
dwieście. Żydki łapią mię, wydzierają tłomo-czek, wrzeszczą: — Jaśnie panie! mam 

konie jak lwy.. Lawiruję między wózkami, odpycham pięściami Żydków i upatruję 
charakterystycznej cechy, po której mógłbym poznać furmana z Kroblic. Uwagę 

moją, zrozpaczoną już bezpłodnym szukaniem, zwraca wreszcie chłop w wielkiej 
granatowej czapie i siwej sukmanie.

— Skądeście, ociec?
— Aż Kroblic, panie.

— Po kogoście przyjechali?
— A po jakiegosi ta z Warszawy.

OLEŚNICA, 1889
61

Wsiadam na tytaniczny wóz i grzmiemy, o ile można tym wyrazem określać dreptanie 
koników nierównie większych od kotów. Wiaterek dmie, nos mi śluzy swe otwierać 

poczyna, zimno diabelne dojeżdża aż do kości. Ślicznym jechałem krajem od 
Ostrowca do Opatowa, a jednak prócz zimna nie odniosłem innych wrażeń. W 

Opatowie znowu herbatka w tzw. cukierni — zawsze w towarzystwie studentów tego 
gatunku, że przeważnie mówią o preferansie.

Opatów... gniazdo przeszłości. Na widok murów grubych, niezgrabnych zdaje się 
spoglądać ci w oczy twarz stara, obrzydliwa, ciekawa ze względu na to, że znać 

na niej cierpienie gorzkie. Nie skarżą się te mury, tylko stoją a patrzą 
zagadkowymi szczerbami. W bramie, pod jaką się przejeżdża, tkwią jeszcze kule 

powstańcze z 63 r., te „amnestią owinięte..." * Nie otuchą napełniają mię ruiny 
przeszłości, lecz smutkiem i zimnem. Wolałbym, aby znikły z oblicza ziemi, aby 

[nie] hańbiły się istnieniem na przeklętej ziemi.
Zmarznięty jak sól, mijałem ładny Włostów — i nad wieczorem przyjechałem do 

Kroblic. „W imieniu nieobecnego gospodarza" — przyjmował mię na ganku p. Teodor, 
który, mówiąc nawiasem, będzie kiedyś moim kuzynkiem, ponieważ jest narzeczonym 

Janinki *.
Pani Michalina zachowuje względem mnie minę nie dająca się określić: podaje do 

pocałowania dłoń swoją w ten sposób, że wprost natrafiasz ustami w paznokieć jej 
paluszka małego. Smuci mię to naturalnie, nie do tego jednak stopnia, bym 

zręcznie nie wybadał, czy oprócz p. Heleny nie czytał kto mojego listu 
francuskiego. Przekonawszy się, że okrywa go tajemnica, oddycham i zaczynam 

nabierać wesołości. Zjawia się wkrótce Józef i rozpoczyna gwarzenie — de publi-
cis. Gwarzenie to przeciąga się poza odjazd konno p. Teodora, przeciąga się aż 

do dnia następnego. Następny dzień — to wigilia. Józef jedzie naturalnie do 
Kamieńca *, a ja pozostaję na łasce pani Michaliny, która rozpoczyna na nowo 

atak do mego serca. Ma minę tak skwaszoną, że żaden kwas
DZIENNIKI, TOMIK XIX

organiczny cierpkością wywołanego wrażenia równać się z nią nie może.
Gdy mówi z bajronistycznym wzruszaniem ramion, że mężczyźni są wiarołomcami, że 

polują tylko na spokój młodych mężatek (z grzywkami), to spojrzenia jej ciskają 
pioruny na mnie.

Wigilia... Obrus rozciągnięty na stole okrytym sianem, choinka dla małego Jasia, 
ta uroczystość, której urok odczuwasz, choćbyś był ateuszem gubernialnym, dla 

mnie smutny ma oddźwięk. Przy tym drzewku, przy tym sianie łączą się1 rodziny, 
topnieją serca, tylko dla mnie nie ma gościnnego miejsca przy żadnym sercu. 

Zawsze mi smutno, zawsze mi nieokreślenie w taki dzień tęskno — za matką, za 
tym, „żem nie znał prawie rodzinnego domu"...*

Ale jemy we czworo najrozmaitsze ryby z sosami, bez sosów, z jajami, bez jaj, ze 
smakiem i bez smaku sporządzone. Palemy później papierosy i mówiemy o Skarbie 

Narodowym...
Pani Jadwiga J. zaczęła była czytać broszurę, jaką jej zawiózł Józef. Tymczasem 

sfanatyzowałem jego, próbowałem, dość zresztą. skutecznie, demokratyzować. Dużo 
w nim blagi, szczególniej zaś pozy, głośnych a miodopłynnych słów, zapału na 

zimno, elokwencji i przesady. Nic przysiągłbym,, czy w stanowczej chwili nie 
drapnąłby z placówki, a jednak to jedyny człowiek, jakiego znalazłem w^ród 

współczesnej szlachty, do którego można przyjść z hasłem: „Wstawaj, pójdźwa na 
Moskala!" Wstanie i pójdzie, lecz nie w imię głuchej nienawiści do Moskala, nie 

w imię posępnej a milczącej miłości ziemi, tylko w imię energii, w imię czynu, 
ruchu, odwagi. Oto dlaczego nie wiem, czyby nie wrócił z drogi.

— Jeżeli trzeba będzie położyć głowę, wezwijcie mnie — położę. Energii nie mam 
gdzie podziać...

Szczycę się nim, szczycę aż do upojenia. Chciałbym go zawieźć do Warszawy na 
sejm studencki, niechby gadał.

OLEŚNICA, 1889
63

Chciałbym jeszcze — gdyby podobieństwo — zawołać do nich: taką mamy szlachtę — 
zgniliznaż to? Ma lat trzydzieści pięć, a młodszy jest od ośmnastoletnich 

organiczników; czasami mrużyłem aż oczy z zachwytu, gdy kolos ten przysięgał mi, 
że takich jak on — pokaże mi dwudziestu, a jednak... trzeba, aby i on zaliczon 

był do zgniłych. Nie zna on ukochań głuchych, mrocznych, tych straszliwych imion 
i dźwięków, jakie się kocha fanatycznie, po pogańsku, dziko, ślepo, posępnie, 

bezmiernie. I dlatego nie wytrwa — i zestarzeje się, i umrze albo sobie w łeb 
palnie... Szkoda mi go, żal mi go, tego szlachcica w każdym calu, tego 

majestatycznego tytana siły. Jest on ciekawszy niż Hamlet i trudniejszy do 
zrozumienia niż Hamlet, i cięższe ma do rozwiązania zagadki niż Hamlet. Piszę o 

nim powieść od dawna i nie mogę dokończyć, siły nie mając i nie będąc 
psychologiem. Jest to najsympatyczniejszy w sferze szlacheckiej chory człowiek.

W pierwszy dzień świąt złożyłem wizytę pp. R. w Pęcho-wie, wraz z p. Michaliną. 
Pan R. jest dorobkiewiczem z ekonoma wyrosłym, prostakiem, ciemnym liczykrupą. 

Typowy burżua. Żona jego „daje" księdzu proboszczowi swej parafii. W 
przepysznych salonach Pechowa rozłożył się ten dorobkiewicz jak Żyd.

W salonie ogromnym, ślicznym, na komodzie demokratycznej stoją... filiżanki ku 
upiększeniu, dywan przepyszny obok komody w stylu ekonomskim itd.

Emablowałem panią R., kobietę ładną, lecz bezwstydną tak, jak to umieją być 
bezwstydnymi Messaliny wiejskie. Rozmawia się o tym np., że gdybyśmy nocowali, 

to ja spałbym w jej pokoju, a na zapytanie, co byśmy robili, odpowiada, że 
zrobilibyśmy „swoje" — i spali spokojnie.

Wyjechaliśmy z Pechowa późno w nocy. Ciemno było dia-belnie, ślisko, konie szły 
jak na szpilkach. Podczas tej drogi pani Michalina wyznała mi, że kocha mię od 

pierwszej chwili poznania się, że nawet z powodu tej „nieszczęśliwej miło-
64

DZIENNIKI, TOMIK XIX
ści" na wszystkich balach ubiera się tylko w czarne kostiumy. Odpowiedziałem:

„Kocham" — to znaczy: chcę z tobą podzielić Gorzki chleb trudu i tez, i 
boleści... Chcę oczy twoje w dzień smutku weselić I tarczą być twojej części.

Jeśli w twym sercu, kobieto, nie płonie
Ogień ku takiej, jedynej miłości —

Nie mów ty „kocham" nikomu na świecie...*
Naturalna rzecz, że p. Michalina musiała pomyśleć sobie w duchu, że jestem 

zupełnie głupi, ale to nic, bo oto, gdy wróciliśmy, Józef zaproponował, abyśmy 
następnego dnia jechali do... Dmosic. O, minutko radości! Źle spałem tej nocy... 

myślałem, myślałem...
W środę rano wyjechaliśmy z p. Michaliną do Dmosic. Cała równina sandomierska 

iskrzyła się w mrozie i słońcu. W mgle oddalenia, w tej subtelnej niebieskości 
krajobrazu zimowego zarysowały się dwie wysmukłe wieże kościoła w Sulisławicach, 

a bliżej z białego horyzontu wstawał, ukazując się coraz lepiej — wierzchołek 
najwyższej lipy w ogrodzie dmosickim. Była to dziwnej radości chwL.,5 dla 

mnie...
Zajechaliśmy przed dwór. Pusto... „Dziadzia" w stereotypowych pantoflach 

oświadczył nam, że „wszyscy" pojechali do Sulisławic do kościoła. Z 
matematycznością zadziwiającą obliczyłem, że skróci to o dwie godziny czas 

obcowania z Helenką. Na szczęście p. Michalina oświadczyła się z chęcią jechania 
do Sulisławic — chodziło o moją decyzję. Bez czapki wyszedłem, aby wsiadać, co 

jeszcze pesymistyczniej usposobiło względem mnie panią Michalinę.
Jechaliśmy przez łąki dmosickie, te same, gdzie poznaliśmy się z Helenką. 

Zajeżdżamy przed kościół, wchodziemy. Z głównych drzwi już widzę Helenkę w 
stallach przed wielkim ołtarzem...

OLEŚNICA, 1889
65

Aha... to ja się w niej kocham, przechodzi mi myśl przez głowę...
Zbliżamy się tam. Helenka nie patrzy w moją stronę zupełnie: modli się. Staję 

obok kolatorskich ławek, tak aby przez kratki ławy widzieć tę śliczną, matowo 

bladą twarzyczkę, „rozwidnioną źrenicą z błękitu" *. Oczy błękitne prze-słonione 
były białą woalką, lecz po niejakimś czasie — woal-ka zsuniętą została z twarzy. 

Również zaczęła Helunię zaciekawiać muzyka na chórze, bo często zwracały się w 
stronę, gdzie stałem, prześliczne oczy. Wtedy niby strumień zimnej wody oblewał 

mię od stóp do głów, przechadzał się po nerwach dreszcz miłości, niejasna 
radość, nieświadoma trwoga, niepewność, czy stoi się na własnych obcasach, czy 

na obłoku.
Ksiądz Czapla śpiewał swym przedętym głosem, podobnym do głosu człowieka 

cierpiącego bolę dyzenteryjne, aż do chwili, gdy chłopi zaczęli go obsypywać 
owsem * nie szczędząc nosa i łysinki. Wyszliśmy. Przed kościołem przywitałem 

Helunię uchyleniem barankowej czapki. Mieliśmy obydwoje miny koźląt zagniewanych 
na się śmiertelnie. Jechaliśmy na różnych wózkach.

W Dmosicach obiad zabrał dużo czasu, po nim dopiero zaczęliśmy rozmawiać we 
dwoje w rozmaitych kącikach. Dobrą rzeczą jest gra w karty w typowo 

szlacheckiego „elbika" *, gdy ma się obok siebie Helunię. Wymyśliła ona jeszcze 
coś ciekawszego: rozmowę za pomocą gałeczek chleba. Samogłoski oznacza jedna 

gałeczka, spółgłoskę — dwie. Pierwszą literę wyrazu mówi się odczytującemu. 
Helunia układa:

— Gzy napisze pan?
— Z Oleśnicy.

— Adres: Helena P.
— A pani?

— Odpiszę. Czy mnie lubisz?
— Nad wszystko.

— Bądź mi wzajemny.
5 — Dzienniki   t. VI

66
DZIENNIKI, TOMIK XIX

Pani Michalina, zauważywszy, że przy tej rozmowie głowy nasze zbyt się pochylają 
ku sobie, wprowadziła inną grę: sekretarza. Pisaliśmy więc sobie wzajemnie 

komplimenty. Moje, górnolotne, wycinała następnie i chowała. Trwało to wszystko 
aż do godziny dwunastej w nocy. O tej godzinie odjechaliśmy. Na „do widzenia" 

długie całowałem ją po rączkach w ciemnym stołowym pokoju. Panna Maria („Mizia") 
jest przyjaciółką naszego romansu. Gdy uważała, że błagam Helenkę oczami o 

pocałowanie rączki, wywoływała zgrabnie ją, następnie mnie do drugiego pokoju i 
zostawiała nas samych. Helenka nie pozwalała pocałować się ani w czoło, ani w 

usta, raz tylko wolno mi było dotknąć ustami włosów puszystych, 
jasnopopielatych, lśniących, pachnących. Chwilami, na widok delikatnego rumieńca 

rozpływającego się w białości cery, białości matowej, jednostajnej, białości 
porcelany sewrskiej, na widok pozaginanych owalnie w kształcie litery S 

pukielków włosów na skroniach, na widok zagięcia okrągłych ramion i linii tej 
przeklętej, co łączy ramiona z dumnymi, dziewiczymi piersiami, na widok 

wysmukłej talii, gibkiej i okrągłej niemal artystycznie — ogarniała mię myśl, 
jakim sposobem wkrada się do mnie poza murem świadon.o-ści poczucie bezwiedne, 

że oczy błąkają się po niej z gtu-pim błaganiem? Co trzeba zrobić, ażeby 
zapomnieć, o tej poezji piękna i harmonii? Jak ją odrzucić? Czyby nie można 

patrzeć na to okiem rozumu, rozsądku, nie baranieć?
Nie można...

We czwartek pojechałem do Chobrzan i bawiłem tam do soboty. W Chobrzanach 
zmieniło się cokolwiek. Jania jest narzeczoną, zakochaną w Teodorze po uszy. 

Mało mówi, a patrzy tylko w okno, skąd widać drogę do Dmosic. W jednym kierunku 
szły nasze myśli, toteż żartowałem z niej zawzięcie. Ignacy żeni się pono z 

bogatą, bo 90-tysięczną, panną w Radomskiem. Chobrzany sprzedają chłopom, 
parcelują po 100 rubli morga. Co za dobra myśl przyszła im do głowy! Kupują 

chłopi okoliczni, lecz musi ich być tylu, aby zapła-
OLEŚNICA, 1889

67
cić całe Chobrzany od razu, inaczej bowiem wuj T. * sprzedać nie chce. Składają 

więc pieniądze do kupy, lecz o żadnej spółce mowy nie ma. Agent pieniądze 
zbiera, zapłaci i podzieli na działy po załatwieniu kupna.

O sprawie tej pisać jeszcze będę, gdy się dokona. Interesuje mię ona mocno.

W sobotę pojechaliśmy z Ignacym do Kroblic, aby się z Józefami pożegnać, miałem 
bowiem jego końmi nazajutrz do Oleśnicy wracać, tymczasem nocowaliśmy w Krobli-

cach, gdyż zapadło postanowienie, abym zamiast do Oleśnicy jechał jeszcze do 
Dmosic. Niezbyt się broniłem, tym bardziej, że nad wieczorem przyjechała pani P. 

i zaprosiła nas en masse na obiad niedzielny. Znowu noc miła z myślami o 
jutrzejszej Helence.

W niedzielę widzieliśmy się w D. od 12 do 3 po południu. Mało mówiliśmy nawet ze 
sobą, chyba oczami.

Uparł się Józef, aby jechać przed zachodem słońca — i pojechaliśmy, ale z jakim 
żalem obustronnym. Płakała i darła chustkę ze złości, nazywała mię potwornie 

nieznośnym. W jej pokoju, we framudze okna pierwszy bodaj raz przycisnąłem ją do 
siebie. Pamiętam tę przeczystą główkę przy mych ustach...

Gdy już wyjeżdżaliśmy, wsunęła mi w rękę karteczkę, którą mogłem odczytać 
dopiero w Kroblicach, w półzmroku. Wyjechaliśmy już z Dmosic, konie ślizgały się 

pod omarznię-tym wzgórzem, a ona stała jedna na ganku w niebieskiej sukience. 
Tak mi w pamięci została...

Treść karteczki była:
Jutro, jeżeli będziemy mogli — przyjedziemy. Proszę o sekret co do tego, o czym 

Panu mówiłam." Bardzo mi przykro... Proszę choć o troszkę wzajemności, bo 
zapewne wiesz, że moje serce tylko Tobie oddane. Przesyłam Ci całuska.

Twoja H.
A napisz prędko do mnie.

H

" Zachowuję sekret, ale, utnij łeb, nie wiem, o co chodzi...
68

DZIENNIKI, TOMIK XIX
Pamiętam jeszcze herbatę, jaką piliśmy na wyjezdnym, i minę Helenki — od stu 

diabłów. Herbata i mnie mało się nosem nie wylewała.
W poniedziałek zostałem jeszcze w Kroblicach mając nadzieję, że spełni się 

obietnica karteczki. Pani Michalina nudziła mię swymi spojrzeniami i wymówkami, 
przycinkami na temat stosunku z Helenką do niemożliwości. Koniec końców znudziła 

mię i zniecierpliwiła do stopnia n + X. Naraz otwierają się drzwi i wchodzi 
pokojóweczka z Dmosic z listem do p. Michaliny. Zobaczywszy mnie uśmiecha się i 

daje znak, że ma coś dla mnie. Zgrabnie podsuwam się do niej i odbieram, pomimo 
argusowego wzroku pani M., maleńki liścik bez adresu.

Nie wiem, czy kartka ta zastanie Pana jeszcze w K., lecz piszę dlatego, aby się 
dowiedzieć, kiedy Pan jedzie. Jeżeliby Pan nie miał czasu odpisać parę słów, to 

proszę choć powiedzieć przez sługę. Proszę napisać zaraz po przyjeździe do 
Oleśnicy. We czwartek poślę na pocztę: list ze Stopnicy idzie trzy dni. Czy na 

pewno będzie we czwartek list w Klimontowie? Przepraszam za moje bazgroty, ale 
jestem trochę słaba, a wszystko to przez...

Helena
Odpisałem ołówkiem fta bilecie wizytowy n słów kilka i z zadziwiającą 

zręcznością wsunąłem służącej wraz z sutym podarunkiem za dostarczenie listu. 
Wieczorem tegoż dnia na papierze p. Michaliny (horror, horror!) napisałem długi 

list do Helenki.
We wtorek rano wyjechałem do Oleśnicy. Śnieg sypał nieustannie jak mgła, zza 

której snuły się niewyraźnie kontury lasów roztapiając się w brudny, smutny, 
jednostajnością nieznośny półmrok nieba. Niebo to jedynie w takie dnie 

przedstawia się oku jako rzeczywista nieskończoność przestrzeni: pusta głębia, 
nie posiadająca nawet formy sklepienia, po prostu głąb pełna brudnej pary. Zdaje 

się, jakoby z ziemi wstawał z ciężkością smutek ludzki, jakoby wznosił się w 
niebo i opadał z jękiem, bezsilny, gnieść na nowo piersi.

OLEŚNICA, 1889
69

Przyroda ma — jak twarz ludzka — chwile radości i chwile smutku, czasami smuci 
się ona wespół z ludźmi...

W Staszowie popasłem konie i wrzuciłem w skrzynkę pocztową list do Heli i do 
Wacława pod adresem Marii Hat-lanek *, ruszyłem dalej i wieczorem stanąłem w 

Oleśnicy.

Taki jest koniec odysei mojej i taką historia minionego tygodnia.
Działalność moja polityczno-społeczna w województwie sandomierskim ograniczyła 

się na zebraniu i zapisaniu w „Listę" rs. 3 na Skarb, na rozprzedaniu 4 
kalendarzyków na oświatę ludową po kop. 40, na pozostawieniu Józefowi broszury 

Jeża z warunkiem, że ją od dworu do dworu przese-łać będzie, na nadaniu mu 
władzy pobierania składek na Skarb i przesełaniu ich na moje lub Wacława ręce, 

na gadaniu zresztą wielu rzeczy z wieloma ludźmi. Nic tam nie zbu-dowałen/ nie 
wierzę nawet, by można zbudować za pomocą szlachty cokolwiek na tym smutnym 

obszarze kraju/ a jednak idę i umacniam się, i nie zraża mię to, że tyle razy 
spotykam się ze śmiechem politowania, ze wzruszaniem ramion, z odwracaniem się 

plecami — zalewają mi oczy pomyje upodlenia, lecz jeszcze iść będę, poświęcając 
na ofiarę mojemu bogu tę jedne modlitwę: „tobie, ojczyzno..."

6  stycznia   (niedziela).
Z okna obecnego mego pokoju widać przednią część parku. Śnieg świeżo spadły 

przemarzł w ogromnym mrozie, sypki jest jak piasek. Okrywa on gałęzie sosen i 
świerków niby ogromnymi białymi czapkami i zgina je ku ziemi, gałęzie i konary 

wyłożył niby perłową macicą, na ciemnogranatowych pękach sosen leży jak 
delikatny puder na główkach pięknych pań.

Słońce zachodzi naprzeciw okna za sosny. Wtedy cała ta ściana sosen wygląda jak 
tytaniczny ejkonostas * wielkiej

DZIENNIKI, TOMIK XIX
bizantyjskiej świątyni. Niebo jest złote z odcieniem purpury; na takim tle 

rysują się konary drzew jak bareliewy*. Z wierzchołków drzew za najlżejszym 
podmuchem sypią się mikroskopijne pyłki śniegowe i migocą tysiącami promieni. 

Jest to dym kadzidła w tej cudnej świątyni. Puch śniegowy sypie się nieustannie 
w wiecznego słońca blasku. Wydaje się, że tam, na szczytach drzew, zasiadły 

duchy maleńkie zimy i otrząsają skostniałymi rękami puszek śniegu z każdej igły 
sosnowej. Od grubych pni idą po ziemi cienie na tle białej, iskrzącej się od 

słońca, błyszczącej purpurowo-złotym blaskiem posadzki śniegu. Całą przestrzeń 
wypełnia koloryt niepochwytny, jasno, najjaśniej błękitny. Udziela on się i 

drzewom, i śniegowi, i niebu, wypełnia sobą wszystko. Przedmioty w nim są 
plamami tylko, on jest całością, żywiołem, atmosferą tej wielkości. Widziałem 

taki koloryt, taką cechę przenikającą utwór w obrazach Greuze'a. Jak cicho...
Miłość powstająca na widok ślicznej panienki nie jest w pierwszym swym zjawieniu 

się w człowieku pociągiem płciowym *. Jest najzupełniej równą minucie wrażenia, 
jakiego doznaje się na widok wschodu słońca. Ogarnia człowieka bezmierna 

niecierpliwość, powstająca sta:, ż.- nie wiemy, co się z nami dzieje. Ogarnia 
nas siła wyższa nad rozum i podchwytuje, i unosi. Wola zda się nam wówczas na to 

tylko, że chcemy bez miary i odpoczynku patrzeć. Cała siła poezji spoczywa w 
tych dwu ogniskach elipsy. Człowiek, co zobaczył wschód słońca pierwszy i 

pierwszy wpatrzył się w piękną kobietę — poetą był pierwszym.
8 I (wtorek).

W Oleśnicy miał być wielki bal wprowadzający w świat pannę Luci. Przed balem 
miał być teatr amatorski. Stację pocztową w Hulczy grano już podczas świąt, lecz 

nie bardzo się pono udał ten spektakl. Dla rozmaitych powodów
OLEŚNICA, 1889

71
zaniechano zarówno balu, jak spektaklu, za główną zaś przyczynę podaje się brak 

panien arystokratycznego pomiotu. Na bal taki prosi się tylko ludzi 
mieszkających w pałacach, bez względu zresztą na to, czy mogą się wylegitymować. 

.Prosi się np. panów Jasińskich z Sandomierskiego, o których wiadomo, że są 
mechesami. Panien tedy brak. Summa. summarum w województwach sandomierskim i 

krakowskim narachowa-no cztery panny, godne tańczyć ze szwagrami pana Kuby. W 
niedzielę był pan Jezierski i państwo Bronikowscy. Omawiano tę kwestią i 

zdecydowano odłożenie balu.
— Łusia nie zna jeszcze „dostatecznie" literatury polskiej, „wystąpić" nie 

potrafi — mówi papa zwracając wzrok ku mnie, przekonany zapewne, że za rok p. 
Łusia znać będzie „dostatecznie" literaturę i, zbrojna nią, „wystąpi".

—> Jest jedna rada na wszystko — mówi basem pan B. (ten sam, który bijał się z 
chłopakami po łąkach w Janowi-cach do lat 18 swego wieku, aż „gdy był już 

podrosły i rozumiał, co to jest dobre towarzystwo" *, oddany został do wojska, 

oraz noszący miano „chłopaka") — jest jedna rada na wszystko: wydać bal 
demokratyczny, zaprosić pannę Hassman (córkę doktora ze Stopnicy), pannę 

Czaplicką (córkę inżyniera)...
— Ha, ha, ha... — śmieje się pani Józefina — to byłoby ciekawe patrzeć na takie 

panny wchodzące do salonu z całym szykiem...
— O, tak — mówi p. Jezierski — cóż by to było dziwnego? Młodzież dzisiejsza jest 

tak demokratyczną, nie gorszyłby jej taniec z pannami Hassman. — Mówi to z 
niedościgłym dla mego opisu sarkazmem, szyderstwem, przekąsem, ironią.

— Och, papa, un bal democratiąue byłoby to „genialne" widowisko... ha, ha, ha! — 
śmieje się jeszcze niepowstrzymanie pani Józefina.

Obok niej siedzi na wysokim stołku Józek — jej synek, w kącie siedzi p. Kuba — 
jej eks-mąż, naprzeciwko p. B. — jej mąż obecny. To symbolizm.

72
DZIENNIKI, TOMIK XIX

Opis powyższy może się wydawać przesadnym, lecz trzeba go widzieć i słyszeć, aby 
zrozumieć idiotyzm tej kliki tyle podłej i nie wiadomo — bardziej podłej czy 

głupiej. Pan J. wybiera się z kondolencją do pani M., mąż której, będąc sędzią 
gminnym, okradł kasę gminną na tysiąc rubli i siedzi za to obecnie w kryminale. 

Taka pani B. pogardza panną Cz., córką inżyniera, człowieka zacnego, patrioty, 
panienką wykształconą i wychowaną nader starannie, wreszcie uczciwą dziewczyną — 

dlatego, że ojciec jej nie ma wsi i nie okpiwa nikogo nie będąc „obywatelem". 
Pani B.! Mąż patrzy obojętnie, gdy jej nieprawe dziecko siedzi u niej na 

kolanach i gdy ona porozumiewa się oczami z panem Kubą, z p. Kubą, którego ja 
bym powiesił na suchej gałęzi. Pisałem już jego życiorys i nienawidzę tej 

kreatury, zausznika i dostawcy dziewcząt dla jaśnie pana, śpiącego z jasnym 
panem w jednym pokoju i będącego ojcem dziecka spłodzonego z córką tegoż jaśnie 

pana. Brudu na trzy łokcie, brudu takiego, że odwracasz się ze wstrętem — i ci 
oto prawią o arystokracji, o krwi czystej...

Z opowiadań Wacka utkwił pewien szczegół w pamięć;. W rocznicę powstania 
listopadowego Wacław ..rządził zebranie z rzemieślnikami, tj. z uczniami, jakim 

ilaje lekcje bezpłatne. Przyszli wszyscy, liczbą około 15, i przyprowadzili ze 
sobą faceta jakiegoś, nieznanego Wackowi. Wacek miał odczyt o spiskach z 25 

roku. Porównywał tam nasze stowarzyszenia Łukasińskiego do „dekabrystów" * — i 
rozwijał tę myśl przykładami. Gdy skończył, nieznajomy ów, który z uwagą 

wsłuchiwał się w odczyt, wstał i zaczął dowodzenia Wacka zbijać ze znajomością 
zdumiewającą. Wacek i Stach umilkli. Nieznajomy, rzecz zagaiwszy, ciągnął ją 

dalej i zajechał aż do programu*. Wtedy okazało się, że jest to socjalista z 
Proletariatu. Zebranie się w milczeniu rozeszło pozostawiając oratora — samego.

OLEŚNICA, 1889
9 s t.[y c z n i a] (środa). Od panny Celiny:

Dobry Panie Stefanie! Ludzie na naszym głupim świecie przed świętami i w czasie 
świąt składają sobie nawzajem życzenia; słyszałam, jak życzyli sobie różnych 

rozmaitości, a najwięcej obiło się o uszy moje życzeń tego rodzaju: „zdrowia, 
skarbów nieprzebranych, męża lub żony, abyśmy się na przyszły rok zobaczyli" 

itd. — ja zaś, wbrew przyjętemu obyczajowi życzyłam, jeżeli raczy sobie Pan 
przypomnieć: „obym Pana więcej nie oglądała..." Były to życzenia w chwili 

nadmiernego rozstroju nerwów wywołanego migreną lub może wskutek migreny 
wywołanej okropnym zdenerwowaniem, złością, na koniec rozpaczą, nienormalnym 

usposobieniem — a wszystko to zawdzięczałam komu? Niech Pan zapyta się — siebie. 
Pomimo tej strasznej nienawiści, jakaś nieprzeparta siła, nieznana mi dotąd, 

pchnęła mnie z taką mocą na banhof, że ani oprzeć się, ani jej zwalczyć nie było 
w mojej możności, coś wyższego nad rozum mną owładnęło. I po co ja tak 

spieszyłam? Po to, aby ujrzeć ten uśmiech szyderski i pełen ironii, okalający 
wiecznie obrzydłe usta. Nie cierpię Pana, nienawidzę! A jednak, gdy pociąg 

ruszył i światełka latarń znikły, dwie łzy potoczyły się po twarzy, łzy żalu i 
wyrzutów, bo zdawało mi się, że życzenia wypowiedziane w chwili obłędu muszą się 

ziścić i naprawdę już tego, którego ta para uniosła, nie ujrzę nigdy; dziś 
jeszcze to-samo roi się w pustej głowinie i roić się będzie, póki nie odbiorę 

słówka nadziei.
Po powrocie z banhofu tak się migrenka rozigrała, że fizyczne cierpienia 

przytłumiły wszelkie inne; cały dzień leżałam w stanie błogim, bo nic nie czułam 

i nikogo nie widziałam, potem i to przeszło, a został tylko niepokój i myśl, że 
Go nigdy nie ujrzę; nareszcie powróciłam na swojfr stanowisko i korzystając z 

ciszy zasiadłam bazgrać; w głowie mi się mąci i sama nie wiem, co mi jest, 
obawiam się, aby nie porachowano mię do kandydatek czubkowych *. Chcąc zapobiec 

tak niefortunnemu zakończeniu mego żywota, niech mi Szanowny i dobry Pan zrobi 
choć iskierkę nadziei, że ujrzę Go kiedyś — a kiedy? Chociaż do Kielc od 

Oleśnicy, tej przeklętej Oleśnicy, bardzo blisko, ale nie dla Pana. Gdybym tak 
mogła zaproponować, ale nie — to na nic, to próżne mrzonki, a wreszcie spróbuję: 

imieniny Kazia wypadają w ostatni poniedziałek, tj. 4 marca; gdyby też Ktoś, 
kogo ja nie cierpię, chciał przyjechać chociaż na godzinę? Ale nie... to się po 

Panu nie pokaże, a byłby to szczyt wymarzonego szczęścia...
Ale jakoś ten list zakrawa na wyznanie ukrytej miłości... Na Bogaf Niechże mnie 

Pan nie posądzi, żem zakochana, bo to nie miłość, tylko babskie strachy: a może 
ja w złą godzinę wymówiłam? a może się co złega zrobi? — itp. wymówki ciągle mię 

dręczą.
•ipp

• ??,e'-'m -s
74

DZIENNIKI, TOMIK XIX
Smutno mnie, tęskno, nudno, choć słówkiem wsparcia i pociechy proszę, j a 

proszę, ja, co nigdy w życiu nikogo o nic nie prosiłam...
Celina

Proszę wybaczyć wszystkie nieporządki w tym liście, a to dlatego, że ciągle 
brzmią mi w uszach wyrazy: „Panna Celina nie potrafi być nigdy i w niczym 

systematyczną..." Dwie trzyrublówki zdobyte i nadzieja na więcej. *
Sulisławice, 6 I 89.

Oj! Celinka zasypała mię... Nie pozostaje mi nic innego, tylko odwzajemnić sią 
podobnym gradem frazesów. Kłammy — tą rażą będzie to nawet dosyć przyjemne 

zajęcie... Ależ puściła wodze językowi milcząca Litwineczka! Co prawda nie 
chciałbym się z nią obecnie spotkać, gdyż trzeba [by] było rozpuszczać wyższą 

blagę. A Helenka nie pisze, nic nie pisze. Chodzę roztęskniony i łudzę się, że 
mam jeszcze serce uczciwe, młode i zdrowe, i tylko dla niej... Cóż nie jest 

złudzeniem?
13  stycznia   (niedziela).

Czemu przypisać milczenie Helenki? Smutne dnie zimowe mijają jeden za drugim nie 
przynosząc mi odpowiedzi żadnej. Posłaniec wraca codziennie z poczty bez listu. 

Ogarnia mię tęsknota i myślenie o niej, inne od tęsknot za dawną Helą, nie tak 
bolesne ani tak namiętne, ani tak przykre i niespokojne. To — to miłe 

wspomnienia chwil wesołych, naiwnych, próżnych dawnych zagadek, dawnych węzłów 
gordyjskich, tyle bolesnych.

Dziś Helenka miała być w Sandomierzu, wątpię jednak, aby pojechała na takie 
zimno. Dlaczego myślę o niej tak nieustannie? Czy dlatego, że mi nie odpisuje? 

Jesteśmy, my nawet, materialiści, tak zabobonni, że wierzymy w możliwość 
wyproszenia sobie u losu tęsknieniem listu od miłej osóbki. Gdyby Helenka 

napisała mi dziś: nad życie cię kocham! —
OLEŚNICA, 1889

75
kto wie, czy załatwiwszy się z radością nie przestałbym o niej myśleć. 

Europejczykami jesteśmy do tego stopnia, że nazywamy psychologią znajomość tych 
wszystkich wyskoków rozstrojonych nerwów, że nadzwyczaj jesteśmy bystrzy, zdając 

sobie sprawę z chorób naszej wyobraźni.
Pisałem do pani Michaliny i do Celiny. Z Celiną romansuję na zimno. Na wsi jest 

to nie pozbawione ciekawości zajęcie.
Współczesna arystokracja polska ma swoją tradycją zarówno jak współczesna 

demokracja polska. Gdyby dwu przedstawicieli tych kierunków postawić razem i 
kazać im wytłomaczyć sobie nawzajem, co znaczy wyraz tradycja, w przeciągu dwu 

minut odwróciliby się do siebie plecami. Wyszło na to koniec końców, że 
najświętszym wyrazem dla pana Z. jest wyraz tradycja i dla mnie również. Pan Z. 

rozumie pod nim pamiętanie o wszelkich stosunkach, jakie łączyły sferę 
arystokratyczną przeważnie w bieżącym stuleciu, o koligacjach, zamążpójściach, 

ożenieniach, kuzynost-wach nawet z arystokracją moskiewską, pruską, austriacką 

itd. Wszystko to w kupę wzięte zowie się tradycją naszą, polską, świętą i 
nietykalną. A my? — Kościuszko, Zawisza, Konarski, Levittoux, Mickiewicz, dymy 

pożarów, obroże, kajdany, cytadela.
Wacku, Janku, Stachu — co ja mam wspólnego z panem Zaborowskim? Kiedyś zapytał 

mię uprzejmie:
— Czy serio uważa pan za słuszne wspominać z poszanowaniem imiona takich 

„belwederczyków" lub uczestników wszelkiego rodzaju buntów z 30 i 63 roku?...
14   stycznia   (poniedz.).

Wczoraj — recepcja w Klempiu. Na tego rodzaju przyjęcia jeździ się z całą 
ostentacją: karetą. Pan Gumowski zaraz po moim przyjeździe, nie wiem nawet 

czemu, sprowadził roz-
76

DZIENNIKI, TOMIK XIX
mowę na powstanie roku 63 i mnie swymi poglądami specjalnie zaatakował. 

Zasłyszał prawdopodobnie o moim milczeniu, gdy wymyśla się na rewolucjonizm, i 
osądził, że godzien jestem być poprawionym.

— Wielopolski — mówił — byłby nam wykołatał konstytucją ani chybi. Te osły razem 
wzięte bunt czynią, toteż godni są, aby ich nazwać mianem zdrajców kraju. 

Zrujnowali kraj do szczętu, zburzyli gmach Wielopolskiego. Kto? — smarkacze. A 
kto za to cierpi? — my *.

Przypatrywałem się jego bielutkiej brodzie i ramionom pochylonym — i dziwnie mi 
było: nienawiść ku nim zaczyna kropla po kropli padać mi w serce. My!... To my, 

za które bodaj zgnili na zawsze lub byli wymordowani, to m y, za które niechaj 
ich imię wieczna hańba okryje! I co chcą jeszcze na świecie te trupy? — Rządu, 

władzy, przewodniczenia — w zgodzie z Moskalem. Bodaj wasze kości psi rozwlekli!
Ach, zajęci są, zajęci niewymownie sprawą doniosłości niepomiernej: piknik w 

Stopnicy! Pani J. stanowczo zarzeka się uczestnictwa, być tam bowiem może „byle 
kto". Pani J. nie pojmuje zabawy bez hrabiów — słusznie nawet, bo co za zabawa 

„w tym kraju i w tym s e a o n i e bez hrabiów?..."
— Ależ — woła pan J., pan J., ultrapos lepowy dżentelmen — złożyłoby się 

komitet, komitet opracuje projekt, projekt zaakceptują poważni obywatele i wtedy 
dopiero można będzie dać gotową rzecz w ręce czynnej młodzieży.

— Skąd jej weźmiesz?
— Wacuś... *

— Ach, mon ami, Wacuś jeden nie da rady.
— Pomoże mu naczelnik powiatu.

— Chyba, choć co za przyjemność z oficerami?
— A, co chcesz, są między nimi ludzie gładcy.

— Nie przeczę, ale samych oficerów prosić — będzie fiasko.
OLEŚNICA, 1889

77
— Da się radę wszystkiemu, aby tylko zebrać komitet, komitet opracuje projekt, 

projekt itd.
Wywiązuje się tak ożywiona dyskusja, że po prostu oczarowany jestem: oni nie na 

żarty żyją jeszcze!
Szczególniej interesuje mię obecnie pani J. Grand-dama, wielki świat, czystej 

wody arystokracja; gdy np. pokazuje mi fotografią żony arcyksięcia Rudolfa i 
mimochodem nadmienia, że „mogła dostatecznie ocenić jej piękność, siedziała 

bowiem obok niej w loży", to czuję po prostu, że demokra-tyzm, jaki by nie był, 
jest wobec ogromu tego faktu zerem, sto tysięcy razy przemazanym. Gdy np. 

opowiada mi z ironią subtelnej natury o sukni, jaką ku zgorszeniu całego 
„świata" miała raz na sobie panna Skorupczanka, i dodaje, że nie trzeba być 

nawet gruntownym estetykiem, aby pojąć cały ogrom obłędu panny hrabianki 
Skorupczanki, to naraz czuję, że posiadam wielką ilość tej... estetyki. Gdy 

delikatnie zapytuje mię, czy kuzyni moi, Trepkowie, „piszą się Ne-candami, a 
Katerlowie należą do Katerlów-Porajów" — to czuję się szczęśliwym, że Trepkowie 

„piszą się Necandami, a Katerlowie idą z Porajów" *.
Ale myliłby się, kto by sądził, że winą tych ludzi jest kon-tusz, duma magnacka. 

Małe by to winy były. Winą ich — salon. Salon ich zjadł, salon im rozum wyjadł i 
jest przyczyną ich nieszczęścia. W 93 roku zdradzali kraj dla „złotej wolności", 

w 31 — dla „honoru", w 63 — dla pieniędzy, a dziś — dla salonu. Idą z postępem 

czasu. Chodzi im o herb i dziś, i to jedyna ich cecha polska. Taka jedyna cecha, 
ale herb im tylko jest potrzebny do lśnienia czasami; druga cecha — ta, że nasz 

polski chleb jedzą./& poza tym padalce są, padalce gorsze od kosmopolitów, od 
internacjonalistów, bo nie mają żadnej idei, prócz idei „być w salonie dobrzej 

Wszystko, czym Francuzi gardzą w burżua, posiada polski pan i polska pani w 
zupełności i jeszcze posiadają — tradycją. Pani J. zna na palcach kochanki 

Augustów Sasów, Po-niatowskiego, nawet ministrów Królestwa, nawet Zajączka
78

DZIENNIKI, TOMIK XIX
i Nowosilcowa, gdyż „znajomość historii ojczystej jest konieczną", jak mówiła do 

pana Jana, zachęcając go do tej znajomości.
Niegdyś taka piekielna, niezgruntowana boleść ogarniała mię na wieczorze 

socjalistów, jak wczoraj. I cóż dalej?...
Nam tyłki płakat', plakat', plakat', I chlib nasuszcznij zamisyt'

Krywawym potom i sljozamy... *
v

17 I (czwartek).
Pan Jarosław — „Kasztan" pojechał do Kielc, mam więc noc wolną od niego. Co za 

rozpaczliwe życie! Gimnastykuje się, jem, gram w szachy z papą Z., odrabiam 
lekcje z panną Łucją i nowym elewem, Heniusiem... Mam obecnie pensji 25 rubli 

miesięcznie za sześć godzin roboty. Eksploatuję wszystkie moje wiadomości 
literackie, ba, nawet zdolność deklamatorską, za którą mam od p. Jarosława 10 

rubli nadto pobierać. Poczciwa szlachta...
Pisałem do panny „Mizi"... w chwili rozpacz;/ z powodu milczenia Helenki. 

Wyniknie z tego jakaś zupa, która mi może kością w gardle stanąć, ale niech tam 
diabli wezmą wszystko! Niezmiernie nudne jest życie... Czytać nawet nie mam co, 

bo herbarz Paprockiego *, pożyczony od pana J., już przestudiowałem.

Powiedział ktoś, że jedynym pewnikiem w życiu — jest czas. Tak. A co to będzie, 
gdy nadejdzie śmierć z tymi słowami: nic nie zrobiłem...

Szczególnie głupimi są obecnie korepetytorowie... Co na przykład znaczą takie 
aforyzmy i pytania wobec tego, że dałbym obecnie trzy ruble za kobietę?

OLEŚNICA, 1889
79

Koresponduję z Celiną tak sobie, na zimno. Piszę np. list miłosny do niej, do p. 
Michaliny i do Helenki jednocześnie. Bałamut jestem — ej! To przecież nie jest 

podłość, tylko podluteńkość. Kobietki w ogóle lubią takie rzeczy, a społecznie — 
nie krzywdzę nikogo odbierając hece pisane od Celinki. Ij — o czym tu nawet 

mówić. Trzeba jeszcze z He-lą nawiązać zerwane stosuneczki. Praca to prawo życia 
— kładę w głowę codziennie panu Jarosławowi i demokratyzuję go tak dalece, że 

zaczyna sam sobie buty czyścić. Pisanie listów miłosnych jest także pracą. 
Nieprawdaż, panie Prus?

20 I (niedziela).
Niedziela — a więc są państwo B. Lubię siedzieć w salonie i przyglądać się im. 

Jestem złośliwy, ale słusznie: niechaj świat nie kryje się w hipokryzją. Otwarta 
i jawna zbrodnia mniej jest wstrętną od życiowych, zwykłych występków, lecz 

kokietujących opinię świętoszkostwem. Na pana B. lubię patrzeć: zupełna komoda, 
na której natura przypadkiem postawiła głowę ludzką z wąsami. A wrzeszczy! A 

daje ciągle „słowa honoru", a rozpowiada baje różne.
— Lubię, panie bdziu, pieniądz, ale nad wszystko lubię dupcię, a... a...!

Z panią B. udajemy jeszcze ciągle, że się sobą zachwycamy wzajemnie, ale śmiać 
mi się z niej chce tylko. Dziś pan Kuba pojechał na wesele córki „mękala", 

wychodzącej za prawosławnego obieszczyka z akcyzy *. Ubrał się w kurtkę 
aksamitną, krojem przypominającą kaftany tureckie z czasów Kara Mustafy, na 

brzuchu powiesił dewizę grubą tak, że można by na niej pana B. za nogę powiesić 
bez obawy zerwania jej, czarne niezapominajki z lampasem, na to sak-palto, 

baczki podgolone d la kotlet *, czuprynka wypomadowana na pięć cali, wąsiki 
wyczernione tak, że no! — żółte łapawiczki w spadku po panu Z. i (heul) — 

szapoklak * (wymawia się „szapoklap")... Tak zerżnięty stanął przed panią B.,
80 DZIENNIKI, TOMIK XIX

pocałował ją w rękę, aż oddało, i pokazał nam żółte zęby. A pani B. lubi dużo 
mówić o estetyce...

22 I (wtorek).
Bracia! Rocznica! — Więc po zwyczaju

Niech każdy pucharem płaci! Pierwszy ten toast za zdrowie kraju,
Drugi za ległych współbraci... *

Nie tylko toastu nie mam w tej samotni oddać w ręce czyje, ale myślą się nie mam 
z kim rozłamać w smutną tę rocznicę *. Pamięć „poległych" sam czczę smutkiem i 

goryczą. Jakby się było wśród obcych, wśród cudzoziemców... I ci — może by 
zrozumieli rychlej święto naszych „pięciu"... Wygnańcy na cudzej ziemi pewno się 

schodzą dziś, aby wspólnie pogadać o ukochanym kraju, a w tym kraju, w tym 
ubóstwianym kraju — jakże pusto, jakie serca wystygłe, jakie uczucia niskie, 

jacy ludzie nic warci! Warszawa tylko, ona jedna całej tej mocy nicości i 
podłoty urąga*, tam tylko o tej godzinie młodzi się gromadzą i dumne serca 

poległych „palą w aloesie" *, tam tylko w oknach poddaszy świecić dziś będą do 
późna światełka rzucające blask; n:> młode twarze, gorące od uniesienia, 

rozpalone gwarer: , cichej nocnej rodaków rozmowy...", tam tylko z wiarą, z 
ui?:esieniem, z nadzieją wyleci w przestrzeń piosenka: „Jeszcze nie zginęła..."

Ale to, według jaśnie wielmożnych panów G., Z., S.* itd. — zdrajcy kraju są, 
więc milczmy o nich tu, w przybytku rzeczywistego patriotyzmu, opartego na 

przyjaźni z Moskalem, na unikaniu wyrazu Polska, na wykwintnym nicostwie duszy, 
na wyrafinowanej głupocie...

W niedzielę obchodziliśmy uroczyście imieniny pana Kasztana. Przyjechali państwo 
B., pan Wacław Stojowski, panowie Jezierski i Gumowski. Wszystko to stało się 

nad wie-
SUKIE;NNICE

OLEŚNICA, 1889
81

czorem. Przyjęcie było piekielnie wystawne: szczupak w majonezie, sarny, zające, 
pączki, wino, damy w toaletach recepcyjnych, jakich by się powstydziła 

najlichsza szwaczka warszawska, panowie w modnych tużurkach, wszyscy z minami 
recepcyjnymi. Młodzież wkrótce idzie do mieszkania pana Jana, gwoli swobodnego 

mówienia o tryprze.
Panowie B. zakładają się z panem Janem, że wystrzał z jego rewolweru nie wybije 

szyby, lecz ją przedziurawi tylko, wyjeżdża na stół kwestia końska, figliki 
wesołe, w których celują szczególniej panowie B., a polegające na tym np., że 

się opluje rękojeść rapiera i poda takowy w rękę panu Janowi albo że się 
nieznacznie nasiusia na stołek i ktoś później na nim usiądzie — jednym słowem, 

zabawy wyróżniające notie societe od zwykłego motłochu. Na szczęście przyjeżdża 
jeszcze jeden pan z Niecisławic, znajdujemy się więc wszyscy w salonie. Wkrótce 

też kucharz transportuje półmich pączków, młodzież nabiera werwy... Pije się 
wino, zagryza się ośmnastoma pączkami. Jest wesoło. Solenizantowi oczy na 

wierzch wyłażą, albowiem około dwudziestu pączków zjadł, przegrawszy tym 
sposobem zakład, miał bowiem zjeść dwadzieścia pięć. Majonez! Miny są poważne 

jak na pogrzebie lub wizycie kondolencyjnej. Pan Kasztan wywołuje oburzenie 
ogólne, je bowiem majonezową rybę (eheu!) — nożem!...

Rozmowę na ton poważny sprowadza filozof okolicy, pełniący jednocześnie 
obowiązki powiatowego bajczarza, pan J. Oświeca mianowicie zebrane towarzystwo 

pod względem balu „pudrowanego" w Warszawie i z miną Cycerona wobec Kąty liny * 
mówi:

— W pierwszą parę szedł hr. Krasiński z panną Szwe-de... A co? Nie cieszycie 
się, państwo? Nic, tylko pieniądz dziś w cenie!

— Okropna, okropna rzecz... — mówi pan Z. melancholijnie — i to kto? Krasińscy, 
oni, oni! Nu... tych panów, zdaje się, nigdy nie „zgangrenuje" de-

6 — Dzienniki t. VI
82 _______________________ ____    ___     DZIENNIKI, TOMIK XIX

mokratyzm, nawet względem pań i panien Szwede. Bóg z nimi! Niechaj sobie 
gniją...

Pan Wacław Stojowski zaszczyca mię swą poufałością do tego stopnia, że mógłbym 
zdumnieć, mógłbym mawiać o sobie: ja, Wacuś S. i inni dżentelmeni — jedliśmy 

brzuch w brzuch szczupaka w majonezie. Pan S. w tym stadzie wielkich panów jest 

przynajmniej dżentelmenem: łże, jest zimno grzeczny, doskonały salonowiec. 
Grałem z nim w szachy, opowiadaliśmy sobie różne kłamstwa, udawaliśmy, że bawimy 

się we dwu nader zajmująco, mówiliśmy sobie: panie Wacławie i panie Stefanie, 
słowem — jesteśmy ze sobą na stopie. A wszystko to... dzięki Katerlom-Porajom, z 

których ja się wywodzę i on się wywodzi. Pyszna to rzecz wywodzić się! Ach, 
deklamowałem zebranemu towarzystwu Marzenie Sy-rokomli i zyskałem takie oklaski, 

że o mały figiel nie siadłem z upojenia na kolanach panny Łucji. Pani B. 
zagroziła mi, że obrazi się i mówić do mnie nie będzie, jeśli nie zadeklamuję 

czegoś jeszcze. Oceniając rozpaczliwość sytuacji, jaką mi zagroziła, wyrżnąłem 
utwór: „Nasz ojciec Noe świętym był..." *, tym ochotniej, że wiedziałem, jako 

się ode mnie zaraz odczepią. Rzeczywiście: pawiany i.e przybrały miny Katonów i 
oklaski były mniej obfite. V<'jru szumiało mi w głowie, pustka i niecierpliwa 

rozpacz osiadała serce: gdzie ja jestem? Nie jestem już uczciwym bratem mojej 
drużyny, ale jednostką w stadzie bydła. Co to za ludzie? Chodziłem jak błędny, 

słuchałem walców, wybębnianych. przez pana J., anegdot idiotycznych pana Jana, 
grubych głupstw pana B., blagierstw pana Wacława... Smutny to był dzień dla 

mnie.
Nie spotkałem w tej sferze człowieka jednego z myślą w głowie i uczuciem w 

sercu. A wszak to szlachta! A wszak to — „oni"!
Jutro zanotuję to i  owo z dziennika filozoficznego ojca pana Z.*, z dziennika, 

jaki mi dziś czytał. Poczciwy  oan Z.
OLEŚNICA, 1889

83
jest tak demokratyczny, że przyznaje winę upadku kraju — arystokracji. Co za 

wielkość duszy... Jest mi to obojętne co prawda, bo nie zmienia stanu rzeczy, 
ale stwierdza fakt nie-poprawności nigdy i nigdzie...

23 I (środa).
Z „DZIENNIKA" STAREGO SZLACHCICA

— Zbieg wydarzeń, który się natrafia często w historii, skłania umysł do 
czczenia Najwyższej Istoty, która najmniejszymi zmianami losu lub przypadkami 

rachunek ludzkiej mądrości, usiłowania sił ludzkich niweczy i wielkie swoje 
plany wykonywa.

— W społeczeństwie ucywilizowanym obowiązkiem jest każdej generacji wspomóc 
dobry byt drugiej i pozostawić jej środki, zakłady i źródła pomocy, ażeby 

trwałej podnieść jej szczęście i stopień bezpiecznego i rozmaitego użycia, a tym 
sposobem, gdy potomność zaczyna nieprzerwanie od tego, na czym przodkowie 

stanęli, postęp jej nigdy wstrzymanym być nie może. Niegodzien by był, aby go 
ziemia dźwigała, kto by tę nić przerwał i siebie, i pokolenie na zawsze cofnął.

— Przy ucisku i cierpiącym posłuszeństwie narodu niemożliwym jest wykształcenie 
jego ducha.

— Gdy rozważymy wielość burz w starożytnych wolnych państwach, nieszczęścia bez 
liczby, krzywdy i wszystkę krew wylaną, moglibyśmy skłonić się nad wolność 

przekładać spokój, który zwykle w rządach despotycznych panuje. Ale spokój taki 
jest odrętwieniem, W ruchu istnieje życie i musimy respublikanckie formy, mimo 

ich wrzodów, szanować, przynajmniej jako próby, aby to urzeczywistnić, co dla 
nas najważniejszym i przez rozum nie do odrzucenia koniecznym jest zadaniem i 

prawdziwie legalny rząd stanowi.
— Ten rząd jest najlepszym, który stara się najwięcej o rozwój ludzkich 

usposobień i sił i pod którego opieką udać się może najpewniej prawdziwe 
humanitarne szczęście.

— Wspomnienie przodków bez chęci ich naśladowania próżną jest dumą.
— Nie godzi się inteligencji przywłaszczać sobie praw ludu w sprawach 

politycznych i w jego imieniu używać w nich inicjatywy, której by on może sam 
nie użył, inaczej stawia on w miejsce wzgardzonych przekonań ludu własne 

marzenia, buduje chimeryczne systemata i szuka raczej tryumfu swoich teoriów 
aniżeli prawdy. Z tej niekonsekwencji półgłówków

84 DZIENNIKI, TOMIK XIX
politycznych wypływa, że ktokolwiek odmiennie od nich myśli, jako od-stępcę go 

prześladują.
— Zasada samorządu zastosowana do pojedynczych gmin jest tylko złudzeniem 

pięknej teorii, zawodnej w rzeczywistości. Jak wszędzie vf świecie, tak i u nas 

poczucie dobra powszechnego tętni głównie w piersiach ukształconej części 
mieszkańców. Masy ciemne nie wzniosły się do wysokości tego uczucia, a chociaż 

wiedzione instynktem zachowawczym utrzymują stale ł wytrwale zwyczaje, obyczaje, 
podania, religią i mowę przodków — zachowują je tylko nie rozwijając zupełnie: 

bo nie weszły same z siebie na drogę postępu. Takie masy są zresztą obojętne na 
jakość wyższego ustroju społecznego, na jakość rządu lub jego dążenia. Siła 

przyciągająca tkwi właściwie w ukształconej tylko części narodu, czyli 
inteligencji, która bez różnicy urodzenia i zatrudnień, żywiąc w swym sercu 

wyższe poczucie, potęgą tej idei wpływa na kraj cały, a tworząc odrębną niemal 
społeczność, związaną z sobą silnymi ogniwami ciągnącymi się przez kraj cały, 

żyje nie rozbita na jednostki i rozwija myśl swoją. Samorząd gminny rozbija 
społeczność na jednostki powciskane w gminy. Gmina słowiańska była dobrą w swoim 

czasie, dziś inne stosunki i okoliczności wymagają innego też uwarunkowania, aby 
nie rozbić społeczeństwa w drobne ułamki spojone z sobą mechanicznie przez rząd 

krajowy.
— Przypisywać wyłączność historyczną ludowi i zabić znaczenie wyższych pokładów 

społeczeństwa — to czyste szaleństwo, to zamiast zastarzałych — nowe, naleciałe 
przesądy. •

— W Europie wszystko złe społeczne bierze początek około ogniska domowego. 
Kobieta też stanowi i walczy głównie o to, aby zdobyć pierwszeństwo nad płcią 

męską, aby następnie zagłuszyć jej samodzielność i przyćmić siłę duszy, a pełna 
egoizmu nie przyjmuje stanowiska i pracy w podziale, jakie jej społeczeństwo i 

natura oznaczyły, (o jest, aby stała się stróżem świętego ogniska domowego.
— Uciemiężenie ugruntowane na idei łączenia obcych sobie narodowości jest bardzo 

złym środkiem, duch bowiem ludzki silny ma popęd do opierania się niesłusznemu 
przymusowi i im większy jest ucisk, tym wolniejszą i wznioślejszą czuje się 

dusza, która z niego szydzi.
— Los, który, nieznany ludziom, kieruje ich okolicznościami, często wbrew 

życzeniu spółczesnych i na zgryzotę dobrze myślących złym planom pozorne 
powodzenie dawać i krzywdzie tryumfować dozwala, aby ukryte nasienie dobrego 

[w]zeszło i dla przyszłości zapewnione zwycięstwo prawa.
— W epoce tryumfu władzy szlachty i duchowieństwa prawo społeczne i działalność 

ducha spoczywają tam pod ciosami władzy, tu pod kajdanami bałwochwalstwa, a tym 
sposobem niewola i ciemnota ciążą nad ludami.

iiTiiimiiiiiii.li
OLEŚNICA, 1889

85
— Od władców świeckich, gdy są zarazem najwyższymi kapłanami, czyli obrońcami 

religii, podwójny interes świecki i duchowny domaga się ujarzmienia wolności 
ducha.

— Socjalizm jest równie obmierzły jak i niepodobny, ale jest silny, bo odpowiada 
na zarzuty ludu w imieniu sprawiedliwości i prawdy, ofiaruje prawa na usługi 

własnych korzyści, zapala fanatyzm, pochlebiając samo-lubstwu. Socjalizm zatem 
jest zatrważający, bo nic nie ma niebezpiecz-niejszego jak to, co jest silnym i 

niepodobnym. Społeczność, zmuszona walczyć z nim codziennie i pokonywać go w 
czym jest niedorzecznym i przewrotnym, będzie w nim zawsze miała przeciwnika, bo 

siła jego wypływa ze źródeł, których nikt zatamować nie zdoła. Należy więc to 
niezmierne poruszenie fermentujące narody, które występuje, wywołując wszystkie 

klasy, wszystkich myślących i działających ludzi, powściągnąć i uregulować, 
inaczej ono zrujnuje cywilizacją ł będzie wstydem i nieszczęściem ludzkości. 

Demokracja bowiem mniema, że wszyscy ludzie mogą stopniowo przy postępie czasu 
dojść do poprawy swego materialnego położenia i że powinnością jest jej pracować 

nad polepszeniem ich smutnego losu. Ta wiara jest prawą, świętą i 
chrześcijańską. Moralność przyznaje to z dumą i nauka ekonomii potwierdza. Lecz 

obok tej prawej wiary stoją: bałwochwalstwo demokratyczne i kłamstwo socjalizmu. 
Kłamstwo przyrzeka nieograniczone szczęście, a bałwochwalstwo je gruntuje na 

dogodzeniu wszelkim namiętnościom. Stronnictwo umiarkowane wtenczas dopiero 
zwycięży socjalizm i demagogią, kiedy z ubiegania się ludu pragnącego 

materialnego bytu wyprowadzi systemat polityczny, finansowy, przemysłowy i 
handlowy, i filantropijny — i wszystko to śmiało i nagle w wykonanie wprowadzi. 

Stronnictwo umiarkowane zdoła zadosyć-uczynić wymaganiom demokracji, jeżeli 

potrafi się ukonstytuować pogodziwszy wszelkie żywioły, a dojdzie do tego 
niezawodnie, jeśli pojmie w całej rozciągłości obowiązki serca.

— Biada narodowi, w którym hałastra wszelkiego rodzaju szydząc z majestatu ludu 
przywłaszcza sobie jego imię, a gardząc rozumem i cnotą wypłasza czystą wolność, 

której trwałość leży tylko w państwie tamtych dwojga.
— Wielkim w zarządzie państwa jest błędem przywilej wyłączny szlachty 

(arystokracji) piastowania wyższych urzędów.
— Wierzyć można w postęp, ale nie można wierzyć, aby się odbywał wielkimi 

krokami. Można śmiać się z teoryj socjalnych, o ile te przedstawionymi są jako 
wzór praktyczny społeczeńskiego ustroju, ale nie można wcale pogardzać 

znajdowanymi w nich trafnymi myślami, bądź krytycznymi o wadach społecznych, 
bądź nawet dodatnimi, jak teoria stowarzyszeń.

— Arystokracja błąka się pospolicie w ciasnym kółku bogactwa i uro-
86 DZIENNIKI, TOMIK XIX

dzenia i albo się poniża hołdując pierwszemu, albo się wywyższa z drugiego, bez 
względu na wyższą wartość gen[e];alogiczną upadłych rodów. Poza tym kółkiem nie 

ma dla niej równości, którą by tylko w inteligencji znaleźć mogła.
— Równouprawnienie nie jest ani równością materialną, ani równoprawnością, lecz 

równością w wolności.
— Siła ludowa, która myśli, sądzi i chce, jest niezdobytą twierdzą swobód 

narodowych. Podniesienie przeto ludu w oświacie, w bycie materialnym, w poczuciu 
obywatelstwa, a przez to samo zbliżenie się jednych stanów do drugich i 

obudzenie w nich wzajemnej życzliwości przez wykazanie wzajemnej jednych dla 
drugich użyteczności powinny być głównym zadaniem, aby sprząc społeczność w te 

węzły, które są warunkiem życia narodów. Przodkowie nasi zostawili nam zasobne 
materiały do naprawy i rozprzestrzeniania gmachu, którego wiekami niespożyte 

położyli fundamenta. Zostawili nam w spuściźnie miłość ojczyzny i wolności, 
narodowość, zasadę równości obywatelskiej między sobą i narodami. Dla 

rozprzestrzenienia tej zasady i wprowadzenia jej w życie społeczne, nie będziemy 
do jej odbudowania na podstawie własnej narodowości oraz w myśl dzisiejszego 

ducha czasu i dzisiejszej cywilizacji potrzebowali u obcych pożyczać ani jednej 
cegiełki, zwłaszcza jeśli pozbywszy się egoizmu i ślepego naśladownictwa myśleć 

będziemy prawdziwie po polsku i będziemy mieć odwagę dać z siebie przykład tego, 
o co wołamy.

— Nie można w dawnej Polsce oddzielać szlachty od magnatów i na masę szlachecką 
ładować winy odrębnej, większej cd tej, która na magnatach ciąży. Jeżeli bowiem 

Stanisław Potocki, Jerzy Lubomirski i Sapieha ratowali w r. 1656 ojczyznę, nie 
zdradzałże jej Opaliński, Radziwiłłowie? Jeżeli szlachta była burzliwą, nie 

byłże jej hersztem Ze: t żydowski ia Zygmunta III, Lubomirski za Jana Kaźmierza? 
Przeciwnie, każde baczne oko dostrzeże w masie szlacheckiej daleko więcej 

pierwiastiui monarchiczne-go niż w oligarchii polskiej. Masa szlachecka 
przewiodła dzieło Unii wbrew możnowładztwu litewskiemu, masa szlachecka 

zwyciężała za Batorego i Zamoyskiego, masa szlachecka wywalczyła tron Janowi 
Kazimierzowi, a w kilkadziesiąt lat później stała z całą zapamiętałością 

przywiązania przy stokroć mniej godnym przywiązania Auguście II. Samodzielność, 
oświatę, rozum polityczny tej masy podkopał Zygmunt III, dźwigając zniwelowaną 

usiłowaniami szlachty i Batorego oligarchią, ale stworzywszy kamarylę, obudził 
on na nowo owych demagogicznych panów, którzy na czele rokoszan niweczyli jego 

zamiary.
— Potęgą prawdziwej demokracji jest zasilanie się z dołu, wydobywanie sił 

młodych i niezużytych, tworzenie obywateli.
— W Polsce blask arystokracji rodowej i razem majątkowej zaćmiewał zawsze zdrowy 

rozsądek polityczny. Pan rozpoczynał się tam, gdzie
OLEŚNICA, 1889

87
się kończyło prawo i obowiązek. Taką była linia demarkacyjna między panami i 

szlachtą. Pan polski XVII i XVIII wieku jest synem anarchii Rzpltej, królem na 
własną rękę, o własnej osobnej polityce i widokach, sąsiadem przemożnym króla, 

protekcjonalnym feudatariuszem lub nieubłaganym despotą szlachty, arbitralnym 
rządcą sejmików i trybunałów. Jeżeli służy Rzpltej — czyni to z łaski, jeżeli 

bierze co od niej — bierze jako powinność. Tacy panowie, jak wyrzekł słusznie 

Staszic w Przestrogach, szkodzili ojczyźnie i stali się główną jej zguby 
przyczyną, zniszczyli bowiem wszelkie poszanowanie dla prawa.

— Potrzeba jest zgromadzeń publicznych dla ludu, aby robotnicy przestali być 
narzędziami klas wyżej wykształconych w prawach politycznych, z drugiej zaś 

strony potrzeba nauczyć ich godności pracy, otworzyć im przystęp do własności, 
związać ich z rodziną i państwem. « Przez osobistą własność robotnik nauczy się 

kochania swej rodziny, szanowania państwab i ojczyzny. Nie powie on dotąd, nic 
nie mając, że „rewolu-lucja kosztuje go tylko trzy dni robocze".

— Dla wprowadzenia równości republikańskiej zniesienie szlachectwa było już 
nieraz jednym z gwałtownych dążeń rewolucyjnych. Żądanie to jednak rozwiązać się 

stanowczo w Europie nie dało z przyczyny, że ta różnica stanu jest odwieczną, 
przeszła w krew tej tzw. oświeconej części świata i gdyby jej nawet zrzekli się 

wszyscy używający praw szlachty, różnica ta znalazłaby zaraz zwolenników w masie 
ludzi dotąd prawa tego nie posiadających, środków zaś do tego celu dostarczałoby 

jej łączenie się z siłą absolutną, zdolną obalić rząd, który by szlachectwo 
znieść postanowił.

— Doczesne nabytki, zyskanie zaszczytnej pozycji w świecie, znaczenia pomiędzy 
ludźmi, połączenia się z jakimś domem znaczniejszym w widokach przyszłości dla 

swego rodu są ostatecznym celem i bożyszczami nowej arystokracji kramarskiej, 
owej najmaterialniejszej [w] swych celach, najpoziomszej w duchu i 

najpróżniejszej w swym znaczeniu kasty, jaka kiedykolwiek istniała na świecie.1
— Czas jest, aby Polska przestała być krajem wiekuistego lenistwa i 

dziedzicznego nieuctwa szlachty zamożniejszej.
— Demokracja z dołu jest stara jak świat, ale ta z góry to płód nowy, któremu 

tamta fałsz zadaje. I w rzeczy samej demokracja wychodząca z dwu tak przeciwnych 
sobie biegunów nie może nigdy przy swej odrębności zlać się w jedno ciało i 

jednego ducha, jak nigdy zlanie to stworzyć się nie da między demokratą z dołu, 
pożywającym swój lichy, ale

" Sic!
b Stańczykeria moskiewska.

1 W autografie cały ten akapit zaznaczony jest z boku wężykiem.
88

DZIENNIKI, TOMIK XIX
wystarczający do życia chleb powszedni na glinianej misie, a demokratą z góry, 

pożywającym chleb wykwintny na stole zastawionym srebrem.
— Obawa jest nieprzyjacielem naturalnym wolności.

— Obowiązek a patriotyzm — to prawie jedno.
— Tradycja szlacheckiej krwi jest jednym głosem wołającym o cnotę.

— Co to jest radykalizm liberalizmu? Rzeczpospolita nie jest dlań rządem, ale 
polem otwartym dla wszystkich prób, demokracja nie jest równością wszystkich, 

ale panowaniem śmiałych.
— Człowiek nie może żyć i pracować, jeżeli ktoś nie żył przed nim i nie pracował 

dla niego. Ten ktoś — któż to jest?... Ojciec. Przez urodzenie ojciec nie daje 
jeszcze życia synowi, daje tylko obietnicę życia, wychowanie rozpoczyna to 

życie, a dziedzictwo dopiero zapewnia je i uzupełnia. Takie jest rzeczywiste 
źródło dziedziczenia w rodzaju ludzkim. Ono jest węzłem generacji umierających z 

rodzącymi się, wypływa z tego, co jest na j koniecznie j szym we względzie 
potrzeb ciała, tworzy i uwieńcza familią. Familia bez dziedzictwa byłby to 

stosunek niedorzeczny, bolesny, męczarnia, narzucona przez Opatrzność 
człowiekowi. Dziedzictwo jest prawdziwą cechą rodzaju ludzkiego, przez nie razem 

z owocami pracy pozostawia synowi ojciec owoce swych wrażeń, pojęć, rozwagi, 
wynalazków — słowem, wszystkiego, co mógł nabyć długoletnim doświadczeniem. Syn 

zaczyna od punktu, w którym się ojciec zatrzymał, postępuje i sięga dalej na 
drodze bogactwa i inteligencji, a tym sposobem praca przechodzi z rąk do rąk, 

gromadzi się, rozwija, opiera się jedna na drugiej i formuje piedestał, na 
którym wznosi się cywilizacja. W rosnącym postępie społeczeństwa, który wynosi 

jedne generacje nad drugie, jeżeli raz utraci kto wątek, już go niepodobna 
pochwycić i jeżeli ojcet: był niedołężnym w pracy, syn niewinny cierpi za winy 

nie popełnione i nieszczęście z krwią się przekazuje!
Aforyzmy przytoczone stanowią małą stosunkowo cząstkę wielkiego tomu uwag i 

spostrzeżeń ze wszystkich niemal gałęzi myślenia. Wybierałem myśli najjaskrawsze 

omijając ino-ralizacje na temat Yanitas vanitatum..., gorzkie wycieczki na 
arystokracją i 7oci communes, których jest mnóstwo. Mimo to wszystko, gdyby 

porównać tego szlachcica z jego synem, wnukami i sąsiadami!
26 I (sobota).

Odebrałem wczoraj  otwarty list od Helenki ze słowami:
OLEŚNICA, 1889

89
List wysłany był 7 stycznia; czy Pan go odebrał? Jestem niespokojna.

.....a
Dziś znowu otrzymałem „powiestkę" * na list rekomendowany i biję się w głowę, od 

kogo być może. Z Warszawy zarzucają mię listami o różne składki, o zwroty 
książek bibliotecznych, o rozmaite nieporządności. Zanim to wszystko załatwię, 

muszę się uspokoić z owym leżącym na poczcie. Czyżby był od Heluni? Na list jej 
dziś odpisałem afekta-cyjnie.

Czasami bywamy tak dziecinni, że oddalibyśmy wszystko za obojętnych dziesięć 
wyrazów kochanej panienki.

Kto mógł ukraść jej list? Bodaj wszystek naród poczcia-rzy wyłysiał za to w 
ciągu jednej nocy!

Aforyzmy pana Jezierskiego:
Gdyby nie to przeklęte prawo, to czyby to czasami każdy z nas nie palnął w zadek 

chłopu drobnym śrutem? Co do mnie, zrobiłbym to nieraz z gustem, gdy mi się 
jakaś besty-ja zanadto nawija pod rękę.

Rachunek z panem Z.
Po przyjeździe zaraz... Za listopad do 11 grud. 17 grudnia 16 stycznia 26 

stycznia
rs.

5    (droga) 15
5

3
10

"38
90

DZIENNIKI, TOMIK XIX
Dziś wręczając mi rs. 10 pan Z. nadmienił, że za styczeń mam u niego jeszcze rs. 

7. Miesięcznie biorę 25 rubli. Jestem trzy miesiące. Szczególniejsza arytmetyka 
panuje widocznie w tej okolicy! Może to jest właśnie arytmetyka arystokratyczna?

28 I (poniedziałek).
Wczoraj pojechałem z Heniusiem na pocztę, aby odebrać list rekomendowany. 

Spotkałem się z Karwasińskim i gadaliśmy dosyć długo. I on wmieszał się już w 
rybie towarzystwo małomiasteczkowe... Na pocztę dostałem się, i to fortelem, o 

godzinie drugiej dopiero. Jakaż była moja uciecha, gdy na adresie owego listu 
poznałem pismo Helenki...

Po odebraniu listu Twego, który pisałeś w Kroblicach, zaraz odpisałam i wysłałam 
go 7 stycznia. Codziennie posełałam na pocztę w nadziei, że będę miała choć parę 

siów odpowiedzi; nie mogę zrozumieć, dlaczego nie odebrałeś mego listu: 
widocznie był zły adres.

Proszę Cię na wszystko, jedź sam na tamte pocztę i zapytaj się, czy nie ma listu 
pod Twoim adresem. Ach, Stefku, dlaczego posądzasz mię niesłusznie tak, że 

zapomniałam o Tobie? Bądź pewny, że w moim sercu pozostaniesz na zawsze. Mam 
jakieś dziwne przeczucie, że niedługo zaga-śnie iskierka w Twym sercu pamięci o 

mnie... Baidxo byłam zmartwiona i niespokojna Twym tak długim milczeniem, 
przyczyniały się do tego sny smutne, które miewam ciągle o Tobie; list, który 

p . iłeś do p. Marii, uspokoił mię trochę: w ten dzień wysłałam do Ciecie kartę 
otwartą z zapytaniem, czy odebrałeś mój list. List ten umyślnie wysełam 

rekomendowany, żeby znów nie zaginął. Mówiono mi, że masz narzeczoną... Czy to 
prawda? Gdzie mieszka ta szczęśliwa? Jak będziesz mógł najprędzej — odpisz mi.

Helena
U młodych panienek słowa „kocham Cię" — to zupełnie tyle znaczą, co: Kasiu, nie 

dałaś dziś jeść kanarkowi... Rzucić je — tyle znaczy, co zjeść pudełko cukierków 
Wedla. Jak Heluni naiwnie zdaje się, że mię kocha... Pachnie od niej straszną 

jeszcze pensjonarką, choć już podobno zupełnie skończyła szesnaście lat. A 
jednak, jak ją lubię... Gdyby

IŁU* l •
OLEŚNICA, 1889

91
tylko zechciała bardziej trzymać mię na uzdeczce i nie tak łatwo poddawała się, 

mogłaby zaprowadzić mię licho wie gdzie. Może zobaczę ją za dni parę: wtedy mam 
nadzieję wycałować te cudnie ładne usta za wszystkie kłamstwa. Nie może ona mię 

kochać. Dlaczego? Dlatego, że mnie nikt nie może kochać. Za co by mię kochała ta 
pełna życia dziewczyna? Za próchno przedwczesnej zgrzybiałości, za sceptycyzm, 

skrytość, za nieufność nudną, za smutek wieczny? Co tam — ale dziwnie miła rzecz 
jest zawracać sobie głowy dla samej przyjemności zawracania sobie głów 

wzajemnie. Śliczna jest w naturalności swojej, w nienaśladowanej wesołości, w 
komicznych zasmucenia ch, w rozpaczach pensjonarskich... I niechaj tam losami 

naszymi rządzi przypadek.
Wczoraj po południu my, młodzież wszystka, wyruszyliśmy z wizytą do Kotuszowa. 

Zaprzężono „Straszewskiego i Mag-dziarkę", dwa cugowe konie, do dużej bryki, 
główny foszman Michał wziął lejce w rękę i jazda. Mróz był duży, wiatr ostry 

pociągał, po odwilży drogi oślizgły jak szklanki. Konie szły pod lada górkę 
„pyskami się podpierając", jak mówi Michał, z góry zjeżdżały na tylnych nogach, 

drepcząc przednimi, jak w walcu na trzy pas. Zakuty w futro słyszysz tylko 
łamanie się cienkiego lodu kałuż na drodze pod ocelami * kopyt i wrzynanie się 

kół w skorupę śniegu olodowaciałego po wierzchu. W siedzeniu siedziałem ja z 
panem Janem, między nami He-niuś, na przodzie pan Kasztan z furmanem. Wieczorem 

już zajechaliśmy do Kotuszowa. Zwyczajny, nudny wieczór: pani Józefina zawsze 
jednakowo blade ma oczy, wystygłe, bez wyrazu, bez życia, śmiech ma kobiet 

upadłych, drewniany, nieszczery, krzykliwy — mało mówiąca, dystyngowana, zalotna 
na zimno, czasami wyzywająca, zresztą inteligentna. Można się do niej 

przyzwyczaić, nawet żałować jej ł współczuć jej musowi milczenia wiecznego.
Nocowaliśmy, opowiadaliśmy anegdotki, jedliśmy polędwi-

92
DZIENNIKI, TOMIK XIX

cę — słowem, wesoło. Dziś o dwunastej ruszyliśmy z powrotem. Zimniej było niż 
wczoraj: w ostrym powietrzu polaty-wały drobniutkie płatki śniegowe, mieszały 

się z iskrami mrozu, jaki zdzierał z lodówki wicher północny. Wiatr ten dmie 
nieustannie z niezmienną złośliwością, ze skowyczeniem usypiającym. Nosy się 

czerwienią, każdy, zatopiony w półsenność, otula się w swój futerał: aby 
prędzej... W Nizinach skręca się na bliższą drogę, zwaną „na Suchczyce", ja 

jednak radzę jechać na Strzelce.
— Przejedziemy... tego... — mówił Michał — a co bliżej, to przecie... tego...

— A no!
Jedziemy na Suchczyce. Pod Suchczycami płynie rzeka wpadająca do olbrzymiego 

stawu na Brodach. Przejeżdża się ją w bród w tym miejscu, gdzie tworzy ona 
szeroką szyję, kilko-wiorstowego cielska stawu. Powierzchnię wody kryje 

cieniutka błona lodu przejrzystego.
— Pod tym... tego., lodem jest drugi — mówi Michał, gdy radziemy wszyscy 

objechać staw dokoła.
Puszcza konie ostrożnie z początku, tnie je następnie z całej siły. Jesteśmy na 

środku rzeki, gdy nagle z łoskotem pęka lód, ów drugi, pod „Straszewskim" i 
najprzód ieden, później drugi koń wpadają w głębię tak, że widać tylko 

kleszczyny chomąt i łby. Wózek zaczyna się chwiać, pochyla się z wolna i poczyna 
tonąć wraz z olbrzymią krą, jaką oberwał, fontanny wody zaczynają bulgotać przez 

półkoszki, zalewają miejsca na nogi, przód wózka zanurza się tak, że woda 
przechodzi przez wierzch... Dżentelmeni zaczynają wyskakiwać po kolei: pan Jan 

skacze na krę przepływającą, z niej na brzeg, pan Kasztan idzie w swym haweloku 
jego śladem, lecz kra uchyla się pod nim, słyszę krzyk — „Jezus, Maryja!" i 

widzę pana Kasztana w wodzie po pas, czepiającego się krawędzi lodu, Heniuś 
skacze w wodę, pomimo to że staram się go utrzymać, i trzymając się haweloka 

pana Kasztana wyłazi z nim na ląd. Na bryczce zostaję ja i Michał. Stajemy na 
siedzeniu,

EIEuiiBI

iII.i.
OLEŚNICA, 1889

93
woda podmywa je, konie rzucają się i biją piersiami o krawędź lodu, na której 

leżą ich pyski...
— Masz teraz... tego... — mówi Michał rozpaczliwie.

Siedziemy w studni. Dokoła jest cembrzyna z lodu, oddalona od nas o kilka łokci, 
woda z bulgotaniem wre pod nogami, konie narowią się, zaczynają wierzgać i 

włazić jeden na drugiego: heu, me miserum] * — myślę sobie po łacinie. Jeśli 
wlezę w tę wodę — to czeka mię zapalenie płuc a z nim śmierć, jeśli nie wlezę, 

to lada chwila wózek się wywróci lub woda wasąg zniesie; jestem w ogromnym 
futrze, nasiąknę wodą jak cukier... Tymczasem dżentelmeni na brzegu zaczynają 

rozpaczliwie wrzeszczeć wyskakując przy tym do góry zadziwiająco 
przypominającymi małpy sposoby. Ich zmoczone niezapominajki marzną, latają więc 

po brzegu i wyją.
— Masz teraz., tego... — powtarza mi Michał, jakby chciał przez to wyrazić 

przepowiednią: teraz się tu już, jucho jedna, utopisz.
Wieś od rzeki odległą jest o jakie pół wiorsty. Z chałup wysuwają się chłopi, 

stoją, przypatrują się, wreszcie biegnie jeden z drągiem, drugi z żerdzią, 
trzeci z siekierą, wreszcie biegnie ich gromada z drągami. Przybiegają nad 

brzeg, stają a patrzą. Leniwo i powoli bierze jeden z nich drąg i idzie ku 
wózkowi, lód łamie się pod nim: idzie po pas w wodzie, idzie i bije w lód 

drągiem. Za pierwszym robi to samo drugi i trzeci, i czwarty. Przychodzą do 
pysków końskich i starają się obrywać krawędź lodu, lecz robota ta nie udaje 

się, lód jest gruby i twardy, są go trzy warstwy; przebiją jedne — jest druga. 
Zrobili tyle, że konie wyskoczyły na twardą warstwę, zdolną ich utrzymać i stoją 

nad nami, siedzącymi w dole.
— Ruszcie no, Michale, może się wzniesie — mówi pierwszy z chłopów.

— Co ci się ni ma wznieść... tego, kiedy śnice * tego — pod lód... tego i 
masz... i tego...

— Ano, rznijcie batem, bo inaczej nic nie będzie z tego interesu.
DZIENNIKI, TOMIK XIX

Rznie batem mój Michał, konie wierzgają, aż mnie w oczy bryzgają strumienie 
wody, lecz wózek podsuwa się tylko bardziej pod krawędź lodu.

— Panie — woła do mnie chłop — ja pana wyniesę na brzeg, bo to na nic.
— A bo mię udźwigniecie?

— Hę hej! Nie bój się pan nic...
Opiera drąg w dno rzeki, sam staje na krawędzi lodu i obraca się do mnie 

plecami. Jest po pas w wodzie na oślizgłym kancie lodowiska. Ja staję na literce 
*, ręką chwytam się za drąg i skaczę chłopu na plecy. Zachwiał się, pochylił, 

wy-sapał i poszedł. Rękami opierałem mu się na ramionach, gdyż [woda] była mu po 
pas, szedł posuwając po kilka cali nogi, rękami odgarniał zbitą masę kier, jaka 

tamowała mu drogę. Spodnia warstwa lodu podziurawioną była, kilka razy noga 
wpadała mu w przepaść, wtedy stawał i cały ciężar utrzymywał na jednej nodze, 

potem drugą ostrożnie wydobywał z dziury i przyduszonym głosem mówił:
— Trzymaj się, panie, równo...

Jakim cudem nie załamał się pod nami lód, jakim cudem nie poślizgnął się — nie 
wiem. Szliśmy tak ••', kwadrans. Wreszcie wyniósł mię na brzeg, postawił i sapnć

— Uha!...
Dałem mu rubla, bo mię wybawił od choroby, a może od śmierci, ale serdeczna 

radość ogarniała mię na widok tego chłopa, silnego jak słoń, wytrwałego bardziej 
niż koń, bo godzinę stał w wodzie, a wyszedłszy na brzeg mruknął tylko: „w 

cholewy mi się, ścierwa, naloło" i poszedł z powrotem w wodę; siła to rzecz 
zwykła, ale spożytkowanie jej niezwykłe: dobroć i ofiarność w takiej chamskiej 

duszy niezwykła. Tymczasem dżentelmeni zaczęli przeprawiać się z tamtego brzegu, 
na który wyskoczyli, na ten, by dostać się do wsi. Przeprawili się po skorupie 

lodu i zaczęli „rwać" ku wsi na kształt koników polnych. Modne spodenki wydawały 
dziwny świst, gdy podskakiwali z nóżki na nóżkę; ja. z:a nimi toczy-

OLEŚNICA, 1889
95

łem się jak kufel piwa w wielkich niedźwiedziach. Gdy doszedłem do pierwszej 
chałupy, zastałem tam już p. Kasztana i Heniusia leżących w łóżku chłopskim pod 

pierzyną. Baby rozcierały im nogi i poiły wódką. Konie wyprzężono, Michał wsiadł 
na nie i wyjechał, a wózek z futrami, derkami etc. — został w wodzie. Konie 

drżały jak w febrze i rżały lękliwie. Wieczorem, przy herbacie, zwrócono uwagę 
na poświęcenie Rędzińskiego (chłopa, który nas ratował). Pan Jan zauważył:

— Cóż za poświęcenie? Kradnie jucha z lasu, pasie na łąkach — to jego psie prawo 
ratować w jakimś przypadku.

— A nie — wycedził pan Z. — zawsze, zawsze... Dobry i nie zdemoralizowany mamy 
lud.

Kasztan, chcąc mi dogodzić, rozsypał się w entuzjastycznych pochwałach:
— To bohater, rycerz!! — prawda, panie Stefanie?*

2  lutego   (sobota).
Kto nie mieszkał na wsi zimą, nie może mieć pojęcia, co znaczy wicher dobijający 

się nocą do okien, i nie doznawał smutnych uczuć, kto w taką noc nie mógł 
zasnąć. A jednak nie niemiły jest ten huk wichru... Lubię wsłuchiwać się weń, 

wyczekiwać z radością, gdy się wznosi, wznosi bezmierny...
Ogród i park otaczają topole wysokie, pozbawione teraz liści: długie ich gałęzie 

idą prostopadle ku niebu jak setki rąk kościotrupów, jak palce ukazujące wysokie 
niebo. Na tych to gałęziach, na tych do badyli suchych podobnych z daleka 

konarach gra najmelodyjniej wicher. Podobne one są do strun tytanicznego 
instrumentu. Pędzi z wielkich równin wiatr i na strunach tych rozbija się: spada 

na ziemię muzyka podobna do rozlewu olbrzymich wód, gdy zacicha — to znać 
wysiłek niby zdławienie tonów, gdy się wzmaga — to znać, że jest tam w nim mocy 

więcej niezmiernie. I nic nie ustaje to straszne largo, owszem, wzmaga się coraz 
potężniej, z topól uderza w sosny i tu gra całą potęgą niskich tonów organu.

''•1118

DZIENNIKI, TOMIK XIX
Z sosen skacze na ziemię, świszczę dysonansami po suchych zaroślach — aż, niby 

duch olbrzymi, zagląda w oświetlone okna mojego pokoju. Przez chwilę nasłuchuje, 
nasłuchuje wstrzymując oddech, a nie dosłyszawszy mych myśli — zagwiżdże we 

wszystkie piszczałki i uciekając maga kozły po zmarzłej ziemi i wielkimi skoki 
wdrapuje się na szczyty topól jak małpa, by znowu wyć bez końca. Czasami w 

zenicie huku słychać pojedynczy urwany odgłos, niby trzask donośny, niby 
szczeknięcie, niby skomlenie urwane, niby ostatni krzyk dziecka, które się 

zaniosło od płaczu, niby pęknięcie piersi, które wydały za mocny krzyk rozpaczy. 
Odgłos ten umiera pod nadchodzącymi bałwanami tonów nowych, mających siłę 

duszenia wszystkiego. Chwilami, zasypiając, wydaje mi się, że dokoła mnie, nade 
mną, pode mną, ze wszech stron wre woda, że jestem na małej wysepce otoczonej 

rozlewem pędzących wód...
Co za złudzenie! Jestem u siebie, w moim odnowionym pokoju, w ulubionym pokoju 

na piętrze. Ciepło tu rozkoszne, lampa świeci się wesoło, moje mebelki 
uśmiechają się do mnie: nie ma obawy, jesteśmy wszystkie na swoich miejscach — 

śpij. Mój pokój jest tak ładny i tak mi raiły, że myślę nieraz — czemu to... 
Helenka tu być D;e może nigdy? Ile marzeń o niej jest w tym pokoju w i ; noc, 

gdy wicher rozbija się pod oknami... Jestem tu sam przez całe godziny wolne od 
zajęć oficjalnych i jedyny głos dochodzący do mnie z ziemi, z zewnątrz — to 

burza. Ze mną — są tylko myśli o małej sowiookiej * Lenie.
3 l u t y (niedziela).

Umarł wczoraj w Janowicach pan Rupniewski, mający za żonę siostrę pana B., 
młodzi więc panowie Z. pojechali dziś na pogrzeb. Janowice o wiorstę są oddalone 

od Chobrzan, pogrzeb będzie miał miejsce w Chobrzanach. Jakże żałowałem, że nie 
jadę: może będzie na pogrzebie Helenka?... Straszliwie chciałbym ją widzieć, 

jest to bowiem ta faza miłostki,
OLEŚNICA, 1889

97
kiedy  po  długim  niewidzeniu  znajduje   się  panienkę   miłą piękniejszą, niż 

była w marzeniach.
Nie chciałbym wypisywać satyr na otaczające mię grono ludzi, lecz nawet 

życzliwie względem nich będąc usposobionym czuje się do nich wstręt nieraz. 

Chciałem czymkolwiek ożywić umysły panny* Łucji i pana Jana, dawałem im więc do 
czytania na lekcjach Pana Tadeusza. Przeczytała p. Łucja całego przy mnie, a 

przeczytawszy odetchnęła całą piersią: strasznie nudna rzecz ten Pan Tadeusz.
Bań Jan przy zaczęciu trzeciej księgi najspokojniej w świecie zapytał mię:

— Panie Stefanie, niech mi pan powie, czy to tak było rzeczywiście wszystko, jak 
on tu pisze, czy też on to wymyślił?

To się nazywa, że trzeba panu Janowi wykładać literaturę. Ten człowiek ma 22 rok 
żywota i papa projektuje, że on weźmie za żoną najmniej 50 tysięcy rubli. Jakie 

on mi nieraz zadaje w czasie lekcji pytania... Czyta np., nie czyta zresztą, ale 
torturuje Pana Tadeusza i naraz urywa w środku wiersza:

— Panie, co tu sobie kupić w Warszawie — sztucer czy ładownicę?
Są natury nie lubujące się w poezji, rozumiem je aż nadto dobrze, ale nie może 

być Polaka, który by czytając pierwszy raz Pana Tadeusza nie unosił się, nie 
stawał wolniejszym, raz w życiu nie uczuwał na sobie węzłów łączących go z 

narodem. Widziałem Stasia Józef owicza, chłopca 12-letniego, który pochłaniał tę 
książką, widziałem raz na paradyzie w Teatrze Wielkim dwu Żydków z Nalewek, 

którzy czytali sobie Pana Tadeusza w antraktach, i podsłuchując ich uwagi 
znalazłem, że go rozumieli, pamiętam, ile uniesień zabrał mi on, gdy byłem 

jeszcze u pana Strachowskiego w szkółce elementarnej we wsi Psarach*, pamiętam z 
miłością to wydanie paryskie, ilustrowane *, na którym uczyłem się czytać u nóg 

matki. Jest to powietrze, jest to zdrojowa woda, jest to oddech zdrowych
7 — Dzienniki t. VI

98
DZIENNIKI, TOMIK XIX

płuc, jest „centrum polszczyzny" *, jest biblia, jest kamień na grobie naszym, z 
tego my wszyscy idziemy. Są tam pewne wyrazy, pewne słowa i zdania, których nie 

mogę czytać ani słuchać bez płaczu, i gdy ich ktoś nie pojmuje — nic jest wart. 
Ta książka jest miarą człowieka. Patrz, jak ją kto czyta, i poznasz, co zacz.

Czyta pan Jan epizod, gdy Robak w pokoju Sędziego podburza ostatniego do 
wywołania powstania na Litwie.

— Nasz Józef! nasz Dąbrowski! nasze orły białe...*
Sędzia rzuca mu się na szyję.

— Panie — pyta mię pan Jan — czegóż ci się tak cieszą?
— Robak przepowiada Sędziemu, że wojska polskie pod Napoleonem wkroczą wkrótce 

na Litwę.
— A no, i z wojny się tak cieszą?

— Ależ panie, ta wojna miała przywrócić wolność krajowi.
— No, dobrze. A ten Sędzia po cóż miał robić powstanie?

— Czytał pan w mowie Robaka, że po to, aby ułatwić Napoleonowi zwycięstwo nad 
Moskalami.

— Ej, głupcy oni oba! Albo i to ostatnie powstanie, to nie świństwo było? Niech 
pan sam powie. Mój panie, z pojedynkami * szły barany na karabiny.

6 II (środa).
Dziś nareszcie przyniesiono mi z poczty „Prawdę", którą zaprenumerowałem. Nie 

jestem ja prawdowiceem, aleć zawsze choć myśl wolniejsza zajrzy do mnie z tego 
pisma. Mam dużo artykułów Bema *, przeważnie recenzyj bieżących. Nawet i w 

takich stoi pan Antoni zawsze na stanowisku. Pisze dużo, w każdym numerze jest 
coś w dziale: „Badania naukowe". Pan Z. obejrzał „Prawdę" trzymając ją w dwu 

palcach i milcząc zwrócił mi nie czytaną.
Panowie młodzi powróciwszy wczoraj z pogrzebu opowiadali o zebranych na pogrzeb 

szlachcicach i znacznych rybach
OLEŚNICA, 1889

99
z województwa sandomierskiego. Między innymi opowiada mi pan Jan o czwórce 

„stalowych" koni i powozie jakichś państwa, którzy jechali razem z panami Z. 
drogą boczną do klimontowskiego gościńca, prowadzącą od strony Sulisławic.

— Może z Dmosic?
— To, to, to — z Dmosic.

— Któż jechał?
— Jakaś pani, facet blondyn i dwie facetki: blondynka młoda i ładna i starsza 

wyższa.

— Ta młodsza ile może mieć lat?
— Ze szesnaście, siedmnaście...

Co za tortury! Helenka była na owym pogrzebie... Gdybym był pojechał, byłbym ją 
przynajmniej przez dwie godziny widział. Listu znowu nie widać.

Prowadzę w moim pokoju dosyć systematyczny żywot: gimnastykuję się, uczę 
francuskiego, tylko do czytania nie posiadam, prócz pudełka z gilz, nic prawie. 

Zegarek nieustannie, niezmiennie wyszeplenia godziny, minuty, sekundy. Czas 
idzie — i straszne jest jego uciekanie...

Wicher huczy, na dworze zadymka piekielna. Zapuszczone rolety nie dopuszczają do 
mnie nawet postaci tej burzy, przenika tylko głuchy łoskot jej upadania i smutne 

zawodzenie wznoszenia się. Co robi Helenka? Gdyby mieć jedne noc w życiu taką, 
spędzoną z kimś, kogo kocham/Zawsze sam lub z głupimi, obcymi ludźmi. Nie 

zobaczę maleńkiej prędko: Bóg wie kiedy, bo nie zdarzy mi się wyrwać stąd. A z 
listami jej dziwne zazwyczaj dzieją się rzeczy: albo giną, albo ich nie ma, nie 

ma.
9 luty (sobota).

Dziś rano leżąc jeszcze w łóżku odebrałam Twój list, który mię bardzo 
ucieszył... Jedyną bowiem moją pociechą jest choć kilka słów odebranych

100 DZIENNIKI, TOMIK XIX
od Ciebie, lecz, niestety, zawsze szczęściu towarzyszyć musi smutek: nie 

rozumiem, dlaczego, gdy mi list przynieśli, koperta była mokra i odkle-jona; 
bardzo mię to zmartwiło, obawiam się, czy kto nie czytał, ale muszę dojść, co 

było tego przyczyną. Proszę Cię, żebyś listy pieczętował — będą bezpieczniejsze.
Dziś umyślnie byłam w Chobrzanach na pogrzebie p. R., myślałam, że będziesz, ale 

powiedzieli Trepkowie, że nie raczysz odwiedzić naszych stron. Pp. Zabór, 
widziałam: starszy dosyć przystojny, ale młodszy bardzo brzydki. Cóż to za 

bóstwo, do którego jechaliście w niedzielę, czy to i Twoje? W Kotuszowie, o ile 
wiem, mieszkają B. — dawna owa historyczna panna Z. musiała się zmienić po 

wyjściu za mąż. Czy ona tym bóstwem?
Pocałunek nie zawsze jest oznaką miłości ł przysięgi... Według mnie, jest to 

rzecz bardzo przyjemna, a jeszcze więcej, gdy się przysięga pocałunkiem, który 
się daje drogiej osobie; co do mnie, to nie wiem, jaka jest słodycz w pocałunku 

ukochanego, bo po raz pierwszy dopiero kocham najgorętszym uczuciem miłości — 
więc nie wiem, jaki ma smak (!) pocałunek, chociaż... chciałabym się przekonać i 

skosztować tego zakazanego owocu, ale kiedy to nastąpi?...
Czy będę zdolną kochać prawdziwie jeszcze raz w swym życiu? — myśl nawet nie 

przejdzie, aby mógł kto zająć me serce choć w dalekiej przyszłości * — prócz 
Ciebie... Chociaż mię, Stefku, porzucisz, zniosę wszystko mężnie ł wytrwale, 

choć serce me będzie przechodzić piekielne katusze, jednak będę woleć, że mię 
porzucisz, powiesz otwarcie, że mię nie kochasz, że mię nienawidzisz, niż 

miałbyś mię okłamywać... Ale bądź przekonany, że potem już płomyczek szczęścia 
nie zaświeci w mym życiu i zawsze, zawsze będzie miłość w mym sercu dla Cię >ie.

Wnoszę z tego, co piszesz, że może choć trochę mię kochasz, ale ta miłość 
niedługo trwać będzie: zobaczysz inną, piękną, bogatą, posiadającą wszystko (?), 

wtedy myśl o mnie uleci daleko od Ciebie.
Michasia * była u nas trzy dni, opowiadała mi wiele rzeczy o Tobie. Przybędzie 

Ci miły dom do bywania w wakacje: pp. Zygmuntowie S. * wzięli wioskę w bliskości 
Chobrzan. Pamięć przeszłości uprzyjemni Ci czas w domu pani Zygmuntowej.

Będę niecierpliwie oczekiwać na odpowiedź. Niedobry Stefku, obiecałeś jeszcze w 
styczniu dać mi swoją fotografią, a tu już luty, a ja nie mam drogiej pamiątki. 

Ach, napisz do mnie zaraz, a dziś wierz, jak Cię kocham i jak pragnę listu od 
Ciebie.

Helena
Dmosice, 4 II 89.

1 W autografie omyłkowo: przeszłości.
illilllUH,

OLEŚNICA, 1889
101

Sam narobiłem kurzu i dziwię się teraz, że mię w oczy gryzie. Czytanie takiego 
listu podobne jest do wygranej w szachy. Tak też długo trwa i zadowolenie z 

otrzymania listu... Serca szukać na świecie nie można.

Otrzymałem również list od pani Michaliny. Ta również poluje na moje afekta, a 
Helenkę przekonywuje o oderwaniu się moim od szubienicy. Obłuda wszędzie, 

obłuda, gdzie plunąć... Jedną nieobłudną na ziemi istotą byłaby — matka, gdyby 
istniała. Ponieważ jej nie ma — trza popijać z nudów pomyje i udawać nawet wobec 

siebie samego, że to piwo pilz-neńskie. A zresztą — co mi tam! Jeden jest 
obowiązek, jaki znam — obowiązek względem ojczyzny; poza nim czynić nam wolno 

wszystko, co chcemy, a czego nie bronią żandarmi.
10 II (niedziela).

W „Prawdzie", w dziale „Prasa ruska", znalazłem przedruk następującego 
artykuliku z Moskowskich wiedomostiej *.

Po powstaniu w roku 1863 jęli Polacy, jak wiadomo, wymierzać sobie własnoręcznie 
chłostę moialną i występować z zarzutami przeciwko emigracji, a na pierwszy plan 

wysunęli, w oczekiwaniu lepszej przyszłości, rozwój interesów materialnych i 
gorliwe pielęgnowanie narodowości polskiej.

Świeżo uwidoczniła się reakcja przeciwko „biernej" obronie i rozległy się głosy 
nawołujące do obrony czynnej. Prąd ten udzielił się głównie młodzieży, a za jej 

przedstawiciela uchodzi Miłkowski (Jeż), autor Uskoków *. W zeszłym roku wydał 
on broszurę w Paryżu pt. Rzecz o obronie, w której wykazuje, iż dotychczasowy 

system „biernej" obrony wprawił Polaków w stan apatii, że zarzucili zupełnie 
poczucie indywidualizmu, jedynym zatem środkiem przeciwko zagładzie rycerskiego 

narodu polskiego jest przejść do obrony czynnej; rzecz prosta, że w tym celu 
trzeba z drobnych ofiar zgromadzić kapitał, „skarb narodowy", aby przypomnieć 

Europie o Polsce(?!)1.
1*1

1 Te znaki  autorskie znajdują  się w autografie na marginesie  przytoczenia.
102

DZIENNIKI, TOMIK XIX
Wszak Milkowski nie dla emigracji chyba pisał ów program polityczny. Pokazuje 

się, że najgorętsze głowy polskie nie nauczyły się prawie niczego...
Gdyby choć prawda była, co ten padalec wypisuje o ciągłości tradycji, o taktyce 

ostatniego powstania. Gdyby choć prawda była... Ten śmierdzący wychodek 
oportunizmu, w jaki zamienił się „rycerski naród", nie wart nawet tego weń 

plucia, tego wyśmiewania się moskiewskiego łajdaka. Kupka studentów, gronko 
panien ośmnastoletnich porusza się w kupie gnoju jak gniazdo robaków: gdy się 

poruszy — jakiś drapieżny wszawiec, jakiś śmierdzący diejatiel woła, że 
szlachetny naród się rusza. Nie bójcie się — zgnije bez krzyku, nie 

przeszkadzajcie wrzaskiem fermentowaniu wszystkich zaczynów zgnilizny: zdrady, 
służalstwa, upodlenia, spokojnej polityki, rozumnego trwania, pielęgnowania 

brzuchów, przyjaźnienia się ze złodziejami...[...]
W nocy.

Nareszcie, nareszcie!... Nareszcie jest kwestia natury szerszej, która wyrwała 
społeczeństwo arystokratyczne stopnic-kie z uśpienia, zbudziła myśli uśpione, 

entuzjazm powołała do życia. Ci ludzie żyją jeszcze, umieją czuć gorąco — śmierć 
arcyksięcia Rudolfa!...*

W Klempiu, według pana Kasztana, opłakują go, pani Zofia jest tak wzruszona, że 
po prostu choruje, pan Jan zamyka się na długo w swym „gabinecie" i z nikim nie 

rozmawia, rozmyślając nad przyczyną tej śmierci... Dziś zjechało do Oleśnicy 
całe towarzystwo: państwo B., państwo J., pan z Niecisławic i pan ze Strzelec. 

Ponieważ „papa" chory jest na katar, zgromadzamy się wszyscy w jego sypialni. 
Ach, bywałem na zebraniach studenckich, gdzie odbudowywało się kraj, leczyło 

ludzkość, pięściami dowodziło zasad, ale nie widziałem tego zapału, jaki tu bił 
z tych twarzy wzruszonych rzeczywistym współczuciem dla arcyksiężnej Stefanii*, 

lito-
OLEŚNICA, 1889

103
ścią nad „czcigodnymi starcami" (cesarz Franz-Joseph i cesarzowa Elżbieta), 

pogardą dla nikczemnika, który „targnął się na wiarę, Kościół, obowiązki, 
zbezcześcił tron, zohydził rodzinę tyle piękną i duszę zgubił".

Pośrodku komnaty króluje pani Zofia w sukni o tyle nie-gustownej, o ile gustowną 
niebywale suknia ta jej się wydaje — i mówi, mówi tak, jakby Europa na nią 

patrzała. Ach, co mówi! Na pargaminach pisać, ej! na marmurowych pomnikach ryć 
te złote słowa, dzieci uczyć na pamięć, pięcioletnie dzieci!

— Nie mogli bracia tej nikczemnej Auerszperg * wyzywać na pojedynek amerykański 
Rudolfa, nie mieli prawa. Siostra ich była nikczemną zalotnicą. Rudolf nie miał 

prawa przyjmować pojedynku, gdyż zdradzał przez to żonę, tę anielską Stefanią, 
dom, obowiązki, tron. Kobieta taka jak Aglai powinna była być zabitą, bo 

kobieta, która — itd.
Głośno, krzykliwie, z zapalczywością potwierdza to pani B., ale tak potwierdza 

twierdzenie, że „kobieta, która zapomina się dla mężczyzny, nieślubnego męża, 
jest itd.", iż zaczynam serio przypuszczać, jako pan Kuba jest mitem, jako nigdy 

nie istniał pan Kuba. Pan Władysław B. oponuje, powiada, że „miłość..."
— Ach, ach, ach! — wołają ze wstrętem damy — miłość dla obcego, dla żonatego 

mężczyzny?!
— Ależ miłość...

— Żadna miłość, nie powinno jej być!
— Serce nie sługa — kończy zawsze dowcipny pan J., nieoceniony pan J. (ten, co 

to z gustem strzelałby do chłopów, gdyby nie to podłe prawo).
— To są skutki niewiary, to jest przykład dla młodych — kończy pan Z. w 

przekonaniu zapewne, że młodzi mają pojęcie, gdzie tu właściwie istnieje jaki 
przykład dla młodych.

Nie wiem nawet, jaki los spotka sprawę kukizowską*, tak dalece uwagę 
zaabsorbował Rudolf, ponieważ zaś towarzystwo miejscowe nie zdecydowało jeszcze 

przyczyny samobójstwa

104 __________________             ________         DZIENNIKI, TOMIK XIX
i nieprędko zdecydowanie to nastąpi, obawiam się więc o sprawę kukizowską 

poważnie. Pan Kasztan miewał bowiem co do wyświetlenia sprawy państwa 
Strzeleckich genialne pomysły, a tak — uwaga jego odwróconą została i Bóg wie, 

co z tego być może... Szczęściem, że uwagę tej gentry od spraw czysto tronowych 
odwraca ku społecznym jeszcze jeden fakt: młody książę Galliera*, który wyrzekł 

się majątku (200 milionów lirów) i utrzymuje się z własnej pracy.
— To, powiem państwu — mówi pan B. — sto razy większy idiota od Rudolfa.

— Ja bym tam nie odrzucił — woła pan Jan — gdyby mi Lipszyc lub choćby nasz 
pachciarz zapisał 100 tysięcy rubli, to bym go w dupę pocałował... aby tylko 

nikt nie widział.
— Boś demokrata — mówi zawsze dowcipny, nieoceniony pan J. — ja bym się nie 

poniżył dla majątku, nigdy!
Serce rośnie, gdy się patrzy, jak przy ostatnich wyrazach twarz pana J. dumą 

przodków promienieje, promienieje tak, że fakt ożenienia się pana J. z panią 
Zofią jedynie dla majątku i siedzenie w Klempiu bezczynne na koszcie żony — 

niczym się wydaje.
Pan M. opowiada o bytności swej w Wiedniu na przedstawieniu magika, który wbijał 

sobie w nos szydło tak, że wychodziło po drugiej strome nosa.
— Wbija, proszę panów, wbija z boku w nos, naraz po drugiej stronie nosa widać 

koniec szydła, później coraz więcej... Nikt by nie uwierzył, że sobie nie 
przebił na wylot nosa...

— No i nie przebił sobie? — pyta niespodziewanie pan Jan.
11   lutego   (poniedz.).

Mój nowy uczeń nazywa się Staszek Góra.* Ma jedenaście lat, płową czuprynę, 
wysmarowaną na uroczystość pierwszej lekcji sadłem, sukmankę burą, koszulę 

perkalową, buty z pod-kówkami, czapeczkę czerwoną. „Swarny"! Parę dni temu 
przyszedł do mnie ojciec jego, Michał Góra, i prosił, aby mu uczyć chłopca. 

Chłopak zdolny bardzo, pamięć ma, piss.e tył-
iil

OLEŚNICA, 1889
105

ko krzywo, bo mu ręce zgrubiały już, przemarzły nieraz, czyta kulawo, po 
chłopsku, ale „straśną ma ochotę do książki..." Muszę się bronić choć nim wobec 

zalewającego mi gardło kwasu zgoryczenia na widok naszych przodowników narodu, 
bronię się nim i marzę, że mu pomogę być mądrym chłopem. Szczęście, że chłopak 

rozumny, bystry, zdolny, śmiały. Będę szczęśliwy, jeśli oświecę jednego z nich, 
będę zbawiony, jeśli uwierzę w nich choćby.

O, oświato — przybądź, o, oświato — zstępuj do nich, ratuj nas, zbaw nas... 
Wierzę w ciebie, wierzę, że oni, gdy cię poznają, uczczą Kościuszkę i Staszica, 

Mickiewicza i Jeża, wierzę, że oni jedni wypłacą się macoszej ojczyźnie sercem 
synowskim, wierzę w zbawienie nasze przez nich, wierzę ostatkiem wiary w 

męczeństwie duszy, kąsanej podłością szlachty *.
Układam w myśli cały plan oświaty mojego Staszka, chciałbym iść ręka w rękę z 

planami naszymi warszawskimi, lecz nie mam książek, jakie mi w Warszawie przy 
nauczaniu bezpłatnym pomocą były.

Co za rozkosz dobrze czynić ojczyźnie uczeniem chłopskiego dziecka! Ale — zawsze 
dowcipny pan J. i zawsze w majestacie swym jaśnie wielmożna pani Z. —- jakim 

śmiechem mię wyśmieją... Horribile dictu*... Zdobędę przyjaźń Michała Góry, 
pozna mię i wierzył mi będzie, a jakże będę szczęśliwym, gdy będę z nim mówił 

jak z bratem, bez hipokryzji z jego strony. Do Suchczyc blisko, latem można tam 
będzie być co dzień, teraz niepodobna...

12  lutego   (wtorek).
Z aforyzmów papy Z.:

Spełnianie obrządków religijnych sprowadza błogosławieństwo boskie. Taka rodzina 
Popielów doczekała się późnej starości, złotych wesel, doszła do zaszczytów, 

bogactwa, związków i koligacyj dzięki temu, że była zawsze przykładnie 
katolicką. Toteż błogosławieństwo boskie pcha się do nich drzwiami i oknami.

DZIENNIKI, TOMIK XIX
14 II (czwartek).

Przywykłem do ciszy przyrody i do ciszy zalegającej duszę od bieguna jej do 
bieguna. Co za noc cudowna teraz! Nie chce się usypiać jeszcze, myśleć, 

myśleć... Białe światło księżyca ściele się na posadzce, smugi jego bardzo 
wolno, niezmiernie wolno, niedostrzeżenie wolno pełzną po czarnym tle. Świerki 

stoją nieruchomo, osypane puchem mrozu, czasami zagra w nich niewymownie smutny 
szept wiatru, zagra jak najczystszy i najcichszy daleki ton organów i zginie w 

niezmiernej przestrzeni, jakby w niej tonął. Na białym śniegu znać cienie brzóz 
płaczących, niby drzewa, jakie na szybach rysuje mróz.

Według zwyczajów ludu czarnogórskiego, zdrajca narodu powinien być zabitym, a 
głowa odciętą i złożoną między jego nogami; broń jego winna być połamaną, dom 

nietknięty powinien się rozpaść, rodzina wygnaną ma być na zawsze.
Z „Prawdy" nr 6

Z aforyzmów papy Z.:
Nieprawdaż, panie, że Kraszewski jest wrogiem arystokracji? Czytam jego powieść 

Komedianci, Co ?a potworne rysuje obrazy! Każdy demagog widzi w arystokracji 
tylko złe strony i te właśnie strony stara się wyśmiać...

Mam obecnie dzień wypełniony zajęciem po brzegi. Same lekcje zajmują siedm do 
ośmiu godzin: od 10—12 z panną Łucją, do drugiej ze Stachem, do piątej z 

Heniusiem, do ósmej z panem Janem. Uczę się francuskiego mniej więcej godzinę 
dziennie i godzinę mam mieć rozmów francuskich z panem Kasztanem, za co mam mu 

znowu na oświecenie go literackie godzinę poświęcić. Gimnastyka i jedzenie 
zajmują resztę dnia. Siedzę w nocy długo. Czytam mało — Kraszewskiego, banialuki 

w guście Ouidy*, np. Na cmentarzu, na wulkanie*, Biblią Wujka, Żywoiy świętych 
Skargi*, „Prawdę" i „Kurier Codzienny". Z papą codziennie dwie partyjki szachów 

oraz
inni

OLEŚNICA, 1889
107

dysputy z panem Janem w guście tej: jakie trutki lepsze na lisa — kot pieczony 
czy orzeszki ze strychniną?

17 II.
Pojechał dziś do Warszawy pan Jan, zabrawszy cztery moje listy: do Wacka, Jasia 

S., Jasia N. i Zagłoby * oraz — 6 rs. na Skarb Nar.[odowy] („Azja" i „Litwo, 
ojczyzno") *. Odesłałem również Historią powstania listop.[adowego] Barzykow-

skiego, Stachowi rs. 6* i l rubel na Bibliotekę Studencką. Wziąłem więc od pana 
Z. rs. 13, z tego na miesiąc luty rs. 5, czyli pozostaje za luty rs. 20. Uda mi 

się może u miejscowego księdza założyć czytelnię ludową*, byleby przysłali 

książek, o jakie do Wasilkowskiego pisałem. Dygasiński obiecał mi w roku jeszcze 
zeszłym dostarczyć od Paprockiego książeczek w tym celu. Czy się uda?

19 II (wtorek).
Jak złodziej milczkiem wkrada się wspomnienie w bezsenną noc. Zdaje się, że 

przelatuje z niezmiernym hukiem burzy szalejącej na dworze, że wsuwa się przez 
szczeliny futryn okna.

Wtedy podlegam złudzeniu, że jestem na Podlasiu, w Biały. Park wydaje mi się 
lasem otaczającym dworzec i nasłuchuję, czy nie odezwie się świst nadchodzącego 

pociągu, tęskny, przejmujący jak wzywanie na pomoc. Zapomniałem cię, zapomniałem 
cię... Nigdy już nie poświęcę ci ani jednego drgnienia serca, nie chcę cię 

widzieć nigdy, nie kocham cię. Tylko czasami czyjś głos znienacka zasłyszany 
przejmie mię dreszczem, tylko czasami żywa rozmowa uniesie mię, że mówię tak, 

jak nie mówiłem z nikim prócz ciebie. Wtedy gdzieś w powietrzu, jak złudzenie 
wzroku osłabionego, unoszą się twoje źrenice niebieskie, jakim pięknością nie 

wyrównają żadne na ziemi, i ze smutną dumą wpatrzą się we mnie: czy dotrzymałeś 
słowa?

Czasami przerzucając stosy listów twoich, przysięgających dozgonną miłość, 
natrafię przypadkiem na suchy bukiecik bratków

108 ___                             _________________                            
DZIENNIKI, TOMIK XIX

„z mińskiego ogródka" * — i łzy się wtedy wiją; czasami otworzę pudełko i dotknę 
pukla twych włosów czarnych, lśniących, szklistych, danych mi, pamiętasz w jak 

strasznej chwili, w chwili miłości prawdziwie nieskończonej, w bezmiernym 
smutku, w obliczu śmierci — i wtedy myślę o tobie ostatkiem uczuć mężczyzn: 

litością. I myśmy już dla siebie nie m y nierozerwalne, nie usiądziemy już nigdy 
w kąciku kanapy, nie przysuniemy się do siebie, by słuchać, jak w nas krąży 

życie, nasza miłość, wiara wzajemna w słowa, ta otwartość nie znająca granic i 
serdeczna ufność, i pewność. Okradłem cię nikczemnie, tyle set razy uwodziłem 

cię tak zręcznie, że nie przeczułaś końca, ty, którą nazywają Metterni-chem... 
Dlaczego to zrobiłem? Wszak wówczas nie byłem podły... Winniśmy obydwoje: 

kochałem cię bezmiernie tak, że dziś nie zdołam już kochać nikogo. Nędznego 
pokolenia dziećmi jesteśmy: ani do wielkiego czynu, ani do ogromnego występku 

niezdolnymi. Umieliśmy tylko kłamać. Za kłamstwo jest teraz kara straszliwa: 
niepamięć.

22 II.
Ledwo trafiłem na moją górkę idąc z partyjki szachów: zamieć taka. Jeden 

nieprzerwany pomruk, usvpisiący, przejmujący obawą. Śnieg leci zewsząd: zrywa 
się ; ziemi i wielkimi słupami stoi w powietrzu, sypki, ostry, jak piusek bije w 

twarz z góry, nalatuje z boku. Ciemność nieprzejrzana, straszliwa, pełna 
tańczących diabłów. Kocham tę poezją straszliwą nocy zimowej, lubuję się tym 

tępym wrzaskiem, zdławionym krzykiem wichrów. Burza! Kocham cię, burzo, 
uwielbiam cię, walko, gdzie wytężają się wszystkie siły i śmierć siepie się za 

barki imając — z życiem.
23 II (sobota).

Drogi mój! Tak długo czekałam na Twój list, że czas ten wydawał ml się 
nieskończonym, jeszcze przy tak nudnym życiu w Dm., gdzie ojciec

OLEŚNICA, 1889
109

gdera ciągle, a kochany Teochna* nie żałuje dla mnie złośliwego języczka; gdyby 
nie towarzystwo mamy, Miziutki i częste odwiedziny T.* — umarłabym z nudów. Może 

by to i lepiej było. Tobie także oszczędziłabym trudu, jaki sobie zadajesz w 
pisaniu do mnie. Ciągłe przebywanie z miłą elewką nie jest Ci zapewne 

obojętne... i może w Twym sercu ona teraz króluje. Czy tak? — Pisać to, czego 
się nie czuje, przychodzi z trudnością. Jak widzę, masz mię za bardzo niestałą i 

sądzisz, że przez wiadomość o Twoich miłostkach zmieniłam się względem Ciebie. 
Q, nie — chociaż wiem, że się bałamuciłeś w wielu mężatkach, tak bardzo mię to 

nie zdziwiło: kto ma serce tak jak Ty obszerne, może przynajmniej na tym (?) 
użyć. Myślisz pewnie, że M.*, opowiadając o Tobie, chciała stanąć na 

przeszkodzie przyjaźni naszej — otóż bardzo się mylisz, stawiała Cię w 
najlepszym świetle, o ile mi się nawet zdaje, to chce, ażeby się spełniły moje 

pragnienia. Ale, niestety, jest to tylko marzenie, które podtrzymuje nadzieja — 
ach, ta nadzieja, ta nadzieja...

Nie wiem, czy chciałbyś być tym listem z 4 lutego: o tej porze nie byłbyś tak 
mile przyjętym jak list, a na pewno rozczarowałbyś się widząc mię w... z miną 

smutną po rozstaniu z Morfeuszem, przestraszyłbyś się i uciekł, nie oparłszy aż 
w Oleśnicy. A z rannej wizyty listu byłam bardzo szczęśliwą. Nie potrzebowałbyś 

być tak blisko mnie, aby usłyszeć bicie mego serca — z drugiego pokoju słyszeć 
je można, teraz jeszcze, gdy choruję na serce. (!!)1

Jakiś Ty, Stefku, niedobry, niepoczciwy, nie napisałeś, kiedy przyjedziesz. Mój 
drogi, odpisz mi zaraz i donieś, kiedy przyjedziesz. Czy raczysz być u nas? 

Narobiłeś mi tylko apetytu obiecanym przyjazdem, że nie mogę sypiać, tylko myślę 
ciągle, kiedy Cię zobaczę. Zwykle nocne moje marzenia o Tobie kończą się myślą, 

że mię już nie kochasz. Czy to prawda? Nawet nie spodziewasz się, jak Necandy 
opiekują się Tobą, jakie robią plany, jak są pewni, że zrobisz to; przyjemnie 

słuchać, z jaką pewnością to mówią. Jedynym ich pragnieniem, żebyś się ożenił z 
miłą elewką i mieszkał w Oleśnicy °, a że to małżeństwo bardzo korzystne, to 

pewno postawią na swoim. A mnie, mnie się zdaje, że także tak zrobisz. Ach, 
Stefku mój, jak ja tęsknię za Tobą — żebyś Ty mi takąż wzajemnością odpłacał!... 

Nigdy już nie odpiszę tak prędko, na drugi dzień, jeżeli mi tak długo nie 
będziesz odpisywał. Daj dowód, że jeszcze trochę przyjaźni masz w swym sercu dla 

mnie, i odpisz zaraz.
Twoja — Helena.

1 Ten znak autorski w autografie znajduje się na marginesie. " Heul
110_______________________ ____________           DZIENNIKI, TOMIK XIX

Jeśli masz przyjechać w nasze bajczarskie strony, to spiesz się — śniegi 
topnieją, wody będą wszędzie ogrom[ne], to jeszcze się gdzie utopisz, a wtedy, 

co ja bym zrobiła? — Jak będziesz pisał do M., to nie pisz nic takiego, co by ją 
wprowadziło w podejrzenie, że pisuję do Ciebie. Nie masz pojęcia, co dzieją się 

za hece w trzech znajomych Ci domach *; gdybyś to wszystko widział i słyszał, 
miałbyś temat do swych powieści. Ciekawam, jak się to skończy: w Chobrzanach 

bywa p. Bier-nacki, zapewne starający się o którą z panien. Nie krytykuj moich 
listów, wszak mówiłam Ci, że nie umiem pisać. Dlaczego piszesz do mnie zawsze 

tak mało? Odpisz, Stefku, jak będziesz mógł najprędzej i dużo, dużo...
Helena

De omnibus rebus et guibusdam aliis. Wszystkiego po troszku — aż się w głowie 
kręci.

25 II.
Z wolna, milczkiem zstępuję do zasad, z jakimi się biłem. Nie przyznam się do 

nich jawnie nigdy, bo w wątpliwość podają to, co mi jest wszystkim, nawet naszej 
cywilizacji, zdobytej w niewoli, znaczenie. Jak się to dzieje, że się zmieniam — 

nie wiem. Nie książka żadna, nie przekonanie czyje-kolwiek, nie żadna teoria, 
nie statystyka la.iret to sprawia, lecz to, że tracę grunt pod nogami, że nie 

mam się na czym oprzeć. Nieraz, rozmyślając do późna w noc, przebieram wszystkie 
moje argumenty, jakimi się broniłem w Warszawie — i widzę jasno, że liche to są 

argumenty, że tamci mieli racją, choć na ślepo mówili. Najbardziej zwycięża to, 
że widzę, jako mówili prawdę. Zdawało mi się, że „różność interesów" to frazes 

pusty, a teraz już nie powiem nigdy, że „wspólność" — to idea warta życia i 
śmierci, bo to frazes. Z chłopów może być wszystko, ze szlachty nic a nic. Już 

mię nie bolą, nie rozwściekają ich myśli, już ich nie zapisuję, bom już sobie 
powiedział, że są zerem. Być może, że arystokracja nigdy na ziemi nie może 

wyginąć, jak twierdzi pan Z., ale nasza, dziś, dla narodu, dla ducha czasu — 
jest tylko szkodliwą

OLEŚNICA, 1889
111

i... trzeba to nareszcie wypowiedzieć, te słowa bólu, te słowa żalu, te słowa 
straszne — jest tyle znaczącą dla rozwoju narodu, dla istnienia Polski, co 

caryzm.
Jeżu, Jeżu, stary nasz ojcze — do czego my dożyli! Skłamałeś, że „z szlachtą 

polską polski lud"... Złudzenia twoje urodziła taka miłość ojczyzny jak nasza, 
dla niej uwierzyłeś w kłamstwo „stawania się szlachty ludem" — i nas prowadziłeś 

za sobą, tak ci wierzących... A gdzieśmy doszli? Teraz albo stać się soqjalistą, 
albo się rozpić. Nie ma dróg na tej ziemi innych.

Czyż zamknąć oczy i iść drogą Sienkiewiczów w „pokrzepianie serc"?* Jakich? 
Czyich? Kto tu się chce pokrzepiać, kto tu nie przeklina imienia ojczyzny, kto 

tu nią żyje? Wierzyć w Prusa, wierzącego w coś bardziej jeszcze potwornego niż 
socjalizm, bo w wolnohandlowy, kosmopolityczny liberalizm, w budowanie kapitału, 

aby nim sentymentalnie ujałmużniać masy rękoma wysoce bajecznych panów 
Wokulskich? Ach — dosyć...

X
28 II (czwartek).

Pan Jan powrócił z Warszawy i nic mi od Wacka nie przywiózł: po prostu Wacek 
zaniedbał moje prośby. Tak idzie wszystko. Nie mam z czego uczyć Staszka: czyta 

z dzieł Hoffmanowej, pisze na metodach, jakie kupuję u przechodzących Węgrów *. 
Lecz nie o przyjaźń mi warszawskich reformatorów idzie: ich celem i czynem 

gadanie o oświacie ludu, a gdy przyjdzie do rzeczy, umywają ręce nawet od 
przysłania książek ludowych — cieszy mię to, że mię chłopi zaczynają uważać za 

ich przyjaciela. Ze mną lokaje o tych samych rzeczach inaczej mówią niż z 
jasnymi panami, inaczej też gadają ze mną przychodni chłopi z Suchczyc, z 

Oleśnicy, z Pacanowa mieszczanie. Zacznę pisać kwestionariusz *.
Parę dni temu był ksiądz wikary miejscowy *. Głupiusień-kie to stworzonko tak 

dalece, że uważa np. to, co piszą w gazecie z zakresu polityki dziennikarze, za 
rzeczywiste po-

112
DZIENNIKI, TOMIK XIX

stanowienia władz, uważa „Czas", który czytał w Krakowie, za 
pismo'wolnomularskie. Ckliwy i nieznośnie jezuicki, ale pobożny, świeżo 

puszczony z seminarium, więc o parafią dbały do egzaltacji. Toteż może bym go 
skłonił do biblioteczki... Założył np. w Oleśnicy sklepik spożywczy, sam na ten 

cel sto rubli dał i miał kiedyś surową mowę do dziewczyny mieszczańskiej, 
wychodzącej za mąż za pisarka Moskala, jakiegoś Drapiszczenkę. Zakończył tę mowę 

słowami: „Piekło cię czeka, matko, za to, żeś córkę swoją na potępienie 
puściła". Jedyny fakt, który miejscową arystokracją, nawet głuptaska pana Jana, 

oburzył do głębi... Jedyny przejaw patriotyzmu.
Państwo Jeż. * dziś byli. Stosunki między mną i nimi naprężają się powoli. W 

„Prawdzie" był nieprzychylny kiedyś dla pp. Strzeleckich artykuł *, artykuł ten 
przeczytał papa Z. i z treścią jego pojechał w tych dniach do Klempia. Dziś pan 

J. prosił mię subtelnymi wyrazy o „Prawdę" i ów „krytyczny" artykuł. Przyniosłem 
„Prawdę" i wręczyłem mu ją z uśmiechem litości nad obłędem korespondenta, 

ośmialają-cego się mówić coś złego o panu Aleksandrze *.
— A pańskiego pióra nie ma tutaj? — zapytał pan J przyglądając mi się przez 

binokle.
— Gdyby nawet było, nie ośmieliłbym się przedstawić na sąd pana... — 

odpowiedziałem nieśmiało.
Pan J. dmuchnął groźnie nosem i poprawiwszy binokle zamilkł. Pani J., potępiając 

bezwarunkowo Rudolfa i baronównę Yecserę, nie wiadomo czemu żąda ode mnie 
potwierdzenia swych tez w sposób stanowczy, na co zazwyczaj odpowiadam ni w pięć 

ni w dziewięć: coś o morfinie, o zdenerwowaniu... Już mi ten Rudolf i ta Yecsera 
kością w gardle stają, tyle razy znudzono mię dysputami o nich.

— Co to za cios dla katolicyzmu — mówi z patosem drżenia pełnym pani J. — że 
katolicki książę itd.

GROBOWICC  KOŚCIUSZKI  NA  WAWELU
OLEŚNICA, 1889

113
— Ale, ale... — podchwytuje papa Z.

— Młode pokolenie inaczej zupełnie zapatruje się na to — mówi z uśmiechem 
zaadresowanym w kierunku mego krzesełka pani J.

Wtedy udaję zajadającego się pączkiem i stanowczo milczę. To obraża panią J., 
przestaje zmrużać bosko swe oczy, gdy mówi ze mną, i w ogóle pogardza moją 

milczącą miną.

Karwasiński przysłał mi „Głos", Schafflego Kwintesencją socjalizmu *, nowele 
ruskie Maczteta *, Dobrzyńskiego dzieła * — czytam więc, lecz czasu mi brak, 

gdyż dużo zajmują go lekcje francuskiego.
5  marca   (ostatni wtorek).*

Nie pogniewałbym się, gdyby on był ostatnim w życiu... Co warto takie jak moje? 
Ta marna, bezowocna praca nauczycielska, z której za pół papierosa nie ma 

pożytku, to rozdymanie się niby do jakiejś pracy i kończenie na niczym, ta 
nicość wewnętrzna, niemożność nawet spełnienia występku, ten świat, na jaki się 

patrzy i w którym jak wszą żyje. się, jak wszą się poruszając — a ogromność 
niespełnionych zadań, a wielkość celów, a konieczność natrętna, wewnętrzna, 

nieprzespana, niezagłuszona czegoś robienia na dobro, na szczęście, porywy 
cnotliwe, wiary egzaltacyjne — a nici... O, jakąż nicością jest życie na tej 

ziemi — jakże wyrodnym jest pokolenie, do jakiego należę.
Oj,  krakowska,  ty  serdeczna,  ziemio   ukochana, Jak dziewczyna wystrojona na 

niedzielę z rana, Strojna w kwiaty i bławaty ponad Wisłą  siedzi, Taka cicha i 
spokojna jakby po spowiedzi... Tylko lud nasz nie wesoły... *

Otóż to tak jest na tej krakowskiej ziemi. A dziś np. czytałem z p. Janem Za 
chlebem Sienkiewicza. Skończywszy tę nowelę — taki wydał sąd:

8 — Dzienniki t. VI
DZIENNIKI, TOMIK XIX

— To złodziej chłop, panie, do Ameryki się jusze jechać zachciało! Panie, te 
nasze chłopy — to okropne bydło.

Nic tego kiełbia nie zajmie, nawet Potop Sienkiewicza znajduje nudnym. A jest 
pewnym, że się ożeni bogato, otwarcie mówi, że choćby z najstarszą i najbrzydszą 

babą, byleby miała pieniądze. Jest ta cała rodzina po prostu zwyrodniałą: ani 
jednego żywszego uczucia, ani jednego szlachetnego popędu w żadnym z dzieci. 

Panu Janowi sprawia największą satysfakcją znęcanie się nad zwierzętami i 
ludźmi. Z niego będzie kiedyś duży łajdak. Czerstwa dusza i ani jednej zasady 

uczciwej, ani pół szlachetnej myśli. Czyż zresztą może ona być tu, jeśli papa 
poucza tych osłów nieustannie takimi aforyzmami:

— Pozór to wszystko, to alfa i omega, to paszport w świat.
A poza tym światem nie ma nic, oprócz jakichś fantas-magoryj, jakichś cieniów, o 

jakich piszą „demokraci", ~zego się zresztą nie czyta nigdy.
9  marca   (sobota).

.    A więc znowu notatki... ze świata. Co dzień zjawia się on, ażeby mię męczyć 
i zasmucać tym złem tak iuż zastarzałym i nieuleczalnym, że zdołało w kodeks się 

zmienić. Wracajmy na salony, czerpajmy...
Wczoraj byłem, Boże odpuść, w Pacanowi e, Sławne to miasto leży o dwie wiorsty 

od Oleśnicy. Bywają tam jarmarki na konie, ściągające nawet takich dżentelmenów, 
jak pan Jezierski. Jedziemy tedy z p. Janem na jarmark pacanowski i zastajemy 

tam pana J., pana G., pana S. * oraz p. Józefa Lipińskiego, mojego gimnazjalnego 
kolegę, który dziś jest już obywatelem, zarządza Strzałkowem, majątkiem swej 

matki, jeździ na jarmarki i w ogóle kwalifikuje się na perłę okolicy. Wita się 
ze mną chłodno i mówi o rzeczach obojętnych. Był to w szkołach tęgi wiarus i 

dzielny student w Puławach, wybijał nawet okna i gwizdał na „belfrów" —
OLEŚNICA, 1889

115
obecnie patrzy już z taką nieruchomością wzroku, jak oni wszyscy. Lecz mniejsza 

o nich. Gdy się stoi na rynku w Pa-canowie, a spojrzy pod górę — to widać 
czerwonych czapek łan, stada koni, szerokie chłopskie bary poruszają się na wsze 

strony, wielkie pięście migają w powietrzu i głucha wrzawa huczy jak woda. 
Dorodny lud krakowski! Ulegasz przez minutę marzeniu, że oto za chwilę ta chmara 

krakusów porwie się na koń siadać, czerwone czapki wyrzuci w powietrze i 
wrzaśnie jak burza: — na Moskala! I czapkami tymi czerwonymi zafryga stada wroga 

i krzykiem szerokich piersi wygoni!
— Mój panie, jak to szelmostwo wrzeszczy — szepce mi pan Jan i rujnuje marzenia. 

A więc mówmy o wyścigach z panem L., o artykułach wstępnych „Kraju" z panem J. 
Dajmy marzeniom pokój... Pas de reveries... *

Tak — wszakże jedziemy do Klempia na imieniny pana Jana w Oleju*. Kładziemy 
fraki, koszule z gorsami i wąskie krawaty. Panna Łucja czarną morową suknię z 

żabotem ażurowym. Ładnie jej w tym, głowę tylko trzyma pochyło, niby pod 

ciężarem wierszy Lamartina i powieści Orzeszkowej. Biedna Lucy... Papa i Lucy 
jadą karetą na saniach, my cugowymi końmi. Śnieg po brzuchy koniom. Po wierzchu 

skorupy śnieżnej mknie jak dym pył śniegowy ze spazmatycznym, ledwo słyszalnym 
poświstem. Sanie skrzypią, jedziemy noga za nogą, żadnej bowiem drogi nie ma, 

jedzie się po prostu polem. W polu cicho, tylko na nieobjętych okiem obszarach 
migoce w zachodzącym słońcu wysoki na łokieć obrus śniegowy i dymy mkną po nim, 

mkną aż do umęczenia oczu.
Zajeżdżamy, wysadzają nas lokaje. Jesteśmy w przedpokoju, jesteśmy w salonie. 

Życzeń nie składamy — jest to niemodne. Ale otóż i pani Zofia... O, Boże! 
Komplement, komplement wypowiedziany cicho, z wejrzeniem... Jej biała

116
DZIENNIKI, TOMIK XIX

suknia, jej kokardka różowo-niebieska we włosach i na lewej piersi, jej 
włóczkowa biała mantylka (ta z Krakowa), jej ręce — po prostu uśmiecham się z 

zachwytu i mówię nie zamykając ust, z zapałem, z uwielbieniem o Verdim, z 
zapałem o sklepie akcyjno-spożywczym, jakiego inicjatywowa-niem szczyci się pan 

J., przypisuję mu takie znaczenie społeczne, że pani Zofia mruży oczy. Piekło! 
jak ona patrzy na mnie. Zresztą ona i na 80-letniego doktora Hassmana tak 

patrzy, gdy tamten przypisuje mu okropne społeczne znaczenie.
— Żydów — powiada — uważa sz.pani, Żydów, o! Tymczasem panowie Jarosław i Jan 

palą:
— Pan Ż. wytnie do gazety artykulik.

— Mógłby pan być tak dobrym? — pyta pani Zofia układając usta niemal do 
pocałunku.

— O, pani...
— Lecz, na Boga, niech pan będzie łaskaw o mnie nic nie wspominać — mówi 

składając ręce pan J.
— No, inicjatywę muszę zaznaczyć...

— To zbyteczne, daję słowo, ja więcej dla dobra... Zresztą... pierwsze litery 
najwyżej...

— A nie, to należy się panu, całe imię i nazwisko.
— W takim razie trzeba by i Lipińskie.jo, on również... Jemu Józef na imię, 

mnie... raczy pan wiedzL*:.
Nawiasem mówiąc — cóż mnie obchodzi sklep spożywczy z inicjatywy pana J. 

powstający. Akcje biorą tylko panowie: Stojowski, Walichnowski, Sielski, 
Jezierski, panowie Popiele z Kurozwęk i Wójczy, etc., sprowadzają „subiekta", 

który to subiekt im przeważnie sprzedawać będzie żelazo, sól, mąkę. Jeśli iść 
będzie dobrze — zarobią na tym. Nie znaczy to przecież, aby się brali do handlu. 

Boże! co znowu! Znaczy, że sprowadzają sobie na współkę to, co im potrzebne. Nie 
mam się z tego co znowu tak cieszyć i nie będę pisał artykułu *. Ja tylko tak 

mówiłem dla pięknych oczu pani Zofii, bo nie cierpię pani Zofii każdym nerwem i 
chcę, abym mógł śmiać się z niej w jakikolwiek sposób.

OLEŚNICA, 1889

117
Kolacja. Mnóstwo szkła i lamp. Karafki z wodą, szklanki przed każdym talerzem, 

kieliszki duże i mniejsze, garnuszki różowe z naparstkiem śmietanki — i butelka 
marnego, kwa-skowatego wina na kilku dżentelmenów. Zresztą kapłon twardy, lody 

słone, po których nieodwołalnie pan Jan czuje się niedobrze. Męka, męka z 
lichego, marnego powodu, z powodu istnienia tych ludzi, dziecinnych i pustych. 

Rozmowa obraca się około Rudolfa i Stefanii, około Yecsery i pani Oraczewskiej i 
nie może poza obręb ten wyjść. Chwilami mówiąc puste zdania, robiąc je okrągłymi 

czuję zawrót głowy: o czym mówić dalej, nie chcąc pogrążyć się w milczeniu. Męką 
jest mówienie tych powściągliwych zdań, w których nie powinno być żadnego 

żywszego słowa ni uczucia, ma być wszystko w miarę marne i niemądre. Jestem 
skryty i umiem mówić fałszywie, umiem kłamać po salonowemu, lecz czasami mam 

chęć roześmiać się samemu sobie w oczy i powiedzieć sobie gminne jakieś 
głupstwo.

Nareszcie koniec — jedziemy. Ach, gdyby można nie widywać już więcej państwa 
Jezierskichl

u1!?;

Prenumeruje papa Z. książki u Goldhaara w Kielcach. W katalogu napotkał kiedyś 
Humoreski z teki Worszyłfy Sienkiewicza * i wypisał je sobie, bo... 

Sienkiewicza. Gdy przyszły parę dni temu — zacierałem ręce, była to bowiem 
historia o Wilku Garbowieckim. Sienkiewicz marzyciel, Sienkiewicz idealny 

postępowiec, Sienkiewicz radykał nasz przedstawił się papie Z.
— Co to jest, panie, to musi być podrobione, czy jak? — zwrócił się do mnie. — 

Nie wiedzieć co... Niedowcipne nawet, żadnej tendencji, popisuje się z 
francuszczyzną i nic więcej. Nie wiedzieć co...

Gdyby mi kto był dawniej powiedział, że państwo Chojno * istnieją w tym kraju — 
powiedziałbym, że karykatury Sienkiewicz pisze. A jednak tak pisał, jak ja na to 

patrzę,
118

DZIENNIKI, TOMIK XIX
i gorzej jest, niż to on malował, ten bystry spostrzegacz. Złapał w tym obrazku 

na arkan głupotę polską lepiej niż Prus, lepiej niż wszyscy nasi beletryści, 
stokroć lepiej od Lama *. Ale to wszystko... na próżno!

Nieocenione usługi oddać może w tej właśnie sferze Orzeszkowa. Jej Pamiętnik 
Wacławy * podoba się nawet idiotycznemu p. Janowi, nawet papa Z. pobłażliwie go 

słucha. Pan Jan zadaje mi naturalnie pytania:
— Mój panie, czy też to prawda, co ona tu opisuje, czy to wymyśliła?

Pomimo to jednak dziś pierwszy mądrzejszy głos usłyszałem z tych ust:
— Wie pan co, ten jej (Wacławy) ojciec to miał rację * — jak Boga kocham. Ona 

powinna jego słuchać, jak jej pisze list...
Lucy rozciekawia się tak, że, o dziwo, nie ziewa mi na lekcjach i nie patrzy na 

sroki skaczące za oknem, gdy ją staram się przekonać o różnicy zachodzącej 
między powieścią Sienkiewicza Potop a powieścią Orzeszkowej Pamiętnik Wacławy. 

Słucha i udaje przynajmniej, że ją to ;;aciekav/ia. Lucy pisze już bez błędów 
dyktando — choć: biedne ma myśli.

Maleńka moja pisze:
Najdroższy! Musisz się zapewne gniewać, że Ci tak długo nie odpisywałam, ale 

pewna byłam Twego przyjazdu. Dwa razy byłam w Cho-brzanach w nadziei zobaczenia 
Cię. W poniedziałek dopiero dowiedziałam się, dlaczego nie przyjedziesz. Żałuj, 

że nie byłeś, była ładna p. Paulina Bielińska, bardzo ją polubiłam, mówiłyśmy o 
Tobie: bardzo żałowała, że Cię nie było w Chobrzanach.

Jeśli takie już jest przeznaczenie, że nie możemy być zawsze razem, to 
przynajmniej, jeśli się zobaczemy kiedy lub dowiemy o sobie, przy-

OLEŚNICA, 1889
119

pomną się chwile razem spędzone, chwile te liczyć będę do najszczęśliwszych w 
mym życiu. A Ty, Stefu drogi, czy będziesz pamiętał o mnie? Co do przysięgi, to 

nie wiem, czy wszystkie kobiety dotrzymują jej swym miłym. O mojej pewności 
możesz być pewnym — to będzie najlepszym dowodem, że nigdy za mąż nie pójdę, bo 

czyż mogłabym zawiązać sobie życie z człowiekiem, którego nie kocham? Dla tego, 
kogo prawdziwie kocham, poświęciłabym wszystko — życie, gdybym nawet wiedziała, 

że będę nieszczęśliwą, przez miłość dla niego wszystko bym zrobiła... °
Nie wiem na pewno, co bym zrobiła, gdybyś był na miejscu listu z 4 lutego... ale 

nie kazałabym Ci uciekać — jesteś mi najlepszym przyjacielem i chciałabym 
wiecznie być razem z Tobą. Wybacz, że dziś tak fatalnie napisałam i nie na dwu 

arkuszach, ale już posłaniec zajechał, muszę dać list.
Twoja zawsze — H.

15  marca.
Wczoraj były imieniny pani G. — a więc znowu jedziemy do K. * A więc znowu 

fraki, „rautowe" krawaty, ogolone brody, podkręcone wąsiki, włosy uczesane 
modnie (jeden loczek z lewej strony czoła). Ponieważ jest to dzień uroczysty, 

jedziemy z lokajami.
Zastajemy w „zielonym salonie" pana Stojowskiego-ojca (hundeit Joskes — ein 

Stojoskes), dr Hassmana, pana J. i panią Zofią, prowadzących ożywioną rozmowę o 
Paryżu naturalnie, skąd p. Stojowski przed tygodniem powrócił. Papa Z. bierze 

mię za ramię i przedstawia panu S.:
— Pan Ż. — przyjaciel   moich synów...

Powinienem czuć wysoką wdzięczność do papy za zaszczyt tytułu przyjaciela jego 
synów, ale nie czuję go. Taki już demokratyczny jest świat. Przyglądam się 

figurze pana S., gdy unosi się z fotela w całej swej ogromności i wyciąga 
prawicę jak skrzydło wiatraka. Jego frakiem można by okręcić wieżę Eiffel *, o 

której właśnie opowiada, na jego brzuchu można by grać w wista z Kajenną *... 
Tytaniczny mąż,

Oj!
DZIENNIKI, TOMIK XIX

H
a że magnat, brylant okolicy i straszny Europejczyk, warto więc słuchać, co 

mówi. Słuchamy więc wszyscy: dr H. z przymrużonymi oczyma, pan G., papa Z. z 
melancholijnym pochyleniem głowy, pani Zofia ze źle tajonym zachwytem, pan Jan, 

p. Jarosław i ciocia, i panna Łucja, i panna Wes-s.a *, i ja — a on mówi przez 
cały wieczór. Miły mąż, bo uwalnia mnie np. od obowiązku mówienia z panią Zofią, 

które mi sprawia kłucie w nerkach.
Mówi p. Stojowski o zdobyczach cywilizacji, a więc o asfalcie na ulicy 

Richelieu, o cyrku paryskim, o Burgtea-trze * w Wiedniu, o dywanach, o 
pasztecikach (kwiczoł, dwie rzodkiewki, móżdżek przyrumieniony, sześć trufli, a 

dokoła przysmażone skrzydełka ptaszków), o wołach cyrkowych w Peszcie *, o 
drożyźnie miejsc w l'Opera Comigue — wreszcie o tym, że dwa razy widział 

Boulangera po cywilnemu.
— Zadziwiającą jest — mówi p. S. — wytrzymałość Francuzów na zimno. Szedłem raz, 

nie pamiętam już jaką ulicą, było dziesięć stopni zimna, szedłem więc w futrze, 
gdy wtem z przejeżdżającego dyliżansu woła ktoś na mnie po imieniu, a następnie 

wyskakuje. To ten poczciwy Władysław... jakże się nazywa, Mickiewicz — syn tego 
znanego poety. Ubrany tylko w tużurek, koszula pod szyją rozpięta. Imaginez vous 

— dziesięć stopni zimna...
Po chwili rzuca znowu:

— Przypominam sobie, że w czasie jednego ze spacerów, jakie odbywałem ze śp. 
panem Józefem Szujskim, mówiliśmy... Za chwilę:

— Ja, co znam Europę jak własną kieszeń, mogę zapewnić, że panna Yecsera miała 
tylko piękne oczy, głębokie i marzące. Widziałem ją w Burgteatrze.

(Nawias: Baronowa Yecsera odebrała sobie życie w czasie otwarcia Burgteatru, nie 
mógł jej więc widzieć pan S. w teatrze.)

Wjeżdżamy na temat Yecsery i Rudolfa, a więc pani 21ofia
OLEŚNICA, 1889

121
rozpoczyna tyrady jakby wycięte ze szpalt „Przeglądu Katolickiego", nazywa 

baronównę imionami takiej pogardy, że doprawdy mam chęć uważać panią Zofią za 
przyszłą patronkę powiatu stopnickiego. Kolacja przerywa moje zachwyty nad 

świętobliwością pani Zofii. Siedzę właśnie naprzeciwko pani Zofii i mówiemy ze 
sobą — o pasztecikach właśnie.

—- Wie pan, ów pasztecik musi to być coś uroczego: muszelka ze złoconą 
rękojeścią, rumiany móżdżek, trufle, pośrodku kwiczoł ugarnirowany rzodkiewkami, 

dokoła zaś skrzydełka kwiczołów smażone — no, wie pan, spać nie mogłam, gdy mi 
„tę historią" wujcio opowiedział...

Uśmiecham się z zachwytem: do pasztecika, do pani Zofii czy do jej marzeń o 
paszteciku — nie wiem dobrze, ale błogo mi jest na duszy. O, pani Zofia nie 

upadnie nigdy do „ostatnich granic upodlenia" na podobieństwo Yecsery, my bowiem 
silni duchami jesteśmy. Miło mi było mówić z panią Z. o pasztecikach, ale równie 

miło słuchać gruntownych zdań pana Stojowskiego z zakresu polityki:
— Rosja jest potęgą niezwalczoną. Urok Najjaśniejszego Pana podniósł się w 

oczach narodu przez ostatni cudowny wypadek w Borkach *. Zresztą lud jest 
zdrowym, nie upadł tak nisko jak Węgrzy np., którzy cesarzowi, starcowi, 

złamanemu takim ciosem jak śmierć syna — śmieli tak nikczemnie dokuczać głupimi 
swymi wymyślaniami na Tiszę. Bvło to coś wstrętnego. Tak, mówię, Rosja jest 

potęgą i za-ręc/am, że wyjdzie zwycięsko z zapasów ze zgangrenowa-nymi Niemcami.
— Tak... — wtrąca papa Z. — ale uważasz, Alfredzie, to prześladowanie języka, 

religii — to przykre...
— Na religią godzę się... tak... tak... to rzeczywiście, powiem ci, przykre, ale 

co do języka, to, uważasz, darmo. Cóż to jest, proszę cię, państwo bez jednego 

języka; język musi być państwowym, inaczej rozprzężenie państwa; co do języka, 
to pochwalam tendencje rządu — to darmo...

122______________________________________________DZIENNIKI, TOMIK XIX
„Nie sam tu Tamar z Laniwalem" * — marzył Larik... A u nas? Same Tamary i 

Laniwale. W Warszawie pewien socjalista * zapewniał mię, że język nasz na to mu 
potrzebny, aby mógł trafić do mas ludowych, poza tym — jest mu obojętny. Tu pan 

S. „pochwala tendencje rządu — to darmo". Takie krople spływają do kielicha 
danego przez życie do picia dziś nam, marzycielom.

16  marca.
Wczoraj odebrałem kilka naraz egzemplarzy „Prawdy" i „Głosu", jakie mi przysłał 

Karwasiński. Pan Z. prosił mię o pozwolenie przeczytania „Prawdy", a dziś przy 
obiedzie wystąpił do mnie z przemową tego rodzaju:

— W „Prawdzie" jest styl dobry, nawet barwny, ale jest to łajdackie pismo. 
Tendencje obrzydliwe. Chciałby zniszczyć, zagładzić szlachtę, a tym bardziej 

arystokracją, aby na miejscu upadłej — samemu stać się arystokratą... bez 
żadnych po temu zasług. Pisze np. głupiec, że gdzieś jakiś magnat sprzedał zboże 

na pniu: co komu do tego, sprzedał, bo mu się tak podobało. Zupełny idiotyzm. 
Kto dla ojczyzny tracił majątki, jeśli nie szlachta? Czy chłop, czy iKzędni-

czyna dał na to aby grosz?
— Trudno, aby ktokolwiek rozumny wymagał był od chłopa ofiar na ojczyznę...

— Czy pan sądzi, że gdybym dziś dał chłopom folwark Wólkę, to nie zgodziliby się 
z radością rta odrabianie mi trzech dni pańszczyźnianych tygodniowo?

— Nie dowodzi to, daruje pan, abyśmy jako naród, jako całość postąpili na krok 
od czasów Staszica.

— A łajdackie pismo ta „Prawda"...
Nie chcę bronić „Prawdy", bo w nią nie wierzę, zresztą nie chcę prowadzić sporu 

z papą Z. Byłaby potrzeba dowodzić, że oświata jest pożyteczną, że Kościuszko 
wart, aby go pochwalić, itd.

Bujnie rośnie chwast na tej ziemi; szlachetność i rozum,

OLEŚNICA, 1889
123

miłość ojczyzny stąd ucieka, jakby wsiąkała w ziemię, aby gnić tam wraz ze 
starymi kośćmi pradziadów, wszystkie piersi zrobione na miarę krawca *. Nikt nie 

porwie tłumu za sobą, bo tłum w nic nie wierzy i w nic nie uwierzy. Będziemy 
mieć język państwowy i dusze panów Stojowskich — to darmo.

A lud, lud, lud?! „Za dwieście lat będzie z tego naród" — powiada Dygasiński *, 
a teraz każe milczeć i czekać. Znikniemy jako rasa nawet...

l 8  m a r c a.
...była ziemia gminna; nie moja, nłe twoja, ale nasza, mirska *, ziemia ludu 

święta...
LELEWEL Polska  wieJc./ów/ śr.lednichj,  t.  III,  379*

Statut Jana Olbrachta z r. 1496 ustanawia prawnie zależność pod-dańczą.
POPLAWSKI „Głos", Spr »

Odkąd szlichcic, dziedzic wsi, zostawał sołtysem, nikła dla osady wieśniaczej 
najskuteczniejsza rękojmia jej samorządu, nie było, kto by jej praw, 

zawarowanych niegdyś kontraktami z dziedzicem, mógł i odważył się bronić, pan 
narzucał swoją wolę sądowi ławniczemu osady, pan coraz to cięższe powinności ł 

daniny nakładał. Zaczęli chłopi zbiegać, zaczęli tłumnie przenosić się na Ruś, 
gdzie im nieustanna kolonizacja łatwiejsze dawała warunki. Szlachta w płacz, a 

powolne jej sejmy z r. 1496, 1503, 1510, 1520 wydają coraz to surowsze zakazy 
opuszczania gruntu przez chłopów, dają szlachcie moc ścigania i sprowadzania 

zbiegów. Nie mając opieki prawa publicznego, tracił chłop swoje najdroższe prawa 
— osobistą wolność. Po długiej, cichej, ale strasznej, walce społecznej za 

Zygmunta I przykuła szlachta chłopa ostatecznie do roli. W roku 1520 w Toruniu, 
a w roku 1521 w Bydgoszczy wymogła na sejmach hańbiące ustawy, w myśl których 

każdy wieśniak bez względu na swe dotychczasowe prawa i przywileje winien jest 
na znak poddaństwa co najmniej jeden dzień w tygodniu na gruncie pańskim 

pracować. Stworzono robociznę, która odtąd zwiększając się nieustannie lud 
wieśniaczy w zupełną podała niewolę. Obostrzono przepisy o ściganiu kmieci 

zbiegających z roli, ponawiano zakazy przyjmowania ich do miast.

M.   BOBRZYŃSKI  Dzieje Pol.[skil,  t.   II,   45«
124

DZIENNIKI, TOMIK XIX
Reforma podjęta przez rząd w r. 1864 musiała mieć charakter polityczny, ale nie 

sądzimy, żeby to w czymkolwiek sprawie usamowolnie-nia ludu szkodziło. 
Przeciwnie, właśnie polityczny charakter reformy pozwolił dokonać jej daleko 

radykalniej, aniżeliby to w okolicznościach normalnych nastąpić mogło. Takie 
uwłaszczenie, o jakim rozprawiano w Towarzystwie Rolniczym*, jakie proponowała 

literatura ówczesna — dla społecznego i ekonomicznego rozwoju masy ludowej 
byłoby daleko mniej korzystnym. Można chyba, a nawet należy to sobie dziś 

powiedzieć. Rozumie się, że polityczny charakter reformy włościańskiej miał 
pewne strony ujemne, ale te czas coraz bardziej zaciera, pozostaje zaś fakt 

uwłaszczenia, od którego datuje się nowy okres naszego życia społecznego.
J. L. POPLAWSKI „Głos" nr 10

Trudno jaśniej powiedzieć, że się jest świnią i to głupią świnią. Aby jaśniej 
swe świńskie stanowisko uwypuklić, pan P. pisze taką jeszcze rzecz:

Projekt reformy stosunków włościańskich wypracowany przez kanclerza Zamoyskiego 
depcą z wściekłością nogami sejmujące stany, ale nawet Konstytucja 3 maja 

stanowi tylko, że włościanie mają być pod „opieką pośrednią rządu i prawa", a 
uniwersał wydany przez Kościuszkę w obozie pod Połańcem jest tylko próbą 

spóźnionej ekspiacji, podyktowaną pobudkami szlachetnymi, ale nie 
urzeczywistnioną wcflle.*

Czytałem już takie zdania w „Kwartalniku Walki Klas" genewskim, gdzie jakiś pan 
socjalista pluj na Kościuszkę i 3 maja dowodząc, że „nec locus ubi Troja fu/t" 

*. Teraz się to odbiło w „Głosie". Że głupim jest pan P., dowodzi to, że 
powtarza gołosłowne marzenia R. Krajewskiego *: „To przynajmniej jest 

niezawodne, że poczynając od dołu postęp jest prędszy niż od góry." (U nas, w 
jarzmie, szczególniej jest to niezawodną rzeczą.)

Notatki powyższe przerwała mi wizyta — o, mon Dieu! — pana Jezierskiego. 
Przywiózł mi „Kraj", ma dla mnie pełne usta komplementów, a wszystko z racji 

owego artykułu o sklepie. Rozumiem, dlaczego tylu jest na świecie schlebia-
OLEŚNICA, 1889

125
czów arystokracji, pismaków za uśmiechy i ukłony, za klepanie po ramieniu... Pan 

J. aż na moim piętrze — to coś, co żadnym piórem opisane być nie ma, ale po 
prostu wybite na medalu pamiątkowym i zawieszone na szyjach moich wnuków być 

winno...
Przy kolacji (w portretowej sali), gdy dzieliliśmy się nóżkami dzikiego kaczora, 

tego magnifigue, superbe *, mówiliśmy o umoralnianiu ludu przez pewnego księdza. 
Wtedy pan Jan zauważył niepotrzebnie, że ten właśnie ksiądz okpi-wa chłopów na 

koniach, a chłopi dają mu się oszukiwać, gdyż oszukuje ich ksiądz. Wtedy to 
miało miejsce skrzywienie ust pani Zofii, gdy ja niepotrzebnie wyrzekłem, że 

może ów ksiądz używa tego środka także w celu umoralniania ludu.
Ach, jaki czuję smutek na widok tych ludzi, którzy mogliby tyle! Nie dlatego, że 

papa Z. nazywa Świętochowskiego najgłupszym z głupich ludzi; nie dlatego, że ich 
pruderia okrywająca nic, jeno wspaniały, otulony w jedwab i brylanty burdel; nie 

dlatego, że są nikczemni etycznie — ale dlatego, że mojej ojczyźnie służyć nie 
chcą...

Wczoraj jeździłem z p. Kasztanem do Staszowa do doktora S. Wracaliśmy około 12 w 
nocy. Zadymka piekielna zasłoniła świat cały, białe tumany zaścielały drogę, wył 

wicher. Wtedy pan Kasztan pochylił się ku mnie i wśród poświstów wichru mówił:
— Nieprawdaż, panie, że posiadać znajomość życia może człowiek, co przeszedł i 

zrozumiał nędzę? Myślę teraz, że my, po powrocie do domu, zastaniemy gorącą 
pieczeń z kompotem, łóżka i lokajów, co nam zdejmą futra... Co to musi być, 

wracać przez te pola piechotą do chałupy, gdzie może nie ma ciepłej wody...
22 III (piątek).

Chory dziś jestem na febrę i leżę na mojej
„górze" sam.

DZIENNIKI, TOMIK XIX

Za oknami wiosna roztaczać się zaczyna. Kapie z dachów i drzew i świeci 
niewymownie rozkoszne słońce, już nie zimowe, lecz inne jakieś, choć jeszcze nie 

wiosenne. Stada wron krzyczą na szczytach sosen...
Tymczasem zanotować muszę wspomnień kilkoro. We wtorek były imieniny p. 

Józefiny, wdziałem więc znowu frak i w towarzystwie p. Jana jechałem do 
Kotuszowa, gdzie już poprzedniego dnia udała się cała Oleśnica. Mijając Kuro-

zwęki zatrzymałem się na chwilę przed dworkiem Józefa *, tym bardziej, że 
zobaczyłem go w oknie. Wchodzę tedy i widzę na środku pokoju bardzo ładną 

facetkę... Uczyniła się na twarzy mojej głupia mina widocznie, bo Józef i owa 
facetka śmiać się do rozpuku zaczęli. Mimo tego śmiechu, ja nie pozbywałem się 

wyrazu zdziwienia: cóż bowiem u Józefa może robić na środku pokoju młoda i ładna 
facetka?

— Mój kuzyn, Stefan — mówi Józef — a to uważasz, bracie, jest moja żona *.
— Żona? — pytam w sposób niemal impertynencki.

Przesiedziałem tam do godziny siódmej, później zaś pojechałem do Kotuszowa końmi 
Józefa. Żona jego jest i inteligentną, i miłą, i ładną. Nie dla majątku się 

ożenił i jest teraz tak zakochany, że gadać z nim nie można. On, Józef...
W Kotuszowłe były cztery oryginalności: pasztet, pan Władysław B. * w mundurze 

oficera austriackiego, panna B., niewymownie nudna stara dziewica, i ja, grający 
w wista z księdzem proboszczem. Zresztą bowiem bawiliśmy się w rozmowie tymiż 

tematami, które nam już od dawna kością w gardle stoją: czapraki, uzdy, kaczki, 
wist.

26 III (wtorek).
Moja febra nie ustaje, owszem, coraz jest nieznośniejszą, przyłączył się do niej 

nieznośny suchy kaszel, męczący mię jak zmora. Ile też ja jeszcze marców 
przetrzymam? Niewiele już chyba... O, jakaż rozpacz mię męczy, gdy myślę, że nic

OLEŚNICA, 1889
127

nie zrobiwszy i nic nie przeżywszy — umrę jak suchotnik w nędzy... Moja powieść, 
moja książka!...

Jedyną rozrywką są listy Helenki, jakie przychodzą do mnie dosyć często. Ostatni 
jest tak otwarty, jakbyśmy byli od dawna narzeczonymi. Pisze np.:

Grzechy moje karnawałowe są niewielkie i jeszcze mię za nie pocałujesz, gdy 
przyjedziesz... Czy zgoda na to?

Nie ożeniłbym się z nią nigdy, bo za śmiała i zbyt łatwo nadstawia buzi. I teraz 
nawet myślę zerwać ten romansik, bo mię on już nie podnieca moralnie, a 

fizycznie... nie warto mówić. Kobiety, której nie kochamy głęboko, nie szanujemy 
też.

Byłem wczoraj w Nłecisławicach u pp. B. Ładniej tam jak w Oleśnicy: duży park, 
duży ogród, dwór stary, szlachec-ko-pański. Jest jaka taka biblioteka, jest 

„Niwa"... tylko ludzi nie ma. Młody pan Władysław B. z całego miejscowego 
societe najbardziej mi się podoba: czytał więcej i lepiej myśli trochę. Trochę, 

mówię, bo nie ma tu ludzi z mózgiem w głowie i uczuciem w sercu. Dla każdego 
bożyszczem — rubel, a wszystko, za co warto umierać — to szowinizm. I cóż tu 

jest święte? Te czerwone czapki, które, gdy je mijamy naszymi tarantasami i 
bryczkami, zniżają się do ziemi? Kiedyś taki martwy posąg kochał Pigmalion *... 

Tak — to martwy posąg przyszłości naszej. Nasi panowie nie znają się na rzeźbie 
— więc go kopią swymi butami kupionymi w Krakowie, które to buty często panom 

naszym zastępują przekonania. Chłopi są jak ojczyzna — martwa rzecz, rzecz 
nieczuła. Tym mocniej kochajmy ojczyznę i lud...

128
DZIENNIKI, TOMIK XIX

Istne zmartwienie mam z „Prawdą". Co trocha któryś z ja-śnie panów prosi mię o 
pożyczenie jakiegoś numeru, bierze go w dwa palce, przerzuca i upokarza do głębi 

spojrzeniem. Wczoraj przyjechał pan Wacław Stojowski i zabrał jeden numer. 
Zawiózł go do Strzelec... Bogowie, Bogowie! Szczęście, że nie jestem austriackim 

poddanym, bo intrygami wyrzuciliby mię stąd...
UJ

Jedna z panien Ośniałowskich, kuzynek „domu Z.", wychodzi za mąż za pana... 
Korcikowskiego. Przywieźliśmy wczoraj z Niecisławic tę wiadomość od panny 

Ludwiny * (tej harpii, na którą patrząc czuję chęć warknięcia i szczeknięcia) — 
otóż papa, gdy pan Kasztan wypowiedział mu nazwisko narzeczonego, okrzyknął:

— Przynieście no herbarz... Jezus Maryja! — co za odwagę ma ta dziewczyna, aby 
iść za człowieka, który nazywa się... Korcikowski. Nie, wiecie, tu 

odpowiedzialność ciąży na matce, nie powinni pozwolić — cóż to jest?
Pan Jan znowu, który handluje starymi końmi, został w jakiś tam sposób okpionym 

przez pana Stojowskiego (ojca). Żalił się tedy, mówiąc, że jakże to itd.
— No, widzisz, jest to człowiek nowszej e:.oki, pozytywi-sta, wierzący tylko w 

swe korzyści...
Herste] * — teraz „pozytywista" znaczy ju.ż i okpiwacza w handlu końmi. Dobry 

interes l
27 III.

Wiosna! Życie się budzi, słońce ciepłe i litościwie uśmiechnięte przychodzi do 
zamkniętych okien i stuka promieniami: otwórzcie... Na polach wychodzą spod 

śniegu zagony, równe, lekko powyginane, jak ręce wyprężają się, wyciągają na 
całą długość staj. Drzewa straciły swą skostniałość, sosny kiwają gałęziami 

weselej, świerki otrząsają łachmany śniegowe...
Tylko mnie piersi jeszcze bolą.

OLEŚNICA, 1889
129

Własność drobna w Królestwie zajmuje obecnie około 40°/o ogólnej przestrzeni 
gruntów, tj. 5000000 dziesięcin. Ludność rolnicza w r. 1885 wynosiła 5 834 000 

głów, z tej liczby na proletariat bezrolny odliczyć trzeba około 2000000 głów. 
Od r. 1870 własność specjalnie włościańska powiększyła się prawie o 900 000 

morgów, w przeważnej części wskutek zamiany serwitutów. Z powodu parcelacji 
majątków zyskała 500 000 morgów, sami włościanie bowiem (20 346 gospodarzy) 

nabyli w drodze kupna 189 333 dzies. ziemi. Cała przestrzeń prywatnej i 
chłopskiej własności drobnej (do 100 mor.), zajmująca 5 046 664 dziesięcin, 

znajduje się w ręku 682 317 rodzin. Z dwumilionowej masy proletariatu wiejskiego 
część mniejsza (około 30—40%) posiada mniej więcej zapewnione utrzymanie w 

charakterze czeladzi dworskiej i gospodarskiej. Pozostałe 800 000 * żyją z 
wyrobku dziennego. Podaż rąk roboczych znacznie przewyższa popyt. W zimie i na 

wiosnę płaca zarobna spada do minimum.
„Głos" nr l (Najważ. sprawa) *

Mój stół zalegają najrozmaitsze stosy gazet i dzienników: „Prawda", „Głos", 
„Kraj", „Rola", „Przegląd Katolicki", „Słowo", „Codzienny". Czytam Schafflego 

i... Listopad H. Rzewuskiego*, „Prawdę" i „Rolę". Gdy czytam tę ostatnią, zdaje 
mi się, że jem surowe kartofle. Co za głupi człowiek ten pan Jeleński, i 

szubrawczyna do tego. Głupszy nawet od ks. Jagodzińskiego. A pisze zhańbić się 
przez ch = „schańbić" *...

28 III (czwartek).
Odebrałem wczoraj awizację na posyłkę wartości rs. 6. Byłem pewny, że 

warszawiacy przysełają nareszcie ludowe książki. Posłałem dziś na pocztę. 
Przynoszą mi małe pudełko, odpakowuję z zajęciem i znajduję: kawał podkowy 

końskiej oraz misternie jak dla lalki uszytą szafirową spódniczkę, czepeczek, 
koszulkę i majteczki. Na majteczkach w tym miejscu, gdzie one zakrywają pisie — 

wyszyta moja cyfra... Jest i karteczka z napisem prima aprilis.
Ostatni list Helenki i to prima aprilis dają dużo do my-

1 Tak w autografie; powinno być: około 1200000; w „Głosie" jest — „pozostała 
reszta".

9 — Dzienniki t. VI
130 ___                 ___           DZIENNIKI, TOMIK XIX

sienią. Formalnie facetka marzy o obłapce ze mną. Ano — ja niby zbyt się opierać 
nie mam zamiaru, tylko że made-moiselle ma lat szesnaście, więc może trzeba by 

żenić się potem, a to nie w moim guście. Bardziej ucieszył mię list Janka S. *. 
Pisze:

Leona W. list Twój nie zastał w Warszawie. Człowiekowi temu, w postanowieniach 
ruchliwemu, zdawało się niepodobną rzeczą kończyć uniwersytet w Warszawie i 

przeniósł się do Krakowa. Wacek książeczki ma Ci na p.* jutro wysłać. Od czasu 
Twego wyjazdu wiele rzeczy się zmieniło: w łonie Kielc powstała schizma *. 

Niestety, do odszczepieńców od stada i ja mam nieszczęście się zaliczać. 

Nazwisko moje figuruje jeszcze na liście wiernych, ale pojęciami jestem już w 
przeciwnym obozie. Nie będę ci opisywał walki dwu ideałów ani drogi rozumowania, 

która mię aż tam zaprowadziła... Zdaje się, że i Ty miałeś sposobność 
rozczarować się w tak zwanej szlachcie. Staraj się tam, na wsi, zastoso-wywać 

program Kielc, gódź warstwy powaśnione, a wywołasz... home-ryczny śmiech w 
nagrodę Twych trudów. Napisz, jakie jest Twe zdanie w tym względzie. Szkoda, że 

Ciebie nie ma tu w Warszawie — przeżyłbyś niejedną przyjemną chwilę, która by 
cię przekonała, że świat nie jest tak głupi i podły i że są jeszcze ludzie. 

Warszawa zewnętrznie zawsze przedstawia się jednakowo, ale kto głębiej patrzy, 
czuje jakiś ruch gorączkowy, skupienie i przygotowywanie się do jakichś 

kataklizmów. Przyjedź, a zobaczysz. Donieś, jak przedstawia Ci się tamtejszy 
chłop, a zobowiążesz mię bardzo.

Lipski będzie musiał porzucić medycynę: traci j:uch wskutek wrzodu w uchu. 
Obawiają się zakażenia krwi. Biedak bez wyjścia!

Twój przyjaciel — Jan. 29 III.
Wielka rewolucja francuska i uwolnienie chłopów w Rosji — są to dwa typy 

przewrotów społecznych, z których pierwszy jest naturalnym wynikiem 
unieruchomienia stosunków społecznych i wkładania całej odpowiedzialności na złą 

wolę jednostek, drugi zaś — bezpośredniego oddziałania na stosunki społeczne; 
pierwszy jest protestem przeciw bezsilnej propagandzie kapłanów kościoła 

katolickiego, nie uwzględniających [warunków] społecznego życia, drugi — owocem 
rozbudzonej i należycie skierowanej świadomości społecznej.

„Glos"  nr 4  (J. K. Potocki art.  Dvąe drogi)*
OLEŚNICA, 1889

131
30 III.

Pamiętam pokój jadalny w Niecisławicach i pana W., kwasi-rządcę, opowiadającego 
o zajściach w lesie z chłopami. Nie pisałem nic o tym wówczas, gdyż nie 

poinformowany byłem dokładnie. Dziś przyjechali obaj panowie B. na sprawę z 
chłopami — poszedłem więc do sądu. Zajęliśmy tedy my — arystoj * — pierwszą 

ławkę, a w kącie stało ośmiu chłopów z gromady niecisławskiej. Chłopy wielkie, z 
nie ogolonymi brodami, z nie czesanymi włosami, w brunatnych sukmanach z 

bladoniebieskimi wypustkami, z ma-gierami w rękach przerosłych gnojem, w 
wielkich, zabłoconych do uszu butach, z obnażonymi gardzielami — stały i 

patrzały obojętnie, obojętnie po chłopsku, w przestrzeń. Wychodzi w łańcuchu pan 
sędzia z dwoma ławnikami i rozpoczyna się sprawa.

W lesie niecisławickim chłopi mają serwitut, tymczasem dwór wysłał parę tygodni 
temu furmanki po drzewo budulcowe. Chłopi zatrzymali furmanki, poprzewracali je 

i zapowiedzieli, że drzewa brać nie dadzą. Otóż panowie B. skarżą ośmiu z 
gromady — Opałkę, Bzówkę i innych — o samowolę, samouprawstwo.

Rozpoczyna .się badanie obwinionych. Jeden z gromady powiada rzecz, inni milczą, 
czas od czasu wtrącając tylko jakieś słowo, co jednak tamuje kiwanie ręki p. 

sędziego. Powiada tedy Opałka szeroko się rozwodząc, jako pano-. wie B. las tną, 
jako serwitut nie jest załatwiony, jako inne dwory dawno się zapogodziły...

— Nu, chaiaszo *, a wy zatrzymywali fury?
— Zatrzymywali.

— Przewrócili?
— Nie. Pan okumon * som kozoł parobkom przewrócić fury, a teroz na nos panowie 

biją.
— No, a dlaczego wy dopuścili się samouprawstwa?

— Nijak, wielmożny sądzie. Pośli my do wójta. Wójt pado: nie dajta brać, aże od 
kunwisorza * na grunt przyjdzie roz-

9*
DZIENNIKI, TOMIK XIX

prawa. Pośli my do kunwisorza, kunwisorz wysed — co wy, powiado, chcecie? A my 
podanie dali, tak un pado: dobrze...

— Łżesz, hyclu — zrywa się pan Kazimierz B. — bo ja mam decyzję komisarza na 
piśmie, zabraniającą wam wstrzymywać wywóz mojego drzewa.

Tu składa pan Kazimierz decyzją sądowi. Naraz zaczynają mówić wszyscy ośmiu 
jeden przez drugiego o krzywdzie, o niesprawiedliwości. Mówią nie do pana B., 

lecz do sędziego, nie patrzą na pana B., nie zwracają uwagi na jego obecność. Z 
tego wszystkiego wynika rada sędziego:

— Przeproście oto pana B., może wam daruje karę za sa-mouprawslwo.
— l owszem, ja się zgodzę — mówi pan Kaźmierz — ale pod warunkiem, że mi drzewo 

zwiozą do Niecisławic.
— Ano i jakże?! — wołają wszyscy — to my mamy jeszcze zawieźć drzewo z lasu?

— A jak wam się podoba — na to p. B. — wolisz kozę, to siedź w kozie...
Nie ma więc zgody na tych warunkach. Przywołują świadków (służących dworu 

Niecisławic), którym chłopi pozwalają zeznawać bez przysięgi. Karbowy i d\vu 
fornali zeznaje pod okiem dziedzica, wyraźnie się plącząc ś >iie zeznając 

prawdy: mówią, że chłopi bronili brać drzewa słowami, i miękko, nieokreślenie 
zeznają, że poprzewiacali furmanki. Chłopi wołają, że świadkowie kłamią, gdyś; 

sami fornale wozy poprzewracali.
— To ty prowdę godosz, prowdę?

— A juści prowdę godom, daliśta brać?
— A i przewalelimy fury?

— Ano cóż ta, aleśta nie dały.
— Wyśta sami wywaleli, bo woma okumon kozoł.

— Ano prowda, my przewolali, ale i Szymcok noma pomagali.
— Kto obaloł, to obaloł, a ja nie obaloł furmanek — mówi jeden z obwinionych i 

ustępuje na bok. Za nim odchodzi
OLEŚNICA, 1889

133
drugi i trzeci. Okazuje się, że czterech z obwinionych pomagało przewrócić wozy, 

reszta tylko broniła słowami.
— No — mówi sędzia — widzicie sami, że źle, przeproście pana B.

— A dyć my przeprosomy wielemoznego pana... Podchodzą do pana B. i zaczynają go 
całować po rękach i podejmować pod nogi.

— Ja nie potrzebuję waszej fałszywej czułości — woła usuwając się pan B. — 
zwieźcie drzewo albo siedźcie w kozie i basta! Las mój, drzewo brać będę nie 

pytając pana Franka o pozwolenie. Wam się po łbach zajączki snują, czekajcież!
— Wielemozny panie! a i kez my teroz drzewo momy zwozić, ni sprzezaju, tu siewy 

za pasem...
— To siedźcie w kozie.

Sprawa się kończy, sud udalajetsia *, wtedy ostrzejsze słowa padają z obu stron.
— A łajdaki! To ja się „zakradam do swego lasu"?

— Ano, dyć prowda, niscys pon wielemozny las...
— Czekajże, psubracie!

Idziemy wreszcie. Za nami daje się słyszeć pojedynczy głos, głuche mruknięcie:
— PockojL.

Poszli wszyscy na siedm dni do kozy. Przytoczyłem tutaj przebieg tej sprawy, bo 
jest to akwarelka stosunków „dworu do chaty". Między nimi stoi pan kunwisorz, 

sąd, gubernator, naczelnik powiatu. Przez tych tłomaczów rozmawiają dwór i chata 
i ci tłomacze zgodę między nimi utrzymują. To nie prawo reguluje stosunki, ale 

władza polityczna. Zgoda tu nie istnieje, bo jest różność interesów, różność 
dążności, mających na celu własne podwórza.

Nareszcie wyznać to trzeba, że „do końca świata z szlachtą polską polski lud 
uczuć swych nie zbrata" *.

Nie obwiniam panów B. — bynajmniej. Prawo jest za nimi. Trzeba przyjąć za pewnik 
to, że różność interesów jest,

134 DZIENNIKI, TOMIK XIX
i przez ten pryzmat na wszystko patrzeć. Nie liczmy na jednostki! To na nic. 

Trza orać od gruntu, na ośm cali i wywrócić skibę do góry nogami. Na nic jedność 
narodu, na nic marzenia o tym, że „z szlachtą lud"... To sen. Aby oczy ujrzały 

na tej ziemi dobro i rozwiązanie rąk do czynów dobrych, których pragnie dusza, 
trza zmienić stosunki ekonomiczne, trza reformy społecznej. Na całym polskim 

obszarze nie ma szlachcica, który by dobrowolnie dał przebaczenie za winę 
chłopów, o jakiej tu pisałem. Wszak tak?

2  k w i e t n i a.
... W każdym myślącym i głęboko czującym człowieku wytwarza się pewien zasób 

energii, którego nie zużywa ani praca zawodowa, ani stosunki prywatne i którego 

nadmiar w organizacjach rozstrojonych może zamienić się na siłę wybuchową... 
Gdyby można było z prawdy psychologicznej wyprowadzić regułę społeczną, a raczej 

gdyby taka reguła nie musiała być wnioskiem teoretycznym, powiedziałbym: 
starajmy się zużytkować wszystkę energią, jaka w duszach ludzkich się gromadzi, 

i nie pozwalajmy jej stawać się potęgą niszczącą. Niestety, jest to praktycznie 
niemożliwym. Pozostaje nam tylko przelewać w wyrazy smutek publiczny, równie 

bezwładny jak smutki prywatne...
SWIĘTOCHOWSKI   „Prawda" r. t   11 *

3   kwietnia   (środa).
Doświadczyłem już nieraz dość niewytłomaczonego zjawiska. Ileż to razy zdarzało 

mi się oczekiwać na pociąg odchodzący w nocy, wtedy szczególniej, gdy 
wyjeżdżałem z Kielc do Biały, i zasnąć. Gdy jednak nadchodziła godzina nadejścia 

pociągu, obudzić się nagle, niby uderzony jakąś c/ujną ręką. Doświadczyłem tego 
jeszcze w jesieni zeszłego roku. Pociąg odchodził o czwartej w nocy, ja czekałem 

w mieszkaniu macochy. Kazałem przyjechać dorożkarzowi o pól do czwartej, sam zaś 
o dziesiątej położyłem się na sofie i twardo, będąc zmęczony podróżą, zasnąłem. 

Po trzeciej budzę się z najgłębszego snu i, czując śmiertelne znużenie, jestem 
jednak w minucie przebudzenia tak trzeźwym, że nadsta-

OLEŚNICA, 1889
135

wiam uszu, czy nie słychać turkotu dorożki. W rzeczy samej — w dziesięć minut po 
moim przebudzeniu się — nadjeżdża.

Będąc jeszcze w gimnazjum musiałem pewnego razu iść do spowiedzi bardzo rano w 
zimie, około godziny piątej. Z myślą tą zasnąłem. Pomimo że wstawałem codziennie 

o ósmej, w ów dzień obudziłem się nagłe. Nie miałem zegarka, ubrawszy się jednak 
i wyszedłszy na miasto usłyszałem dzwon zegara wygłaszający godzinę piątą. 

Wypadki tego rodzaju powtarzały się kilkanaście razy, tak dalece, że uparte 
myślenie o obudzeniu się na naznaczoną godzinę przed zaśnięciem stanowczo zbudzi 

mię, da mi możność przeczucia godziny.
Przypominam sobie również ciekawe szczegóły mej pamięci z Warszawy. Kupowałem 

raz jakieś lekarstwo w aptece na ulicy Długiej i przez chwilę rozmawiałem z 
prowizorem apteki. W jakiś czas potem spotkałem go na ulicy i, pomimo wszelkich 

wysileń pamięci, pomimo zestawień, kombinacyj, przypomnień, nie mogłem 
uprzytomnić sobie, gdzie i kiedy z nim mówiłem. Niejasno pamiętałem tę rozmowę o 

tyle, o ile uprzytamniało ją niemiłe wrażenie, jakie wywierała na mnie twarz 
jego. Koniec końców zapomniałem o prowizorze i zająłem się czym innym. Nagle 

śród rozmowy z Konradem Zydlerem, śród rozmowy o czym innym zupełnie, twarz pro-
wizora i cała rozmowa z nim stanęła mi w pamięci jak najwyraźniej.

Toż samo powtarza się i teraz z szachami. Nadzwyczaj lubię grać w szachy i 
grywam z papą Z. codziennie wieczorem od 2 [do] 4 partyj. Gdy zasypiam i myślę 

najczęściej o mojej powieści lub o kobietach, szachownica z ustawionymi szachami 
zjawia 'się jak błyskawica w mej myśli. Wszelkie inne marzenia i obrazy 

pierzchają i... gram. Najlepsze, niezawodne kombinacje nasuwają się same szybko, 
widzę wszystkie poruszenia przeciwnika, trudne dla mnie, zawiłe, a jednak 

mistrzowsko je zwalczam i daję mata w dwu,
136

DZIENNIKI, TOMIK XIX
trzech poruszeniach. Ani ja, ani papa Z. nie gramy tak dobrze, jak ja sam ze 

sobą. Odganiam jednak szachownicę, zaczynam np. czytać, myślę o tym, co czytam — 
i nagle szachownica zjawia się znowu...

Ileż to znowu razy zdarzało mi się improwizować wierszami we śnie. Raz 
zapamiętałem kilka zwrotek i zapisałem je rano, ale ani początku, ani końca nie 

dolepiłbym świadomie: we śnie mówiłem rzeczy mistrzowskie. Najlepsze obrazy do 
mej powieści zdobywam czytając. Raz, po morderczym myśleniu o całokształcie 

powieści, rozmawiałem z Leonem W. Pamiętam, że mówił mi coś o obszczynie * 
ruskiej, nie mającej z moją powieścią najmniejszego związku. Nagle, genialnym 

błyskiem, ujrzałem moją powieść w całej jej piękności... na minutę. Takież 
wrażenie wywiera zawsze utwór, który mi się podoba, czasami dwa, trzy słowa 

piękne, czasami kilka taktów muzycznych: obrazy mej powieści zjawiają się w 
całym ich pięknie.

Wszystkie te zjawiska są rezultatem bezwiednej pracy mózgowej (unconscious 
cerebration). Uczony amerykański Speir * pisze pod tym względem:

... Wiele osób w stanie zupełnej nieświadomość" -nor? doskonale oceniać czas i 
czynić to nawet ściślej, aniżeli gdyby świadomie to robiły. Tym sposobem mózg w 

bezwiedzy dla osobnika spełnia mniej więcej tę samą pracę umysłową, której 
dokonywamy, kiedy np. mierzemy odległość między dwoma punktami w przestrzeni.

Tu jest źródło geniuszu. Mózgowa praca podobną jest do tragedii Szekspira.
6  kwietnia   (sobota).

Dlaczego jestem smutny wśród tych ludzi, dlaczego wracam od nich do siebie z 
nieopisaną goryczą w sercu? Wszak już zgodziłem się na to, że „działanie" na 

nich jest absurdem, że trzeba pozostawić ich losowi, że nie powinien człowiek 
ucz-

I
OLEŚNICA, 1889

137
ciwy wszystkiej niedoli ludu poddawać jednej litości szlachcica, że ludowi 

trzeba nagrody za wszystko wycierpiane, a tej nie da u nas ewolucja, o czym Jeż 
marzy, lecz rewolucja społeczna.

Z Helenką prawdopodobnie zakończy się pisywanie listów, które znudziło mię już, 
wypisałem bowiem prawie wszystko, co mogłem jej napisać, a teraz pozostaje 

kłamać mniej więcej zgrabnie.
W ciągu paru ostatnich tygodni odbierałem od niej nieustannie listy dosyć 

nieskromne. Dwuarkuszowy jeden opiewał mi rzeczy, jakich panienka w wieku Heli 
nie powinna dotykać: miłostki pana P., wyliczanie jego utrzymanek, przytaczanie 

listów pisanych przez kogoś tam do p. M.* z propozycją wyjazdu na parę dni do 
Warszawy, „zapewne wiesz, po co"..., zasełała mi „całuski", obiecywała pozwolić 

pocałować się. Następnie odebrałem owo niedwuznaczne prima aprilis, o jakim 
pisałem, wreszcie list bezimienny niby od pani Marii S. *, z którą romansowałem 

troszkę w wakacje, z takimi ustępami:
Pamiętasz, jak nazywałeś mię swą ukochaną na zawsze i pieściłeś jak swoje — a 

dziś, niewdzięczny zdrajco, porzuciłeś mię dla jasnowłosego podlotka, który nie 
wie nawet, co to miłość prawdziwa; przypuśćmy jednak, że cię kocha, bądź pewny 

wszakże, że nie uda ci się z nią postąpić jak ze mną... jtd.
Odpisałem na to wszystko wśród ataków febry i rozdrażnienia — aby zbyć. 

Przypominani sobie, że pomieściłem tam prośbę o pocałowanie nóżki. Otóż odbieram 
dziś dwa listy — od Helenki i od panny Marii Ż. List Helenki brzmi straszliwie:

Za  list  przymusowy,   który  Pan  wysłał   do   mnie,   dziękuję,   ale  jakiż 
on inny od dawniejszych... Myślę, że Pan pisał go pod wpływem gorącz-

138______________________________ DZIENNIKI, TOMIK XIX
ki, gdyż nie spodziewam się,  aby Pan mógł napisać do mnie w ten sposób  przy  

dobrym  zdrowiu. °
Odpisuję jedynie dlatego, aby się wytłomaczyć, nie zostawiać Pana dłużej w tej 

myśli i pojęciu o mnie, że straciłam już zupełnie mój honor, abym się pozwoliła 
pocałować pierwszemu lepszemu mężczyźnie. * Boleję nad zdrowiem Pana, ale myślę, 

że z wiosną polepszy się... a nawet pomodlę się w Sulisławicach za Jego zdrowie, 
choć nie wiem, czy z ust tak niegodnej modlitwa wysłuchaną będzie. Mam do Pana 

jedne, ostatnią już prośbę: listy moje, które... itd. — odesłać. Z ostatniego 
listu Pana widzę, że listy moje są przez Niego źle widziane, nie chcę Goc 

nudzić, życzę zdrowia itd.
Helena

Panna zaś Maria pisze:
Zapewne zadziwią Pana te słowa, skreślone przeze mnie do Niegod, lecz list 

Heleny pisany do Pana wpadł mi przypadkowo w ręce, a domyślając się, że list 
taki przykry być może dla Pana, postanowiłam wytłomaczyć ją przed Panem. Pisała 

list ten pod wpływem rozdrażnienia i rozpaczy. Myślę, że Pan nie weźmie jej tego 
za złe, gdyż to są małe ka-prysiki, które ją czasem nawiedzają. Zresztą mogę 

Pana zapewnić, że Helena Go kocha prawdziwie i szczerze.
i Maria 2.

Po prostu korzystam ze sposobności, aby -iii z miną nawet zrozpaczonego, z całej 
tej kabały wywinąć: na list ten nie odpisuję i — amen. Nie robię sobie wyrzjtów, 

gdyż nie było tu uczuć szczerych, nie będzie więc żadnych tragizmow. 

Pobałamuciliśmy się, było to czas jakiś miłe, a teraz — dajmy sobie święty 
spokój. Jestem bardzo kontent, a — nawiasem mówiąc — ja głupi jeszcze jestem 

bardzo.
" Bagatela! b Fiu!

0 Och! — to „Go" jest straszliwe!
d Te „Go, Niego, Jego, Mu, On" — mogą sprowadzić od razu migrenę.

OLEŚNICA, 1889
139

7kwietnia.
Kochany Stefanie! Książeczki, które ci jednocześnie z tym listem posyłam, są to 

tylko te, o które ja osobiście wystarać się mogłem. Chodził Soplica z listem 
Twoim do Dygasińskiego, ten z biletem do Pa-prockiego go odesłał, ale Paprocki 

zażądał szczegółowej notatki co do stanu umysłowego włościan Oleśnicy. Ponieważ 
tutaj notatki dostarczyć nie mogliśmy, więc nie dostaliśmy od niego książek. 

Wasilkowskiego w Warszawie nie ma: wyjechał do Krakowa.
Panu Z. podziękuj, że tak późno książeczki odbierasz. Po otrzymaniu Twej posyłki 

poszedłem do hotelu, chcąc dowiedzieć się, kiedy wyjeżdża. „Za dwa tygodnie" 
otrzymałem odpowiedź. W trzy dni potem idę, z książkami i sążnistym listem do 

Ciebie, do hotelu — powiadają fagasy, że p. Z. dawno odjechał. Przyszlij 
szczegółowe sprawozdanie z rozwoju czytelni, a zarazem i szczegółową dla 

Paprockiego notatką, a nowy Ci transport wyślę. Dnia 27 marca umarł Lipski na 
zapalenie opony mózgowej. Chorował bardzo krótko, bo zaledwie dwa tygodnie.

Bądź zdrów. Wacław
Pozazdrościła naszemu szeregowi śmierć tej szlachetnej duszy. Coraz nas mniej 

takich, na sercu których myśl o naszej ojczyźnie kamieniem leżała. Był to 
szowinista podobny do mnie, a bodajże dwu nas tylko takich było za tych czasów. 

Takim był od pierwszej klasy i takim w grób się położył. Zdaje się, że jakaś 
mściwa ręka rozmiata nas na złe wiatry, jak plewy, zdaje się, że zło tylko ma 

prawo krzewić się dziś, a my, nasiona dobre, wyrwani będziemy i nogami losu 
zdeptani. Z dobrą i złą wieścią o Polsce szedłbym był do Wacka najpierw, a potem 

do Lipsjusza. Ha — nie doczekał niczego, a my?... Trzy miesiące temu widziałem 
się z nim w Kielcach. Pisałem wtedy: ,,Co za gadanie genialne, nienasycone, 

wściekłe, studenckie!" Niech mu ta ziemia, tyle umiłowana, niech mu nie 
wypełniony sen o jej wolności, niech mu smutek nasz głęboki — uspokojenie 

dadzą...
9   kwietnia   (wtorek). Jaś S. pisze:

140
DZIENNIKI, TOMIK XIX

Nie uwierzysz, jak wielką przyjemność sprawił mi Twój list. Przekonałem się z 
niego, że teorie, którym uwierzyłem, wyprowadzone są na zasadzie indukcji z 

życia i że ilekroć ma się sposobność zetknięcia z rzeczywistością, myśl nasza 
pójść musi w tym kierunku. Niedawno czytałem swoją pracę o r. 1794, w której 

pierwszy raz otwarcie się wypowiedziałem. Przytaczam Ci tu kilka 
charakterystycznych myśli w nadziei usłyszenia Twego zdania w tym względzie:

„Wielkim błędem rewolucji Kościuszkowskiej było to, że nie stanęła ona na 
gruncie socjalnym. Trzeba było jak najenergiczniej wziąć się do wprowadzenia w 

czyn środka, który uważano za najważniejszy, a mianowicie do wytworzenia armii 
ludowej. Koniecznym jednak warunkiem zainteresowania ludu wiejskiego sprawą 

narodową musiało być nadanie mu jakichś korzyści, wypływających z rewolucji. 
Tymczasem tego nie uczyniono: strudzona widać tysiącletnim (!) panowaniem 

szlachta nie ufała w swe własne siły, a bała się obronę kraju powierzyć w inne 
ręce. Nie powołano włościan osobiście do obrony kraju, lecz włożono na szlachtę 

obowiązek dostarczenia z każdych pięciu dymów jednego obywatela. Po bitwie 
racławickiej, gdy chłopi przekonali się faktycznie o swej dzielności, gdy wabił 

ich ku sobie urok dowódcy — w tej chwili wypadało ogłosić wolność zupełną i 
nadanie gruntu na własność nie zważając na opór szlachty. Tymczasem teraz nic 

nie zrobiono i stał się bezprzykładny w dziejach ludzkości fakt, że większość 
liczebna narodu obojętnym spoglądała okiem na upadek państwa, na zajęcie swej 

ziemi przez obcych. Było to wynikiem ciężkiej niewoli ekonomicznej, w której lud 
przez wieki pozostawał łtd. Gdyby Kościuszko oparł rewolucję wyłącznie na 

ludzie, gdyby interesom jego podporządkował interesy innych warstw, z pewnością 

doczeka'1),' się innych rezultatów. Stawała mu na przeszkodzie łagodność 
chai.itteiu, któr>ł kazała mu jednoczyć nigdy nie dające się pogodzić stany."

Jeżeli z tych kilku słów wyprowadzimy konsekwencje i zastosujemy do czasu 
teraźniejszego — otrzymamy program wręcz przeciwny przekonaniom Kielc. ° *

Nie wiem, czy doszła do Ciebie smutna wieść o śmierci Lipskiego. Borykał się z 
bezlitosnym losem przez cały ciąg swego życia po to, żeby doczekać się 

odpoczynku na Powązkach. Pogrzeb miał wspaniały, ale to mu nie powetuje tych 
cierpień, jakie przeżył.

Adres Leona dam Ci w przyszłym liście, choć on podobno na amen wraca do 
Warszawy. Przysięgam na absolut, niczym książę Massalski.

Twój przyjaciel Jan
Sapienti satl *

OLEŚNICA, 1889
141

Odbieram również list od Wacka.  On  zwykle  obszernie pisze... Oto:
Kochany Stefanie!  Zdaje mi  się, że w jednej  z książeczek,  które  Ci 

wysłałem, jest pewna „Lista" *. Jeżeli ją odnajdziesz — odeślij.
WACŁAW

A więc... Kielc już nie ma. Wojewoda, Edward O., Jaś N. * — to boczne nurty tej 
szerokiej rzeki. Wacek pewno również zwinął chorągiew naszą, schował do kieszeni 

i poszedł do cukierni „Głos" czytać. Pozdrawiam cię, stary sztandarze...
11   kwietnia.

Wacław przysłał następujące książeczki: *
1. Podarunek dla młodzieży Olszewskiego.

2. Snopek ułożyła R.M.
3. Prawdziwe opowiadania (2.) Promyka.

4. Biblioteczka rolnicza A. Strzelecki.
5. Prawd[ziwa] hist[oria] o pijaku Urbanie Janka z Bielca.

6. Grześ niepiśmienny Bałuckiego.
6.[al Pierwsza książfka] dla wprawy w czyt[aniu] Promyka.

7. Co robić, gdy kto zachoruje Zielczak.
8. Gaw[ęda] z ludem o chorobach ważniejszych] J. Gen-sza.

9. Ogrody polne Edm. Jankowskiego.
10. Co robić, ażeby być zdrów [y m] i dł[ugo] żyć? Zielczak.

11. Elementarz], na kt[órym] nauczysz się w 5 tyg[odni] Promyk.
12. Przygody MarynW Wójnikówny M. Czesława.

13. J. L Kraszewski, o jego życiu i pracy Promyk.
14. Histloria] prawd[ziwa] o Szymku parobku Antoszka.

15. O sfrasznym zbóju K. Promyk.
16. Zwyczaye doroczne Z. Gloger.

DZIENNIKI, TOMIK XIX
17. Dwie mazurki Wanda Podgórska.

18. Trzy nauki gospodarskie Ign[acy] Łyskowski.
19. Do Amer[ykiJ po złoto Marcin Mizera.

20. Sprawa o wóz Olszewski.
21. Sfara baśń przerobiła F.M.

22. Ciekawe zjawiska w świecie Promyk.
23. Przyg[oda] Mateusza Jarząbka (nagr[odzona] na konk-[ursie]  ,,Gaz[ety] 

Swiątecz[nej]") Wan[da] Trzcłńska.
24. Zabawy, gry, zagadki Z. Gloger.

25. Jan Kochanowski, jego pieśni i pamfiątki] Promyk.
26. Jak   uprawiać ziemię,   siać i sprzątać z pola Marian Prawdzie.

27. O urwisie Dyrdusiu Janka z Bielca.
28. O przednówku F. K. Mazur.

29. O rolę W. Marrene.
30. Pan Tadeusz wyd. skrócone z ryć. Promyk.

31. Maszyriy żelazne i koleje żel[azne] Olszewski.
32. Jak zbierać mierzwę, czyli nawóz Promyk.

33. Bandoska Olszewski.
34. Smok we wsi Tarczyński.

35. Starodawne dumy i pieśni Gloger.

36. Sad przy chacie E. Jankowski.
37. Jak   by   się   wieśn[iacy]   mogli   rządź ć   w   gminach J. Mrów.

38. O Kubie mądrali Iskierka.
39. O pożyczkach i kasach pożyczkowych po wsiach i miastach Promyk.

40. Stopniowe opisanie ziemi Promyk.
41. ObrazJcowa nauka czyt[ania i] pis[ania] K. Promyk.

12   kwietnia   (piątek).
Z powodu „Prawdy" nieraz przychodziło między mną i papą Z. szczególniej do 

półsłówek i zgrabnego wymijania przedmiotu szlachty. Pan Jezierski (posiadający 
pół krwi hrabiowskiej, matka bowiem jego była z domu hrabiną auttria-

OLEŚNICA, 1889
143

cką)  na niczym  tak  subtelnie  nie  zużywa  swego  dowcipu, jak na kwestii 
postępu.

— Czytałem raz jakąś elukubracją — mówi — tej pani (Konopnickiej), gdzie dziecko 
umiera i wygłasza tyrady socjalistyczne *. Do jakiego obozu socjalistów należy 

Konop-nicka, panie Ż.?
— Do obozu nie rozumianego przez niektórych czytelników.

— Jaka to szkoda dla nich...
Lecz mniejsza o p. Jezierskiego — w niedzielę bowiem miała miejsce dyskusja tego 

rodzaju. Byłem w sobotę słaby na febrę, w niedzielę późno wstałem i wszedłem do 
dużego salonu, gdzie był papa Z., pan Bronikowski, pani Józefina i pan Jan. 

Zaledwie złożyłem mój mistrzowski ukłon zebranym, pan B. zwrócił się do mnie:
— Jakże pańska febra? Wie pan, ja mam dla pana lekarstwo na febrę.

— Ach! Jakież to?
— Niech pan przestanie czytać „Prawdę". Ona pana musi wprawiać w stan 

febrycznego drżenia. Czy nie tak?
—   O, przeciwnie, uspokaja mię nieraz...

— To szczególne, mnie bowiem wprawia we wściekłość.
— Rozmaite są organizacje...

— Tak — mówi papa przysiadając się do mnie — ale pan musi się solidaryzować z 
tym pismem? Prawda?

— Tak.
— I dlaczego?

— Dlatego, że pismo to stawia jakiś program, coś mówi, do czegoś zachęca, jest 
wreszcie pismem patriotycznym.

— I gdzie tam ten patriotyzm? Gdzie? Sarkazm na każdym kroku na szlachtę, 
wymyślanie, ucinkowość, zła wola.

— Ale za to jest idea oświaty ludu.
— A czy pan znasz chłopa — woła z zapałem pan B. rozkraczając nogi — czy wiesz 

pan, że on potrzebuje nauki?
— Wiem.

DZIENNIKI, TOMIK XIX
— No to ja panu daję słowo honoru, że chłop jest najszczęśliwszym, gdy jest 

ciemny i nie wie o niczym. Jak się nauczy czytać, to zaraz na pisarczyka się 
kieruje, na doradcę, porzuca rolę i staje się szkodliwym. Pan powiesz, że tro-

cha nauki psuje, ale uniwersytet go oświeci — otóż ja panu powiem na to, że jak 
tak zaczniecie filozofów z chłopów ro: bić, to nie będzie miał kto orać. 

„Prawda" jest pismem socjalistycznym i basta.
— Nie, panie. „Prawda" jest zupełnie wrogo względem socjalizmu usposobioną.

— Co tam pan mówisz? Socjalizm i kwita.
— Mógłbym dowieść, że nie, lecz nie będę dowodził, co zaś do tego, że nie będzie 

kto miał roli orać, to zaręczam panu, że obawa płonna, jest bowiem u nas 2 000 
000 ludzi, którzy nie mają co orać. Że zaś chłop nie porzuci roli nigdy, na to 

dowód daje Poznańskie, gdzie szlachta sprzedała majątki Niemcom i przegrała je w 
Monaco, chłop zaś został, Niemcom się oparł i mówi po polsku.

— Daruje pan, ale to żaden dowód — mówi z uśmiechem papa Z. — bo gdy szlachcic 
ma majątek odłużony, to go musi sprzedać i ratować rodzinę.

— Nam, co cenimy każdą piędź ziemi naszej i słowo polskie, obojętną jest rzeczą, 
że hrabia X lub Y musiał ratować rodzinę, niezmiernie za to jest rzeczą ważną 

to, kto tam zostaje, a kto znika.

— No, z tego punktu... rzeczywiście... Ja też nie bronię szlachty... ale czegóż 
napadać na nią? Czego obrzucać błotem jej ideały?

— Jakiż jest   ten ideał szlachectwa   dzisiejszego, ja bowiem go nie znam i 
doczytać się nie mogę. Milczenie. Przerywa je wreszcie pan B. aforyzmem.:

— Ha! gdy stracę majątek, może będę wierzył w to, co pan...
— A więc mamy ideał szlachectwa: pieniądz. Według mnie, nie jest to pojęcie 

szlacheckie, lecz burżuazyjne.
KRUŻGANKI DOMINIKAŃSKIE

OLEŚNICA, 1889
145

Ostatnie powiedzenie pana B. wywołało skrzywienie na usta papy. Jednym tym 
aforyzmem gmach karciany, jaki mi papa chciał jeszcze stawiać przed oczy, runął.

13 IV (sobota).
Imieniny pana Juliusza G.* — jedziemy więc. W przedpokoju słyszę już głos papy 

Stojowskiego — o radości!...
Zaledwie wszedłem, podchodzi do mnie, co mówię? — podbiega pan J. z szeptem:

— Prześlicznie! przepysznie! wybornie!
Składam głowę z tryumfującym uśmiechem i, pochylony nad rączką pani Zofii, nie 

dotykając tej rączki ustami, słucham:
— Wie pan, że byliśmy zachwyceni! Ja dostrzegłam pierwsza... No, nikt nie mógł 

marzyć, lepiej napisać niepodobna było. Dziękuję, serdecznie dziękuję, nie w 
imieniu męża, lecz za przyjemność, jaką pan był łaskaw mi sprawić...

Bogowie!
Z kolei podchodzi sam pan G. ze słowami: przepysznie, pani G. z uśmiechem w 

bezzębnych ustach... Zapominam dodać, o co rzecz chodzi. Chodzi zaś rzecz o to, 
że jestem podły. Napisałem w „Gazecie Kieleckiej" artykuł o sklepie spożywczo-

gospodarskim i spoglądam w artykule tym na sklep spożywczo-gospodarski w 
Stopnicy z punktu widzenia papy Z., pana J., pani Zofii, pana Wacława i innych 

panów i pań.
Piszę tedy:

„Ileż to razy dają się słyszeć głosy o zaniku w wyższych społeczeństwa naszego 
warstwach tego cementu, na jakim budowała się przeszłość, o zaniku solidarności. 

Głosy takie rozbrzmiewają ze szpalt dzienników, z esencji przesiąkającej utwory 
beletrystyki bieżącego okresu, ze sceny wreszcie. Wygasło śród nas życiodawcze 

ciepło itd." Tymczasem — sklep w Stopnicy...
Pisać takie artykuliki w  „Gazecie Kieleckiej" — to po-

10 — Dzienniki t. VI
DZIENNIKI, TOMIK XIX

dłość, n'est-ce pas? Mais oui...*, lecz pani Zofia i jej uśmiech, lecz ta cześć 
„towarzystwa" oddana mej inteligencji. Życzę ci, o „Gazeto Kielecka", abyś jak 

najmniej czytywaną była... Liczyłem co prawda, nagabywany nieustannie o 
napisanie artykułu, że albo nie wydrukuje p. redaktor *, albo jeśli wydrukuje, 

to postępowcy w Warszawie huczek uczynią. Toteż zabasowałem „wyższym 
społeczeństwa naszego warstwom" tak, że aż w uszach piszczy. Niech jedzą.

Pan Stojowski oświecał wczoraj zebrane towarzystwo pod względem przebiegu 
choroby morskiej, której kilkakrotnie doświadczał podczas swych „dłuższych 

podróży morskich" — zarówno na Morzu Bałtyckim, jako też i na Adriatyckim. 
Cokolwiek załgał się co do La Manche, gdzie niby podczas burzy bałwany itd. Pani 

Zofia z nabożeństwem wpatrzona w twarz pana Alfreda nie zapominała jednak o mnie 
i, ile razy mogła, starała się załagodzić sprzeczkę, jaką prowadziliśmy ,raz o 

Szekspira, gdy nie było jeszcze pewności, czy napiszę artykuł, czy też 
„naciągam". O, obecnie! obecnie gotową jest przyznać, że Bacon stanowczo pisał 

tragedie *, a Szekspir je cudem jakimś przywłaszczył...
Opowiada pan Alfred coś z rzeczy krajowych, wypadek mianowicie taki, gdy pan 

Kuszel „wbił" Żydowi 4 kopy jaj...
— Niestety! — mówi pani Zofia — minął", c:', asy, gdy podobne żarty uchodziły 

bezkarnie... Obecne, zrobiono by z tego skandal, pisma by głosiły jak zbrodnią.
Pani Zofia nie ma już mnie na myśli, gdy to mówi, wie bowiem, że jestem „dobrze" 

pod względem myślenia. Nie boi się już opowiedzieć mi wypadku ukarania 
osobistego, dokonanego przez pana Stojowskiego na jakimś mechaniku, które, 

ponieważ pan S. jest „dobrze mocny", zakończyło się dlań dobrze, pomimo że 

karanych było dwu: młody mechanik i „swój ojciec" *, tj. — według głupich zasad 
pisma-czych — ojciec mechanika.

Jedziemy wreszcie.
O, życie, podłe, plugawe życie...

! (
OLEŚNICA, 1889

147
Książeczki są jeszcze u mnie. Wypożyczam przez ucznia mojego, Stacha Górę, a 

więc:
Stach: Druga książeczka do czytania

Elementarz Janiczanka Marynia: O rolę
Bandoska

Kasper Góra: Stopniowe opisanie świata Podarunek dla młodzieży Paweł Janicki: 
Ciekawe zjawiska.

16  k w. [i e t n i a]
Jutro prawdopodobnie przyjdą po mnie konie z Chobrzan, dokąd mam jechać na 

święta. Rad bym był, aby się to stało jutro i z tego powodu, że świętobliwy papa 
Z. ma zamiar wyprawić nas do spowiedzi, nas, tj. synów swych, i nie wytykając 

palcem, i mnie. Nie mówi się o tym, lecz daje się poznać, że pożądane jest 
wyspowiadanie się u pasterza swej parafii. Wyjeżdżając zaś do Chobrzan 

uniknąłbym tego błazeństwa. Zresztą mogę zobaczyć pannę Helenkę i udawać 
Hamleta, do którego nawet, brodę ogoliwszy, jestem bardziej niż dawniej podobny.

„Glu, klu, mlu, tłu, plu, flu, slu..." — oto czego mam pełne uszy: to czytanie 
panny Łucji. Czytamy Rodzinę Romahri-cita, najcudniejszą powieść, według papy, 

ze wszystkich ziemskich powieści. Dyktanda pisze Lucy zawsze źle, tępa jak 
siekiera do rąbania cukru... * Coś jej dziś mówiłem o Tadeuszu Rejtanie.

— Czy to ten Tadeusz, co to... w Krakowie?...
— Kościuszko?

— Tak, tak!
— Ależ nie, tu mowa o Tadeuszu Rejtanie.

— Aha, bo i ten Tadeusz, i ten Tadeusz...
Ach, dajcie odgłos wszystkim nędzom ziemi...*

148
DZIENNIKI, TOMIK XIX

... Ta moja królewna, Moja wyśniona, ta niebieska moja — Odleci znowu tam, gdzie 
są przedwieczne Duchów biesiady — ponad drogi mleczne, Do nęcącego zawsze 

złudzeń zdroja... W godzinę cieniów, w noc miesięczną, bladą, Dyjamentową zwabi 
mię kaskadą, Gdy przemknie w gwiazdy spadającej błysku; Aż kiedyś wreszcie duch 

mój utęskniony Podąży do niej, gdzie gwiazd tych miliony I w wiekuistym zamrze z 
nią uścisku.

M. BOHUSZ Z kartek lirycznych, „Głos"  [nr]  15 »
26  kwietnia.

Dziennik nie podróżował ze mną — toteż mam mu opowiedzieć długą historią o 
sobie, tylko o sobie. Czasami opuszcza nas świat cały, wszystko, co stanowi 

nasze myślenie, rzucamy się w bałwany uczuć i unosimy na nich z myślą tylko o 
sobie, o swym ocaleniu lub zgubie.

Wyjechałem z Oleśnicy w przeszły czwartek rano końmi, jakie po mnie przysłano. 
Do Staszowa towarzyszył mi pan Jan, jadący po panią Józefinę. Jechałem ze 

Staszowa na lasy Golejowskie, na Dzięki, Bazów i... Dmosice. Z daleka je 
zobaczyłem wjeżdżając w dolinę Koprzywianki. Ogród był pusty, jeszcze bardziej 

pusty niż wtenczas, idy::a go 7, żalem niezmiernym w jesieni mijał. Nie było 
nikogo — minąłem Dmosice i wjechałem w Sandomierszczyzn^.

W Chobrzanach zawsze wszystko jednako: Ignacy * gospodaruje, panny się nudzą, 
wuj T. politykuje, ciotka zawsze cicha. Minął piątek i sobota na nudzeniu się, 

nadeszła Wielka Niedziela. Po południu pojechaliśmy wszyscy do Dmo-sic — ja z 
Ignacym na tarantasie. Myślałem przeważnie o tym, że karbowy Antoni źle mię 

ogolił, że mój krawat musi być źle zawiązany, że pszenicę w Zbigniewicach mają 
bardzo ładną, a w Ryłowicach rzepak przepadł — a jednak było w głębi duszy 

jakieś niespokojne niezadowolenie, niepokój, niepewność i żal po złudzeniach...
OLEŚNICA, 1889

149

Zajechaliśmy, wysiedliśmy, weszliśmy, powitaliśmy kogo trzeba i jak trzeba i 
zaczęliśmy dysputować o Boulangerze. Panny Heleny nie było: była w swoim pokoju. 

Przebiegliśmy już z Francji do parlamentu węgierskiego, stamtąd udaliśmy się w 
poszukiwania hr. Hartenau * — jej jeszcze nie było... Przy drugim dopiero 

cygarze wyszła wraz z panią Michaliną. Nie spojrzawszy na mnie, bokiem skłoniła 
się i nie podawszy ręki zajęła się przyjmowaniem naszych pań. Stary pan P. i 

Józef T. wzięli mnie w opiekę i... Crispi nie Cri-spi... * Tymczasem całe 
towarzystwo wyszło do ogrodu. Ha, dawałem rozmaite rady politykom europejskim z 

tym większą złością, że zauważyłem, jakoby Helena nie widziała mej obecności.
Widziała jednak, bo po kwadransie wróciła do salonu i wyciągać zaczęła do 

ogrodu... Józefa, on zaś mnie. Wyszliśmy. Ignacy zabrał Hele w arendę: zbierali 
fiołki, huśtali się, śmiali, przechadzali po dalekich uliczkach — mnie zdawała 

się p. Helena nie widzieć. Czasami chodząc z Józefem i słuchając rozmaitych jego 
frazesów spotykałem się z nimi, wówczas śmiała się najgłośniej z kozich dowcipów 

Ignasia. Ha, przybrałem minę markiza z czasów Karola XII * i... diabli mię 
brali. Nie mogła wreszcie wytrzymać i rozkazała Ignacemu przywołać mię do ich 

towarzystwa. Niezgrabnie dowcipnym być zacząłem i już mię moi diabli przekory i 
dokuczania sobie kusić zaczęli. Miała w ręku bukiecik fiołków, a prowadziliśmy 

jakąś rozmowę wysoce ucinkową, zrozumiałą dla nas tylko, puściła zgrabnie na 
zakręcie uliczki Ignacego naprzód, a mnie w ciągu sekundy wsunęła w boczną 

kieszeń paltota ów mały bukiet. Ale byłem już zły, wiedziałem bowiem, że nie uda 
nam się ani minuty być sam na sam: Ignacy łaził jak bocian tuż i dowcipkował na 

swój sposób. Wróciliśmy z ogrodu, przy czym nie pozwoliła mi podać sobie ręki 
twierdząc, że jeżeli nie pozwoliła prowadzić się Ignacemu, to tym bardziej panu 

Stefanowi, który jest tak dziś zły i kwaśny...
t

lii:
150____________________        ___________ DZIENNIKI, TOMIK XIX

Herbata przeszła marnie, gdyż pomimo to, że szepnęła mi, gdyśmy do stołu 
siadali, abym usiadł „na końcu", posadzony zostałem przez panią P. między 

Ignacym i jakąś nudną panią. Czasami tylko zza ramion czyichś spoglądała na mnie 
wzrokiem tym swoim na poły smutnym, na poły namiętnym, tak podobnym do 

czarodziejstwa muzyki, czasami tylko podając jakiś komuś mazurek, a przesuwając 
się koło mnie, leciuchno na ramieniu moim rękę wsparła. I coś się we mnie 

rozpętywać zaczęło... Pojechaliśmy.
Następnego dnia byliśmy rano w Smiechowicach, z Teofilami * w Samborcu i po 

południu dopiero wróciliśmy do Chobrzan. Mieli przyjechać z Dmosic — wyszliśmy z 
Janiną na spotkanie aż do figury na gościńcu: nie widać. Śliczny był dzień, 

pierwszy prawdziwie wiosenny. Nie widać, nie widać...
— Nie przyjadą... — odzywa się ktoś.

Na dźwięk tych słów dawna struna zadrgała, jak gdyby ją kto mocno szarpnął. 
Poszedłem do naszego pokoju i położyłem się na łóżku z zamiarem bezwarunkowego 

spania, choćby się dom walił. Naraz zerwałem się — ktoś w sieni wyrzekł:
— Jadą z Dmosic...

Podkręciłem wąsiki, przyczesałem włosy, v /prostowałem się i gdy wyszedłem przed 
dom, Helunia wysiadała z powozu. Nie opiszę jej, nie powtórzę szczegółów jej 

piękności. Na jej policzkach kwitną delikatne rumieńce zmęczenia, usta uchylone, 
ten półuśmiech i staranie zachowania powagi w szesnastoletnich oczach...

Kapelusz a la Rembrandt z ogromnym rondem, w którym jest jej nieopisanie 
prześlicznie, stanik biały, suknia ciemna i białe buciki. Ona może jedna w całym 

województwie jest typem warszawskiej piękności i smaku. Cóż za talia przepiękna, 
jakie wyborne ruchy! Gdy zegnie rękę, szał cię ima i obłąkują się marzenia... 

Ale ani jednego słowa sam na sam. Znowu Ignacy... Jest nią zachwycony, choć nie 
przyznaje się do tego. Asystuje jej, nadskakuje.

OLEŚNICA, 1889
151

I nagle wzbiera we mnie żal jak płomień: ona moja! I zapominam o wszystkim, 
tylko wobec niej, mówiąc z nią — o niej marzę i mówiąc z nią — tęsknię już po 

niej. Oczy jej pło-mienieją, stają się takie namiętne i takie cudowne, że tracę 
przytomność i czuję, że dzieje się ze mną coś złego. Tymczasem Ignacy prawi jej 

coś siedząc obok. Zazdrość jak febra zaczyna mię trząść, siedzę jak noc ciemny, 

mam ochotę wbić Ignacemu widelec pod siódme żebro. Mina moja zaczyna Hele 
gniewać: robi mi na złość i kokietuje Ignasia, mówi z nim, wychodzi przez ciemny 

pokój do następnego, wreszcie żąda chwilki rozmowy ze mną i impertynencko 
napada:

— Proszę mi oddać moje listy.
— Nie oddam! — odpowiadam jak Atylla*.

— Dlaczego?
— Bo taka moja wola.

— Czy tak?
— Tak. Za żarty odpłacę żartem.

— No, no...
Odeszła i słyszałem, że śmiała się w sąsiednim pokoju. Poszedłem do naszego 

pokoju i ścisnąłem głowę. To cierpienie?
Odjeżdżali. Wyszła już w kapeluszu i nakładając rękawiczki mówiła z 

półuśmiechem:
— Zrobi pan, o co prosiłam?

— Nie.
— Jakże mam prosić?

— Za pośrednictwem Ignacego.
— Ach, tak: opowiedział pan już...

Nie odpowiedziałem nic, ale poczułem, że tracę grunt pod nogami i lecę w jakąś 
przepaść. Nie pożegnałem się z nią, zostałem za wszystkimi wyprowadzającymi ich 

do powozu w tyle i miałem chęć powiesić się na drzwiach.
— Panie Stefanie! — usłyszałem głos jej z daleka.

Nie zbliżyłem się, widziałem tylko, jak wsiadała przy pomocy Ignasia. Zapalono 
świece w latarniach powozu i skąpy krąg światła na tle ciemności nocnej ukazał 

mi ją w całej
152

DZIENNIKI, TOMIK XIX
prześliczności. Nie zapomnę tego widoku nigdy... Zaczęła szukać mię oczami z 

niepokojem, z trwogą, z żalem... aż znalazła.
— Nie pożegnałam się jeszcze z panem Stefanem — rzekła zmienionym głosem, 

wstrzymując furmana.
Zbliżyłem się i podałem jej rękę.

Paluszki jej objęły ją mocno i ścisnęły z całej siły. Potem zasunęła się w tył i 
porwała ją ciemność...

Chwilę majaczały na drodze latarnie, a potem ciemność zaległa duszę i smutek jak 
pan jaśnie wielmożny ogarnął serce.

Nocował wówczas w Chobrzanach Jaś* i dużo gadał ze mną. Nie ma gorszej męki nad 
słuchanie jakichś dykteryjek wtedy, gdy pragniesz, żeby było ciemno wszędzie, by 

nikt i nic nie przerywało ciszy, gdy pragniesz leżeć bezwładnie, z zamkniętymi 
powiekami, bezwładnie jak drewno, i nie to marzyć, nie myśleć, ale być z 

umiłowaną, być duszą, mieć jej pełne oczy, w uszach mieć dźwięk jej głosu, 
dozwolić łzom płynąć i sercu czuć żal. Nad ranem usnąłem w powodzi miłych 

obrazów i smutnych rozmyślań. Pamiętam najbardziej ten no-mencik krótki, gdy 
przy oknie w D. * zbliżyłem się do niej z zapytaniem:

— Kiedy dotrzymasz słowa?
— Gotowam zawsze...

Zestawiałem z tymi słowy to, co było w przeklęty ów poniedziałek, i czułem ból 
nieznośny. Nadeszło rano — pojechaliśmy do Śmiech owić. Co za smutny dzień! 

Smutek przywarł do duszy, jak ciemność przywiera do oczu oślepłych; mówisz, 
śmiejesz się, poruszasz, jesteś dowcipny, ale jesteś smutny w wybuchach śmiechu 

nawet, dość wspomnieć komuś imię jej, dość wejrzeć na coś, co ją wspomina, by ci 
łzy stały w oczach. Nieustanne to jest i ciągłe, i aż jakieś miłe...

Jedziemy śród prześlicznych pól, okrytych szmaragdową zielenią ozimin, powietrze 
jest czyste i dziwnie zdrowe, dziwnie miłe, najładniejszy dzień wiosny. Wiatr 

chłodnawy mu-
OLEŚNICA, 1889

153
ska skronie, w dalekości widać Wisłę białą jak srebro, a bliżej zagony okryte 

futrem pszenicy, zagony, co wyciągają się ku nizinom jak długie ręce... Odwracam 

głowę: ze wzgórza widać Sulisławice, a bliżej kępę drzew — to tam jest Helenka. 
Nie kocha mię już, zapomniała, zapomniała...

Gdyśmy przyjechali do Chobrzan, oddano mi... bukiet fiołków z przyczepioną do 
niego karteczką: „Panu Stefanowi od H." Ignacy otrzymał podobny — „od Mizi". Nie 

umiem opisać tej radości, jakiej doznałem otrzymując ów podarunek, choć śmiałem 
się zeń z Janią, Kazia, Ignacym — im gwoli. W liście pisanym do Jani zapraszała 

nas Hela do Dmosic na środę, ale nie chciano jechać. Przebyłem, przetrwałem ów 
dzień na włóczeniu się po polach z Ignacym, z wujem T. i panem Gieł-żyńskim.

Wreszcie nadeszło to wczoraj, które mi stoi w pamięci i długo pozostanie. O 
jedenastej rano zaprzężono mi konie do tarantasa, wsiadłem i odjechałem do 

Oleśnicy. Do O. jedzie się na Dmosice, co jest nader dobrym pomysłem... Kazałem 
Szczepanowi zajechać przed dwór. Zastałem panią P., która bardzo mi sprzyja, w 

saloniku. Po chwili przyszły z ogrodu panny. Hela miała na sobie stanik wycięty 
w karo tak, że odsłonione były ramiona i szyja, rzeźbiona, alabastrowa szyja 

bóstwa. Włosy splecione w jeden warkocz rozsypywały się po niej długimi pasmami.
Szybko jakoś urządziła tak, że papę wysłała do jego gabinetu, pana Teodora do 

gumna, Mizię do spiżarni, matkę do kuchni, małego Julka na dwór, i wtedy 
zaśmiała się ustami, w których usiadła cała młodość szesnastoletnia.

— Przywiozłem podziękowanie od Ignacego za bukiet.
— A pan nie dziękuje?

— Ja jestem tylko znakiem, on treścią.
— Dobrze, dobrze... Czego pan był taki dziwny w święta? O co, czego?...

— Tak sobie.
— Było o kogo być zazdrosnym — ha, ha... Już się zła-

154
DZIENNIKI, TOMIK XIX

III
żą! — zawołała spostrzegając „dziadzie" szłapiącego ku mnie z jakimś artykułem 

Keniga.
Zatrzymano mię na obiedzie. Siedziałem obok niej i rozmawialiśmy tak, że nikt 

nie słyszał — o czym, nie przypomnę dziś... Minął nareszcie obiad, który zjadłem 
cudem jakowymś a zrządzeniem bożym, bo każdy kawałek mięsa kością w gardle mi 

stawał.
Gdy usiedliśmy znowu w saloniku do nudnej jakiejś gawędy, a przyjechał był pan 

Piotrowski, zapytałem:
— Czy są jeszcze w ogrodzie fiołki?

— Są. Może uzbieramy na drogę panu?
— Chodźmy.

Poszliśmy we troje z Mizią. Najzacniejsza ze wszystkich Miź pod słońcem Mizia 
usiadła sobie na trawie i skubała fiołczyny, my zaś z Helenką poszliśmy się 

pohuśtać.
— Umie pan huśtać się stojąc? — ale prawda, ręka pana boli.

— To nic...
Wskakujemy, mały Julek zaczyna nam pomagać, ale Helena odpędza go na gwałt. 

Piersi jej opierają się na mi>ie, gdy schyla głowę, całuję z rozkoszą jej 
odsłoniętą szyję i pąsowe policzki, ręką prawą obejmuję ją wpół, ? potykają się 

kolana...
— Nie chcę tak, nie chcę! — mówi cała w płomieniach. Usiadam więc i pomagając 

jej usiąść obejmuję jej nóżki, dotykam stopek maleńkich, czepiam się sukni. 
Usiądą szybko.

— Muszę już iść za mąż...
— Co znowu? Po co?

— Trzeba...
— Naprawdę trzeba?

Obejmuję ją wpół, pozwala pieścić swe piersi twarde, okrągłe, cudowne, 
rozkoszne, oddychające namiętnie, z lekka tylko odgina mi palce, nie spycha rąk 

cisnących się do nóżek, nie broni całować piersi i szyi, tylko z ustami ucieka. 
I gdyby za pocałunek ten śmierć czekała — nie zrzekłbym go się...

OLEŚNICA, 1889
155

Wreszcie zdejmuję jej kapelusz, główka jej ucieka w tył, ale doganiają ją 
ramiona moje, wstrzymuje się i patrząc mi w oczy w namiętnym upojeniu, w szale 

rozkoszy, w zapomnieniu o całym świecie poddaje mi swe usta, łączy nas pocałunek 
długi jak wiek, bezmierny jak morze, szalony...

— Raz jeden...
— Raz jeden można podobno.

— Kto ci to mówił, Helu?
— Och, czyż nie wiem... A skutki?

—  Raz nie sprowadza ich.
— Tak, ale za pierwszym idą inne.

— Przyjadę tu w niedzielę przyszłą i będę w ogrodzie wieczorem...
— Zwiedziesz mię jak zawsze. Gdyby to.

— Nie, jak ciebie kocham...
— A czy kochasz? — pyta z takim wejrzeniem, że oszaleć można w jego dzikim 

ogniu. Nie broni już całować rąk, złamane już lody, już moja, już powolna mej 
woli, posłuszna...

Ale ktoś woła nas. Idziemy, a już jesteśmy zakochani w sobie na śmierć i życie, 
na wargach, w oczach pali się radość, idziemy w niej jak w obłoku... W 

przedpokoju obejmuję ją raz jeszcze i długi pocałunek pożegnania składam na jej 
ustach. Muszę już jechać.

Zawołała mię jeszcze do swego pokoju, pokazywała, w którym miejscu pisuje do 
mnie listy, pozwoliła usiąść na swym łóżku. Już byliśmy ze sobą otwarci, 

zbałamuceni, lecący w przepaść. Gdy prosiłem o pocałowanie nóżki, nie gniewała 
się już, ze smutnym tylko uśmiechem mówiła:

— Nie można, mógłby kto zobaczyć.
Jeszcze z kwadrans bawiłem w salonie na niewesołej bynajmniej dyspucie o jakimś 

herbie pana P., potem podałem rękę Heluni — i poniosły mię konie. Na drodze 
uniosłem się z siedzenia i zobaczyłem ją w oknie. Przesyłała ręką pocałunek 

ostatni...
DZIENNIKI, TOMIK XIX

H!
A potem długa droga, długa smutna droga i szukanie w przestrzeni tego miejsca, 

co może być „na smutek łaskawe..."*
28 IV (niedziela).

Roje marzeń namiętnych odebrały mi rozum. Czy to uczucie? Uczucie niezmiernie 
silne, choć niestałe jak fala.

Przeminie, ale dopóki trwa — panuje i dopóki panuje, jest wszechmocne. W każdej 
minucie marzę o niej i jeśli nawet myślę o czym innym, marzenie o niej wyłania 

się ze wszystkich myśli. Jej cera, linie jej ciała, rysunek twarzy i ten nie-
odegnany, natrętny zapach namiętnego, dziewiczego ciała — to wszystko, to 

niebiosa! Pierwszy raz w życiu spotykam to, o czym nieraz słyszałem i o czym 
nieraz marzyłem: namiętną dziewczynę, zachwycającą namiętnością, lubieżną w 

sposób niewinny, jak lubieżnym jest zapładniający się tulipan. Gotowa zedrzeć 
wszelkie zasłony i dziewicze piersi okazać słońcu jak Fryne*, gotowa wszystko 

oddać pierwszemu kochankowi bez wiedzy o tym, że wszystko oddaje. Łotr wtedy 
korzysta — a ja jestem łotrem; będę zaś takim dlatego, żo ją kocham. Gdyby mnie 

nie było, to byłby Ignacy lub Leon — a oszaleć bym musiał z zazdrości. Dlatego 
ba de łotrem i za cenę tego miana kupię boską rzecz na .ziemi: jej pierwszy 

uścisk. Co myślę, co projektuję, jakie bezrozumne plany! Ale tak muszę, tak 
trzeba... Czekam na jej list, a potem skoczę w to morze, choćbym tam rozbił 

głowę. Raz w życiu trzeba być urwanym od szubienicy. Bywałem już bałamutem 
mężatek, lecz nie szalałem jeszcze z szalejącą dziewczyną...

Dziś byłem w Staszowie u drą Rotha z moją ręką. Operacji jeszcze nie robił. 
Podobno kawałek kości się odkruszył, stąd powstało ropienie. Wrzód trzeba 

przeciąć i ów ułamek wyjąć. Co to będą za męki!

OLEŚNICA, 1889
157

Biblioteka już założona. Dziś przyszedł do mnie chłop z Sufczyc — Mazur Maciej. 
Sam on czyta i pisze, trzymał „Gazetę Świąteczną" i urządzał we wsi wspólne 

czytania. Bardzo chętny i rozumny. Prowadzić będzie regestr wypożyczanych 
książek, a ja co miesiąc sprawdzać i zawiadamiać Warszawę będę.

W całym jej przepychu wiosna. Pierwszy raz w tej porze roku jestem na wsi — 
toteż oczarowany jestem. Co za wieczory, jakie poranki! A ta cisza, ten boski 

spokój i majestat ten niezgłębiony...
29 IV.

Miłosierdzie jest frazesem jak tyle innych. Żaden skąpiec, nikt oszczędny w 
znaczeniu ewangelicznym miłosiernym nie jest. Przymiot ten posiadają tylko 

ludzie rozrzutni. Kto nie ma z natury, od urodzenia, nieświadomego poczucia 
własności, wrodzonej żądzy dostatku, jak ja — jest rozrzutnym, nie ceni 

pieniędzy i obdarza kogokolwiek wszystkim, co posiada. Jest to obrzydła, zła 
wada. Człowiek wielki czyni ofiarę wielką celów swych świadomie. Taka wielka 

ofiara ma znaczenie społeczne, dobroczynność drobiazgowa — jest tylko 
czułostkowością. Ale potworną jest na ziemi wszelka przemoc, wszelki ucisk, 

wszelka nędza. Pozbywasz się męczarni, ofiarę na rzecz nędzy czyniąc.

11
Obrzydła mi już zgniła filistria „klas wyższych", przyzwyczaiłem się do myśli 

zostawienia tego wszystkiego — statu quo ante *. Zwracam się tam, gdzie jest 
niezgłębiona rozmaitość, wiecznie zmieniające formy życie, niezbadany jak 

przyroda świat — do ludu. I jako człowiek, i jako artysta znajduję tu wszystko, 
czego szukam: fakty chwytające za serce, piękno i ciekawości zaspokojenie. 

Miłuję cię, wielki ludu prostaczy,
DZIENNIKI, TOMIK XIX

schylam ci się do stóp z błaganiem, byś zrozumiał takich jak ja i byś kiedyś, 
gdy nas nie stanie, dobrze nas wspomniał.

IlyTb   IIIMPOKJIH  flaBHO IlpeflO  MHOK)   JI63KMT    — JS,a  H6JIb3a  MH6  nO  
H6M HM   JieTaTb,   HM  XOflHTb...

KTO-ZKC flepjKMTB Mena?
M  HTO   KHHyib   MH6 M  33H6M  flO   CMX

Hę CTpeMJiroca H B
MJIM sona MOH CMPOTOM

Mjlb   CO  CHaCTbCM   CJienblM
Bes yMa pasoimiact?

Zło   JI6T3M  H
Hę cTapuK eme «, Mnoro «yM B rojiose, Mnoro B cep^r^e orna!...

fla na nyTb no flyme KpenKoił BOJIM MHB Her...
KOLCÓW

Wczoraj u Mazura rozebrano wszystkie ksicjżeczki, a dziś przyszedł do mnie Wałek 
Kowalczyk z prośbą o pożyczenie mu nowych. Dałem mu ostatnich kilka. Staszek 

Góra nie przychodzi już do mnie, gdyż... krowy pasie na wygonie pod lasem. 
Kropla dobrego miodu, jedna maleńka kropelka...

l   maja   (środa).
Najdroższy mój Stefku!

Są skutki Twej wizyty czwartkowej: nie mogę sobie rady dać bez Ciebie, ciągle 
chodzę i myślę, i szukam czegoś, tego, czego znaleźć nie mogę i nigdy

OLEŚNICA, 1889

159
nie znajdę. Z moich spacerów wracam zmartwiona, że Cię nie widziałam, że nie 

słyszałam Twego głosu tak drogiego dla mnie. Ach, Stefciu mój, ja Cię kocham 
szalenie, umieram z tęsknoty za Tobą. Pamiętasz, coś mówił na huśtawce? Mówiłeś, 

że mię kochasz, ale czy to być może — byłoby to za wielkie szczęście; a tak 
straciłam wiarę, że wątpię, czy mogłoby ono istnieć jeszcze dla mnie.

Nie czekam na Twój list, lecz pierwsza piszę, chcę przynajmniej listownie 
pomówić, przypomnieć, że Cię kocham taką miłością, jaka dotąd jeszcze nie 

istniała, bo może już o tym zapomniałeś w obecności pięknej (!) p. Lucy. Proszę 
Cię bardzo, pamiętaj zawsze choć troszkę o mnie, o huśtawce, która milion razy 

na dzień przypomina mi najszczęśliwsze, najsłodsze chwile w życiu.
Mój diabełku drogi, co mię tak kusisz, czy będziesz u mnie 26 maja? Przyjedź 

koniecznie, proszę, a jak Ci ślicznie, milutko za to podziękuję... przyjedź, 

przyjedź, a zaręczam Ci, że nie pożałujesz swych odwiedzin. Żebyś, mój 
najmilszy, wiedział, co ja cierpiałam przez te dwa święta... W niedzielę tak 

stroniłeś, tak ciągle z daleka byłeś ode mnie, uważałam nawet, że Twoje śliczne 
oczy ani razu nie były zwrócone w mą stronę, A w poniedziałek rozpacz mię 

ogarniała i ze złości, i zmartwienia prowadziłam z I. tak zajmującą rozmowę. 
Dlaczego mówiłeś, abym się strzegła L, pod jakimże on względem może być 

niebezpieczny dla mnie? Nie uwierzysz, jak boli mię, że mię posądzasz o 
pocałunki z W. ii. — zaręczam Ci, że każdy z nich naraziłby się na różowy 

policzek i awanturę z Teodorem, a nawet bądź pewny, że nie robiono mi tej 
propozycji. Jeżeli mi nie wierzysz jeszcze, to przysięgam na to, co mam 

najdroższego, że jak Ciebie kocham, Ty pierwszy złożyłeś pocałunek na moich 
ustach ł ja Ci pierwszy oddałam, i tylko Ty jeden posiadasz większe do mnie 

prawa. Nigdy nie wyszłabym za mąż, tylko żyłabym miłością dla Ciebie, ale w 
takich warunkach, w jakich jestem, niemożliwe jest staropanieństwo. Ale tak 

wcześnie po co myśleć o smutnych rzeczach, a małżeństwo bez miłości — jakże 
smutne... (??).

Stefku, Ty moje marzenie, czy myślisz kiedy o mnie? Błagam Cię, odpisz zaraz i 
donieś wszystko, co się tyczy Ciebie, a co mnie najwięcej obchodzi, co doktor 

powiedział o Twojej ręce? Przyjedź, mój drogi, jak będziesz mógł najprędzej, 
ratuj mię, nie mogę żyć bez Ciebie.

Przyjm, „mój" ukochany, pocałunek taki serdeczny jak na huśtawce. Ach — może to 
był ostatni!

Twoja na wieki Hela.
P.S. I cóż w tę niedzielę — 5 maja, czy będziesz wieczorem w ogrodzie? Będę 

czekała.
Na 26 maja są odłożone moje imieniny, będzie majówka w sąsiednim

160
DZIENNIKI, TOMIK XIX

lasku —   poszlibyśmy   oboje   znów   na   fiołki.   W czwartek byłeś taki 
śliczny, że po raz drugi zakochałam się w Tobie.  Proszę Cię •na wszystko, 

odpisz zaraz, pamiętaj, pamiętaj, żebyś nie żałował później... Teodor był w 
piątek w Ch. Szczepan już był, nic się nie krzywili,  że byłeś u nas. Jestem 

bardzo szczęśliwa, że panny T. w Ch.* są mną zgorszone — śmiać mi się z nich 
chce, mają już przywileje staropanieńskie. Obiecałeś mi na huśtawce, że mię 

zabijesz, tylko spiesz się prędzej, niech tak długo nie cierpię. Miałabym 
jeszcze to szczęście, że w ostatniej chwili mego smutnego życia mogłabym patrzeć 

w Twe oczy...
Stefku drogi, pomyśl którego dnia przez ten tydzień o mnie, będę bardzo chora. 

Może będę miała suchoty, przez te parę dni zmizerniałam i mam straszny kaszel.
Karteczka z Sandomierza:

Szczęściem, że list wioząc na pocztę sandomierską nie zapieczętowałam. Muszę Ci 
napisać, że w Goryczanach spotkałam panią Zygmuntową w towarzystwie jakiegoś 

faceta z szarego końca, ale jej to nie przeszkadzało: minę miała tak zadowoloną, 
że jej pozazdrościłam. Jakże mi smutno kończyć, chciałabym wiecznie, jeśli nie 

być z Tobą, to przynajmniej mówić, ale list przedstawia wszystko tak zimno, 
nawet najgorętsze uczucia. Przesyłam Ci milion pocałunków.

Wiecznie Twoja H. W. nie ma w Sandomierzu. k
Z zamkniętego w osłonkach kielicha,

Gdy jak mniszka lubieżna i biała,
Jak dziewczyna wstydliwa i cicha —

Żądzą życia lilija zapała,
To się pręży i gore, i wzdycha,

Aż dziewiczy z piersi welon zrywa,
Śnieżne łono na słońce odkrywa...

Lecz w tym długo tajonym zachceniu
I w tym ciała słabego rozparciu,

I w tym łusek gwałtownym rozdarciu,
Pod osłoną mrużących się powiek —

Ile bólu? — odgadnie li człowiek?
EGROT *

OLEŚNICA, 1889

161
3  maja   (piątek).

Mieszkam obecnie w osobnym zupełnie domku szwajcarskim w głębi parku. Domek 
składa się z jednego pokoju, jaki zajmuję. Nad drzwiami wchodowymi stoi posążek 

Wenus osłaniającej piersi. Wenus tej chłopi przechodzący oddają czołobitność 
zdejmując czapki. Sądzą, że to Boża Matka... Duże weneckie okno wychodzi na 

ogród. Gałęzie sosen, grabów z ledwie rozwiniętymi, jasnozielonymi Usteczkami, 
pąki kasztanów zaglądają w moje okno, szum sosen nieustanny, przeciągły opowiada 

tajemnicze baśnie. Gdy podmuch wiatru się wzmoże, gałęzie kiwając się kładą swe 
liście na książki i dzienniki stołu stojącego pod oknem.

Przecudowna jest Oleśnica! Trudno wymarzyć coś bardziej pięknego, bardziej 
zdrowego. Ciemne ściany drzew rzucają wieczny cień na trawniki i ścieżki. Żyjesz 

na dnie lasu, w mroku i napawasz się niezmiernym bogactwem półcieni, całą 
melancholią przymusowego, dwuznacznego mroku, biegiem plam słońca po 

ciemnozielonej murawie, leśnym szumem, świegotem ptaków. Czasami wiewiórka siada 
naprzeciwko mojego okna i z niezmiernym przerażeniem mi się przygląda, zięby w 

swych czerwonawych mundurkach kują w korę sosen małymi dzióbkami. Wielkie sosny 
chodzą wichrem miotane i wydaje się, że wyrwą się z ziemi i straszliwymi kroki w 

świat pójdą; lipy, klony, graby, leszczyna, płaczące brzozy — wszystkie czasami 
otrzymują mowę i nagle szeptem tajemniczym mówią: Helena, Helena, Hele...

Wieczór.
Drugi list Helenki. Pełen on słów słodkich i przysiąg ogromnych... Poczyna się 

od „Ukochanego" — kończy [na] „milionie pocałunków"...
... Cóż Ci napisać o tym „pierwszy i ostatni"? Jest to rzeczą niemożliwą — 

później sam pogardzałbyś mną... Czy nie tak? Zresztą, gdy będziesz 26, to 
pomówiemy o tym. Nie można pisać o tym, gdyż nie wiem, jak się

11 — Dzienniki t. VI
ii

162
DZIENNIKI, TOMIK XIX

w niektórych razach wyrazić. Szkoda, że Oleśnica tak daleko — gdyby była bliżej, 
mógłbyś przyjść, naturalnie wieczorem, za okno, powiedzieć, że czekasz, a wtedy 

wyszłabym i moglibyśmy porozmawiać.
5  maja   (niedziela).

Pan Jan, pan Jarosław i ja — odbyliśmy wczoraj wędrówkę pieszą stąd do 
Kotuszowa. Jest to „z ogonem" mil trzy. Wyszliśmy o dziewiątej, a stanęli tam na 

trzecią. Byliśmy u Józefa na obiedzie. Opowiedział mi rzecz smutną: ciotka 
Janowa umarła*. Ostatnia siostra mojego ojca. Na „twórczość" moją wpływała 

mistrzostwem opowiadań rzeczy minionych, pokoleń a obyczajów umarłych. Wnuków do 
trzydziestu towarzyszyło do grobu jej trumnie. Przeżyła łamanie się losu 

bolesne. Pokój jej popiołom!
Z wywieszonymi językami zaszliśmy do Kotuszowa, przenocowaliśmy, a dziś raniutko 

o piątej obudził nas pan Kazimierz *, podwiózł do Nizin, wyrzucił na szosie, a 
sam pojechał do Niecisławic. Znowu więc forsowny, złodziejski marsz... Niech ich 

szlag galicyjski palnie z ich „ekskursjami"!
Powróciwszy zastałem list... od Helenki Boi się schadzki wieczorem w ogrodzie, 

prosi, aby to sobie v/vbić z gtowy i wypić na uspokojenie nerwów kropli 
laurowych. Zgadnijże kobietę! Sama zawraca głowę, namawia po prostu, a potem 

powiada:
... Całowałeś mię ze zdradą w sercu! To nie miłość Twoja, to inne uczucie... 

Ach, jak mi smutno, jak trudno żyć, a zapomnieć o Totie niepodobna...
No, niech i tak będzie.

Jeździłem dziś konno przez całe popołudnie z panem Janem i Heniusiem.
Niedługo już widać umrę, bo nacieszyć się nie mogę ziemią

OLEŚNICA,  1889

163
ani się jej dosyć nawspominać. Jeździliśmy po lesie, po łąkach, około brodzkiego 

stawu, polami. Żyta idą już „w słup", łąki pokrywają [się] żółtym kaczeńcem, 
około drożyn polnych kwitnie tarnina; białe jej kwiatuszki okrywają mlekiem całe 

krzaki, wierzby okryte „baziami", brzózki mają już listki od dawna. Byliśmy nad 

stawem, gdy zachodziło słońce. Co za cichość... Dalekie przestrzenie ginęły w 
niebieskawym kolorycie, szare obłoki wisiały tuż nad ziemią i w lazurowej wodzie 

kąpały się ostatnie ogniste blaski.
Gdyśmy wrócili, upadł deszcz. Teraz jest już noc późna, z moich gałązek w oknie 

kapią krople duże, słodki, miły, wilgotny zapach nocy, drzew zmoczonych wpływa 
subtelnymi falami przez otwarte okno. O kilkanaście kroków od niego w cieniu 

starych sosen cudownie, do szaleństwa zachwycająco, nad wszelki wyraz odurzająco 
zawodzi słowik.* Najwyższe tony jego pieśni, te prześliczne zagięcia głosu, 

odbijają się aż w mózgu. Pragniesz, aby przestał, bo zazdrość ci, że nie 
powtórzysz, nie nazwiesz nawet jego głosu. Dalej, za parkiem, rechoczą żaby:

— Siostro!
— Co?

— Umarł.
— Kto?

— Pan bocian.
— Cieszymy się — rech, rech, rech...

Machinalnie przerzucam kartki albumu i natrafiam na „jej" fotografią. Nie wiem, 
jak ją nazywać, bo innej mówię i piszę, że mi jest kochaną... Wpatruję się przez 

chwilę w jej twarz i przypominają się oczy lazurowe, jakich drugich nie ma na 
świecie, te tęskne, tajemnicze, mądre, te jasne oczy, których nie zapomnę nigdy, 

choćbym sto Helenek z D. bałamucił. Tamte jedyną kochałem, to dzisiejsze — to 
nic.

Przypomina się jakiś wieczór dzisiejszemu podobny. Oparci o siebie jesteśmy, 
spotykają się usta nasze. Ach, nie zapomnę jej pocałunków...

Ig4 DZIENNIKI, TOMIK XIX
Zapomniana jest, a dość by było jednego z nią spotkania, aby oszaleć na nowo. 

Przypomina ją słowik i szum drzew, tę moją zwiedzioną. Ja ją zapomniałem, ja ją, 
Hele. Wypieściłem tysiąc razy i zapomniałem — ja ją, najmądrzejszą kobietę, jaką 

znałem. Stało się to wielkie zniszczenie serca i już nie wróci, i usta moje 
najmilsze nie powiedzą nigdy: „nie wolno przy mnie być smutnym". Umrę już widać 

wkrótce, bo nasycam się ziemi urokiem i urokiem tego, co było w życiu moim 
wieczorowi temu podobne. Skąpą była miara szczęścia, ale drogocenna jak oczy 

one...
10  maja   (piątek).

Bawię się, składam wizyty, jeżdżę — aż miło. We wtorek byłem w Mietlu u p. 
Wacława Stojowskiego oraz w Klempiu u stóp pani Zofii. Pan Wacław usiłował mówić 

ze mną o literaturze i sztukach wyzwolonych, oprowadzał po ładnym ogrodzie; pani 
Zofia była w różowej, w jasnoróżowej sukni. Co za oczy! Patrzała tak, że czułem 

zawrót w głowie i marzenia w ośrodkach aż nerwów. Jadąc później nocą unosiłem 
się na falach przypuszczeń, z których, jak z bólu głowy, trzeba się aż dobrze 

wyspać, aby ustąpiły zupełnie. Pani Zofia miała ostry romans ze swym 
nauczycielem muzyki i wskutek tego bawiła przez rok w Wenecji — dlatego to 

jest ;ó.k stanowczą w twierdzeniach z zakresu etyki miłosnej. Nic wielkiego: 
rozczarowana. Ma prawo nazywać Yecserę ladaczrJcą... A jednak usta moje byłyby 

zdolne przysięgać pani Zofii wieczną miłość, zwać ją aniołem, najczystszą, 
ukochaną... byleby pozwoliła na to, czym w niej pogardzam.

W środę byłem u Józefów, znudziłem się i wróciłem amerykanem* z papą, co 
wypełniło mi podróż tak śmierdzącym dżentelmeństwem, że jeszcze mię diabli nań 

biorą. Wreszcie dziś byłem w Staszowie, gdzie dr Roth zrobił mi operacją: 
przeciął rękę, wymacał kości sondą, obandażował. Noszę ją obecnie na temblaku, 

co nadaje mi prawdopodobnie pewien romantyczny urok w oczach garderobianej 
Franusi, poko-

OLEŚNICA, 1889

165
jówki Maniusi, gospodyni Majówny i innych dam fraucymeru. Jechałem do Staszowa z 

„mękalem" Lalewiczem *, gadułą spod ciemnej gwiazdy. Zajeżdżam w Staszowie do 
zajazdu, wchodzę na salę w „dworskiej" restauracji i spotykam się oko w oko z 

panią... Zygmuntową. Zarumieniła się, ale uśmiechnęła.
— Ach, to   „p a n"...

— Nie życzyła pani sobie widocznie spotkać mnie, ale los szczęśliwy...

— Skądże   „j e d z i e s z"?
— Z Oleśnicy, a pani?

— Z domu.
— I sama?

— Sama.-.
Usiadamy na kanapce i gadamy z godzinę do upadłego. Maniusia rumieni się i 

patrzy wyzywająco, nóżki według swego zwyczaju wysuwa spod sukni, mruży oczy. 
Można było skorzystać ze szczęśliwego spotkania, lecz faktor Jurna wchodzi i 

zawiadamia mię, że pan doktor czeka, a za kwadrans jedzie... Muszę iść na 
nieszczęsną operacją, ona zaś (Maniusia, nie operacja) ma za kwadrans jechać do 

Chotla. O rozpaczy!
— Moglibyśmy jechać razem... — mówi z czarownym uśmiechem, a uśmiech mówi: 

macedonia, jeśli nie obłapka...
Żegnam ją jak mogę najczulej i idę na rznięcie. Rznięcie trwa najmniej godzinę, 

gdyż kosztuje trzy ruble, a gdy wracam... Nie zastaję Maniusi. Odjechała! Czytam 
z rozpaczy „Kurier Codzienny" i zjadam dwa kotlety, potem zaś nieodwołalnie 

jadę. Rana w ręce boli piekielnie, jodoform śmierdzi tak, że zdaje się 
zasmradzać cały powiat stopnicki, złość, gorąco, pył na szosę i dalekie 

wspomnienie miłostki z Maniusia, której, mówiąc nawiasem, dużo złego zrobiłem.
13   maja   (poniedz.).

Pamiętam, jak kochając do obłąkania Helenę, wtedy, gdy
166

DZIENNIKI, TOMIK XIX
iii

była tej jedynej miłości najczarowniejsza chwila — czytałem Lermontowa poemat 
Demon. Każdy wyraz miał dla mnie wyraz czarodziejski. Płakałem nad nim cichymi 

łzami miłosnej goryczy. Później — czytałem go w Warszawie, gdy czary znikły, 
i... nie wydawał mi się tyle pięknym...

Takim poematem jest ta przestrzeń dwunastomorgowego parku, na jakiej mieszkam. 
Trzeba, ażeby coś duszę otwarło, wtedy zaglądasz oczyma w cuda nieopisane...

Rano.
Za ruinami pałacu Kalinowskich w parku ciągną się ulice warzywnego ogrodu. Z 

jednej z takich uliczek skręcasz na prawo w długi jak sięgnąć okiem, wąski 
szpaler grabowy. Graby te mają może po dwieście lat, od ziemi idą aż gdzieś pod 

niebo. Okryły się już liśćmi i panuje tam prawie mrok. Na wygracowanej uliczce 
gdzieniegdzie znać ruchome plamy słoneczne. Liście, dołem ciemnozielone, 

jaśnieją w górze, w słońcu. Tam w górze gałęzie się schodzą i tworzą nawę 
gotycką, zupełną, zakreślają doskonałe ostrołuki, liście wypełniły przedziały 

między nimi. Pnie jak filary śmigają ku górze i rozpadają się tam na setki 
rozgałęzień. Chłód j tik w gotyckiej katedrze. Wysoko unoszą się niezliczone 

roje pszczół i słychać ich szmer przeciągły, nieustający. Wychodząc z alei 
grabowej * wpadasz w ulicę wysadzoną jabłoniami. Teraz kwitną i wyglądają jak 

pianą bielusieńką oblane od wierzchołka do ziemi. Pachną cudownie i w ich 
maleńkich zaróżowionych łonach zmiatają pył tysiące tysięcy pszczół. Słychać 

niby huk, niby gwar ogromny przerażającej ogromem pracy maleńkiego 
społeczeństwa. Dalej krzaki agrestu, dalej ciemne wiecznie głębie sosnowego 

parku.
14   maja   (wtorek).

Żyję jak dzikie zwierzę. Nie chcę o niczym wiedzieć, z niczym walczyć, chcę 
roztapiać się w przyrodzie. Chcę i, ponieważ nikt nie broni, wyciągam się pod 

jakąś sosną w wy-

OLEŚNICA, 1889
167

sokiej trawie i leżę patrząc w górę na ogromne konary drzew w milczeniu 
nieruchomym stojące, chcę nasłuchać się głosu słowików, wilg, srok, żab, szumu 

drzew aż do znudzenia, aż do tej chwili, gdy będę mógł powiedzieć: to mnie już 
mniej czaruje.

Noc.
Idziemy z panem Janem nad stawek pilnować, czy kto nie wyławia karpi, wkręcamy 

się w głąb zarośli tarniny i rokicin na grobli, układamy na wznak i czekamy. 

Świeci księżyc w pełni. Leżąc na wznak patrzysz w przestrzeń niebieską, 
bladoniebieską, jak gdyby ją wypełniał jakiś niezmiernie rozrzedzony gaz 

mglisty, ledwie dostrzegalny. To niebo naszej północy. Żaby nie rechoczą, jak 
mówią wszyscy utalentowani beletryści, lecz trywialnie skrzeczą. Mój przyjaciel, 

pies Puk *, nie może im tego darować: idzie po cichutku, włazi przednimi nogami 
między cieniutkie sitowia i patrzy na najbliższy łeb żabi z uwagą godną lepszej 

persony. Nudzi go to zajęcie, idzie więc między wysokie trawy i coś tam 
obserwuje, coś bada, wącha, gryzie i wypluwa... Bóg z nim... Oto nadlatują z 

daleka kuliki i nadzwyczajnie pieszczonymi głosikami wyśpiewują: dobry wieczór, 
dobry wieczór!... Czasami nastaje cisza, dla której nazwy nie ma, święta, błoga, 

dobra.
Wracamy do domu, ponieważ złodziei ryb nie ma, co im się bardzo chwali. Pola 

widać, pola dalekie, roztapiające się w niewidoczności, w jakichś mgłach 
leciuchnych. Wracamy każdy do swych apartamentów. Ja po chwili idę znowu do 

parku. Czyż można spać w taką noc ciepłą, cichuteńką, a taką miłą? Idę do 
ogrodu, wślizguję się tam przez nie domkniętą furtkę i zanurzam się w ciemną 

otchłań ulubionej alei grabowej. Przez masy liści przedziera się gdzieniegdzie 
plamka księżycowa i rysuje mglisto na ścieżce to cień pnia, to kształt liścia, a 

zresztą ciemność i chłód nocny, pachnący.
Jabłoni listeczki sypią się na ziemię i stamtąd jeszcze oddają wonnego ducha 

chorym piersiom. Mijam sadzawki i pod
II!

168________________________________ ___               DZIENNIKI, TOMIK XIX
nogami moimi trzeszczą suche gałązki. Odchylam zwarte gałęzie osiczyn, co 

zakrywają całkowicie sadzawkę, i zaglądam w głąb. Czarna, głęboka woda leży 
cicho, otulona długimi trawami. Jeden tylko promień księżyca wdarł się tam i 

szedł przerażony po czarnej wodzie, przebił ją wzrokiem i doszedłszy jej 
grząskiego, zarosłego chwastami dna — uciekł aż na szczyty niebotycznych olch, 

brzóz płaczących i sosen. Poszedłem i łoskot moich kroków zbudził go, zbudził 
Mozarta tego zacisza — słowika *. Załkał gorzkim płaczem, a tak serdecznie, że 

słychać było spadanie łez z listka na listek, potem zadrżała w pieśni jego jedna 
nutka namiętności, potem druga, trzecia i zaśpiewał szaloną, bolesną a 

uniesienia pełną, upojeniem dyszącą pieśń miłosną. I jakaż na ziemi istota 
kochała tak jak on? A może, może śpiewa na zimno — tylko się słowikiem 

urodził...
Bzy ciemnoniebieskie rozkwitły i przysełają mi teraz fale zapachu. Późno już...

Księżyc płynie spokojnie po przestworze bez chmur...*
Nikogo nie kocham. Ciebie jedne kocham, cudowna rod:dn-na ziemio. Bądź 

błogosławiona, stworzona dla nas, abyś wspierała dusz naszych słabość, abyś 
powiększała ic,mć małość, piękna, dobra, umiłowana karmicielko ziemio..

Daleko, daleko pieją koguty.
Od tygodnia śpię przy otwartych przez całą noc obu oknach. Śpię... śpi nas dwu, 

ja i pan Puk. Pana Puka darował mi p. Wacław Stojowski. Zaprzyjaźniliśmy się z 
Puklem na śmierć i życie: śpiemy, jemy, chodziemy — razem. Gdy ja piszę 

dziennik, pan Puk siedzi na stołku i wpatruje się we mnie przymrużając oczy, gdy 
idę na romantyzmy do ogrodu, Puk ściga się z chrabąszczami, galopuje, bierze 

najrozmaitsze przeszkody, aż mu się uszy trzęsą. Rano wstaje, siada w oknie
OLEŚNICA, 1889

169
i napawa się krajobrazem, świeżym powietrzem i innymi przyjemnościami, w 

południe śpi z wyciągniętymi nogami, apetytu wielkiego nie ma, jak przystało na 
szanującego swą godność jamnika — zresztą zacna osobistość.

16  maja   (środa).
Po czterotygodniowym upale dziś pierwszy raz zjawiła się ulewa. Była też 

tytaniczną.
La grace est toujoms unie a la magnificence dans les scenes de la naturę... * 

powiada Chateaubriand — i prawdę mówi. Te ognie niebieskie, jak szmaty płomienia 
latające po niebie, te straszliwe wystrzały, po których ziemia drży z trwogi, 

kołysanie się majestatycznych drzew, jakby były krzaczkami, i samo poddawanie 
się strachowi w człowieku mają tajemniczy urok. Strumienie deszczu lały się 

nieustannie w ciągu dwu godzin, teraz i szalony deszcz ustał, grzmoty z daleka 
tylko słyszeć się dają „i szemrze ulewa" *.

Ale na próżno siliłby się kto na opis ulewy: jedyny i nieśmiertelny dał 
Mickiewicz... Otwarte okno w moim pokoju patrzy w ciemność czarną. Blask lampy 

pada na gałęzie kasztanów wsuwające się do pokoju i daje widzieć, jak po 
zmoczonych, zwieszonych ku ziemi liściach zsuwają się ogromne krople. I liście 

piją chciwie... Chłód nocy miesza się z wilgocią i płynie do mnie. Siedzimy z 
Pukiem, który wsłuchuje się w szmer deszczu i w mruczenie radosne sosen, czasami 

tylko pożądliwie patrzy na ćmy, jakie wpadają do pokoju i wiją się dokoła lampy. 
Zza ogrodu dolatuje odgłos dudki stróża nocnego, starego Pyrciaka.

Nagle rozlega się głośne chlupanie błota: ktoś szybko jedzie na koniu.
— Kto tam? — wołam wybiegłszy na balkon.

— Szukam konia... Kun mi zginął — woła ktoś z ciemności i słyszę w tym głosie 
straszliwą rozpacz, niedolę iście chłopską.

— Co za koń?
— A przepod, panie, z pastwiska...

DZIENNIKI, TOMIK XIX
iii 41!

I pędzi dalej. Wśród chlupania po błocie kopyt słyszę, jak modli się:
„Święta Maryjo, Matko Boża..." Przepadł w ciemnościach...

Czytałem Świat ludowy Sewera*. Dla „świata ludowego" jedyną miarą artyzmu jest — 
prawda. Nie powinien pisać na tym tle nowel, kto nie zna chłopa jak Prus. On 

jeden. Nawet Dygasiński nie posiada tego zmysłu, jaki tu jest potrzebny. W Rosji 
— sztukę tę miał Turgieniew. Sewer zna chłopa, obserwował go z wierzchu. Wie, co 

je, gdzie śpi, jak bałamuci dziewuchy, ale nie wie zupełnie, co myśli i jak 
czuje. Prus napisał jedne scenę miłosną chłopską w-dziesięciu może wierszach w 

noweli Przygoda Janka* i tomy jej nie zastąpią. Na długo zamknął usta wszystkim 
Placówką i natchnij go, Boże, aby jeszcze o chłopach pisał.

Sewer należy już do rzędu mniej więcej naturalistycznych pisarzy, ale czegoś mu 
jeszcze brakuje. Już-już jest na dobrej drodze i wnet zbacza dokądś — po efekt. 

Ładną jest nowela pt. Dola. Ładna, lecz należy do szeregu sentymentalnych. Po co 
sentymentalizm, kiedy prawda wystarczy'

18  maja   (sobota).
Żyje. jak gąsienica, jak mały robak wśród liści. Zaledwie otworzę oczy rano — 

uderzają mię gromady liści, kołyszące się gałęzie. Zasłaniają nie tylko 
widnokrąg, lecz i niebo. Słońce tu dochodzi ukradkiem tylko, niebieskość nieba 

daje się widzieć czasami, gdy się na minutę jakaś chmura gałęzi, cały stóg liści 
odsunie w jedne stronę. Cudowne jest, nieopisane, kołysanie się gromady gałęzi, 

niezmiernie w liście bogatych, gdy wierzchołki drzew pochylają się ku sobie i 
padają sobie w objęcia, cichy a namiętny szelest, skrzypienie gałęzi, cała 

dzienna praca parku. A jeszcze w majestacie swym większą jest cisza. Wtedy, gdy 
rosa na ziemię pada,

OLEŚNICA,  1889
171

wtedy, gdy liście piją i wciągają w głąb pni pokarm, gdy brzozy opuszczają swe 
łzy nieprzepłakane, sosny nie mruczą po chłopsku, akacje tylko pachną, wtedy, 

gdy ogarnia drzewa dziwna zaduma — on sią odzywa. Niebo zdaje się ku ziemi 
opuszczać a nasłuchiwać, rozkochana w ziemi noc rosę jej spuszcza obficie i na 

łonach liści osiadają krople, do kolan traw przypadają — on płacze. I pod 
wpływem jego tęsknych pieśni rozwijają się bzy. W tej cichej nocy wiosennej żyją 

jednak potwory męczarni. Czy tylko w piersi człowieka?
Wyszedłem przed wieczorem za park i ogród. Na drodze spotkałem dwu chłopaków z 

Oleśnicy, trzeci siedział na wysokiej, smukłej sośnie i ze szczytów sąsiednich 
drzew długim kijem wyrzucał młode wrony. Wielkie te pisklęta spadały na ziemię 

jak kamienie — z głuchym łoskotem. Matka wrona miotała się jak obłąkana, siadała 
mu niemal na ramionach, czepiała się dziobem kija, z obwisłymi skrzydłami 

siadała naprzeciw niego na gałęzi i krakała wysilonym, przebrzydłym głosem, jak 
każdy głos rozpaczy. Co za głos potworny i bolesny!

Gdy wyrzucił wszystkie dzieci — zeskakiwała z gałęzi na gałęź coraz niżej i 
przekrzywiając łeb patrzała, jak leżący na ziemi chłopaki zerwali się na nogi i 

ująwszy pisklę za skrzydło tłukli o ziemię łbem, póki nie zdechło, a potem 

odrzynali mu nogi, które sprzedają leśniczemu po trzy grosze para. Wyciągała 
stara wrona łeb i patrzała, złaziła niemal na ziemię i wciąż krakała z 

wysiłkiem. Wreszcie odleciała gdzieś wysoko, wzbijała się coraz wyżej nad 
rodzinną sosną. Wróciła na noc do pustego gniazda i siedzi tam sama jedna. Cóż 

jej z pieśni słowika, z rosy nocnej?...
Walka z miłością to walka niemal z życiem, bo miłość jest życia rdzeniem. Jakże 

przeżyć wronie tę noc? Musi zapomnieć, zapomnieć, że miała gniazdo, zapomnieć, 
że była matką wczoraj, dziś rano, w południe, zapomnieć o minucie, kiedy 

patrzała na śmierć dzieci. I co by poczęła, gdyby nie było w przyrodzie prawa 
zapomnienia. Jakież dobroczynne i jakież święte i błogosławione prawa są 

przyrody *.
172

DZIENNIKI, TOMIK XIX
U

Iłl
19  maja   (niedziela).

Wczoraj poznałem dr Patek ze Stopnicy*. Orzekł, że ręka moja jest wcale 
niedobrze: może być, a kto wie, czy nie ma już próchnienia kości...

Zapisuję ci, dzienniku, tę wiadomość „bez komentarzy". Pozostanie do pracy tylko 
głowa. Idzie za mną w ślad cień straszliwy, nieodstępny, choć go nie widzę — 

czuwa nade mną i gdy zapominam o nim, uderza. Może to przekleństwo czyje, może 
zaś jestem ulubieńcem nieszczęścia. Ponieważ zaś pełnię obowiązki pozytywisty — 

nazwijmy to przypadkiem.
Przedstawiony byłem panu Rozencwajg z Dobrowa. Ponieważ pan R. ma 100 000 rubli 

i Dobrów, żyje się więc z nim na stopie. Z mego punktu widzenia pan R. lepszy 
jest od całej kliki, najlepszy ze znanych mi panów. Pan R. pochodzi od „naszych" 

— tylko dawno już jest szlachcicem, więc nie ma na nim cienia żydostwa. Rysy 
czysto polskie, język doskonały, obyczaj prosty a wykwintnie dobry. Przy nim 

salonowcy nasi wyglądają jak marionetki. Różny też od znanych mi bankierów 
warszawskich.

W „Prawdzie" od pewnego czasu daje się /auważyć nowy, ożywczy prąd 
demokratyczny, nie mający nic wspólnego z dawnym czcicielstwem potęgi 

finansowej. Sam pan Sw. * rzuca frazesy wiele mówiące, głównie zaś ton ten 
nadaje świeży współpracownik, F. G. Brodowski. Jego studia krytyczne, takie jak 

Sztuka w służbie — są utworami o silnej argumentacji i ukochanym przeze mnie 
kierunku. Nie socjalizm, lecz nic jeno chłopstwo.

20 V.
... Biegać oni, gdzie stał marszałek związkowy Żeromski, starosta opeski i 

ciecierski (człowiek to był grzeczny, poważny, urody bardzo pięknej, wzro-
OLEŚNICA, 1889

173
stu średniego, młody, w lat nie doszło czterdziestu; broda do pasa czar-

niusieńka, do poważnego bardziej podobien senatora niż do żołnierza), żeby im 
dał radę i pomoc. Odpowiedział im: „Pomocy wam nie mogę dać, bo to nie z myszą 

igrać, wiem, że tam ludzie z dobrą fantazją, nie byłoby to bez rozlania krwie; a 
gdyby do tego przyszło, jest to sprawa gardłowa. Ale radę wam daję taką: jeżeli 

macie dobry worek — biegajcież, ten będzie między wami mediatorem". Powiedzieli, 
że: „Mamy złotych sto". Odpowiedział, że na to i nie wejrzą. Przybieżeli owi w 

prośbę, w targ, stanęło na złotych 600, ale ich nie mieli. Dają mi kartę, że do 
Warszawy odwiozą. „Nie może być". „Cóż z tym uczynić?" — „Mnie nic do tego". 

Tymczasem do mnie marszałek przysyła towarzysza inwitując mię do siebie i z 
posłami; o mieszczanach najmniejszej w liście nie czyni wzmianki, tylko był w 

ten sens pisany:
„Mnie wielce Mości Panie Pasek, mój Mości Panie i przyjacielu!

Gdybym wcześniej odebrał o tym wiadomość, że WM. Pan posłannika Cara JMości 
prowadzić raczysz, dawniej bym w tej uczynności WPana afektował, abym się z onym 

widzieć mógł i legacją, z którą się do mnie sam odzywa, że ma poruczenie Cara 
JMości, wysłuchał. Ale że mię dopiero wiadomość zaszła o posłanniku i o 

więźniach oswobodzonych, których przyprowadził, wielce WPana upraszam, aby w tym 
żadnej od WPana nie uznawał prepedycji, ponieważ się ze mną widzieć chce i sam 

sobie tego wielce życzy. Bo nie kto inszy w tym oswobodzeniu więźniów, którzy są 

na zamian wydani, pracował, tylko, przy osobliwej dyrekcji Boskiej, moja 
czujność. Że tedy mój w tym i wojska całego interes zachodzi, powtórnie WPana 

upraszam, abyś temu posłannikowi wolny do mnie zwolił przystęp do Wołkowyska, w 
czym uprosiłem towarzysza wojskowego JMści Pana Żydowicza, który do mnie do 

Wołkowyska doprowadzić ma.
Zatem zostaję WPana życzliwy brat i sługa powolny

Kazimierz Chwalibóg Żeromski Marszałek wojsk JK.M.W.Ks.L."
... I dlatego odpisuję w ten sens:

„Wielmożny Mości Panie Marszałku Wojsk Wielkiego Ks. Litewskiego, mój Mści Panie 
Bracie.

Spojrzawszy na in[ty])tulację listu od WMPana do mnie ordynowanego, bardzo 
skonfundowało mię to, uważywszy, żem niegodzien być WMPana bratem, tylko 

przyjacielem; ależ znowu pocieszyłem się trochę [zobaczywszy] wewnątrz z samego 
WMPana charakteru ręki, że się bratem pisać raczysz..." itd.

PASKA Pamiąltniki], s. 300, 301
174______________________________________________DZIENNIKI, TOMIK XIX

... Ow chce się trochę umknąć, a Sokolnicki porucznik jak uderzy obuchem w kark, 
padł na ziemię. Dopieroż go na ziemi młócić, bić, deptać, że go ledwie Żeromski 

marszałek żywo obronił. Ale po staremu zaraz od tego czasu nieborakowi 
Gąsiewskiemu począł się pogrzeb gotować...

s.   332
Rok 1662.

... Ludzie wojskowi w coraz większe wdawali się pijaństwa, co się w krótkim 
czasie weryfikowało, kiedy swego marszałka rozsiekali, człowieka wielce zacnego, 

Kazimierza Żeromskiego, starostę ciecierskiego, a potem Gąsiewskiego, hetmana 
polnego i podskarbiego litewskiego, kazawszy mu się dysponować, najrozmyślniej 

rozstrzelali, o który to postępek tracono kilku pułkowników okrutną śmiercią 
ćwiartowaną w Warszawie na przeszłym sejmie, jako to: Niewiarowskiego, 

Jastrzębskiego i inszych. Na drugich stanęła infamia, których nie możono 
pochwytać.

J.   CHR.   PASKA   Pam[iątnikil,   s.   333 *
24   maja.

Nie spałem dziś przez całą noc. Do pierwszej siedziałem nad stawem z furmanem i 
p. Kasztanem. Furman Ludwik opowiadał różne „krystoryje" *, z których duszę 

chłopa poznaję. Może ją kiedyś odtwarzać będę w stanie...
Gdyśmy o pierwszej w nocy do domu wrócili — ja wdziałem długie buty, zawołałem 

ze sobą Puka i poszedłem aż na Brody. Są to łąki o cztery wiorsty stąd odległe. 
Idę piaszczystą drogą między płotami, myśląc swobodnie Migdy nie myśli się tak 

szeroko jak samemu w ciemną noc biedząc po polach.
Za Sufczycami powiał zimniejszy wiatr, który jest chłodem tylko, chłodem 

wiosennej nocy. Nad lasem ciemność rzedła, nie ukazywał się jeszcze przedświt, 
lecz kolor niebios czarny zabarwiał się na brudny, niewyraźny. Wszedłem na 

ogromne łąki, ciągnące się od Strzelec aż do Brodów. Derkacze odpowiadają sobie, 
daleko w polach słychać pierwszą przepiórkę. Jej głos melodyjny echem odbija się 

w lesie i weselej iść z nim. Ciemno tak jeszcze, że ledwo mogę dostrzec Puka o 
parę kroków przede mną. Wchodzę w las i idę jego brzegiem. Fale chłodu otaczają 

mię jak woda.*
Przez gałęzie sosen nieruchomo leżące w powietrzu zaczyna

OLEŚNICA, 1889
175

wreszcie przeświecać bladoliliowe niebo — to szary zmrok. Od lasu kładą się na 
mgły nad łąką cienie czarne, ale już mgłę dostrzec można. Straszliwa walka 

cienia ze światłem odbywa się niewidzialnie, jak uciekanie czasu. Jest w niej 
dziwna melancholia, ponurość i smutek.

Mijam leśniczówkę i jestem już daleko w łąkach. Budzą się ptaki. Piszczą czajki, 
skrzeczą derkacze, dzwoni radosna pieśń skowronka. Wyżłobiona kolej drożyny 

ginie mi w półzmroku, ale już kępy drzew dostrzec można, już widać bliskie żyta. 
Czasami jeszcze biorę krzak przydrożny za pasącego się konia, zbliżam się ku 

niemu powoli, ostrożnie, aż go kopnę nogą ze złości, gdy się okaże niewinny, 
rosą okryty. Idę dalej między zbożami, co dziwnie mile teraz pachną, wychodzę 

wreszcie aż pod Sichów na brodzki gościniec i walę po piasku między wierzbami. 

Purpurą nieopisaną okrywa się niebo, złocą się brzegi chmur, czarodziejska siła 
zdejmuje z widnokręgu oponę czarną i wstają wsie z ich topolami, co się w świcie 

niebieskimi wydają, kępy drzew, drogi, pola uśmiechnięte dziwną radością. Co za 
radość, jakaś lubość jak woda w spieczone usta się wlewa, rozkosz bytu w tej 

ziemi, rozmiłowanie. Idę przez wieś uśpioną tak, że ani jeden szmer nie przerywa 
jej ciszy. Śpią jeszcze drzewa nad chałupami, chałupy o czarnych oknach i 

drzwiach zamkniętych. Chce się zastukać do okna, wywołać chama i rzucić mu się 
na szyję.

Ale oto zbliżam się do brodzkiego stawu. Nad łąkami jak okiem sięgnąć leżą mgły 
bielusieńkie, kłębią się, kotłują na miejscu, przewalają. Wierzchołki drzew i 

krzaków wyglądają jak czarne plamy z głębin mgieł tych cudnych, nad które nie ma 
na ziemi piękniejszego nic... Wchodzę przez pogródki na olbrzymią groblę i 

otacza mię nieopisany gwar. Trzeszczą traj-koty szpaki w niezmiernych trzcinach, 
kraczą kurki wodne, piszczą bekasy, huczą bąki, kwakają stada kaczek, śpiewają 

żałośnie rybitwy, kulony kołyszą się nad wodą — a nad wszystkim niezmiernie 
tkliwie, niezmiernie wysoko, cudownie miło śpiewa kilku naraz słowików w 

olszynach.
176

DZIENNIKI, TOMIK XIX
Zdawało mi się, że mię opadają siły... położyłem się na ziemi na wznak, 

zamknąłem oczy i leżałem długo słuchając. Nieprzejrzana okiem tafla wody leży 
nieruchomo, sitowie schylają ku niej głowy, tataraki ją w usta całują, stoją nad 

nią zakochane olchy wielkie, patrzą na nią i całe się w niej odbijają, odbija 
się niebo wysokie z pąsowymi chmurkami. Woda leży jak jaśnie wielmożna pani i 

tylko niebu mgły lekkie posyła, co idą z łona jej jak dymy. Zanoszą się od 
płaczu słowiki, śpiewają, jakby się ziemia chciała ich pieśnią z niebem 

zaręczyć. I idzie na wody pąsowa, rozkochana zorza, płynie po nich, przytula 
się... Oszalały gwar ptaków rośnie — aż głuszy...

Okrążam staw dokoła, brodząc po białej rosie. Pozostawiamy obaj z Puklem dwa 
ciemnozielone pasy na białej od rosy łące. Idę łąkami na przełaj. Zroszony 

jestem [po] pas. Wchodzimy np. w trawę-kozicę. Ogromne krople pryskają mi aż na 
twarz. Puk mokry cały wyskakuje z trawy z rozpaczą, widzę tylko co chwila jego 

mały łebek na tle żółtych jaskrów i płomiennych kaczeńców. Wydostajemy się 
wreszcie na dro-żynkę między zbożami i idziemy do Oleśnicy. Wytacza się 

oślepiająca tarcza słońca...
Spotykam już „mękali" ciągnących w poi?; ;• motykami, gromadki dziewuch idące ze 

śpiewem „Kied-y raane wstają zorze..."*
Opłotki miasteczka, a tuż i ogrody miejskie1 Bydło idzie na paszę, konie spętane 

pasą się na błoniu. Dopadam do mego mieszkania, obaj zmoczeni i zmordowani z 
Pukiem, gdyż zrobiliśmy najmniej z ośm wiorst drogi, rzucamy się na łóżko i 

śpiemy do dziesiątej.
6   czerwca   (czwartek).

Bardzo dawno nic tu nie pisałem — zleniwiałem pod tym względem jakoś... Nie 
darmo... Moja ręka, moja ręka — kość próchnieje na pewno, operacją robić trzeba 

koniecznie. Nie chcę o tym pisać, bo zdaje mi się, że ostatnie słowa zapisuję.
OLEŚNICA, 1889

177
Dużo nocy przemyślałem, przemęczyłem się, przecierpiałem. Dr Roth, do którego 

jeździłem, zaopiniował to samo, co Patek. Trzeba jechać do Warszawy czy do 
Krakowa...

Helunia pisała do mnie ze sześć czy siedm najrozmaitszych listów — czasami tak 
płaczących, że aż śmiech bierze. Nie odpisałem na żaden — sam nie wiem czemu. 

Znudziło mię to już, a zresztą niezdolny jestem obecnie do pisania miłosnych 
bredni.

Piszę jakiś szkic wiejski pt. Psie prawo — ze dwa już chyba tygodnie. 
Przepisuję, poprawiam, i znowu znajduję go głupim wysoko, na co zresztą w 

zupełności zasługuje. Poezje prozą... * także piszę... o, prześliczne!
Najważniejszą rzeczą jest wegetacja w drzewach. Kasztany, bzy, akacje przekwitły 

już, słowik jeszcze tylko kilka dni śpiewać będzie. A śpiewa teraz przecudnie. 
Całe noce księżycowe przepędzam leżąc na łóżku i patrząc w olbrzymią kotarę 

liści, jaka wisi przed moim oknem. Haft akacji, wielkie łapciaste liście 

kasztanów, górą sosen igły, leszczyny — wszystkie wiszą nieruchomo, tajemnicze, 
cudowne...

stte
fOL

17   czerwca   (niedziela).
Odłożyłem na długo pisanie dziennika, odłożyłem na długo tę drogę do pożycia 

zgodnego z samym sobą, bo wiele zła nasiąkło znowu w życie moje. Gdy wycisnę tę 
żółć, gdy odetchnę swobodnie, może wrócę. Może wrócę...

I znowu trzeba z wesołego, światowego życia powracać do filozofii, do jedynej 
ucieczki przed tym, co boli. Jeżeli dla kogo, to dla mnie życie nie ma oblicza 

komedii. W Warszawie myślałem nieraz, że największym nieszczęściem — jest głód. 
I to nieprawda. Czasami głodnym nie będąc upadasz na niziny cierpień, na 

bezbronne, straszne, gnębiące i... śmieszne niziny.
Jednym z takich poziomów jest nieustanna, dniem i nocą obecna myśl: będziesz 

kaleką. A aby zostać nareszcie tym kaleką, trzeba wydać wszystko, co do tej pory 
zapracowałeś,

12 — Dzienniki t. VI
178

DZIENNIKI, TOMIK XIX
przebyć Bóg wie jakie niepokoje, przebywać drogi, męczyć się, płakać, cierpieć. 

Operacją mojej ręki trzeba robić niezwłocznie. Zapewnił mię o tym dr Hassman, do 
którego one-gdaj jeździłem. Nikt z tutejszych eskulapów zrobić tego nie potrafi 

— zresztą trzeba leżeć po operacji w szpitalu. Mam jechać do Krakowa do dr 
Rydygiera. Tymczasem w żaden sposób dostać nie mogę ani kartki, ani paszportu*. 

Wuj S.* niechętnie obiecuje wyrobić mi paszport, jeśli przyślę 17 rubli! 
Bagatela! za resztę mego majątku nie zechcą mi nawet poskrobać, nie tyle uciąć 

mego chorego kikuta.
Poznaje się ludzi w nieszczęściu. Nie. trzeba się nigdy łudzić frazesem: dobry, 

choć pozory złe. Ludzie podli są przede wszystkim, później może dopiero 
altruistyczni. Pan Z. udaje, że chce mi pomóc w wyrobieniu kartki, i umyślnie 

wystawia wszelkie trudności, abym operacją robił tutaj, choćbym miał gangreny 
dostać, byleby jego nie zmusić do wypłacenia naraz należnych mi 60 rubli.

Tak mocno cierpię, że widzę jego myśli na wskroś, i tak mocno cierpię, że 
nieopisaną męczarnię sprawia mi jego podłość. Czyż jestem tak zły, że ludzie źle 

mi życzyć mają prawo? Ilekroć zetknąłem się z ludźmi bogatymi, znalazłem dusze 
nawet niewinne, młode — do nikczemności -l Itr nymi. Tak było ze Stasiem 

Józefowiczem, tak jest dziś z młodzieńcami Z. Stąd moja powolność na 
socjalizm...

O smutku, męczycielu, o smutku, zły duchu...
Gdzie są usta, które by w tej gorzkiej minucie życia powiedziały mi: ja cię nie 

opuszczę?
Tyle ust mówiło mi: kocham cię. I znowu jestem sam, przeklęcie sam.

Piszę, drę, rzucam za okno i znowu piszę to samo. Psie prawo i List miłosny* — 
dwa szkice czekają druku. Zapomnienie* wyrabiam nocami. Mogłoby być śliczne, 

gdybym je pisał mniej niespokojnie. A tak — marnota.
OLEŚNICA, 1889

179
19 VI (wtorek).

Byłem dziś u pana Wacława Stojowskiego z prośbą o po-możenie mi w wyrobieniu 
paszportu („kartki") do Krakowa, ponieważ pan Wacław silne ma stosunki z 

naczelnikiem powiatu. Obiecał mi pomóc, ponieważ silną uczuwa do mnie sympatią 
ów dżentelmen. We czwartek mam otrzymać ową kartkę i we czwartek wyjechać. Jaką 

drogą, nie wiadomo jeszcze — może na komorę Rataje, może na Nowe Miasto Korczyn.
Leją się przez palce zarobione pieniądze na ową nieszczęsną rękę. Gdybyż choć 

całej mi nie ucięto...
Od Trepków odebrałem list z pociechami. Odbiorę jeszcze takich kilka — cóż 

robić, trzeba przecież utrzymywać stosunki, choć co prawda przenoszę nad te 
stosunki talerz poziomek ze śmietanką.

Talerz poziomek ze śmietanką przypomina mi księdza Stru-ya (czytaj: Stroją). 
Ksiądz wikary Struy młodzieńcem jest jeszcze. Wygląda tak, jakby pod podeszwami 

jego sandałów były jeszcze druciki i jakby na tych drucikach właśnie chodził. 

Robi wrażenie rzeczy ulatującej do nieba. Gdy usiądą na stołku, to tak, zdaje 
się, aby w chwili ulatywania do nieba — stołek wypadkiem z nim nie uleciał *.

Budują w Oleśnicy kościół, budują, mówię, bo burzą stary gmach Oleśnickiego i 
wznoszą niezgrabną kamienicę, o której chłopi mówią, że podobną jest do placka. 

Na budowę tę „wyiskano" (wzyskaf *) w roku zeszłym 15 tysięcy rubli z parafian. 
Obecnie ksiądz Struy proponuje, aby zburzyć jeszcze stare prezbiterium i 

pobudować nowe, czyli z każdych sześciu mórg „wyiskać" znowu 10 rubli, co 
łącznie ze skład-Ką zeszłoroczną uczyni rs. 25.

No, gdy się tak „wyiska" chłopa, to — zdaje się — spo-bożnieje *. Kilka dni temu 
Maciej Mazur odniósł mi książki ludowe z tej prostej przyczyny, że je 

przeczytała cała wieś
180

DZIENNIKI, TOMIK XIX
i teraz są im już zbyteczne. Udałem się więc do księdza S. z propozycją 

założenia u niego czytelni parafialnej. Odskoczył ode mnie jak oparzony.
— Za nic w świecie, za nic!

Przyczynę pośrednią tego oburzenia na mnie widzę w... „Prawdzie", o jakiej wie 
nasz katecheta.

— A — pies z nim.
Napadł kiedyś Kasztana perorą na mnie, groził mi piekłem i innymi karami.

22 VI (sobota).
Jutro jadę do Krakowa. Kartkę wyrobił mi nareszcie pan W. Stojowski. Porządna 

pod tym względem z niego osoba. Czy mię jednak nie wsadzą za tę kartkę do 
kryminału — nie wiadomo do jutra. To się okaże.

Pani Józefina była przez dwa dni. O, piękna...
Dziś otrzymałem list od Helenki tej treści:

- od 9.IY.89 r.
Śmiało i dobrym stylem pisze. Bilecik od pana Wacława:

Kochany Panie Stefanie! Posełam Panu kartkę i bardzo mi miło, że taką drobnostką 
mogę się Panu przysłużyć. Za tą kartką może pan śmiało jechać na Rataje. Ściskam 

dłoń najserdeczniej kochanemu Panu — sługa St.
Podczas gdy pan na Mietlu etc. ściska mi dłoń, ta dłoń nieszczęsna tak boli i 

łzy mi wyciska. Może za tydzień już jej mieć nie będę...
Marzę, że zastanę w Krakowie Leona W. — wprawdzie rok uniwersytecki już się 

kończy, mogło go dawno wziąć licho... Byłby mi bardzo pomocnym przy leżeniu w 
klinice Rydy-giera.

Napisałem trzy szkice do „Głosu" * pod ogólną nazwą Z dziennika. Nie mogę ich 
wysłać, ponieważ nie mogę ich

T
OLEŚNICA, 1889

181
sam oddać na pocztę, a nie chcę, aby widziano, że piszę, że mam stosunki z 

„Głosem". Trapią mię dysputami, a ja chcę uniknąć dysput i obserwować tylko...
Mój najlepszy przyjaciel Puk pozostaje sam, a raczej ja na dwa tygodnie 

pozostanę bez niego.
Nikt mnie nie kocha prócz niego, wszyscy kłamią, jego wyjąwszy. On mnie kochać 

nie przestanie, choćbym został bez ręki *. A gdzie wtedy uczucia Heluni?
23 VI (niedziela).

Jeszcze Oleśnica. Jadę jutro o szóstej rano. Jestem zaopatrzony w list 
rekomendacyjny do drą Szewczyka przez pana Zaborowskiego oraz w 60 reńskich *. 

Jedzie ze mną Paweł Góra do Tarnowa. Czy się wymigam od wszelkich mogących 
nastąpić kolizyjek * — nie wiem.

Ach, zobaczyć ludzi żywych, myślących i czujących... Pomyśleć, że przez sześć 
miesięcy mówiłem tylko przepisaną przez konwenans liczbę wyrazów, że myślałem 

przecież, a nie miałem z kim zamienić zdania! Za wielką cenę, ale nareszcie 
zobaczę ludzi.

Nadzwyczajnie mało myślę o samej operacji, a przecież jest to ogromnej 
doniosłości rzecz. Jeśli uda się uniknąć na granicy wszelkich awantur, to jutro 

o tym czasie będę już w Krakowie, a pojutrze będę prawdopodobnie pokrajany.
Przychodzą mi na pamięć rozmaite twarze. Helunie rozmaite... Opuszczam je z nici 

pamięci jak odmówione paciorki. Nic mi z nich...

24 wyjechałem do Krakowa.1
1 To zdanie dopisane w pośpiechu ołówkiem. Dalej w autografie następuje 12 

kartek nie zapisanych; na odwrocie czwartej kartki znajduje się poniższy tekst 
wpisany obcą ręką, zakończony nieczytelnym skrótem podpisu.

DZIENNIKI, TOMIK XIX
Ojczyzno nasza, nie umierasz Nałęczów...

Maria Hatlanek — Pińczów *.1
Ciemność nad obliczem przepaści.

(Genesis I, 2) *
Zawsze ubogich mieć będziecie między wami...

(Zbawiciel) *
Rubel = l reński 25 cnt. 51 — 3 = 48 125 48

1000
500

6000
1 Odtąd wpisy autora na odwrocie ostatniej kartki.

[TOMIK   DWUDZIESTY
od 16 lipca 1889 r. do 31 maja 1890 r.]

Niezbędnym jest dla artysty nieustanne przestawanie ze sferą, którą odtwarzać 
pragnie, konieczną jest prawdziwość, prawdziwość nieprzebłagana względem 

własnych wrażeń i odczuć, konieczną jest swoboda, swoboda zupełna poglądów i 
pojęć, a wreszcie koniecznością jest wykształcenie, potrzebną jest — wiedza.

TURGIENIEW   Człowiek   w   szarych   okularach«
minia i n.

16  lipca   89. Oleśnica.
Nareszcie jestem w moim ulubionym pokoju, piszę na moim wzorowo nieporządnym 

stole, przy otwartych oknach, w towarzystwie Puka. Tyle przecierpiałem w ciągu 
ostatniego miesiąca, że nie chce mi się opisywać go i nie opisywałbym, gdyby nie 

to, że musiałbym w takim razie zapomnieć i o tych serdecznych wrażeniach, jakich 
dostarczył mi Kraków.

Pisałem, zdaje mi się, już w poprzednim dzienniku o pomocy w wyrobieniu 
paszportu za granicę, z jaką przyszedł mi pan Wacław Stojowski. Jechałem więc 

jako „mieszkaniec wsi Karsy" pod moim, z lekka tylko przekręconym nazwiskiem. 
Dnia 24 czerwca w wielkiej trwodze dojechałem do komory Rataje, odległej od 

owych nieszczęsnych Kars o dwie może wiorsty — a więc... a więc znającej na 
wylot wszystkie osobniki płci męskiej w popielatych marynarkach, kręcące się 

przy owej wsi. Szczęściem gruby pan, który moją kartkę przeglądał, nie podniósł 
nawet w dumie swej oczu na moją pozującą na obojętność fizjognomią — wsiadłem na 

wózek, dojechałem do brzegu wiślanego, wskoczyłem w łódź... O, jak przyjemnie 
jest nie oddychać atmosferą „Boże caria chrani"! *

Na przeciwnym brzegu przewoźnik Wawrzek najął mi konie do Tarnowa, nadgraniczny 
urzędnik zrewidował mój kuferek, znalazł, że podszewka tużurka znacznie 

przypomina szynel Akakija Akakijewicza *, a więc ruszyłem.
Szosa galicyjska, kilometry! Cywilizacjo — o, cywilizacjo!... Zauważyłem, że 

każdy z chłopów, koszących przy owej w stan pewnego upojenia wprawiającej 
szosie, zdejmował przede

18'6
DZIENNIKI, TOMIK XX

mną czapkę z miną godną osoby wyższego niż ja pokroju. Zauważyłem, że trzeba na 
owej, jak miód potoczystej szosie płacić „myta", summa summamm za cztery mile 37 

centów. Zauważyłem sobie również dobrze to, o czym mówił ze mną mój furman — i 
spuściłem nos na kwintę.

Powiada mi np. mój Kubik ze Szczucina te słowa:
„U nas w Galicji — to niby dobrze jest, jest wolność, oświata, wierz se, w co 

chcesz, żyj se, jak ci się podoba — tylko podatek musisz zapłacić; jak masz 
sześć mórg gruntu, to zapłacisz na rok 39 * reńskich. To tak jest, panie: jakby 

była wojna, to my by ta, niby chłopy, nie byli od tego, żeby iść pod ruskiego 
cara. Tam je mniejszy podatek. Moskal ta chłopu nic nie zrobi... A tu — 

szlachcicowi dobrze, urzędnikowi dobrze — a chłopu na nic źle.
W Dąbrowie niedawno umarł starosta, został po nim synek, może miał tak ze sześć 

lat — to prócz emerytury nałożyli na powiat składkę, tak po cztery centy, na 

tego chłopca. Zebrało mu się pięćset reńskich. A co ich to tych urzędników, co 
ich to!... W sejmie — to cóż ta w sejmie. Pan z panem radzi i dobrze im. Tak, 

tak — w Rosji lepiej... W sejm chłopa nie wezmą, a choć wezmą, to mu ta wiele 
nie dadzą zrobić.

Abo i ta szosa... Chcesz jechać — jedź aie za cztery mile zapłacisz 37 centów, a 
z czegóż tu, z tych s;eśi:iu mórg? Tu pieniędzy pożyczyć łatwo — o jej — banków 

rozmaitych moc, tylko pożycz, to za dwa lata już cię nie ma. Cóż mi ta z tego, 
że moje dziecko będzie umiało czytać?..." *

Psuł mi w ten sposób dobry humor i dobre pierwsze wrażenie. Piękny kraj... 
Zajechaliśmy do Tarnowa o trzeciej, zaledwie stanęliśmy w mieście, aż tu 

dowiaduję się od Źydka z pejsami, że pociąg odchodzi o trzeciej minut 
piętnaście. W konie, na dworzec! Ledwie, ledwie zdążyłem kupić bilet, ledwie 

zdążyłem być okpionym przez kasjera na kilku rublach — aż tu już siedzę w 
wagonie między jakimś lejtnan-

1 W autografie liczba dwukrotnie podkreślona.
OLEŚNICA, 1889

187
tem, jakąś panienką krakowską i kimś tam jeszcze. Gdy pociąg mija Bochnią, z 

okna wagonu widać niebieskie sylwetki gór. Góry Karpackie!...
Jedna, druga stacja i przeciągły świst daje znać, że widać Kraków. Głęboka jakaś 

pokora, skupienie duszy i nie to radość, nie smutek, ale cześć głęboka zmusza 
cię, że zdejmujesz kapelusz i patrząc na wysokie wieże wyłaniające się z oddali 

w głębi duszy swej szepcesz:
Domine, non sum dignus...*

Nie mam nawet czasu obserwować szklanego dachu na podjeździe dworca, tak 
niezmiernie zajęty jestem moim kuferkiem. Wreszcie bierze go tzw. posługacz i 

upiera się, że w całości doniesie do hotelu. Idę więc, poprzedzany przez tzw. 
posługacza, jak to dziś z pełną świadomością wypisać mogę, ulicą Floriańską; 

wówczas wiedziałem tylko, że mam zakurzone włosy, zmięty kapelusz, że jestem w 
obcym mieście, gdzie nikt mnie nie zna i ja nikogo, i doznawałem tego ściśnienia 

serca, jakiego doznawać musi każdy, kogo twarda i gorzka konieczność wyrwała z 
zacisznej wsi i zmusiła tułać się po ulicach nieznanego miasta. Ludzie 

przechodzą koło ciebie z tą miastową niedbałością, która każe ci przypuścić, że 
nie jesteś bynajmniej żadną osobistością, ale po prostu czymś w rodzaju 

pończochy lub starożytnego parasola.
W Hotelu Saskim (Hotel de Saxel) * pod nr 23 stanąłem. Gdy opuścili mię wreszcie 

portierzy, wyfraczony lokaj, posłaniec i inni wyławiacze „szóstek", zwróciłem 
się do karty numerowej.

Zimmer N. 23
Kerzen

Bedienung
l gld. 25 kr. 25 30*

Szczęściem, że nie miałem zamiaru bynajmniej żądać żadnego Bett zugegeben *, bo 
mogłaby kasa moja pęknąć...

188
DZIENNIKI, TOMIK XX

Wyszedłem na miasto, no i naturalnie zabłądziłem. Gdy wreszcie odnalazłem Rynek 
— pasłem oczy i serce Sukiennicami i wieżą Panny Marii. Pierwszy raz widząc 

Rynek krakowski doznaje się poczucia jakiejś dumy; w chaosie uczuć, w 
roztargnieniu myśli poziomych błąkają się dumne pieśni:

Na wysmukłej jej kibici sześć wieków przespało.*
Zmieniwszy nasze moskiewskie ruble, ujrzałem się w posiadaniu 50 reńskich. 

Trzeba było poszukiwać następnie Bronisława K.*, mojego gimnazjalnego kolegi, 
obecnie medyka, poszedłem tedy „na policją", lecz panuje tam błogi zwyczaj życia 

bez wiedzy policji. Co za zwyczaj genialny! Bronisław K. wcale nie był znany 
biuru adresów. Poszedłem do Uniwersytetu i w „Questurze" dowiedzieć się 

zdołałem, że mieszka w „szarej kamienicy" na Małym Rynku, w bursie 
uniwersyteckiej. Tego dnia nie zastałem go w domu.

Wypiłem herbatę nikczemną, zdoławszy zauważyć, że Moskale posiadają dwie rzeczy 
dobre: Turgieniewa i herbatę. Przeczytałem „Diabła" i począłem włóczyć się po 

mieście, wciągać w siebie tę atmosferę polską, z kamieni, z domów, z wież 

wiejącą starożytność i na godzinę odrz. oiłem wszelkie myśli inne, prócz 
rozkoszy oddychania tym miastem ducha, tego „centrum polszczyzny". Czasami jak 

idiota stawałem na widok białych orłów i pogoni ratusza i przyglądałem im się 
długo. To wy tak wyglądacie, to wy takie? Tak — ja, patriota czerwony, człowiek 

mający 24 lat, inteligentny, marzyciel — pierwszy raz widziałem herb narodu. O, 
Moskale, przyjaciele Moskale, bracia Moskale — niech was cholera trzebi co 

rok!...
Do godziny dziesiątej chodziłem tak po mieście, wreszcie, zmęczony, wróciłem do 

l.otelu. Przepędziłem tę noc prawie bezsennie. Zegary straszliwym swym dźwiękiem 
wydzwaniają godziny, rozlega się za upływem każdej godziny dziwnie łago-

Ul
OLEŚNICA,  1389

189
dny hejnał z wieży mariackiej — a ja zasnąć nie mogę. Widmo śmierci ściga mię i 

męczy, przewracam się, morduję... Nie zapomnę tej nocy nigdy.
Następnego dnia bardzo rano udałem się do Bronisława K. Jest to obecnie zimny 

student medycyny, oportunista pod każdym innym względem, ateusz itd. Pokazał mi 
klinikę chirurgiczną, radząc leczyć się w niej. Pożegnałem go i z listem 

rekomendacyjnym pana Z.* poszedłem do dr Szewczyka (Bracka nr 1). Na naszym 
ziemskim globie jedno z najważniejszych ogniw życia stanowi — protekcja. Trzeba 

tylko dużo mieć odwagi cywilnej, aby zmusić własną dumę do korzystania z 
protekcji. Dr Szewczyk nablagował mi dużo na temat mojej ręki, nabawiał mię 

nawet nadziei powrotu natychmiastowego do domu, zaręczając, że żadnego 
niebezpieczeństwa nie ma. Bądź co bądź o godzinie czwartej udaliśmy się obadwaj 

do specjalisty, profesora chirurgii operacyjnej, dr Obalińskie-go. Ten 
zawyrokował wreszcie, że jest periostitis *, że trzeba kości śródręczne 

wyskrobać. Doradził mi również, aby udać się wprost na oddział chirurgiczny 
szpitala Sw. Łazarza. Nie pozostawało mi nic innego do zrobienia, jak udać się 

na oddział chirurgiczny.
Poszedłem jednak przedtem — odetchnąć — na wystawę Tow. Prz. Sztuk Pięknych * 

oraz do Muzeum Narodowego w Sukiennicach. Bitwa, pod Grunwaldem, Hołd pruski, 
Wer-nyhora*, Świeczniki chrześcijaństwa*, Pochód na Sybir i Błogosławieństwo 

kosynierów Stachiewicza *, Za myślą poety * i tyle innych... Gdzieś w kąciku 
kryje się Lituania Grottgera*. Jest pewna straszliwość w obrazie pt. Znak*... 

Stajesz przed nim w niemej grozie, w pogrążeniu jakimś, chcesz się skryć i 
myśleć o tym obrazie. W osobnym pokoju natrafiam na pamiątki po Mickiewiczu. I 

ogarnia serce to coś, ta siła dziwna i nieokreślona, dzięki której chowasz się w 
kąt i, nie wiedzieć czego, płaczesz jak dziecko.

Wróciłem następnie do hotelu, zapłaciłem, fiakier* podjechał, wskoczyłem wśród 
ukłonów zgrai hotelowej i wkrótce

190
DZIENNIKI, TOMIK XX

byłem w kancelarii szpitala na ulicy Kopernika *. Tam niewy-słowienie chudemu 
panu sekretarzowi zapłaciłem za miesiąc przypuszczalnego leczenia 37 reńskich 50 

cent. i, poprzedzany przezeń, udałem się na wydział chirurgiczny. Nie trzeba 
nigdy wyobrażać sobie, że rzeczywiście jest się jaśnie panem lub czymś w tym 

guście, choćby nas nie wiem jak zapewniali o tym kelnerzy; dla nabrania zaś 
rzeczywistego poglądu na, własną osobistość nadzwyczaj pożyteczną rzeczą jest 

przespać po nocy spędzonej na stąpaniu po dywanach — przespać, mówię, na 
wspólnej sali szpitalnej... Ośmnastu chorych, jakim zrobiono już przeróżne 

operacje, jęczy, stęka, płacze, charczy, woła o pomoc. Są tam chłopi, wyrobnicy, 
rzemieślnicy. Jodoform, karbol i jakaś stęchlizna duszą. Tak zmuszony byłem 

przepędzić tę noc, ponieważ pokój osobny dla mnie nie był jeszcze gotowy. O, 
jakże cierpiałem tej nocy! Odbyć się ma nazajutrz moja operacja, a muszę patrzeć 

na straszliwe rany, na pourzynane nosy, obandażowane nogi i ręce, słuchać jęków 
i przychodzić do przekonania, że ja jutro takim samym mogę być kaleką. Bodaj, że 

była to najgorsza noc w moim życiu.
Naraz w głębi nocy, gdy na pół świadomie morduję się na tym wstrętnym szpitalnym 

łóżku, rozlega się w podwórzu jakiś straszliwy płacz czy śpiew:
— Jezu, Jezu, Jezusieńku!...

Wyrazy te z jakimś łoskotem rozlegają się w głowie, czuję udręczenie nieznośne, 
rzucam się na łóżku... Nazajutrz dowiedziałem się, że ów przenikliwy wrzask 

pochodził ze szpitala obłąkanych, jaki tuż pod oknami sali, w jakiej spałem, się 
wznosi...

Wstałem bardzo rano i czekałem na dr Obalińskiego. Nie robiono mi tego dnia 
operacji, lecz nazajutrz dopiero. Błąkałem się więc po szpitalu, gdyż wychodzić 

stamtąd nie wolno, jak z cytadeli. Na korytarzach stoją kosze z watą oderwaną z 
ran, przesiąkłe krwią czarną i materiami, ropieniem zielonym, leżą na swych 

łóżkach najbiedniejsi chorzy, Żydzi z poucinanymi nogami, kobiety wychudłe i 
potworne, dzieci skro-

OLEŚNICA, 1889
191

fuliczne.1 Pamiętam jedne dziewczynę z wyłupanymi konchami nosa i małego Żydka, 
leżącego na swym łóżeczku już dziewięć miesięcy. Nie miał obu niemal nóżek, gdyż 

drugą z nich miał już podziurawioną przez rany skrofuliczne. Gdy przechodziłem 
koło niego, podnosił na mnie czarne oczy i prowadził mię nimi aż do drzwi. 

Czasami schodziłem do kościoła, siadałem tam i pogrążałem się w stan, jakiego 
nie umiem nazwać, jakieś zamieranie zmysłów, jakaś inercja, jakaś pół-martwota. 

Gdy szedłem do ogrodu, upadałem na ławkę jak drewno. Wtedy długie gałęzie akacyj 
poruszały się przed oczami moimi i wydawało mi się, że to są ręce jakieś, które 

mię błogosławią. Były chwile, że stawałem, aby przycisnąć się choćby do drzewa, 
pragnąłem, aby liście dotykały się twarzy mojej, aby naśladowały pocałunek 

matki. Nieznośnie, nie-wysłowienie cierpiąc, rozumiałem ogrom samotności mojej w 
tym obcym mieście, może na dzień przed śmiercią, w szpitalu...

Nic chyba nie ma wstrętniejszego nad łóżko szpitalne. Zanim się w nie położyłem, 
długo zazwyczaj otrząsałem się. Kto tam mógł leżeć? Może z dziesięciu umarło? 

Rozgorączkowana wrażliwość wynajduje na prześcieradle plamy z ran... Trzeba jeść 
obiad wobec widoku ran sąsiadów i koszów ze starą watą...

Jest to arystokratyzm nerwów, ale to mija. Stopniowo przyzwyczajasz się i 
przychodzi chwila, że nie wydajesz się sobie lepszym ani wyższym nad biedaków, 

których zaszczycałeś swym wykwintnym wstrętem. Zaznaczyć jednak wypada, że i 
litość nie jest przymiotem duszy, lecz przyzwyczajeniem nerwów do widoku rzeczy 

wstrętnych.
Następną mego pobytu w szpitalu noc przepędzałem już sam na takiej samej orgii 

myśli. Wreszcie dnia 27 czerwca nastąpiła operacja. Ubrałem się, usiadłem w 
fotelu i czekałem. Czasami tylko jakieś szczególne zimno przebiegało mię

1 W autografie: skryfuliczne.
192

DZIENNIKI, TOMIK XX
od stóp do głów, a później znowu spokój... Wreszcie dr Bu-kowski stanął we 

drzwiach mego pokoju.
— Służę panu...

Gdy szedłem za nim przez korytarz na salę operacyjną, jakiś głos szepnął za mną:
— Nie trzeba się bać, nie trzeba, ja się pomodlę za pana.

Obejrzałem się — była to siostra miłosierdzia. Nie miałem czasu podziękować jej, 
gdyż otworzono mi drzwi na salę — wszedłem. Otoczyło mię pięciu asystentów i sam 

operator. Byli w białych szlafrokach i zachęcająco ściskali mię za rękę. 
Rozebrałem się sam do koszuli i zbliżyłem do stołu sekcyjnego *. Mam w 

charakterze to, że gdy nadchodzi chwila przygotowana przez długo trwającą 
męczarnię, chwila stanowiąca o wszystkim, czuję zupełny spokój i świadomość 

siebie.
Położyłem się sam na stole, odpowiedziałem coś cierpkiego na coś dowcipnego 

jednego z asystentów, zawinąłem rękaw koszuli. Dr B. zbadał płuca moje i 
serce... zacząłem czekać. Za chwilę uczułem na twarzy siatkę w kształcie 

ogromnej łyżki, pokrywającą usta i nos, oraz poczułem wstrętny, potworny, 
duszący zapach chloroformu, wciskający się w płuca i wypychający stamtąd 

powietrze. Zacząłem rachować.
— Siedmnaście, ośmnaście, dziewiętnaście.. dwadzieścia... i naraz nadzwyczajnie 

zaczęła mię intrygować kropla, jaką widziałem spadającą na siatkę. Co to jest? 
Co 2; a kropla taka?...

— Panie Stefanie! — woła jakiś głos.

— Dwadzieścia jeden, dwa, trzy...
Otwieram oczy. Ręka już obandażowana. Już po operacji.

— Czuł pan co?
— Nie. Alboż już?

— Już. Ale musiał pan czuć coś, bo czegóż się pan rzucał?
— Nic nie wiem.

Wstałem i chwiejąc się na nogach, podtrzymywany przez posługaczy, dowlokłem się 
do mego pokoju i łóżka, i usnąłem na całą resztę dnia*.

Dwa następujące po operacji dnie przepędziłem w łóżku.
GŁOS.

Korespondencie „GJosu".
Z pod Stopnicy.

O tuicdzę z powiatem stopnickim sąsiadujący chłop galicyjski powiada tak: „A i 
cóż mi ta, panie, z tej oświaty? Oświata oświatą, a ja z 9 mórg gruntu płacę 

rocznie 39 reńskich podatku.,. A bo to wszystko? Umarł niedawno starosta w D,, 
zostawił małego synkn, to na powiat nałożyli podatek—-niby dla tego synku; — tak 

ta powiada, rzucisz po 3 centy z morgi, u chłopcu zbierze się na rok 500 
reńskich. Ładnie to jcsi? Jakby tak wojua,—to my by ta nie od tego byli, żeby 

pójść ,,pod ruskiego". Tam podatek mniejszy i pan nic taki mocny. „W Pol-acu" 
chłopu lepiej, — a oświata to sc ta sama przyjd/ie pnnialuśku. Czlowiekby flc /. 

tych 9 mórg zapłacił to ta s/.eść, siedem rubli i pokój. Snadniej ta wtedy z 
czytaniem'*.

Wyobraża sobie galicyJanin Stopnickie jako kraj, gdzie z chlopn tłuszcz 
kroplami- kapie. Tymczasem w powiecie naszym, * według podaniu, Kain zgubił swij 

maczugę, gdy po zabiciu Abla, po świecie błądząc, szedł od Buska ku Pacanów u. 
Prawda, że podanie powyższe podane zostnłu w ostatnim dziesięcioleciu silnej, 

argumentami prawie niezbitymi popartej krytyce przez młodo pokolenie warstw 
naszego powiatu wyższych, sceptycznie, w duchu wieku wykształconych (przeważnie 

w 4-klasowej pensy! mężkiej w Kielcach),—dla mnie jednak posiada ono pewien 
odcień wiarogodnosci. Maczuga ta być tu musi...

Weźmy taki dowód:
Przybywa do parafii młody, świeżo z aemina-ryjum wyłu&nięty ksiądz wikary. 

Przystojny, jest dobrze,—ale to więcej interesuje nasze damy, niż mnie,—
ważniejszy natomiast dla nas jcat działalność jaką rozpoczyna z chwilą 

przybycia.
Zaczyna ksiad wikary działalność od przebudowania nawy kościelnej. Pomimo, że 

przebudowanie takie kosztuje piętnujcie tysięcy rubli, parafijunie, gromieni w 
odpowiedni sposób, straszeni morem, pożarami, nieurodzajem i t. d

*kludiij;i   po   Irzy   ruble   x   murj;i   i   \vkfjtco   iie
nawa daje świadectwo o ich pobożności... Pięknie!

51
35

jąwpzy językn, którym, po za Balonem, czya*o klnie. Cwiorć-panek ceni tytko 
pieniądz, splótł fcie. pojęciami z nrysiokracyj^ pieniężny, przewyższa ja. 

pychą/ i różni się «d niej tylko na-bożnosci? i itiodi}. Kupuje sobie kodeks 
karny i czyta go pilnie w tych razach, gdy dał się lub ma z n min r un'u>c 

«lu3o«i krwi, tj. gdy chce chłopu, ekonomowi, żydowi krzywdę wy-rzijdzić, 
ji<ly ?.anń(Mz:t wyrzucie ze służby fornala na zimę, wymierzyć doraźny 

sprawiedliwość, znan:} nam »ż im«Ui> dobrze. Wszystko dta nic-;o jest stopem 
dziewiczym, na którym z zyskiem ila siebie panować pralnic. Wszystko, co bierne 

od społcczenetwn uważa za powinność, gdyby cokolwiek dawał— dawnłby zawsze z 
łaski. Nadaremnie Orzeszkowa, Bałucki, Prus i inni naprawiają, szlachtę 

stopnicka. — tendcncyja. Skutek zawsze jest i będzie jeden: naprawiani nie 
czytują kazań, a jeśli czytuj) wypadkiem, znajdują, że jest to „nie wiedzieć 

co''. Podobny los epotyka rozmaitych oddzinlywaczów, wyjątkowo zjawiają. cych 
się na roli ukończonych prawników. Zjawia się młodzian, roztacza w salonach 

„radykalizm", walczy, dowodzi, lecz nic dłużej nadruk: zabity przez kouwcnans, 
wyśmiany, pogardzony w towarzystwach — już to ochładza się, oszlifo-wuje rogate 

swe mydlenie, już zamyka się w pe-fiymizniie i znudzeniu. Żadna kropla ożywcza 
nie wsiąknie w t^ gl""?* żadne ziarno dobre nie przyjmie się na tej opoce.

Iksmoreł.

POCZĄTEK I ZAKOŃCZENIE KORESPONDENCJI ZEROMSKIEGO W „GŁOSIE"
•l •mmmmii

OLEŚNICA, 1889
193

Sąsiadów mi przybywało, ten z hemoroidami, ten z nogą uciętą, jeden z uciętym 
hasta *, inny miał wykrajaną wargę i na jej miejsce wprawiony kawałek ciała z 

szyi własnej. Ponieważ ja jadałem wykwintne obiady, a oni na parze gotowane 
zupki, w których pływały ziarenka kaszy nieliczne, patrzeli więc na mnie z pewną 

zazdrością złośliwą, a ja czułem się uprawnionym do pewnego rodzaju dumy. 
Zdawało mi się to wszystko snem być przykrym, nie mającym ze mną nic wspólnego. 

Ale to przeszło.
Przyszedł taki czas, że posłużyłem niejednemu z nich, wody przyniosłem, 

poprawiłem poduszkę, rozerwałem rozmową, obdarzyłem papierosem, gdy już mogłem 
podnosić się z łóżka. Zarozumiałość — to przelotna półświadomość, a silniejsza 

stokroć od niej jest litość, mająca w sobie coś z obawy, z troski bezwiednej...
Wkrótce potem przeniosłem się do pokoju od ulicy, obszernego i wygodnego jak 

bardzo wykwintny numer hotelowy. Tam mieszkałem z braciszkiem cystersem Erazmem 
Horohow-skim*, kanafarzem* klasztoru w Mogile. Temu wyjęto pół jabłka w kolanie. 

Gaduła był brat Erazm niezmierny, a że sługiwał wojskowo, odbył kampanią 
węgierską, był w czternastu bitwach, więc bajał mi od świtu do nocy.

Wychodziłem już wówczas do ogrodu i siadywałem tam całymi godzinami. Przez 
parkanowe szczeliny przyglądałem się wariatom, jakich po kilkudziesięciu 

wypuszczano do ogrodu. Między innymi poznałem Rocha Wierzbickiego, znajomego mi 
z Kielc aptekarza. Byli wszyscy idiotami lub me-lancholikami. Smutek ogarniał 

mię 'ogromny, gdym patrzał na ten ogród myśliciel ów... Z mojego ogrodu widać 
było wawelski zamek i kopiec Kościuszki. Nie mogąc wyjść, tęskniłem za nimi, jak 

niegdyś za Opinogórą i grobem Z. Krasińskiego z parku w Szulmierzu. I 
czternaście dni przepędziłem w ten sposób...

Dr Bukowski, u którego czasami bywałem, pożyczał mi książek, czytałem więc od 
niego pożyczonego Marka Poraja Za-chariasiewicza *, Kozłowski przynosił mi czas 

od czasu liche
13 — Dzienniki t. VI

194
DZIENNIKI, TOMIK XX

książczyny, wreszcie siostra Anna poiła mię pobożnymi rozmyślaniami. Siostra 
Anna wdawała się ze mną w długie rozmowy, lubiła nawet rzucać zalotne wejrzenia, 

bodaj czy nie miała zamiaru rozkochać mię w sobie, ale nie miałem się ku temu, 
smutnym będąc bez przerwy. Czytałem:

Listy historyczne Mirtowa *, przekład dokonany staraniem „Gazety Narodowej" — 
dziwnie głupie studium.

Drwalówna Charles Edmonda *.
Korespondencja Mickiewicza *.

Dwadzieścia lat Krakowa*.
Gogola przekłady*...

Zresztą miałem „Gazetę Narodową", „Kurier Krakowski" i ,,N[ową] Reformę".
Nareszcie po piątym opatrunku profesor O. pozwolił mi wyjść na miasto. 

Pozwolenie to wyrobił bardzo mi przyjacielski dr Lachowicz. Wyszedłem więc i 
biegłem ulicami. Wydostawszy się na Grodzką — szedłem nią, kierując się na 

wawelską górę. Z bijącym sercem wchodziłem na nią, ze czcią patrzałem na stare 
mury. Mijam nareszcie bramę i znajduję otwarty kościół. To katedra...

W mroku bieleje posąg Skargi, dalej trumna świętego*. Myśli i uczucia rozlatują 
się, nogi drżą. Od Kaplicy do kaplicy chodzisz, chwytając napisy, marząc.

Na próżno mówią, że jest to kapitał martw;r, że nikt lub bardzo niewielu 
korzysta zeń intelektualnie — najbardziej zły Polak na Wawelu truchleje na widok 

przepychu ojczyzny. Jest to mauzoleum przeszłości, jedno z najwyżej dziś 
oddziaływujących. Nawet cudzy monarcha czułby cześć w kaplicy Batorego, nawet 

Hurko zdjąłby czapkę przed posągiem Skargi. Duma rozpycha piersi: myśmy nie tak 
biedni, jak mówią wrogi, myśmy bogaci i niewzruszenie w niewoli naszej hardzi. 

Większe na mnie wrażenie wywiera niedola wielkości niż wielkości świetność. 
Skarbiec jest mi mniej drogi niż groby. Gdy stanąłem przy grobowcu Kościuszki, 

czułem ten żal przeniknięty czcią, jaki muzułmanin czuć musi w Kanbie *.

iimrainin.
r

OLEŚNICA, 1889
195

Kościuszki grób!
Chce się przylgnąć ustami do tego piaskowca i wypłakać wielkim popiołom synostwo 

niewoli... A dalej stoją sarkofagi jak trony, dumne i królewskie. Jest to 
wspaniała w życiu minuta, jak minuta pierwszej komunii. Ze czcią, drżącymi 

palcami dotykasz marmurów i szepcesz w głębi duszy swej:
— O, najjaśniejsi!...

Dwa razy byłem na Wawelu. Stamtąd ruszyłem na Skałkę, aby się pokłonić popiołom 
Kraszewskiego, Pola, Długosza i Siemieńskiego. Zwiedziłem muzeum Czartoryskich. 

Widziałem prostą, zwykłą, zardzewiałą szablę Kościuszki i drogocenną hr. 
Wincentego Krasińskiego. Nie powtórzę tu wszystkiego, com tam widział — pamiętam 

jednak wszystko, więcej marzeniem niż pamięcią. W ciągu dwu ostatnich dni pobytu 
w Krakowie zwiedzałem kościoły i miasto. Byłem na obchodzie obioru nowego kurka 

strzeleckiego *, byłem z Kozłow-skim w czytelni uniwersyteckiej, kilka razy w 
klasztorze dominikańskim, gdzie po korytarzach całymi godzinami błądziłem, znowu 

w Sukiennicach, znowu w kościołach — słowem, błądziłem nie jak turysta, ale jak 
lunatyk idei.

Przy końcu stałem w Hotelu Narodowym (nr 2). Radziłem się dr Bandrowskiego, 
wyrabiałem u fizyka miasta, dr Busz-ka, świadectwa dla przejazdu za granicę — aż 

dnia 9 lipca wyjechałem z Krakowa i po wielu utrapieniach, chory i znużony 
stanąłem w Oleśnicy.

18   sierpnia   (niedziela).
Wieki, zda się, upłynęły od mego z Krakowa przyjazdu... Nie piszę, bo nie ma co 

pisać. Operacja krakowska nie udała się, periostitis trwa w dalszym ciągu i 
według zapewnienia drą Rotha drugi raz operacją robić trzeba. Tą rażą kość śród-

ręczną wyjąć trzeba. Jest to niedola tak dla mnie wielka, że usuwa się spod 
obserwacji. Męczę się, nie obserwując własnych mąk... Pamiętam tę wizytę u drą 

Rotha w Staszowie: od niej cierpię na bezsenność i przepędzam całe noce na roz-
196

DZIENNIKI, TOMIK XX
H

myślaniach, jakich by mi najzaciątszy wróg nie życzył. W ranę kładę dreny i sam 
ją rozrabiam, aby nie dopuścić zagojenia się. I trwa to dnie, ty 

godnie.../Nikogo nie mam na świecie, kto by zapytał mię o rękę nie dla 
zaspokojenia ciekawości lub uczynienia zadość konwenansowi. Ach, rodzina, 

rodzina, rodzina!../
Nic też dziwnego, że... Że co? Moja uczennica, panna „Lucy", ma dobre serce... i 

ośmnaście lat. Trywialność — n'est-ce pas? Ona jedna z troską w niebieskich 
oczach pyta mię co rano o stan zdrowia, a trzeba pamiętać, że jesteśmy w ognisku 

arystokracji, że p. Łucja najfatalniej jest moralnie wychowaną, że interesując 
się mną popełniała błąd.

Nie o tym jednak mowa. Lucy ma włosy do kolan, jasno-blond, prześliczne 
ośmnastoletnie piersi, kibić jak trzcina, długie arystokratyczne palce i... krew 

rodziny Z.
Niebezpiecznie jest mieć lekcje literatury z ośmnastoletnią panienką... Gdy 

pisze ćwiczenia, musi nieustannie patrzeć mi w oczy, gdy ja je poprawiam, 
śliczną ręką przytrzymuje kajet, gdyż ja jedne mam tylko wolną, i wtedy palce 

nasze dotykają się sprawiając szalone wrzenie nerwów. Przy obiedzie kraje mi 
mięso, zawiązuje czasami krzywo ułożony krawat.

Jak się to stało, że w czasie jednego wieczoru, spędzanego jak zwykle na ganku, 
ręce nasze spotkały się w namiętnym uścisku? Czego teraz szukają w sobie nasze 

źrenice? Dążymy za sobą oczami nieustannie i w każdej minucie dnia. Za parę dni 
napiszę coś zapewne więcej, bo szybkim krokiem zbliża nas... miłość.

Jakież kłamstwo i jednocześnie podłość! Nie ma tu miłości, bo zapomni ona o mnie 
i ja o niej: pragniemy się wycałować, może ją „znieprawię", jak mówi 

Swiętochowski *, i zapomnę jak tyle innych. Marzę namiętnie i żadna siła nie 
jest w stanie zwrócić mię z tej drogi złudzeń. Co bym robił, gdybym nie marzył o 

tobie, moja Lorelei *? Strzelić sobie w łeb, bo nudzi mię życie? — Umrę i bez 
tego niedługo.., Epikureizm

OLEŚNICA, 1889

197
z męczarni urodzony. Zresztą mam naturalne prawo kochać się w Łusi i ona we 

mnie.
Raz, pamiętam, w imieniny papy było dużo gości. Piękna paryżanka, panna Helena 

S.*, bawiąca obecnie w Krynicy, panowie Stojowscy, Wasiutyński z Podola, państwo 
Gumow-scy i Jezierscy, Bronikowscy i młody szpic m[onsieur] Ha-bura. Rozjechali 

się. Szedłem spać na moją „górkę" i — zatrzymałem się w opustoszałym gabinecie. 
Nagle wybiegła ze swego pokoju Lucy w swym prześlicznym pąsowym staniku i 

składając ręce prosiła:
— Niech pan weźmie Puka do siebie. Nie daje mi spać...

Gdy podniosła ręce, dostrzegłem, że stanik jest rozpięty i widać spod niego 
gorset. Zatrzymała się przez chwilę i pozwoliła mi wpatrywać się namiętnie w 

biały trójkącik odsło-nionych piersi. Od tego czasu zaczęło się wszystko. 
Później — jeździła kilka razy na bal do Buska. Po powrocie, gdy wszyscy spali, 

rozmawialiśmy zazwyczaj sami na ganku. Później spotkały się raz pod stołem nasze 
nogi i dziwnie szybko poznajomiły. Teraz co wieczór jej pantofelki spoczywają na 

moich nogach, podczas gdy oczy wyzywają się namiętnie i obiecują sobie tysiące 
rozkoszy. Czy przyjdą?

Od Helenki odebrałem kilkanaście już listów, na które odpowiedziałem jednym z 
Krakowa. Wczoraj nadszedł ostatni z przysięganiem miłości do grobu, z 

zapowiedzią samobójstwa, jeśli nie przyjadę na wyścigi do Ryłowic, z zaklinaniem 
o uczucie litości nad nią. Nie pojadę na wyścigi prawdopodobnie, gdyż musiałbym 

opuścić na dwa dni Lucy. Zresztą nie mam nowej żakiety. Nie zachwyca mię miłość 
na daleki dystans. Chcę marzenia przez noc, spędzaną w męczarni, o tym, jaką 

jutro mieć będzie suknię Lucy, czy da mi pocałować rączkę, chcę tęsknoty nocnej 
za patrzeniem na nią. Helenka może ładniejsza, może mię kocha, równie namiętna, 

mogę się z nią ożenić — ale co mi po tym?
198

DZIENNIKI, TOMIK XX
Pocieszy się... Mnie zawiodła jedyna, nieszczęsna miłość, gdy byłem bardzo 

szlachetny, bardzo uczciwy, cnotliwy w miłości — odpłacam teraz kobietkom. Nie 
rozumiem nawet w tej chwili jednej, wielkiej, idealnej miłości. To złudzenie.

W nr 56 „Gazety Kieleckiej" była moja duża korespondencja z Krakowa pt. Echa 
krakowskie *. Wywołała ona w Oleśnicy rozmaite rodzaje skrzywień. Babrałem tam 

stańczyków, x rozbierałem Próby rozstroju i mowę Asnyka, pisałem o Litua-nii 
Grottgera.

„Głos" zaprosił mię na stałego korespondenta. Posłałem tam siarczysty wystrzał 
*. Ciekawym, czy „Głos" pomieści moje trzy szkice pt. Z dziennika. Z „Biesiady 

Literackiej" dotąd nie otrzymałem odpowiedzi *. Obecnie leniwo opracowuję nowelę 
jakąś. A Wyłom, a Mękale?...*

Czy zapracuję sobie na maleńki, na czterowierszowy kącik w literaturze?
W. Karwasiński wyjechał ze Stopnicy, pożegnawszy n<ię listem serdecznym. Żal mi 

go... Powraca na uniwersytet. A ja? Co stanie się z moim Krakowem?
Pragnąłem odwiedzić Wacka* i w tym celu jeździłem do Pińczowa z p. Janem i 

Heniusiem, ale Wacek wyjechał już do Szulmierza. Może się z nim nie zobaczę już 
nigdy. Co będzie dalej?

19   sierpnia   (poniedziałek).
Nadszedł kres spoczynku. Dziś rano papa Z. zapytał mię, czy nie mógłbym umieścić 

się gdzie indziej, ze względu na mającą nastąpić operacją oraz ze względu na 
wyjazd Heniu-sia do gimnazjum i Jarosława do wojska. Rok mój kończy się w 

listopadzie, obecnie więc mam w kieszeni 10 rubli, dziurawe buty, winien jestem 
15 rubli krawcowi — i mam jechać

OLEŚNICA, 1889
199

do... Warszawy. Ręka boli mnie bardziej. Zmiana mająca nastąpić nie zmartwiła 
mię, lecz zmęczyła jakoś szczególnie. Czas by mi umrzeć. Na powolną śmierć nie 

mam domu. Nie mam dachu nad głową — nie ma na świecie miejsca, dokąd mógłbym 

zwrócić myśl i zamiar: tam pójdę odpocząć *. Wszędzie pustka bez granic, nigdzie 
ręki, która by otarła mi pot z czoła i podała szklankę wody. Za płatne usługi — 

nie mam czym zapłacić, bo poprzednia operacja zrujnowała mię i papa... okpił. Za 
lipiec i sierpień dał mi 25 rubli.

Ach, gdyby mi pozwolono umrzeć w tym pokoju! Przeraża mię cisza panująca dokoła, 
podczas gdy myśli moje wrzeszczą szalenie. Chory, biedny, samotny muszę iść 

znowu do Warszawy, robić tam operacją, cierpieć głód...
A Łucja? Czasami jakieś serdeczne uczucie przychodzi na krótki czas do serca po 

to jedynie, aby odejść ł dać mu poznać męczarnię pustki, aby kazać zapominać o 
sobie w ciągu długich dni. Smutek jak jaśnie wielmożny pan, któremu nic nie 

sprosta, ogarnia mi duszę. Żal mi cię, moja dobra...
Byłabyś mię kochała, gdyby nie to, że popsuto ci serce. Kiedyś przypomnisz sobie 

mnie. A może i nie... mnie nikt nie pamięta. Kto wie, czy jutro pomyśli już o 
mnie ta jasna panienka. O, gdyby oszaleć i nie rozumieć bezładu i nędzy tego 

istnienia. Zaczyna się rzecz okropna. I muszę ją przewidywać w ciszy nocnej, 
czekać bezsilnie, aż przyjdzie. Umrzeć!

Przed chwilą rozmawiałem z Łusią na ganku.
— Opustoszeje Oleśnica — mówiłem. — Wyjeżdża pan Jarosław, Heniuś...

— Tak., opustoszeje... tak bardzo, że warto będzie położyć się ł nie budzić 
więcej.

Potem gwałtownym ruchem zakryła oczy i łzy przeciskały się przez zaciśnięte 
palce. Dziś z dziecka stała się kobietą. Poznała pierwszy może ból 

intelektualny. Jutro może kto
200

DZIENNIKI, TOMIK XX
inny zajmie jej serce, ale ja pierwszy je obudziłem i może byłaby mię pokochała 

na zawsze, bo czasami patrzy takimi oczami, że pragnie się w łeb sobie palnąć 
pod naciskiem żalu. Dziś, jutro, pojutrze mógł nastąpić pierwszy pocałunek, 

rozwija się ten kwiat miłości i muszę go podrzeć. Zapomnę o niej wkrótce, ale 
dziś, gdy mi ją wydzierają, prawie ją kocham.

Wśród trosk, jakie mię dławią, stoję nieraz godzinami, patrząc z okna na pąsowy 
jej stanik, przesuwający się między zielenią zwieszonych gałęzi ogrodu.

Pamiętam te rozmowy naszych oczu, prowadzone w czasie lekcji, gdy naiwnie 
skandując czytała Zachwycenie Lenarto-wicza:

Pan Jezus pasie owce na łące...*
Nie wrócą już te godziny i już jej nie zobaczę pewno więcej. Nierozsądne było to 

uczucie, ale nie można samym żyć rozsądkiem. Nie pojąłbym jej nawet za żonę, bo 
wychowana wstrętnie i zbyt posażna, ale czemuż tak bardzo żal mi się z nią 

rozstać?
Gdzie na kuli ziemskiej znajdę taki pokój a parku, aby mi gałęzie świerków, 

kasztanów ł akacyj zaglądały do okien, aby zamykał się w czterech ścianach i 
dawał możność nie-słyszenia i niewidzenia ludzi, gdy ich się widzieć nie chce? 

Czasami na ramie mojego okna usiadała wiewiórka, ptaki świergotały nad głową, 
gdy pisałem moje nowele, i była cisza. Żyłem tu jak ptak w gałęziach i liściach, 

spałem przy oknach otwartych z moim wiernym Pukiem i była mi ta samotność tak 
drogą, że oceniałem dobroć jej wtedy nawet, gdy nie groziła mi jej utrata. 

Ludzie byli źli i podli, głupi i zarozumiali, ale dobrym był ozon dla płuc i 
spokój dla duszy.

O, jak nieznośną mękę sprawia pożegnanie na zawsze miejsc ulubionych! Muszę 
powracać znowu do miasta, nie widzieć

OLEŚNICA, 1889
201

zachodu słońca, jesieni złotej i pędzić tam znowu plugawe życie w drobiazgowym 
upędzaniu się za obiadami.

Pierwszy, tyle upragniony i... ostatni pewno pocałunek nastąpił. Pierwszy 
miłosny w jej życiu. Dlatego może tak namiętny, choć trwożliwy. Zaledwie 

zbliżyłem się, podała się całkiem i uczułem usta jej na moich. Ach, wy jasne, 
nieskończenie długie, przepiękne, jasnie wielmożne, pachnące kosy dziewicze, 

kosy ośmnastoletnie! Pachną mi jeszcze te usta różowe jak jarzębina i drażni mię 
aż dotąd muśnięcie jej włosów na czole...

20 VIII (wtorek).

Z „Biesiady Literackiej" otrzymałem list:
Redaktora obecnie nie ma* w Warszawie, gdy powróci z kuracji — to odpisze 

Szanownemu Panu. Z wysokim (!) szacunkiem —
Administracja.

Zawsze te niezdecydowane odpowiedzi. Obecna naraża mię na to, że list czytać 
będzie papa lub inny idiota.

Za parę godzin wyjeżdżam na wyścigi do Ryłowic w celu pożyczenia od kogoś 
pieniędzy. Jedziemy z panem Janem takim ekwipażem, że mógłbym zapomnieć o tym, 

że nie mam grosza w kieszeni.
Dziś rano znowu pocałunek. Ach, jak prześlicznie nadstawia trwożliwe, drżące 

usta! Zostaje po tym pocałunku wspomnienie niby zapachu. Co za żal uciska mi 
serce!

— Kto się będzie opiekował Pukiem, gdy mnie nie stanie?
— Ja.

T&&1
'-•m

DZIENNIKI, TOMIK XX
lii

— Zapomni pani zarówno o Puku, jak o jego właścicielu... jutro.
— Nie należę do tych, co jutro zapominają. Nie zapomnę ani jutro, ani pojutrze, 

ani za tydzień, ani za miesiąc, ani za rok, ani za dwa... Prędzej właściciel 
zapomni...

Drzewa szumią, jakby zanosząc się od łkania. Co się z nią stanie? Tyle już ust 
na świecie przysięgało mi miłość, a żadne nie płakały oczy z takim żalem, jak 

tej panny z towarzystwa, wychowanej w zasadach czysto polskiej gentry.
23   sierpnia   (piątek).

Dziś wróciłem z wyścigów... z niczym.
Wyjechaliśmy z p. Janem z Oleśnicy we wtorek po południu i stanęli w Klimontowie 

o godzinie dziesiątej wieczorem. Przed odjazdem z Lucy mówiłem wiele — i oczy 
nasze zachodziły łzami. Dobre ma serce ta panienka... Nocowaliśmy w Klimontowie 

w hotelu żydowskim, na żydowskich łóżkach. Co za rozkosz czuć się osobistością z 
jakiejś powieści Korzeniowskiego, odbierać średniowieczne pokłony żydowskie, być 

tytułowanym jasnym panem — a to wszystko dlatego, że jedzie się błyszczącym od 
lakieru amerykanem, końmi za 500 rubli, ubranymi w półszorki od Grejlicha *. Za-

kamieniały pesymizm, szukający w całym dziury, nieustannie nasuwa myśl, że 
właściwie pokłony odbić r a nie moja osobistość (jakkolwiek literacko 

uzdolniona), ale po prostu — półszorki.
Przenocowaliśmy tedy w Klimontowie i następnego dnia odstawiony zostałem przez 

pana Jana do Kroblic. Zabawiłem tam zaledwie parę minut, gdyż Józefowie 
odjeżdżali do Dmo-sic i zabrali mnie ze sobą. Uczułem się nagle wiezionym do 

stóp Helenki... Obecność pani Michaliny, dawnej mojej — jak sama się nazywała — 
„kochanki", napawała mię rodzajem wścieklizny, dążącej do wyskoczenia z bryczki 

i pójścia w świat, gdzie oczy poniosą. Nareszcie stanąłem w pokoju bawialnym w 
D. i usłyszałem w pokoju Leny jej głos. Wy-

OLEŚNICA, 1889
203

szła nie patrząc na mnie i odpowiadając ukłonem bez udziału wzroku na mój 
mistrzowsko wykonany. Mało mówiliśmy, całe bowiem towarzystwo wyjeżdżało na 

wyścigi i w sposób też wyścigowy jedzono obiad. Ja z Józefem wyjechałem zaraz po 
obiedzie, panie z Heleną jechać miały powozem w godzinę po nas. Na polu pod 

Zbigniewicami złamał się nam dyszel i musieliśmy oczekiwać na grobelce, póki z 
Dmosic nie nadeszła nam nowego. Zyskałem na tym tyle, że powóz Heli nadjechał i 

jadąc za nimi mogłem rozmawiać z nią oczami.
Wyścigi niezmiernie były wspaniałe. Opisywać ich tu nie będę, gdyż zdam sprawę w 

jakimś dzienniku (zapewne w „Głosie") *. Asystowałem powozowi dmosickiemu przez 
cały czas i rozmawiałem z nią w sposób ucinkowy, właściwy nam obojgu. Hela 

zmizerniała i jest jej z tym niewymownie dobrze, cera bowiem nabrała 
przejrzystej jak chińska porcelana bladości, na tle której wybitnie jaśnieją 

wspaniałe, pełne ognia i melancholii oczy i usta, zawsze tęskniące za słowem 
miłości lub pocałunkiem. Nic w niej nie ma poważnego, wszystko jest poezją, 

która może zwiędnąć, ale która dziś upaja jak bukiet kwiatów heliotropu. 

Wysiadała czasami z powozu i zręcznie wysunąwszy się pod pozorem obserwowania 
jakiegoś biegu z przeszkodami dawała mi możność swobodnej rozmowy. Oparłszy się 

na barierze, otoczeni gwarem setki osób, widzieliśmy tylko siebie. Czy mię kocha 
to szesnastoletnie dziecko? Gdybym miał serce młode i życie szczęśliwsze — 

szalałbym za nią. Tak — upajam się tylko nią i słodkimi słowami, tyle mi 
potrzebnymi w niedoli.

Na noc pojechałem do Chobrzan. Nudy tam zawsze, kwasy i gniewy wołające o pomstę 
do nieba. Gdy głowa opada na piersi pod ciężarem smutku, gdy rozdyma piersi 

westchnienie — trzeba śmiać się i dawać pozór człowieka towarzyskiego. Skończyła 
się nareszcie noc prawie bezsenna, minęło rano i znowu wsiedliśmy na tarantas, 

by oddać się rozkoszy drugiego dnia wyścigów. Zaledwie ja, Jania, Kazia
fl

11: i
i !• J

DZIENNIKI, TOMIK XX
i Ignacy stanęliśmy na torze pod Ryłowicami, nadjechał ge-zelszaft dmosicki *. 

Helunia była wesoła i zobaczywszy mię z daleka przesłała nieznaczny, mnie tylko 
znany i widoczny pocałunek. Wkrótce potem wysiadła i, trzymając się niby 

towarzystwa, pozostała ze mną sam na sam w ciągu godzin kilku. Coraz to nowe 
konie migały nam przed oczami, nowi jeźdźcy wygrywali, zrywała się burza 

oklasków, pył i wrzawa napełniały powietrze — my nie widzieliśmy prawie nikogo i 
słyszeli tylko treść naszej rozmowy. Nie powtórzę dziś tej rozmowy, bo za śmiałą 

była... Gdy zapewniałem ją jak Judasz o miłości, mówiła cichutko, ręką o barierę 
szran-kową oparta i patrząc daleko:

— Czyż będzie pan... będziesz chciał czekać tak długo?
Prosiłem ją o rozmaite rzeczy, jako narzeczony. Zgodziła się na rendez-vous 

tegoż wieczora w ogrodzie, mówiliśmy o wyjeździe do Krakowa itd. Listowne „ty" 
nasze zaczęło wchodzić w życie — w rozmowie. Nic milszego nad słyszane z jej 

ust: „Stefanku"... Gdy nadchodził jakiś bieg ciekawszy, jakiś handicap * — 
wchodziła na siedzenie furmana, osłaniała się parasolką i podczas gdy oczy 

wszystkich zwracały się na tor, dawała możność obserwowanie jej pantofelków 
greckich...

Czasami odrywałem się od niej dla złożenia atencji pani Józefinie lub... pani 
Zygmuntowej *. Pani Zygtnuritowa, także była moja... tego... przeszywała mię 

takim wzrokiem, że traciłem władzę w nogach. Śmiała się wtedy Lena...
Pożegnałem się już był z nią, gdy ostatni bieg się skończył, mając zaraz 

odjechać, gdy oto pan Jan oświadcza rni, że proszony jest na kolacją do Janowie, 
pojedziemy więc dopiero o dziesiątej w nocy, a mamy się spotkać w Klimontowie. 

Gdy to oświadczyłem Heli, zakrzyknęła, aby natychmiast jechać do Dmosic — i 
formalnie pociągnęła za sobą. Pan Andrzej Kraft ścigał się w „pospolitym 

ruszeniu", prowadził więc swego konia, a że miał swój wózek i jechał na Dmosice, 
Hela więc zaprosiła się na woźnicę, mnie kazała

OLEŚNICA, 1889
205

usiąść obok siebie i ruszyliśmy. Pan Andrzej ze swym furmanem siedzieli tyłem do 
koni, gdyż obserwowali utykającego wyścigowca, prowadzonego na uździe za 

wózkiem. Byliśmy więc z Helą na przednim siedzeniu jak w niebie. Ona powoziła, 
ja zaś trzymałem bat — częściej jednak bat mi z rąk wypadał, gdy trzymałem wpół 

woźnicę. Jedne może w życiu miałem prawdziwego szczęścia tę godzinę jazdy.
Zmierzchało się. Gdy poprosiłem oczami o rączki, zdjęła rękawiczki i prześliczne 

białe paluszki kładła mi na ustach, gdy prosiłem o usta, potrząsała głową 
przecząco, wskazując na naszych towarzyszów — ale pozwalała na wszystko, nawet 

na rozsuwanie nóżek i uścisk prześlicznych łydek. Jechaliśmy umyślnie wolno. 
Wyzywały się oczy, zamglały bielmem zachwycenia, wybiegały słowa radości 

bezmiernej... O, jak krótko trwa szczęście!... Zapomniałem o wszystkim i tonąłem 
jak we mgle porannej — w upojeniu nią. Ze smutkiem obustronnym wjechaliśmy na 

dziedziniec Dmosic. Zaledwie wszedłem do sali, zawołała:
— Panie Stefanie, mam do pana pilny interes, proszę na chwileczkę...

Wszedłem do jej pokoju. Stała na środku. Gdy się zbliżyłem, popatrzała na mnie 
smutno, a potem zarzuciła mi ręce na szyję — z szeptem:

— Czy mię kochasz, czy kochasz?...

Długo trwał ten uścisk, to bezkarne pieszczenie się, bezmierna otwartość 
pocałunków w oczy, w usta, w szyję. Czułem w ramionach prześliczne jej ciało, 

bezwładnie tulące się do mnie. Gdy wychodziłem stamtąd, chwiałem się na nogach i 
mąciło mi się w oczach. Z kimś witałem się czy żegnałem, mówiłem do kogoś o 

jakimś koniu...
Kolacja za chwilę. Patrzała mi w oczy z zimnym, tylko nadzwyczajnie 

skoncentrowanym, prawie złośliwym spokojem, gdy podawałem jej rękę na 
pożegnanie... może wieczne. O dziewiątej jechałem już do Klimontowa w ciemną 

noc,
206

DZIENNIKI, TOMIK XX
w letnim ubraniu, nieznaną drogą. Zimny wiatr dął. Wtedy rzucił się na mnie 

podmuch myśli, które odegnała na chwilę Lena, parszywych trosk moich, plugawych 
obaw... Po nagłym świetle i rozkoszy — otoczyła mię ciemność bezmiernej nocy 

mych myśli. O, smutku!...
W Klimontowie — pana Jana nie zastałem. Zasadą jego jest nie dotrzymywać słowa. 

Czekałem dwie godziny w żydowskiej izbie gościnnej. Brr! — co za myśli, co za 
stan wstrętny. Były minuty, że zapominałem, gdzie jestem, ł tonąłem w marzeniu o 

tym, co było przed godziną. O dwunastej nająłem numer i położyłem się, aby nie 
spać. Chwile szczęścia po to są, aby męką tęsknoty napełniać serce. 

Błogosławieństwem jest sen. On pozwala zapomnieć o rzeczywistości. Jakże dobrą 
musi być śmierć...

Rano dopiero nazajutrz przyjechał mr Jean. Droga trwała do trzeciej po południu. 
O tej godzinie amerykan nasz zajechał przed dwór w Oleśnicy i na ganku powitał 

mię uradowany uśmiech Lucy...
24 VIII (sobota).

Przez cały dzień bałamucimy się z Łusią. Pocałunki nasze stają się coraz 
otwartsze i coraz namiętni j?'.e. Jesl ich bez liku. Łusia nigdy nie broni się, 

pozwoliłaby na wszystko, tylko mniej ma od Heli odwagi. Całuje też ;ama tylko na 
prośbę. Mam tedy dwie prześliczne gołąbki: jedna ma szesnaście, druga ośmnaście 

lat, obiedwie udają miłość dla mnie, a ja tak często na dzień myślę o śmierci i 
rozkoszy niebytu.

Podobne są do siebie te dwie moje gołąbki. Chciałbym je umieścić w jednym 
pokoju, posadzić jedne obok drugiej i obiedwie objąć... Tylko że mam jedne rękę, 

drugą utną mi może. Tylko że do ucięcia tej ręki trzeba dużo pieniędzy, a ja mam 
sześć rubli i program wyścigów konnych w Ryło-wicach za cały majątek. Szalejmy 

ze ślicznymi dziewczynami, niewinnymi jak górskie wiosenne kwiaty! Gdy zostanę 
kaleką, żadna z nich nie spojrzy na mnie...

OLEŚNICA, 1889
207

26 VIII (poniedziałek).
Wczoraj odwiozłem do Pińczowa Heniusia, odbyłem więc powtórnie tę nudną drogę na 

Stopnicę i Busk, którą zniena-widzieć już zdołałem. Byłem w parku buskim. W 
Pińczowie poznałem parę, nadającą się do rysunku w guście Daudeta — profesorstwo 

Raubalów. Ale nie czas mi na artyzm, na mój świat szczęścia, na asylum przed 
nędzą istnienia. Życie zastawia na mnie żelaza, rzucają się jak zwierzęta 

choroby, wysysa mię bieda. O, jak wielkim złem jest życie!
„Usiłujmy niszczyć to zło!" — wołają uczniowie Schopen-hauera. Nie. Jest na 

ziemi tarcza przeciw samobójstwu, jest ręka ratunku, jest zażegnanie rozpaczy — 
nazywa się: ojczyzna. Za wyciągającym rękę po śmierć trzeba chodzić i powtarzać 

słowa Kościuszki: „Boże, pozwól mi umrzeć za nią"...
Ale dziś się już za ojczyznę nie umiera... Tak spodlała ziemia, tak zmądrzeli 

ludzie, tak niebywale zacieśniła się pętlica na szyjach duchów wolnych i 
szerokich, że pragnąc wyrwać się z zaklętego koła udręczeń — trzeba czołgać się 

przez szczelinę z napisem „obowiązek". Względem kogo? Względem stada bez nazwy 
wspólnej, względem kupy gnoju.

Złudzeniem są młodzieńcze mary nasze studenckie, nasze poświęcenia, ofiary 
bohaterskie dokonane w ciszy, wielkie uczynki... dzieci. Zapadają w nieurodzajny 

grunt jak łzy bezcenne, ale go nie zwilżą jak deszcz i nie użyźnią.
Z Łusią zaszliśmy tak daleko, że dziś na godzinę 12 w nocy naznaczone jest 

rendez-vous... w jej oknie. Kto wie, czy nań pójdę, gdyż boli mię gardło i 

obawiam się dyfterii, ale sam fakt przyzwolenia jej jest... pocieszający. Dobre, 
niewinne dziecko. Jaką naukę, jaką obronę przeciw kusicielom takim jak ja dał 

jej ojciec? — Żadnej. Ileż razy prowadzono w jej obecności bezwstydne rozmowy, 
pod jej okiem uprawniono tyle brudu, dano jej na wychowawczynię starą Francuzkę, 

która uczyła ją dobrze koniugować, grasejować *, kłaniać się,
208

DZIENNIKI, TOMIK XX
być w salonie, strzelać nawet oczami na epuzerów — nie nauczono jej być uczciwą, 

skromną dziewczyną, nie wpojono w umysł zasad i praw żadnych. Toteż zbałamuci 
ją, przy jej temperamencie, pierwszy lepszy. Ja zostałem wy-wybrany — tym też 

lepiej. Może uszanuję jej niewinną dolę. Może... choć i ja jestem podły pod tym 
względem. Bo prawdę powiedziawszy — po to są kobiety, żeby się z nimi bałamucić. 

Mamyż wierzyć, że wtedy dopiero sprawiedliwości stanie się zadość, gdy Łucją 
pojmie za żonę jakiś pół-hrabia i pół-człowiek dla jej 15 tysięcy rubli posagu?

Nigdy mężczyzna nie znieprawia kobiety — tym więcej takiej ładnej panienki jak 
Lucy. Samo to przychodzi. Uczucia i pragnienia płyną jak woda. Można je, prawda, 

powstrzymać — ale w imię czego? Nie przychodzi mi na myśl żadne prawo, które by 
mogło mię powstrzymać od schadzki z jasnowłosą — wyjąwszy bólu gardła.

Edward Ł.* pisał do mnie. Cóż żądać? Skończył uniwersytet, ma wioskę, jest 
zupełnie dobrze i udaje socjalistę, choć nadzwyczaj już oheblowanego. Nie 

przypuszczałem, ażeby E<;zio mógł mi napisać list tak rozumny... Rzeczywiście 
się posunął naprzód. Pisze:

Nie marzę o Polsce prymasów, królów, szlachty, wres;cie czwartaków, lecz myślę o 
takich warunkach, które by mnie " i mojemu społeczeństwu normalnie pod względem 

narodowym, społecznym, a wreszcie religijnym rozwijać się pozwoliły. Żeby te 
warunki stworzyć — trzeba siły. Znajduję ją w napięciu w ludzie; zamieńmy ją na 

siłę w czynie, na siłę świadomą swych celów i ideałów b. Jak ją rozbudzić?
" To się wie...

b Toteż to. Myśmy to wiedzieli trochę dawniej.
Ach1 gdybym My dożył tej pociechy..

PKAW1E IDYLLA.
Wązinchna sandomierska drożyna prowadziła mię—Bóg ją raczy wiedzieć, dokąd 

prowadziła... Zapadała niekiedy na dno wąwozu i pełzła na jego dnie, blada z 
przerażenia wobec wielkich brył gliny, zwieszających sif nad nią z grośbą i 

szyderstwem,—to zuowu dźwigała się hardo aż na szczyt wzgórza, skąd widać było 
całą równinę nieprzejrzaną, lezącą jak ogromny kołacz pszcniczny...

Jtyto popołudnie niedzielne jednego z pierwszych dni września. Powietrze dziwnie 
czyste pozwalało widzieć najdalsze przedmioty z całą wyrazistością, ich zarysów. 

Pola okrywały się już ciemno szmaragdowym puchem ozimin, dobywających się 
cieniutkiemi źdźbłami, co jak mgła przesłaniały zagony, zlckka wygięte, podobne 

do rąk długich, oplatających w miłosnym uścisku pierś ziemi. Niekiedy po 
szczytach o-krągłych pagórków, -po ziemi popielatej, szedł cień chmury i 

zasępiał twarz ziemi, podobną do spracowanej twarzy chłopa, ale za chwilę 
uciekał, ścigany jasną smugą słońca. Wtedy wydawało się, ze ziemia przeciąga się 

strudzona, te uśmiecha się i oddaje tej bezmiernej, nieświadomej radości, jaką 
czuje człowiek, gdy na progu Jego serca staje miłość.

Daleko, daleko, w przejrzystych mgłach, niby w ślubnych welonach, wśród zieleni 
wierzb i wi-

klin, na piersiach łąk leżał pas długi, srebrno-lity. Jasna to była pani: dumna 
i piękno— Wisła.

Drożyna zawróciła na prawo. Tuz pod stopami mcmi, w głębi wąwozu, tuliła się 
wieś. Białe chatynki stały obok siebie wzdłuż drogi błotnistej, wysadzonej 

wierzbami o wielkich rosochatych głowach. Od jednej do drugiej szedł, zataczając 
się szary, postarzały płotek z wierzbowych palików powiązanych wikliną. W 

maleńkich ogródkach pod oknami chat kwitły georginje.
Okna były pootwierane, wieś pusta.

Za trzecią dopiero czy czwartą stodołą, usłyszałem głosy. Przeszedłem przez płot 
i wyjrzałem z po-za węgła chaty—co oni to tam robią?..

Na trawniku pod lipą rozłożyła się niemal cała gromada: chłopi leżeli na 
brzuchach, podpierając brody pięściami i nacisnąwszy na oczy ,kapaluse", baby i 

dziewczyny skupiły się opodal i z pobożnym wyrazem twarzy słuchały, wpatrując 
się w Wieka Dziabasa, co siedział pośrodku na przewróconem wiaderku i... czytał.

— Istna idylla... pomyślałem — chłopi przy książce!..
Nadzwyczaj poważnie, powoli, monotonnie drżącym głosem czytał Wicek:

.......Tu prze-rwał,   lecz  róg   trzy-mał —
wszystkim się zda-wało że woj-ski  wciąż gra iesce..."

S. ŻEBOMSKI.
SZKIC ZEROMSKIEGO W „TYGODNIKU POWSZECHNYM"

OLEŚNICA, 1889
209

Józef S.* przychodzi mi z pomocą pożyczką 40 rubli. Ten człowiek wart więcej niż 
dwu socjalistów — nie dlatego, że mnie pożycza, ale dlatego, że gdy cię widzi 

zatopionego w błocie, pisze tak:
Piszesz mi o jakiejś żenadzie. Jesteś bibuła... Ja, jak mam — to daję, nie mam, 

to... z góry na bieżącą wodę — nie mam i basta. Podoba mi się, że nie 
romansujesz, jak z panną Heleną, na koźle powozu. Bądź cierpliwy i nie kiopocz 

się, a będzie dobrze...
Taki czasami spotyka się na bożym świecie socjalizm. Bo cóż ja jestem za 

ewikcja? * Jasny kapelusz, laska i paczki listów od kochanek, oraz ranga... w 
przyszłości...

27 VIII (wtorek).
Gdy wypadkiem otworzę paczki mych nowel i korespon-dencyj pozaczynanych — 

ogarnia mię smutek. Kiedyż znowu do nich wrócę? Tak bardzo mało wymagam od 
życia, bo tylko spokoju, a nieustannie wydzieranym mi on jest z gwałtownością 

bezczelną. Muszę jeszcze przez pół roku mieć swój pokój na klucz zamknięty, by 
wyśpiewać może jedyną i ostatnią pieśń łabędzią. Głupią jest rzeczą dziś, przy 

schyłku XIX wieku, rozumować jak Sokrates, dowodząc sobie niezbicie, że śmierć 
jest dobrem.*

Mądry Leopardi przychodzi mi na pamięć.
Spocznij teraz na wieki, strudzone serce —

Dosyć bolałoś...
Męką i goryczą jest życie.

Za nic się nie liczą wzruszenia twoje
Ani wzruszeń godna... ziemia.*

28 VIII (środa).
Gdy się budzę rano, widzę z okna dym wznoszący się kłębami: gotują powidła w 

bliskości od mojego pałacu. Stara harpia-kowalka miesza kijem w kotle, a zza 
kłębów czarnego dymu wychylają się czas od czasu dwa złote warkocze spły-

14 — Dzienniki t. VI
Slft

DZIENNIKI, TOMIK XX
II

wające z prześlicznej główki Lucy aż na ziemię. Długo nie zapomnę tych warkoczy 
dziewiczych...

Co jakiś czas podnosi oczy i ze zmarszczonymi brwiami patrzy w moje okna. Widzę 
jej spojrzenia ukryty za ramą, ale nie ukazuję się długo, by cieszyć się tymi 

znakami... może uczuć. Gdy się ubiorę i spotkamy się gdzieś w kącie — długie 
białe swe paluszki przykłada mi do ust sama. Rozmawiać nie możemy częstokroć, 

wtedy więc pisze się karteczki maleńkie i wsuwa w rękę tak zgrabnie, że niejeden 
złodziej mógłby pozazdrościć. Zimne poranki sierpniowe spędzam tu, w gałęziach 

sosen — jakże mi żal porzucać was na zawsze...
Choroba, jakiej podlegam, jest abulią*. Mógłbym bez wyrzutu sumienia pozostawać 

na jednym miejscu, jakiekolwiek by było, byleby mię nie ruszano i nie zmuszano 
do poruszeń w inny sposób. Mógłbym zapomnieć o konieczności robienia operacji, o 

potrzebie zabezpieczenia sobie przyszłości, o potrzebie zreformowania się... 
Niedołęstwem zupełnym nie jest to jeszcze, bo wre i gotuje się we mnie żądza 

sławy. Nic innego — tylko żądza sławy...
— Gdyby ode mnie zależało, zrobiłabym wszystko, wszystko, co tylko pan zechce, 

ale nie można. Łatwo rozkazać, ale wykonać trudniej — a nam, kobietom, jeszcze 
trudniej przychodzi wszystko niż wam. Gdybym tak ja kazała panu coś zrobić, 

ciekawam, czyby pan podołał rozkazowi?

— Musiałbym!...
— Aha... np. nie zdradzić mię, nawet nie to, tylko nie zapomnieć po przyjeździe 

do Warszawy...
— Zbyt krótki termin.

— Nie trzeba dłuższego, nie trzeba...
— Powinien być zadatek pamięci.

— Jest   dobra   wola na... wszystko, nie ma tylko wól-
OLEŚNICA, 1889

211
n e j   woli. Powtarzam, że gdyby ode mnie zależało, zgodziłabym się...

Rozmowy takie niebezpiecznymi są dla ośmnastoletnich panienek, co więcej — są 
zbytecznymi nawet dla dwudziestoczteroletnich łajdaków. Zdaje się, że odkręcają 

w łajdaku jakiś kran, skąd sypie się szalenie sprężysty gaz. Czasami, gdy mię 
targają nerwy na czyny o tyle szalone, o ile niebezpieczne — uciekam w pole, 

kładę się w krzakach wikliny na wznak i pogrążam w nirwanę. Lekkie obłoczki suną 
nad głową, zrywa się co chwila wiatr i, niby skrzydła ptaka-olbrzy-ma, bije w 

gałęzie wiklin. Drżą cieniutkie jasnozielone listeczki i wtedy, jakby ten wiatr 
wciskał się podmuchem w ośrodki nerwów, widzę pod zaciśniętymi powiekami 

uśmiechnięte skromnie a lubieżnie zarazem usta, główkę o nieskończenie długich 
warkoczach i wydatną prześliczną kibić... O, jakże cię pożądam!...

Zrywam się, biegnę do domu, aby pochwycić sposobność porwania ją w ramiona i 
widzenia tych samych ust tuż przed moimi. Zepsuta już jest. Mówi do mnie czasami 

w sposób tak dwuznaczny, że nie powstydziłaby się go żadna mężatka. Nie broni 
się pocałunkom i wyczekuje pieszczot jaskrawych a lubieżnych. Papa nas śledzi. 

Ale zjadłby kopę diabłów ze śledzeniem, gdyby nie to, że formalnie nie ma... 
gdzie. Łajdak jestem — ach, tak — jestem łajdak!...

Słyszałem, czy czytałem gdzieś, że nigdy kobieta nie zapomni mężczyzny, który 
pierwszy raz w jej życiu nazwał ją piękną. Jestem tak dziś dziecinny, że pragnę 

wpoić na zawsze w pamięć Lucy siebie. Na próżno! zbyt zepsuci tu są wszyscy w 
tej sferze, aby ona mogła być inną.

Jednym słowem — wykształcenie Lucy, jakie odebrała z rąk moich, jest zupełne. 
Spoił nas... galeotto*

Nad wieczorem, gdy prowadziłem z Lucy jakąś drastyczną rozmowę, gdy wysuwała 
nóżki i pokazywała je na sposób pani

H*
DZIENNIKI, TOMIK XX

Józefiny B., gdy spieraliśmy się o to, jaką jest jej... — czarną czy blond, gdy 
umyślnie rozpinała stanik, gdy unosiła sukni, aby mi pokazać pończoszki — oddano 

mi list od Helenki taki:
Mój ukochany! Dlaczego nie dotrzymałeś mi obietnicy? ° Tyle miałam Ci do 

powiedzenia... Kiedyż się zobaczemy? Za bardzo Cię kocham, abym mogła czekać na 
list Twój. Pisząc do Ciebie myślę, że mówię z Tobą, że Cię widzę, że jeszcze 

całuję te śliczne a tak drogie dla mnie usta Twoje. Dlaczego szczęście trwa tak 
krótko? Czyż nigdy nie będą mogła być z Tobą dnia jednego? Stefeczku, czy 

będziesz moim? Czy to, co mówiłeś, gdy staliśmy obok bariery na wyścigach, było 
prawdą? Czy imię wymówione w drodze b nie będzie przeszkodą naszemu szczęściu? 

O, mój jedyny Stefku — umrę chyba, jeśli nie będę mieć nadziei, że to wszystko, 
o czym mówiliśmy wczoraj, spełni się kiedyś. Zapewniam Cię, że wierną Ci będę do 

grobu — choćby mi przyszło lata całe czekać na Ciebie. Dla Ciebie zrobię 
wszystko. Odpisz, a gdy wyjedziesz do W., przyślij adres. Wiecznie Twoja — •

Helena
Na ślicznym bileciku z powinszowaniem mi imienin jest niezapominajka, na każdym 

zaś jej listeczku po „kocham cię". Obok tego znowu arkusik zapisany szczelnie po 
brzegi.

Jakże żałuję, że wyścigi skończyły się już... Chei'11: ib-r i, żeby irwały 
ciągle, bez końca, aby być z Tobą. W piątek będę jt : i&c do Sandomierza — jakże 

smutno mi będzie przejeżdżać koło miejsca, gdzie byłam parę godzin z Tobą! 
Wszystko, coś mówił, tak pamiętam dobrze, jak gdyby to było przed chwilą, a tu 

już parę długich dni upływa od czasu, gdy Cię widziałam, mój najśliczniejszy, 
mój najdroższy. Droga we czwartek była tak urocza dla mnie, że chciałabym tak 

jechać przez całe życiec .. Gdy kończę list do Ciebie, zdaje mi się, że to 
ostatnie pożegnanie; nie wiem, czemu jestem pełna tak smutnych myśli.

Mickiewicza — „Zawsze i wszędzie, i o każdej dobie..." * powtarzam tak często 
poddając się długim marzeniom o Tobie...

0 W zeszły piątek wieczorem miałem być w ogrodzie w D., o godzinie 12 w nocy pod 
oknem Leny. b Lucy. c Gdzie by się też zajechało?

OLEŚNICA, 1889
213

Tak tedy: stosujemy w życiu metodę Heinego, nieszczęścia płynące z miłości dla 
jednej kobiety leczemy sposobem radykalnym — po prostu miłością dla drugiej. 

Trochę to podłe, ale nieźle się na tym wychodzi. Ten w miłości jest szczęśliwym, 
kto najmniej traci, a za cenę straty umie wyzyskać jak największą sumę 

szczęścia. Aż zanadto dobrze znam już męczarnie miłości. Trzeba używać życia, bo 
ucieka ze mnie jak woda z pękniętego naczynia...

Jednak ten list Leny uciska mi serce. Jest w jej naiwnych wynurzeniach pewien 
ton szczerego uczucia, pewien rys prawdy i ten mię zasmuca. Bawić się można w 

szalone miłości, ale nie trzeba dla dogodzenia sobie łamać młodego serca. Byłaby 
to surowość i barbarzyństwo. Dziś trzeba by tylko... starać się o rękę Heluni. 

Ja... i mąż, stróż domowego ogniska — co za heca!
30 VIII (piątek).

Błogosławiony jest dzień, słońce za uspokojenie duszy zmęczonej ciemnością, w 
której zanurzoną była bezsenność. W nocy wszystkie widma utrapień, wszystkie 

bezsilne gniewy, nie zaspokojone pragnienia, zduszone obawy, troski, 
przewidywania, żale serdeczne i niecierpliwe — wstają z jakiejś pustej otchłani, 

aby wysuwać się po kolei i udręczać duszę. Sen nie nadchodzi, choć wyczekujesz 
go jak łaski. Z niewy-słowioną radością witasz wschód słońca. Cienie liści i 

gałęzi sosen na niebieskawym tle szyb kiwają przyjaźnie, jakby zasełały pokłony 
od jakichś nieznanych a życzliwych istot. Z wolna ustępują upiory, zostawiając 

po sobie znużenie graniczące z pożądaniem śmierci. Wtedy cichy szum gałęzi, 
poruszanych wiatrem porannym, napełnia ciszę poprzednią. Zdaje się, że szept 

łaskawy wypełza z ogromu drzew: bez-domy przechodniu, zmęczony wędrowcze, smutny 
człowieku, żywiemy życzliwość dla ciebie...

DZIENNIKI, TOMIK XX
Trzeba w życiu mieć historią Jacka Soplicy i Ewy Ankwicz *. Nie tak szlachetną 

ani tak gwałtowną, ani tyle ponurą, ale konieczną jest ta historia, aby 
przekonać się, że duma największym jest dobrem człowieka, aby rozumieć, „ile 

piekła być może w obrażonej dumie" *. Wszystkie siły młodości, natura sępa-
człowieka roztwiera skrzydła, aby wznieść się nad zgniliznę padołu uczuć, 

wskrzeszonych przez... Ewę. Tylko że nie ma już na świecie Ewy Ankwicz 
Mickiewicza: są tylko złe i zepsute dziewice, którym możesz wydrzeć 

najlubieżniejsze pocałunki, pieszczoty brutalne bez śladu dla ich dziewiczości. 
Przez siebie stworzonego anioła, marę wypieszczoną ścigamy w życiu, a patrząc 

weń pilnie, znajdujemy nareszcie pomyłkę ogromną.
Nieszczęścia nasze mają przeważnie źródło w nas samych. Niestałość upodobań, 

zmienność serca, przemijanie uczuć, w niewzruszalność których wierzymy — jest 
jedną z chronicznych chorób, na którą nie zwraca się uwagi, lecz która podkopuje 

wiarę w siebie. Trudno jest niezmiernie wyrzec się rozkoszy dzisiejszej, smutków 
z niej nieumkrnenie płynących, chwil przygnębienia dlatego tylko, że świadomi 

jesteśmy zmiany, jaka nieuniknienie nastąpić musi. O, piękne ośmnasto-letnie 
dziewice!

... Les vierges etaient des ilems mysterieuses, qu'on trouve dans les lieux 
solitaires... Vous Gtes les gr&ces du jour et la nuit vous aime comme la rosee. 

Uhomme sort de votre sein pour se suspendre a votre mcmelle et a votre bouche; 
vous savez de paroles magiąues, qui endorment loutes les douleurs.*

Znamy was dobrze, wy, kwiaty tajemnicze, które znajduje się w miejscach 
samotnych... Jeden połysk pysznych warkoczy w promieniach słońca, jeden uśmiech 

tajemniczy, pełen zagadek dla nas, jedno zagięcie linii waszych piersi — zadaje 
cios naszemu sercu i wprowadza je w świat marzeń. A wiemy

OLEŚNICA, 1889
215

przecież, że przeminie w nas urok wasz jak cień chmury, osłaniający na chwilę 
melancholią wierzchołek wzgórza. Za-pomniemy o was, idąc ciężką koleją naszej 

niewesołej drogi. Czemu przychodzą na serce ludzkie złudzenia miłości, czemu 
zadają mu bezkarnie udręczenia zbyteczne, czemu zmuszeni jesteśmy 

wszechniewolniczo im podlegać?... Jak noc kocha rosę, tak my was kochamy — 
pomimo wiedzy tak określonej, że złudzeniem jest miłość...

31 VIII (sobota).
Lucy podarowała mi promień swych włosów. Nazywa się to, że nachylam się do 

poziomu uczuciowego Lucy, czyli staję się na nowo uczniakiem klasy piątej. Dziś 
o mało nie zdradziłem się. Lucy gospodaruje, udaje gospodynią, wydawała tedy 

kucharzowi mąkę; gdy kucharz odszedł, wydawała przez chwilę na pastwę mym 
pocałunkom swe usta i ręce. Ponieważ szybko trzeba korzystać z chwilowego sam na 

sam, nie zwracałem więc uwagi na jej ręce — w kilka minut potem, przechodząc 
obok lustra, spojrzałem w nie wypadkowo i dobrze zrobiłem, bo wąsy białe były od 

mąki...
Jak ona wypiękniała od chwili, gdy ją poznałem. Ma dziś ośmnaście lat, a rok 

temu była jeszcze prawie dzieckiem. Zmieniła się w oczach moich. Pamiętam tyle 
tych zimowych poranków, spędzonych w jej pokoju, pod okiem odwiecznej mile 

Graess — na lekcjach literatury... Jak to minęło bezpowrotnie! Dziś już jest na 
wydaniu. Przed kilkoma miesiącami była tylko moją uczennicą, trwożliwie 

wpatrującą mi się w oczy, gdy w ćwiczeniu za wiele było błędów. Powtórzyła się 
co do joty jedna z Humoresek z teki Worszyiły Sienkiewicza — aż co do 

imienia...* Lucy powieści i Lucy moja tak do siebie podobne, że aż mię zły 
śmiech ogarnia.

Oprócz piękności, zachwyca i przykuwa jej naiwność. Jest to dziecię wsi, 
prawdziwe dziecię natury. Nigdzie nie była,

216 DZIENNIKI, TOMIK XX
w żadnym mieście dłużej nad tydzień, widywała tylko swoich kuzynów i braci, 

pierwszy raz była na balu, jest jeszcze ogromnie nieśmiała. Namiętności budzą 
się dopiero i są gwałtowne. Podsyca je każde słowo dwuznaczne. Można z taką 

panienką oszaleć z upojenia... w ciągu miesiąca, bo później nieuniknienie trzeba 
by ją porzucić.

Ostatnie trzy dni moje w Oleśnicy... Wątpię, czy mię będzie pamiętać za tydzień, 
ale dziś całujemy się do upojenia w każdym kącie pokoju.

Helena  R.  kochanemu   solenizantowi zaseła życzenia wszelkich pomyślności.
Tyle po roku milczenia... Od kobiety, która dziś „zaseła mi życzenia wszelkich 

pomyślności", odebrałem sto siedmnaście listów miłosnych. Warto obliczyć, ile 
[razy] w listach tych powtórzono słowo — „kocham Cię nad życie"... Tylko nie 

trzeba dotykać tych papierów, wydają szelest szczególny, jakby się pochylały od 
wiatru paprocie na cmentarzu, pachną jak dym jałowcu w pokoju umarłego; łkają 

wyblakłe słowa, wstają wichry uczuć zagrzebanych w sercu. Wydaje skj, że tłum 
postaci dawnych, wykreślonych z pamięć., napełnia pusty mój pokój... Nie powraca 

już miłość, tylko słowa umarłe przenoszą duszę w kraj dawnego smutku. Przychodzi 
również dawne rozmyślanie, czemu zmuszeni zostaliśmy rozłączyć się na zawsze, 

nie tylko dla oczu ludzkich, ale serca rozłączyć, i kazać im zapomnieć?... Och, 
już to było przemyślane! Dosyć już o tym, ach dosyć!

Już nie powróci do mnie ta kobieta, która mię tak kochała, którą ja jedyną, raz 
w życiu kochałem, która mnie tak znała i tak ceniła, i tak... zniewieściła. I 

nie chcę już jej miłości! Szczęśliwy jestem, że jej już nie kocham. Spaczyła mi 
ta miłość życie, zrobiła ze mnie człowieka-kobietę, uczuciowca, za wiele mię 

udręczyła. Tylko po co mnie drażnić — szyler-
OLEŚNICA, 1889

217
stwem prawie? Ja — od Heli — raz w rok odbieram tafcie życzenie! Co za śmiech by 

był z tego dla nas przed dwoma laty! Pamiętasz tę noc letnią, gdy długie smugi 
księżycowego światła ścielą się na podłodze, a my umieramy prawie ze szczęścia 

pieszcząc się bez granic, bez rachuby, bez sumienia, pijemy tę czarę do dna?...
Nie kocham cię już! — Ach, cóż jest świętego w tym życiu, jeśli takie słowa 

powiedzieć można?...

Ale usypana jest mogiła i grubą warstwą ziemi a kamieni przywalony trup. 
Wzniesiony jest krzyż ciężki i na grobie wbity z mocą. Nie chcąc umrzeć z 

płaczu, trzeba milczeniem grób ten omijać.1
l   września   (niedziela).

Byłem dzisiaj w Kurozwękach w ciągu całego dnia. Józef pożyczył mi 35 rubli na 
przeprowadzenie operacji. Gdyby nie to, gdyby nie jego pomoc — nie wiem, co bym 

był robił. Wypadałoby rozpesymieć się na temat 35 rubli, które takiego jak ja 
człowieka przykuwają itd.

Co to jest człowiek taki jak ja? — Człowiek taki jak ja — to egoista w 
najbrudniejszym słowa tego sensie, tylko ubierający egoizm w piękne ornaty 

nowożytnego cenienia każdego człowieka, jakimkolwiek on jest. Umiem zatapiać się 
w bezczynną mękę tak dalece, że panuje ona nade mną aż do tej chwili, póki sama, 

bez współudziału mej woli, nie ustąpi. A melancholia płynie z egoizmu 
przeważnie. Dumne poczucie własnej przewagi nad wszystkim, co dziś przewyższa 

mię pozycją już wyrobioną, wszystkie te smutki niespodziewane, kaprysy i 
dziwactwa, poczucia swej. literackiej siły — są duchowymi dziećmi jednej jedynej 

zarozumiałości. Jakże często poczucie talentu jest poczuciem zazdrości!
A czyż we mnie nie ma szalonej gorączki wiełmożności,

1 Tu w autografie wycięta jedna karta; na jej stronie recto zachowały się przy 
grzbiecie szczątki pierwotnej redakcji zapisu pod datą l września.

Nil
218

DZIENNIKI, TOMIK XX
pomimo że mię ona śmieszy we wszystkich postaciach, wyjąwszy tę, która panuje 

nad moimi marzeniami, pomimo że walczę i walczę z uczciwością o ideały równości, 
o ideał dania cywilizacji wszystkim lub pozbycia się jej, jeśli ma być udziałem 

niektórych?... Wszak zawsze niesprawiedliwością jest w najgłębszej głębi moich 
przeświadczeń, jeśli nie spotyka mię zaszczyt, jaki spotyka innych, jeśli nie 

cenią mię tak, jak chcę, jeśli nie kochają mię kobiety tak, jak mnie się podoba, 
jeśli nie upadają mi pod nogi te róże życia, które zerwać pragnę. A ja sam co 

poświęcam za poświęcenia lub dla ich zdobycia?
Powiedziałbym, że na mocy burzącej żądzy samohołdu wstają w duszy szlachetne, 

prawdziwie szlachetne idee i uczciwe postępki. Dlatego to narodziło się już w 
mej duszy to głębokie znudzenie się światem, i co gorsza, własnym ja, które 

wzrastać będzie w miarę przypływu goryczy. Boć nie wszczepi się w umysł mój to 
wielkie, to mądre, to cnotliwe prawidło Taine'a:

Urodziłeś się po to, aby cierpieć, męczyć się i w cierpieniu umrzeć. Nie 
nieszczęście, lecz szczęście jest w życiu wyjątkiem. Toć takie prosta...

Na próżno pragnąłbym życie na myśli tej roz\\ iłkować. CMy to piszę, cichy szept 
drzew mi przerywa, przychodzą na pamięć utrapienia, gorycze, ciosy, wypadki, 

jakie czekają mię jutro, pojutrze, za tydzień, za dwa, zjawia się w sercu jak 
ukłucie szydła bolesny żal za wsią, za słońcem i powietrzem, za Lucy, zrywają 

się wszystkie nie spełnione i nie mające się spełnić pragnienia — i oto jestem 
bezsilny!

Czemuż nie jestem prostą, uczciwą, zdrową naturą, jak Józef?
2  września   (poniedziałek).

Mglisty poranek — nie do zniesienia smutny. Dzień moich imienin przyniósł mi 
szczególną niespodziankę: nie ma Lucy,

liSSfcŁ
OLEŚNICA, 1889

219
coś się z nią stało, nie ma, nie ma... Nie mogę o nią zapytać nikogo bez 

wywołania spojrzeń dwuznacznych. Czy chora, czy wysłano ją gdzie? Ostatni dzień 
mojego pobytu w Oleśnicy. Chciałbym go wydłużyć, rozciągnąć, jak zawsze robię, 

gdy przychodzi mi oderwać się od miejsca, które po psiemu ulubiłem sobie. 
Szczególna ironia losu: miałem tyle mówić do Łucji, odkładałem na ten dzień 

ostatnie prośby — i oto nie zobaczę jej więcej. Mogę przechodzić obok jej 
pokoju, jutro rozpocznie się wieczność naszego rozdziału, pragnę ją widzieć, aby 

powiedzieć parę słów ostatnich — i nie można.
Siedzę na balkonie, bezmyślnie patrząc na ciemną otchłań drzew okrytą 

przejrzystą mgłą — i mgła ta zdaje się przesiąkać aż w głąb mych nerwów. Smutek, 

graniczący z logicznym jakimś rozumowaniem, z jakąś zabawną filozofią, z 
rozwiązywaniem tajemnic życia, przytłacza mi ramiona. Jak ziarenko prochu, jak 

koniec szpilki kłuje mię w sercu ledwie dający się pojmać świadomości ból. 
Przedłuża się i trwa bez przerwy. Każdego w dniu jego imienin spotyka choć jeden 

uśmiech życzliwy — ja z tępą zapobiegliwością muszę układać me rozrzucone 
książki i rzeczy w daleką, nieznośną drogę...

Jak w poezji Puszkina — w duszy mojej jest teraz.
Jak w  domu  opustoszałym,  okna  kredą  zabielone,  pustka dyni nie ma... Gdzie 

jest? — Któż wie? — I ślad jej zaginął...*
gospo-

Odesłałem pannie Łucji książki, jakie wziąłem z jej rąk dawniejszymi czasy. Ona 
przez lokaja odesłała mi te, z których niegdyś uczyła się: Wskazówki do ćwiczeń 

stylistycznych * i Literaturę Wójcickiego *. Znalazłem je leżące na stole w moim 
pokoju. Przewracam kartka za kartką i daję pozwolenie zjawianiu się wspomnień. 

To czytała wtedy, to wtedy, to wtedy. Odkrywa się Lenartowicz i słowa, które 
czytała, przecudnie skandując:

220
DZIENNIKI, TOMIK XX

Anieli z nieba świecą nad nami, Bardzo wysoko fymi gwiazdami, A słysząc ludzi 
proszących głosy, Z litości płaczą kroplami rosy; Rosa upadła na obszar ziemi I 

przez tę litość zboże się plemi...*
Pocałunek szczerszym jest, czulszym i prawdziwszym od tego, kto go daje. Cóż 

warte są i co wyrażać miały nasze z Lucy? Nic. Rozchodzimy się z pewnym rodzajem 
pogardy dla siebie.

— Wyszłam dziś na ganek dwa razy umyślnie. Dlaczego pan nie mówił nic ze mną?
Ogarnia mię złość, która nie znajdując ujścia gnije mi w duszy. Nie rozumie 

zupełnie smutku i nie smuci ją to, że nigdy się nie zobaczemy. Kto wie, czy nie 
smuci, ale chce być dumną. Zostaje tu po mnie jeden tylko prawdziwy i dłu-

gotrwający smutek w sercu mojego psa — Puka. Ten mię kocha prawdziwie i jedynie 
w miłość jego mogę ufać. Takim, jakim jestem, choćby mi rękę ucięli, on zawsze 

kochać mię będzie. Bądź zdrów, Puku...
Gdy byłem bardzo smutny, lizałeś mi ręce i nogi, gdy uciekałem w pole przed 

smutkiem, szedłeś za mcą, gdybym umarł przy tobie, żal by cię ogarnął. Nie mam 
na ,;uie:ie nikogo prócz ciebie, a i ciebie muszę opuścić, nie mielibyśmy bowiem 

obaj na wyżywienie się. Muszę cię zostawić oocym, nienawistnym ludziom, skazać 
na tęsknotę za mną i samemu żałować, że nie ma cię przy moich nogach. Bądź 

zdrów, mój wierny przyjacielu...
Panna Lucy kładzie czasami rękę na twojej głowie i patrzy mi miłośnie w oczy, 

ale kłamie miłość i ja kłamę; my obaj tylko z tobą — wierni sobie...
Wieczór.

Czyż sentymentalizmem jest wszystko, co tu piszę? Przed wieczorem wyszedłem w 
pole. Była na polach ta jesienna ja.s-

OLEŚNICA, 1889
221

ność powietrza, która zdaje się zbliżać dalekie, najdalsze lasy, kościoły, 
topole przy dworach, jak wysokie pióra na tytanicznych hełmach wkopanych w 

ziemię, prześliczne poła pokrywające się runią ozimin... Od tej ciszy, od 
spokoju, od pól muszę iść do potwornego miasta, którego nienawidzę, i iść w tym 

mieście do domów pełnych chorych, do szpitala, oddychać zbiorem najgorszych pod 
słońcem smrodów, potem wyjść na świat może bez ręki, znosić głód i brać na się 

skorupę człowieka czynnego, od świtu do nocy biegać za lekcjami i wkrótce w 
mieście, w tym zbiorniku świństw, umrzeć...

Wyjeżdżam stąd nie żałowany, bo podli tu byli ludzie; dość powiedzieć, że 
kazirodztwo w domu tym było: ojciec, pan Z., miał dziecko z córką swą, panią 

Józefiną B., że to dziecko się tu chowa — cóż od takich ludzi chcieć? Ale czemu 
mię tacy ludzie otaczają, wyzyskują i oszukują? Czemu ten wyzysk na mnie pada w 

chwili, gdy tak jestem nieszczęśliwy? Zaczyna mię ogarniać straszliwe znudzenie 
i jakaś trwoga granicząca z marzeniem o śmierci. Nie chce mi się już niczego, 

tylko spokoju, odpoczynku — za jaką bądź cenę. Nie ma dla mnie miejsca na 
odpoczynek, nie ma domu! Każdy chłop ma zagon, na którym położyć się może i 

umrzeć — dla mnie jest tylko publiczna droga, szpital i hotel. Pokój, gdzie 

piszę te słowa, wydaje mi się rzeczą godną niezmiernego żalu i płaczu. Tu miałem 
ten upragniony spokój, ciszę i samotność. O, jakże czuję się nieszczęśliwym w 

tym dniu imienin...
Żegnam cię, nocy cicha, nienaruszona, i wy, drzewa majestatyczne, oświecone 

przez księżyc... Żegna was nieszczęśliwy człowiek, któremu dawałyście w cieniu 
swym przytułek. O, jak mi duszno, jak mi nieznośnie ciężko. Smutek ten jest tak 

dobrze chorobą jak dyfterytys. Już promiennych uśmiechów Lucy widział nie będę — 
za dwa, trzy dni będę widział setki chorych w szpitalu.

222
DZIENNIKI, TOMIK XX

8  września   (niedziela). W Warszawie.
Wczoraj rano przyjechałem tutaj, odnalazłem Wacława na ulicy Żurawiej nr 17, 

mieszkania 6 — i stałem się warszawiakiem, choć nie zameldowanym jeszcze. Z 
Oleśnicy wyjechałem we wtorek rano. Papa Z. nie zapłacił mi ani za przygotowanie 

Heniusia, który zdał do gimnazjum, ani nie zwrócił kosztów podróży. Okpił mię 
papa. Mimo to pożegnanie z jego strony czuły miało pozór. Stała na ganku Lucy, 

Jaś i papa — gdy skłoniłem się, żegnając, ujął mą prawą kończynę i ściskając ją 
czule, mówił:

— Niech pan nie zapomina nigdy, że ma pan w nas prawdziwych, szczerych i 
wiernych przyjaciół...

Kwaśny mój uśmiech zdawał go się rozmarzać bardziej jeszcze, prosił mię o 
przepędzanie w Oleśnicy wszelkich chwil wolnych. Zimno grzecznie żegnałem się z 

Jasiem — za nim stała Lucy... Patrzyła smutnymi oczami, w których stały łzy. 
Podaliśmy sobie ręce na wieczne „do widzenia"... Nie odwróciłem głowy, gdy konie 

ruszyły.
W Kielcach przepędziłem kilka dni smutnych, o jakich pojęcie mieć można tylko w 

Kielcach. Złożyłem wizytę rudemu redaktorowi * po to, aby być zaproszonym do 
napisania artykułu o stosunku „dworu do chaty" w Stopnickiem *, którego 

naturalnie nie myślałem pisać wcale, i usłyszeć kilka zdań głupich. Zabrałem 
stamtąd numer gazety z moim krakowskim artykułem i poszedłem do diabła.

Odniosłem nad sobą guasi-zwycięstwo, z Kielc wyjeżdżając w piątek. Nazajutrz o 
godzinie siódmej rano miała przyjechać pani Helena, a ja o godzinie dziesiątej 

wieczorem poprzedniego dnia wyjechałem!... Pociągi nasze mijały się na stacji 
Garbatka: nie wysiadłem! Rano przyjechałem do Warszawy... Miasto to robi na mnie 

wrażenie wielkich koszar, gdzie trzeba tyle przecierpieć. Z zakurzonymi włosami, 
z brudnymi rękami, nie wyspany — mijasz w dorożce wielkie znane ulice, pełen 

wewnętrznego drżenia, podobnego do obrzydzenia. Syrena, syrena...
WARSZAWA, 1889

223
21   września   (sobota).

Ulatują dnie — może ostatnie z podłego życia... Och, już i powtarzać tu nie chce 
mi się tego, co się stawało, jakby wgniatając mię w ziemię, zestarzając i 

wyniszczając nawet młodą nadzieję.
Gdy zjawiłem się w mieszkaniu Wacka, przywitał mię słowami:

— Jak się masz, kochany Iksmoreżu!...
Znaczyło to, że moja zła korespondencja zamieszczoną została w „Głosie". 

Czytałem ją z haniebnymi zecerskimi bykami w cukierni naszej na rogu Złotej. 
Jestem tedy — Iks-moreż od owej chwili. W poniedziałek złożyłem wizytę Leonowi 

W. — co mówię — państwu Leonostwu! Ożenił się ten socjalista, ten student 
czwartego kursu medycyny, ten bzi-kolog... Żonę ma przystojną, lecz zbyt 

wykształconą. Kiedyś w noweli czy komedii o niej mówić będę. Poznałem się u 
Leona z Jabłczyńskim, nadzwyczajnie sympatycznym młodym człowiekiem, embrionem 

literackim („Prawda": O przyczynie rozwoju nowelistyki *), oraz z A. 
Wiśniewskim, współredaktorem „Głosu" *. Leon masy pisze w „Głosie", aż wstępne 

artykuły (Z galicyjskiego raju *), ma zamiar zostać fejle-tonistą „Kuriera 
Warszawskiego]", pisać na spółkę ze mną komedią społeczną, powieść tendencyjną 

et cetera bomba... W Krakowie napisał wstępny artykuł w studenckim „Ognisku" *, 
obecnie zaś pisał już Bez obłudy * zamiast Bohusza. Parę dni temu Z. Wasilewski 

przyniósł mi pracę swą Jagod-ne *, wydaną z zapomogi Kasy imienia Mianowskiego.
Złożyłem wizytę wielkiemu już dziś, „znanemu publicyście" — A. G. Bemowi. Co się 

dzieje z pracą organiczną? Powiada B. tak:

— Pisałbym i w „Głosie", tylko że tam mało płacą. W prasie znaczy przeważnie 
protekcja i pieniądz — to darmo.

On by w „Głosie" pisał!... Sic\ Byleby zapłacili, nie „za pół darmo".
Moje nowele czy szkice pt. Z dziennika mają ujrzeć świa-

DZIENNIKI, TOMIK XX
tło dzienne w „Głosie". Ile podłej bieganiny kosztuje takie światło dzienne! 

Smutna to prawda, że znaczy tu przeważnie protekcja. We środą mam być 
przedstawiony Potockiemu. Podobno Popławski łaskawy sąd wydał o moich szkicach. 

Dnie uchodzą na czepianiu się rozmaitych stosunków, robieniu sobie znajomości. 
Mam pisać recenzją o Jagodnem, wwiercać się do „Tygodnika Powszechnego", do 

„Życia"... o!
Dnia 10 września zapisany zostałem w poczet chorych szpitala Sw. Ducha, wykąpano 

mię, kazano włożyć zgrzebną koszulę i majtki, pantofle, szlafrok i mycę i 
położyć się w sali wspólnej prof. Kosińskiego. Nazajutrz przybyło stado 

studentów i zawezwało mię na salę operacyjną. Nieszczęście chciało, że nie było 
„majstra" i robił mi operacją asystent Kijewski.

Pamiętam tę chwilę, gdy wchodziłem na tę wstrętną salę. Nogi ślizgają się po 
marmurowej posadzce, zbliżam się do wysokiego łoża na środku. Dokoła mnóstwo 

głów i oczu wpatrzonych ciekawie. Głowy te piętrzą się jedna nad drugą na 
ławkach amfiteatralnych aż do sufitu. Miałem tę biedm* odwagę, tę rozpaczliwą 

pewność siebie, wymv >zouy na sobie spokój i nawet uśmiech wesoły — do jakich 
przyucza mię życie. Położyłem się na tym potwornym rusme. Zdjęto mi koszulę. 

Ktoś ujął moją głowę i przycisnął dc skórzanej poduszki, powleczonej grubym 
prześcieradłem. Wtedy zbadano mi serce i nieznośna siatka okryła mi*usta i nos. 

Wacław W., mój kolega szkolny *, lał chloroform i nie żałował go. Zdawało mi 
się, że jakaś straszliwa siła podrzuca mię do sufitu i ciska na dół miarowo — 

raz, dwa, raz, dwa...
— Tu jest, panowie, caries *, trzeba całą kość wyjąć — wymówił ktoś.

Chciałem się zerwać i nie dać, ale już mi sił brakowało. Czułem, że lecę coraz 
wyżej i spadam coraz głębiej, coraz głębiej, gdzieś w przepaść... Ktoś wziął 

moją liswą rękę i jak-
JELITA. HERB ŻEROMSKICH

WARSZAWA, 1889
225

by ją unosił ze sobą. Nastała cisza podobna do strasznego, dalekiego huku 
wiatru.

Obudziłem się na łóżku już. W ręce obandażowanej rozpoczynał szarpać mię ból, 
zwiększający się w miarę przybywania mi świadomości. I mijały te długie, 

nieopisane w smutku dnie szpitalne. Tam jest dopiero nauka pokory i milczenia... 
Ja, syn pięknego rodu, herbowy szlachcic, mogący się wykazać, gdzie który od 

Łokietka praszczur położył kości za ojczyznę, ja — potomek bogatej rodziny — 
między ostatnimi z nędzarzy, między hołotą, w zgrzebnej koszuli, jako preparat 

sekcyjny, jako numer, jako rzecz o tyle mająca znaczenia, o ile ciekawości 
zawiera jej nieznośne cierpienie i nieszczęście! Młodzieńcze — walczyłeś za 

prawa człowieka, za człowieka tylko, umiej być człowiekiem tylko, umiej być 
„równym" i naucz się wielkiej prawdy życia: oducz się myślenia, żeś coś innego 

niż człowiek, a człowiek — to tylko rzecz, która musi umrzeć. Trzeba się 
wwiedzieć w tę nieskończoną mękę poniżenia przez prawa ludzkie i prawa natury, 

aby wyłowić z odmętu szamotań się prawidło największe: cierpienie jest prawem 
nieodzownym i zwykłym.

W sobotę wypuszczono mię na wolność. Chodzę tylko co parę dni do opatrunku i 
mogę czasami wpatrywać się w otchłań mej rany, gdy mi ją lapisują, myją, 

wpychają gazę jodoformową. Otóż moja kość srodręczna przeniosła się na łono 
Abrahama. Pochowaną jest na cmentarzu. Tę rękę niegdyś, bardzo dawno, całowały z 

miłością przepiękne usta pani Heleny, gdy śniłem jedyny sen życia, sen miłości 
wielkiej. A teraz grób się już widać zbliża.

Żyję z kapitału. Z kapitału jednak pozostało po opłaceniu mieszkania, szpitala 
itd. zaledwie parę rubli. Obiadki jadamy z Wackiem na Chmielnej po 50 groszy 

jeden. Szczęściem, że wynieśli się towarzysze, sypiało nas bowiem w maleńkim
15 — Dzienniki t. VI.

226

DZIENNIKI, TOMIK XX
pokoiku pięciu: dwu na łóżkach, trzech na podłodze. Obecnie ja mam poduszkę 

pożyczoną, Wacek nie ma wcale i uważa posiadanie jej za marny przesąd. Śpi na 
kułaku. Nieraz udajemy nieprzebudzenie śpiących, gdy służąca rano domaga się 

pieniędzy na bułki, czasami na kolacją czytamy Niedokończony poemat Krasińskiego 
*. Jaś N.* jada na obiad funt śliwek za ośm groszy, dowodząc z pianą na ustach, 

że wszelkie inne obiady sprowadzają katar żołądka i bynajmniej nie zaspakajają 
głodu. Czasami bywa to wesołe, ale czasami sprowadza świadomość, że trwa zbyt 

długo. Nie ma pracy! Czemuż nie nauczyłem się szewstwa?
24   września   (wtorek).1

O godzinie piątej po południu miałem posłuchanie u wo-dza i naczelnika 
dzisiejszego warszawskiego izmu *, redaktora „Głosu", p. Potockiego. W gabinecie 

redakcyjnym znajdował się prócz tego Jaś S. *, który dziś przekroczył już 
wszelkie możliwe granice i wprost ryczy o łączeniu się z rewolucjonistami 

rosyjskimi. Potocki ma około lat czterdziestu pięciu *, jest chudy, niski, 
brodaty i ma minę kasjera kolejowego. Mówi nadzwyczajnie cicho, drąc machinalnie 

gazety leżące na stole.
Bogowie! moje szkice pochlebnie ocenionymi ::DS[ały, przyjęte są i drukowane 

będą, ale dopiero przed Bożym Narodzeniem. Prócz tego mam wolne do redakcji 
wejście z każdym artykułem, przeważnie literackim lub szkicowym „w guście 

Taine'a lub Brandesa", jak szydersko wyraził się pan redaktor. Jest popularny 
pan redaktor i wprost wciska się z pytaniami w głąb twej kieszeni. Czy ma pan 

środki zaspo-kojenia głodu, czy chce pan „żyć z pióra"? Mówiliśmy o studium 
etnograficznym Mękale, o fabryce korespondencyj. Stosunek jest jeszcze zimny, 

nieznane są bowiem wodzowi zasady moje.
1 W autografie omyłkowo: środa.

WARSZAWA, 1889
227

25   września.
Wizytka u państwa Leonów. Jest p. Sterling, młody doktor, współpracownik „Głosu" 

ze strony higien rozmaitych, jeden z najbardziej czerwonych Żydów, jakich za 
żywota mego na tej planecie widzieć mi los kazał. Ista okropny. Z nim znaliśmy 

się dawniej, gdy ja bystro beształem słowem i czynem „wieczorek na Orlej" *, a 
oni wszyscy wyklinali mię i nosili się z zamiarami wyzwania mię. Obecnie pan S. 

przypuszcza we mnie brata w Marksie, jest więc niewymownie miodowy pod względem 
oceniania mych „estetyk"... Ładny mię los spotkał: artykuł mój przedrukowały 

„Sławianskija izwiestja", jako znamienny...*
Pani Leonowej na imię Helena. Zaczynam się obawiać o siebie i ją, tym więcej, że 

jest bardzo miłą osóbką i prześliczne ma oczy. O ile sobie przypominam, żadna z 
mych bogiń nie miała czarnych oczu i nie była socjalistką. I pani Leonowa nią 

nie jest: nawiali jej w głowę rozmaici działacze rozmaitych tez i twierdzi czas 
od czasu, ale uczciwe ma i polskie, trochę nawet poetyczne serce. Mamy z Leonem 

pisać do wspołki komedią, omawialiśmy więc tę kwestią wobec niej przy wybuchach 
śmiechu bezgranicznych. Pysznie żyje to małżeństwo: mają dwa pokoiki i kuchnię, 

gdzie przyjmuje się herbatą gości, herbatą i serdelkami. Służącej nie mają, 
obiadów nie jadają w domu — on nie jada mięsa wcale, ona daje lekcje i ma za to 

obiady. Mnie w drodze szczególnej sympatii przyjmuje się zimną kawą, ponieważ 
węgli zabrakło, i bułkami kupionymi za pożyczone ode mnie dziesięć groszy. 

Papierosy obowiązkowo ma mieć każdy ze sobą. A zjawiają się tam rozmaite 
przyszłe sławy, nadzwyczajna masa społeczników, jakichś figur w wytartych 

surdutach, które jednak każą się domyślać o sobie straszliwych rzeczy. Na stole 
leżą broszury takie, że włosy jak sosny stają na głowie. Oryginalne 

towarzystwo...
Dom Leona staje się gniazdem, gdzie każdy przeciętny bzi-kolog wlecze się, aby 

się wygadać, wysiedzieć na fotelu,
228

DZIENNIKI, TOMIK XX
opowiedzieć wszystko, czym wzbogacił swą wiedzą w pismach ubiegłego tygodnia 

zawartą i „pobajtlować" z eman-cypantką. Czasami można tam poznać tego i owego, 
czasami jakąś inną emancypantkę, czasami nawet można pożyczyć 40 groszy. 

Towarzystwo rozsiada się, zabłocone buty wystawia na dywan, pali mnóstwo 

papierosów i peroruje. Konwenans słabo jest reprezentowany, choć jest go 
troszeczka, bo sama pani domu lubi... pokokietować tego i owego.

28  września   (sobota).1
Życie zamienia się dla mnie w wiecznej męczarni łoże Prokrusta *. Parę dni temu 

zaczęły mię boleć oczy. Kłucie periodyczne w kącikach oczu i powiekach wzmagało 
się. Strach mię przejął. Pobiegłem do okulisty Wolfringa. Ach, gdym czekał w 

jego salonie przyjęć, miętosząc w kieszeni ostatniego rubla i słuchając 
monotonnego upadania kropel w rynnę pod oknem — ileż zniosłem tego przestrachu 

panicznego, tego zwierzęcego tchórzostwa! Doktor zalecił mi okłady z wody 
zimnej, nadmieniając, że musi to być skutek nocnego czytania. Spełniłem jego 

przepis i nie znajduję polepszenia. Bolą coraz bardziej i nie widzę już tak 
jasno jak dawniej. Jeżeli przyjdzie ślepota lub choćby długa l.urscja — nie 

wiem, co będzie... Nie mam już na obiady, z;rcna się zbliża, nie ma palta. Chyba 
to już nadchodzi nieunikniona, nieprze-błagana Ananke *...

Wczoraj rano, gdy leżałem jeszcze w łóżku, przyszedł Bem. Poczciwy profesor — 
chce być dla mnie Wirgiliuszem w wędrówce po piekle literatury warszawskiej. Czy 

zdołam wypłynąć na wierzch w tym bagnie monopolu i protekcji — nie wiem. Bem mię 
zachęca i dodaje odwagi.

Po południu poszedłem do redakcji  „Głosu". Potocki dał
1 W autografie omyłkowo: niedziela.

WARSZAWA, 1889
229

mi do oceny trochę śmieci: Synowie Jaheli Arnauda i coś tam jeszcze *. Taka 
recenzja może przynieść około rubla, a powtarzać się może raz na tydzień. Eheul 

Posełam do „Życia" moje Poezje prozą, które mi już obrzydły niezmiernie.
l   października1   (wtorek).

Wczoraj byłem powtórnie u Wolfringa. Jest zapalenie oczu; nie wiem, o ile silne, 
gdyż mało mi powiedział pod tym względem okulista. Czytać mi nie wolno, pisać 

również. W chwili, kiedy pisanie staje się moim zarobkiem — nie mogę pisać ani 
czytać. Bem zachęca mię natarczywie o pisanie noweli, Potocki mówił o wszystko, 

cokolwiek chcę pisać, mógłbym nareszcie zacząć dziennikarstwo... Ach, jakież są 
w życiu uparte komizmy. Wczoraj Bem nagadał mi tyle rzeczy pochlebnych, że 

powinien bym zdumnieć. Jaś S. zaprowadził mię do lutnistów Z. i R., gdzie 
spędzać można przyjemne wieczory. Z. znakomicie śpiewał Stacha Konop-nickiej * i 

Bartka Moniuszki *.
Nieustanne opatrunki ręki, do zagojenia której jeszcze daleko, znudziły2 mię już 

straszliwie. Co parę dni pędzę do „Ducha" * i odrywają mi tam stare gazy. Kiedyż 
się to zdech-lactwo moje skończy?

10  październik a.
Prof. Gepner oświadczył mi parę dni temu, że w lewym oku formuje się miopia *. A 

więc ślepnę. Pisać nie wolno, czytać również. Ręka nie zagojona, co trzeci dzień 
chodzę do drą Mazarakiego, co czwarty do „Ducha", co drugi do Wolfringa lub 

Gepnera. Badano mi oczy oftalmoskopem * u Piątowskiego. On mię pociesza. Mam 
febrę i kaszel suchy. Ostateczny to już chyba sąd życia nade mną.

Jedynym promyczkiem światła w tym mroku otchłani cier-
1 W autografie omyłkowo: 31 września. * W autografie: znudziło.

230
DZIENNIKI, TOMIK XX

II!
pień był list Wiktora Gomulickiego. W „Powszechnym Tygodniku" wydrukuje on mój 

ładny szkic.
Wackowi dyktuję moją nowelę pt. Zdrajca. Będzie -to liche, bo i jakżeż może być 

inaczej?
Całe wieczory przepędzam leżąc na wznak z oczami okrytymi kompresami. Płonie 

świeca przyćmiona zieloną zasłoną. Dyktuję zdanie po zdaniu — monotonnie i 
nudnie, bo nie umiem wyrzucać ex abrupto pięknego stylu. Cenię teraz dopiero 

Wacka miarą jego godną i wiem, że przyjaźń — to słowo wielkie i bynajmniej nie 
czcze.

Helenka pisała — doniosłem jej, że ślepnę, i teraz... listu nie widać.
Takimi drogami idzie się do mądrości...

Czytał mi Wacek Gumplowicza Socjologią * i Kariejewa Hist. pad. Polszi *.

16  października   (środa).
Dziś, gdym chory, znużony i nadmiernie smutny wlókł się na obiad do restauracji, 

dojrzałem w księgarni na wystawie „Tygodnik Powszechny" i moje nazwisko w 
szeregu autorskim. Wacek kupił ten numer (2) i czytaliśmy mój szkic pt. Ach, 

gdybym kiedy dożył tej pociechy...* W Gomuiicki obciął końcowe wyrazy, wskutek 
czego utwói wiole na wartości stracił.

Jest to jedyny promień w życiu pełnym smutku. Chory, wiecznie chory i gotujący 
się na śmierć, pędzę dnie w rozmyślaniach samotnych. Zaczynam doznawać 

rozdrażnień, szczególniej w noce bezsenne, które zdwajają i potrajają się teraz. 
Pisać dla chorych oczu nie mogę, marzę więc tylko i szeregi utworów jak w 

kalejdoskopie rysują się w gorączkowej imaginacji.
Pisały do mnie Helena i p. Celina. Hela proponuje mi rendez-vous w Radomiu, 

Celina prosi o listy. Na wszelkie listy odpisuję lakonicznie, zacichną więc 
prawdopodobnie. Bóg wie kto ofiaruje mi teraz przyjaźń i miłość — nie mam

WARSZAWA, 1889
231

tylko słów życzliwych od tej, dla której stworzone było moje serce. Umrę jak 
wielki grzesznik, nie pojednany z nią.

18   październik a.
Mowy Kołłątaja*, Historia Lelewela, Kariejew, Socjologia Gumplowicza, Smoleński 

[ego] Szlachta*... Rzeczy wysłuchane w czasie leżenia na łóżku. Obok łóżka stos 
lekarstw na oczy, jodoformowej gazy, sublimatu, kompresów, waty, maści bel-

ladonowej *... O, jak straszne pędzę życie. Nie wychodzę już z pokoju i 
wszystkie moje choroby pogarszają się. Pieniędzy nie ma zupełnie, a „Głos" w 

listopadzie dopiero nowele moje drukować zacznie. Szedłbym już jak orzeł i miał 
kawałek chleba, gdyby nie choroby.

Jest moc jakaś, która mi broń życiową z rąk przemocą wyrywa...
22   paźdz.   (wtorek).

Mniej więcej od pięciu dni rozpoczął funkcjonowanie w życiu naszym ekstrakt 
nędzy. O obiadach — ej — ani mowy! Redakcja „Głosu" nie ma zwyczaju płacić tak 

dalece, że prezes Leon wydarł dziś Potockiemu rubla dla mnie. Warto w tych 
czasach pisać artykuły wstępne!

W niedzielę byłem u okulisty Ziemińskiego, byłego szefa szpitala dr 
Gałęzowskiego w Paryżu. Ten zaordynował mi kuracją, która ma mię wrócić na łono 

żywych... Rękę sam kauteryzuję *, sam opatruję i czekam końca z miną [i] 
uczuciami chorego pawiana. Kuracja drą Mazarakiego idzie tak wolnym krokiem, że 

czasami dostaję diablich rozdrażnień. Tymczasem można by już wstawać z grobu. 
Wasilewski odwiedził mię. Jest to już un homme de lettres *... Poszukiwany! Był 

u mnie wczoraj p. Teodor, szwagier in spe* Ech, gdy patrzę na tę kupę gnoju, 
jaka mię przygniata — śmieję się z życia...

12  listopada   (wtorek).
Tydzień temu „Tygodnik Powszechny" drukował moją Ele-

ittSM:. fl^iffiń tvV*W
WIŚ

232
DZIENNIKI, TOMIK XX

gią *, utworek dosyć niczego. „Głos" jeszcze szkiców nie zaczął i licho wie, 
kiedy zacznie. W ogóle głosowicze obrażeni są na mnie: nie bywam w redakcji, nie 

chodzę na proszone wieczorki do Popławskiego ani do Hłaski — zresztą Wasilew-ski 
powiadomił ich zapewne o absenteizmie * we mnie socjalizmu... U Wasilewskiego 

byłem w Bagateli *, gdzie on funkcje kustosza Muzeum Etnograficznego pełni — 
wraz z całą paką kiełczan. U państwa Leonów byłem raz w jakimś interesie — 

zresztą siedzę w moim pokoju. Od tygodnia jadam obiady u Jasia Z.* za 
korepetycje czy lekcje udzielane jego siostrze. O godzinie piątej wieczorem 

wychodzę na włóczęgę po mieście. Oczy mię po dawnemu bolą; nic, litery jednej 
czytać nie mogę. Ręka zagoiła się zupełnie, boli jednak.

Wiele pisałbym teraz o życiu moim, o książkach, jakie przeczytał mi Wacek, o 
zamierzonych utworach — ale pisać nie mogę.

Helunia pisuje do mnie aż za często: naznaczała mi w Radomiu randeiks, ale nie 
pojechałem tam; pisze zresztą po dwa i trzy listy na tydzień, zapewniając mię, 

że szaleje z miłości ku mnie. Nie odpowiadam.

Dziś pisałem list do p. Anieli Rzążewskiej, wdowyl po Aerze. Pani Ż. * chce, 
abym tam jechał na kondycję. Może pojadę i umrę zapewne w głuszy Podlasia.

Dziś kleję szkic z życia Zygmunta G.* zaczei priięty. Niecenzuralny szkic. O 
Zygmuncie nic tu nie pisałem — a szkoda. Och, jakże gorzkie stało mi się życie!

Bem podobno dostaje bzika. Co się zaczyna dziać na tym padole płaczu? Niech w 
mroku tym pochwalone będzie jedno imię — ojczyzny... Wszystko inne wiatry 

podarły i łzy kamieniem idące przepłakały. Smutno, straszliwie smutno...
26  listopada   (wtorek).

Tydzień temu pani Aniela Rzążewska zaprosiła mię listow-
1 W autografie: wdowie.

WARSZAWA, 1889
233

nie na nauczyciela syna jej (rs. 300) *. Mam wyjechać l grudnia. Tymczasem...' 
ręka po zagojeniu się całkowitym rany próchnieć w dalszym ciągu widocznie 

zaczyna. Nieznośny, nieopisany ból szarpie mię aż w ramieniu i łopatce, i — co 
najgorsza — konieczność trzeciej operacji zabija mię moralnie, odbiera możność 

pracy i wyjazdu do Łysowa. Jestem zgnębiony, zgnieciony duchowo, cierpię. Nieraz 
ogarnia mię rozpacz straszna, gdyż widocznie spróchnieję cały. }

Wczoraj z Leonem Wasilkowskim byłem u drą Piotra Chmielowskiego w interesie 
odczytu w rocznicę listopadową. Dziwne wrażenie sprawiają organicznicy nawet z 

zacięciem tak radykalnym jak Chmielowski. Uczony i basta.
Dziś spotkałem się z Potockim (Bohuszem). Szkice moje znowu mają wejść na stół 

redakcyjny.
— Duża u was bieda? — pyta Bohusz.

— He-hej, panie redaktorze, „HM B CKasice CKasaTb, HM ne-POM oriMcaTb..." *
— Czemuż nie piszecie?

— Czemuż nie drukujecie mi szkiców?
— Popławski chwalił — popchnę, zobaczę...

Nędza przechodzi wszelkie europejskie pojęcie; obiady pożeram u Jasia Z. — poza 
tym czasami piję herbatę. Oczy mię bolą ciągle. Śmierć nadchodzi, lecz ja pragnę 

roku tylko jeszcze życia w spokoju. Napisać muszę książkę, gdzie wypowiem, że 
historia mego czasu była przedmiotem mego badania i bólu mego serca.

Helunia napisała do mnie „ostatni" list. Zarzuca mi przeróżne zbrodnie — Bóg z 
nią.

Socjalizm spółczesny Laveleye'a *, Nad Niemnem Orzeszkowej*, Barzykowski (tom 
III), Pisma Hełtmana*, Szczedryn (Za rubieżom, Piostryja pis'ma, Satiry) *, 

Uspienski Szkice *.
Zmieniam się, myślę, tworzę — i umieram oto w nędzy ducha...

234
DZIENNIKI, TOMIK XX

3  grudni a. Łysów  na  Podlasi u.*
Wczoraj w nocy przyjechałem tu, aby odpoczywać po burzach, a może... aby umrzeć 

wśród nieznanych ludzi, których kochałem od dawna. Kraj unitów, kraj prawosławia 
dziś, kraj chłopskiego Moskalom oporu. Jeżeli znosić będę tu wiele szlacheckich 

przykrości, to mam nadzieję tę jedne, że będę w możności poznania tego ludu, 
niedoli którego minstrelem być od lat tylu pragnę. Chęć do rysowania w dzienniku 

mych życiowych przygód tracę powoli z tej przeważnie przyczyny, że mało pisać 
dla chorych oczu mogę.

Łysów — majątek duży, kilka tysięcy morgów, z lasami, gorzelnią etc. Pp. 
Dobrzyńscy — należą do rodzaju Bogdań-skich *, pani Aniela Rzążewska — zajmie 

wiele stronic w tym dzienniku, kto wie, może za wiele...
Ostatnie dnie w Warszawie przepędziłem dosyć wrzawli-wie. Byłem kilkakroć w 

redakcji „Tygodnika" i zostawiłem tam ładny utworek — Pocałunek*, który z 
cenzuralnych względów zapewne światła dziennego oglądać nie będzie. Byłem w 

„Głosie" i w ostatni (niedzielny) wieczór — na „Rocznicy powstania 
listopadowego".

Prezes Leon urządził obchód dosyć wspaniale w sali Instytutu Gimnastycznego*. 
Facetów studentów było około 40, Ja rozpocząłem wieczór odczytaniem Apoteozy ••- 

wiersza na cześć Mickiewicza*. Następnie miał odczyt pre::es O kierunkach 
polityczno-spolecznych. Rzecz była wybima i opracowana, pisana jednak z tą 

szczyptą zimna i sarkazmu względem patriotyzmu, jaka mrozem przejmuje serce. 

Wszczęły się spory, z których wyniosłem mniemania pocieszające. Źle, ostatecznie 
źle — nie jest. Ojczyzna nie umiera! Godną jest uwagi rzeczą, że pewien młody 

człowiek inteligentnie i konsekwentnie bronił... pracy organicznej. Obaj z 
Wackiem mówiliśmy mało, choć Leon z duszy pragnął wciągnięcia nas w dyskusją i 

atakowania zbiorową siłą socjalistów, jakich było kilkunastu. Mówił dużo Dm.* i, 
co mnie w najwyższe wprawiło radosne zdumienie, serdecznie o uświadamianiu ludu 

na
ŁYSOW, 1889

235
gruncie li tylko patriotycznym, z pominięciem budzenia instynktów ucisku 

ekonomicznego — mówił starszy Plm.
— Weźcie wy pod uwagę to, że na jakie milion diabłów będę ja w średniozamożnym 

chłopie łechtał interesy żołądka? Powiedzcie — na co? Czyż nie lepiej mówić mu o 
wrogu-Mos-kalu, o ucisku patriotycznym; czemu nie mam budzić nienawiści do 

Moskala, dlaczego nie mam unaradawiać jego myślenia — tym więcej, że grunt 
podatny znajdę, ja sam z chłopów jestem, znam... Gadajcie, nie zgadzacie się, a? 

— tło-maczył mi, wepchnąwszy mię w kąt sali. Doczekał się tego, że mu się 
rzuciłem na szyję. Z kwaśną cokolwiek miną prezes powstać musiał, gdy Dm. wniósł 

toast na uczczenie pamięci Kościuszki.
Wypowiedziałem Redutę Ordona. Przyjęto ją oklaskami, przez pewną grupę tylko 

rzuconymi nieszczerze.
W złotej zgodzie rozstawaliśmy się z większością zebranych. Piękną chwilą 

żegnała mię Warszawa. Wróciliśmy z Wackiem do domu o drugiej w nocy. Wiatr ze 
śniegiem hulał po ulicach. Nie spaliśmy przez całą noc, gadając na długie 

rozstanie. O szóstej wśród zimna, zawiei, huku wiatru siedzieliśmy w dorożce 
dążąc na dworzec Terespolski. Pamiętam na moście chwilę, gdy przytulaliśmy się 

do siebie z zimna i pod wpływem tej bezgranicznej przyjaźni, jaka nas łączy. Co 
za smutna była chwila: w ciemnym półzmroku zawiei rysowały się niejasno postacie 

tragarzy, woźniców od fur frachtowych, słychać było krzyki i wołania ginące w 
wichrze, z Wisły ciągnął chłód ścinający krew. Zawinięty w swe nie-watowane 

palto, jakie odziedziczył po mnie, unosił się Wacek nad widocznym tryumfem 
naszych myśli, nad tryumfem, jaki dostrzegał w zebraniu nocnym. Ja nie widziałem 

tryumfu. Ja mało dobrego widzę w ogóle.
Z dworca Terespolskiego poszedł piechotą pożyczyć rubla od Zygmunta G., ponieważ 

brakowało mi cokolwiek pieniędzy. Dziwny człowiek ten kocha mię bardziej niż 
Helena, bardziej niż Helunia, bardziej niż Celina. Ubrał się w moje ka-

236
DZIENNIKI, TOMIK XX

losze i poszedł piechotą na Chmielną ulicę... Wrócił, gdy już siedziałem w 
wagonie.

Wieczorem tego dnia przywlokłem się do Łysowa. Stąd do Siedlec jest mil pięć...
9   grudnia   (poniedz.).

Wczoraj byłem z wizytą u państwa doktorów F. w Patko-wie *. Pani doktorowa jest 
rzadką kobietą, z którą mogę mówić przyjemnie. Ja nie znajduję zupełnie 

przyjemności w rozmowie z kobietami. Wszystkie wydają mi się wysoce głupimi. Z 
panią doktorową nie mówi się o rzeczach mądrych, lecz o rzeczach wszystkich. 

Dowodziłem jej konieczności epiku-reizmu w życiu.
— Kto nie ma żadnych obowiązków, może rozumować w ten sposób — mówiła z 

drastycznym półuśmieszkiem.
Pani doktorowa jest jasną blondynką z wiecznie dobrym uśmieszkiem na ustach i 

przeciągłym sposobem mówienia. Pozwala całować swe łapki maleńkie w chwili 
pożegnania — długo i czule. Zresztą, co mię obchodzi pani doktorowa?

Wszakże codziennie mam przed oczyma — wtedy nawet, gdy idę spać, gdy zamykam 
oczy, gdy leżę bezsennie — mam w mózgu wyryte, otulone w radość rozmowy 

wieczorne i gorące wejrzenia wielkich i płomiennych, mądrych i namiętnych oczu. 
Dziwne wspomnienia nie to Heleny, ale uczuć dla Heleny zsiadają się w duszy jak 

dawno wyparowane krople. Co to będzie? Wszystko w życiu bezmyślne, wszystko bez 
sensu...

Naprzeciwko mojego okna ciągnie się płaszczyzna, oddzielona ode mnie parowem, 
dalej ciągnie się wieś, a pośrodku jej — cerkiew moskiewska.

Rossija, czistaja Ruś' — o pięć mil od Siedlec. Chłopi mówią po moskiewsku w 
połowie wsi, w drugiej połowie (katolicy) po polsku. Rezultat łatwo 

przewidziany. Pisać nie mo-

ŁYSOW, 1889
237

gę, a rozsadza mię powieść i dolewa życie do artystycznej czary krople goryczy 
przepełniające zawartość... Żal mi tego ludu!... I taki tu spokój, tak straszny 

spokój, podczas gdy przewala się najstraszniejsza z kart historii: 
wynarodowienie..

Studiuję prace Aera, męża pani Anieli, i poznaję z jej opowiadań historią 
emigracji lat ostatnich. Nareszcie mam możność obcowania z kobietą wyższego 

pokroju, z kobietą myśli większych, przyjaciółką Prusa, Kaczkowskiego, Wł. 
Mickiewicza, Duchińskiej, Lea, Chmielowskiego, Konopnickiej itd. Co z tego 

będzie?
Codziennie wieczorem siedzę w salonie, gdy ona gra prześlicznie godzinę, dwie, 

codziennie mówię z nią dużo, nadzwyczaj dużo, o rzeczach, które zawracają mi 
głowę, codziennie dzieje się wiele rzeczy zbytecznych... Co z tego będzie?

10 XII (wt).
— Czy widział pan kiedy „kwiat lotosu"?

— Powieść panny Rodziewicz? *
— Nie... kwiat lotosu? Pan wie, co znaczy w przenośni?...

— Nie wiem.
— Ha, ha... Musi pan być bardzo wrażliwy?...

— Zaczynam nim być od pewnego czasu...
— Czy to tajemnica?

— Nie wiem jeszcze, ale się dowiem. Mam zmysł spostrzegawczy.
— Ciekawa jestem...

— Czy odróżnię flirt w wyborowym gatunku?
— Flirt — od czego?

— Od złudzeń i marzeń... moich.
Socjalizm podobny jest do wody. Jeżeli pragniesz z bałwanem jej walczyć — 

wypłyniesz, wyszedłszy jednak już na
238

DZIENNIKI, TOMIK XX
brzeg spostrzeżesz, że jesteś przemokły aż do szpiku kości, i znalazłszy się 

wśród ludzi suchych wytykany będziesz palcami: mokry, mokry!
I tworzą się dzieje lat ostatnich, podobniejsze do poematu, do epopei... niż do 

życia na ziemi... pod ich wpływem całe pokolenia rodzą się i rosną z aureolami 
na czołach... z krzyżami na piersiach krwawymi... z pragnieniem męczeństw i 

ofiary... pod ich wpływem wszyscy znoszą na stos palącej się ojczyzny do 
ostatniej koszuli i do ostatniego dziecięcia.

Póki się żyje, cierpieć potrzeba, lepiej więc cierpieć dla przekonań, niż z 
duszącego milczenia i weszłych wewnątrz oburzeń.

Rachunki T. I (1866) *l
II   grudnia   (środa). List odkryty Wacka:

W ostatnim numerze „Głos" drukować zaczął Z dziennika. I. Psie prawo *. 
„Tygodnik" dotąd nie wyszedł.

Wacław
A więc naprawdę, panie Stefanie, według słów pani Anieli stajesz się literatem.

Kwiat lotosu M. Rodziewicz i Bez dogmatu Sienkiewicza poruszają wielkie kwestie 
religijne, poruszanie których przyprawia mię o śmiech. Sądzę, że pisze się to 

dla chleba tylko. Czyż to tak ważne? Na próżno zresztą mówilibyśmy o tych 
ideach: świat idzie swoją drogą...

Tymczasem mnie, odzwyczajonego od tego gatunku idej i zagrzebanego duszą w 
ojczyźnie i jej celach, wciągają na opuszczoną dawno drogę rozmowy z panią 

Anielą. Nie mogę wyrozumieć, co ona myśli. Zdaje mi się, że rządzi się salonowym 
skeptycyzmem, („duchem XIX stulecia"... Czyta np. Buckle'a...

1 W autografie omyłkowo: 1886.
ŁYSOW, 1889

239

W sąsiedztwie, u państwa F., mieszka nauczycielka*, nadzwyczajna postępowiczka, 
czytująca li tylko „Prawdę". Pani Aniela subtelnie z niej szydzi badając 

jednocześnie mój sposób myślenia; ale niełatwo wyrozumieć takiego jak ja żółwia. 
W gruncie rzeczy — najzupełniej jest mi obojętną rzeczą, czy wierzę w Boga, czy 

w paznokieć dużego palca u nogi.
Zacieśnia się między nami przyjaźń, znajdując wyraz dla siebie wtedy 

szczególniej, gdy dziadzio i babcia nudzić nas przestaną. Wtedy mówiemy o 
literaturze i literatach. Robi się coś ze mną: czasami wypowiadam moje plany i, 

zapatrzony w czarne, smoliste oczy, mówię zbyt wiele... Trzeba zapłacić 
haracz...

14 XII (sobota).
Wstałem dziś rano o zmroku, wdziałem futerał i poszedłem w pola. Dosłownie w 

pole. Po zmarzniętej skorupie śniegu, zapadając co chwila, gubiąc kalosze i 
dając się szarpać na wsze strony wiatrowi, skakałem jak zając z zagona na zagon, 

unikając głębokich bruzd, gdzie wiązłem w zaspach. Pies Bukiet, nowy mój 
przyjaciel, poprzedzał mię. ^W szczerym polu, ukryty w zaspach śniegowych, 

otoczony murem kamiennym z nie spojonych głazów — czernieje cmentarz. Odsunąłem 
z wysiłkiem zardzewiały wrzeciądz starych wrót i wszedłem. Stoi wiele krzyżów 

próchniejących, wysokich. Pośrodku wznosi się Ikapliczkaj z ledwo ociosanych 
drewien, szara ze starości; żelazny, przekreślony krzyż na jej szczycie pochylił 

się na bok, okna powybijał wiatr czy kamienie, drzwi zamknięte na wielką 
pierwotną kłotkę... Nagrobków tam nie ma — wyższe tylko zaspy tu i tam wznoszące 

się pod krzakami każą się domyślać, że tam śpią chłopy umarłe. Na jednym z 
krzyżów na czerwono pomalowanych, białą olejną farbą wypisane, stały słowa: 

„Kpecry TBoeMy no-Eopwc yMep B Anpejie 1888 ro^a." Gdzie indziej
DZIENNIKI, TOMIK XX

widniała żółta blacha z napisem: „Sflecb noKOMTca <E>eo,n;op MsaHOBUH 
MwKajłjioB, KpecTtHHHH flepeBHM JlbicoB — CKonnaji-ca" itd.*

Pod murem śnieg się zbił w zaspę formując szczelinę nie okrytą. Przegląda tam 
żółty jak wosk pia^ej^świeżejjnogjły^. Stanąłem nad nią i oddawałem się porywom 

bezsilnej rozpaczy... Przechodził nad nią, nad ona mogiłą — wiatry zimowy, nie 
mówiąc jej o lepszej doli "na zTeml^teJTpTźeklętej przez Boga... W dali 

czerniała wieś, niebieskie dymy znaczyły się wstęgarńTńa szarbmeWesEIm' niebie, 
różowa ze złotym krzyżem cerkiew zdawała się uśmiechać i czarować wzrok...

15 XII (niedziela).
— Czy pomodli się pan za nieobecnych?

— Nie umiem modlić się skutecznie.
— Pan zapewne wcale nie umie.

— Owszem, do pięknych czarnych oczu...   -
— Lepiej w takim razie być ateuszem.

Zaczynają dławić mię dawne choroby: oczy, ręka i... tego... jak się zowie... 
tryperek przypomina o swyra istnieniu. Atmosfera gorączki, dreszczów, smutku 

chorobliwego przesiąkać mię zaczyna. Gdyby nie pani Aniela — nudziłbym się 
bardzo. W salonie jednak zapominam o chorobach. Byłem z panem Wacławem * w 

kościele, a następnie w Patkowie u pani doktorowej. Pani doktorowa spała jednak 
jeszcze, po-marudziliśmy więc o polityce z panami sąsiadami — Grodzic-Tcim ł 

Kopciem — i wrócili na obiad do domu. Przesankowa-łem się wiorst parę — a i to 
coś znaczy.

W Warszawie wychodzą moje szkice, dziś drugi już zapewne wyszedł na światło 
dzienne — List miłosny*; ja ich nie oglądam i nieprędko widzieć będę. 

Niecierpliwi mię to bardzo. „Tygodnika" mi Gomulicki nie przyseła, nie wiem 
więc, czy Pocałunek wyszedł — mój śliczny Pocałunek, który

ANIELA Z DOBRZYŃSKICH RZĄZEWSKA
ŁYSÓW, 1889

241
powinien mi zyskać troszeczkę, okruszynkę sympatii u tych czytelników, jacy 

„Tygodnik" mają.
19 XII (czwartek).

Do nikogo nie piszę, nawet do Helenki, której żal mi nawet trochę: nie wie 
mojego adresu, a pisała mi, że zabije się, jeśli nie doniosę jej, gdzie 

jestem... Nie zabiła się pewno, ale zawsze smutną jest doznana obojętność i 
pogarda. Pragnę wyjechać do Warszawy na dni parę dla leczenia się.

Tymczasem czytam dużo, a raczej słucham czytania mojego obecnego lektora, p. 
Wacława D. Szkice i opowiadania Aera robią dobre jwraż®?^ nieraz. Był to 

patriota dobry, lluśza" zacna. Pani Aniela dała rnTcTcf czytania mnóstwo listów 
pisanych do Aera; czytałem więc listy Konopnickiej *, hr. St. Tarnowskiego, Zyg. 

Kaczkowskiego, Kraszewskiego, Asnyka, Ro-manowicza, Ochorowicza, Duchińskiej 
itd. Najwięcej, bo około 40 listów, Kaczkowskiego; czytałem je z nadzwyczajnym 

zajęciem, pisane są bowiem w epoce wyjścia na świat Teki Nie-czui* (od 1882—84). 
Kaczkowski często wyjeżdża z Paryża, Aer zaś zarządza całym wydawnictwem Teki — 

nieustanne tedy listy i zlecenia. Rzeczy osobistych prawie tu nie ma: Kaczkowski 
z całą otwartością wypowiada swe poglądy, szczególniej polityczne, zwierzenia 

literackie, plany dzieł nowych. Zajmują go niewymownie fakta polityczne, z 
każdym słowem niemal Bismarcka się liczy, uważa na Hurkę i pluje złymi ślinami 

na stańczyków. Nigdzie może tak pysznie stronnictwo to nie było wydrwione jak w 
listach Kaczkowskiego. A jaki on w listach tych walny chłop! Zbliża się do Jeża.

Proszę dawać przyjezdnym z Warszawy tyle egzemplarzy Teki, ile wezmą — a może 
Panu się uda znaleźć przez jakiego warszawiaka sposób przemycania jakich paruset 

egzemplarzy. To by było rzeczą bardzo ważną. I tu tegoż szukam, może znajdę. (Z 
Wiednia 83).

Teraz pisać trzeba rzeczy patriotyczne, bo nie masz wątpienia, że jak przyjdzie 
do zaburzeń pomiędzy Austrią i Rosją, to sprawa polska na jaw wypłynie — a na 

taki wypadek potrzeba koniecznie, aby Polacy stanęli
16 — Dzienniki t. VI

242
DZIENNIKI, TOMIK XX

duchowo na wyższym stanowisku, niż to, na którym ich postawili stań-czycy. 
Pokorne cielę tylko w stajni dwie matki ssie, na scenie politycznej jest całkiem 

przeciwnie, tam tanie mięso — psy jedzą. (Z Gasteinu 24 sierp. 83).
21   grudnia   (sobota).1

Nigdy nieszczęście nie uderzyło we mnie ze straszniejszą siłą jak wczoraj. 
Otworzyła się ranka jak łebek szpilczy w zagojonej ranie. Prawa ręka zaczyna mię 

również boleć. Trzecia operacja jest nieuniknioną, a czwarta itd. — w 
perspektywie. Jutro jadę do Warszawy. Zaledwie odrobiłem 14 rs., jakie wziąłem 

naprzód, brać więcej nie chcę, bo może to już śmierć mię woła.
Wszystkie, wszystkie naraz myśli — zważyć i logicznie ułożyć trzeba w jednej 

chwili. Oczy mię bolą, zdaje mi się, że dostanę influenzy, w Warszawie nie 
będzie Wacka, Kosinski nie robi w tym czasie operacyj, po operacji wrócić tu 

trzeba w tydzień z całym aparatem szpitalnym, jodoformem, karbolem, sublimatem, 
bandażami. Zdaje mi się, że się nad głową moją pali jakiś ogień, kiedy indziej 

słyszę, jakby mię ktoś wołał po imieniu, śniło mi się dziś, żem zwariował, coś 
się rwie...

A zresztą — cierpię na pierwsze zjawiska miłości nowej.
W takich oto nocach bezsennych, w takie}' dmach" strasznych marzę o powieści 

mojej, o jednym excelsior* mojego przeklętego życia.
26X11 (czwartek). Łyso w.

W niedzielę rano pojechałem do Patkowa Pruskiego, stamtąd z p. Kopciem do 
Siedlec. W Warszawie stanąłem na dziewiątą w wieczór. Wacka nie było już: 

wyjechał przed godziną. W zimnym naszym pokoju przepędziłem noc bezsenną. 
Pamiętać ją będę... O, Boże!

Następnego dnia rano poszedłem na Warszawę. Przez posłańca kupiłem „Głos" z 
początkiem moich szkiców. Druko-

1 W autografie omyłkowo: 22 grudnia.
ŁYSOW, 1889

243
wane dobrze i starannie, ale kiedy nastąpi ciąg dalszy, nie wiem, gdyż w 

redakcji nie byłem. Gomulickiego nie zastałem również. O drugiej byłem u 
Sieragowskiego. Wprowadzał mi kateter * — co miłą jest bardzo rzeczą. O czwartej 

u drą Ki-jewskiego. Poczciwy mój doktor żałował mię bardzo. Ponieważ nie mogłem 
zostać w Warszawie, robił mi więc opera-cyjkę na trzeźwo. W prawej ręce 

trzymałem miseczkę, podczas gdy on przeciął mi nożyczkami spory kawałek skóry na 

dłoni, sondował ranę, wprowadził tam łyżkę i zaczął excohlea-tionem*. Nie 
drgnąłem, nie skrzywiłem się i nie wydałem głosu. Dziwił się mojej mocy i 

cierpliwości. Jestem z tego dumny, bo mógłbym porządnie umrzeć pod nożem 
śledczym — za ojczyznę.

O szóstej u drą Ziemińskiego. Badanie oczu oftalmoskopem, wywracanie powiek, 
słowem, badanie w ciągu godziny co najmniej.

Dziwny jestem człowiek. Męczeństwem fizycznym i moralnym był dla mnie ten dzień, 
a jednak nie mogłem uronić łzy nad moją niedolą, nad tego rodzaju niedolą, że 

grozi mi konanie w ciągu jakiegoś czasu na chorobę gorszą niż suchoty i syfilis, 
bo na próchnienie wszystkich kości — a tymczasem jeden wiersz z Pana Tadeusza 

wywołuje we mnie zwykle szalony płacz...
I znowu była noc bezsenna i myśli, te myśli potworne, jakby chorobliwie 

spuchnięte, straszne jak rana, idące z przemądrą logiką jedna za drugą ze 
spokojem. Nad ranem usnąłem krótkim snem ludzi bardzo cierpiących, snem, który 

jest jak słowo matki litościwy, który jest dobry nad wszelkie określenie, który 
jest zesłańcem niebios. Obudziwszy się popędziłem na dworzec Terespolski i 

wróciłem na dwunastą do Siedlec.
L W Siedlcach nająłem dorożkę jednokonną i ruszyłem. Wielki ruski koń zaprzężony 

w hołoblę * rwał z kopyta, małe saneczki kute mknęły po gładkiej, ujeżdżonej 
szosie. Były to dobre godziny tej jazdy. Zapomniałem o wszystkim, zamieniłem się 

na
244

DZIENNIKI, TOMIK XX
artystę. Oto nasuwa się Jaśosypany śniegiem, we mgłę owinięty, ciemnopopielaty i 

dziwnie fantastycznyTNIebo nie przegląda przez zwarte gałęzie, tylko nieruchomo 
grupują się jedne obok drugich biało-zielone gałęzie. Brzozy ubrane w szron 

podobne są do tych drzewek, jakie mróz na szybach wyciska, a świerki, nie 
wiedzieć czemu, przypominają dawno gdzieś widziane piękne kobiece głowy z 

włosami osypanymi pudrem. Cicho w lesie. Wiatr tam nie dostaje się. Gdy 
wyjeżdżamy z lasu — nadchodzi zmrok zimowy: szare prawie zupełnie niebo nagle na 

nieblesEo^śTę barwi, niebieścieje śnieg, stare, biedne, samotne, suche topole 
przydrożne pogrążają się w ten żywioł. Pędem mijamy wieś szlachecką z ładnymi 

dworkami, do strzech prawie zasypanymi śniegiem. Ot, zaczynają migać światełka w 
oknach. To wigilia... *W miasteczku, gdzie popasam, piję w żydowskiej izbie 

najpotworniejszą herbatę, bo zmarzłem w mym jesiotrowym futeraliku. W pierwszej 
izbie dwu szlachty zagonowej gadają podpiwszy. Z żarłoczną ciekawością 

podsłuchuję i podpatruję ich. Szkoda, że już nie będzie czasu ich odtworzyć...
Jedziemy znowu; w polu przejmuje mię wiatr. Otulam się pledem p. Anieli. Noc 

czarna, wicher dmie — nic nie wi lać...
Dokąd ja to jadę? Sam jeden w tym polu, chory, umierający, bez nikogo na kuli 

ziemskiej... Gdy przyjadę, skrzywią się może.
Ot — Łosice. Migają daleko światełka: wszędzie wigilia, każdy chłop u swego 

domowego ogniska. Ja tylko jeden, wyklęty... Pustka w duszy, nędza, stek chorób 
śmiercią grożących i jednego nie już serca, ale ręki pomocnej. Tylko zaczynają 

iść znowu myśli, myśli, myśli... Och, Boże!...
Brnąc po głębokim, nie utorowanym śniegu, dojrzałem wreszcie aleję łysowska, 

czerniejącą w polu białym. Gdy zajechałem, była wigilia/ Poznałem panny Helenę i 
Annę Nie-pokojczyckie, Litwinki z Kobryńskiego, jakie przyjechały na święta do 

Ł., doktora Tomasza F. *, panią D. *, państwa K. *, śmiałem się, byłem 
dowcipny...

ŁYSOW, 1889
245

Czarne oczy patrzały tajemniczo: wróciłem tu na ich rozkaz...
29 XII.

Wczoraj dwu doktorów F. radziło nade mną. Mam pić tran i kreozot, wstrzykiwać w 
ranę balsam peruwiański i subli-mat, pić mleko i jeść mięso, a ostatecznie robić 

operacją. Chciałbym wykręcić się pani Anieli od tych wszelkich leków, dostać 
suchot galopujących i niechby mię raz diabli wzięli. Ale nie puszcza pani moja. 

Dobra. Szkoda, że ją spotkałem w końcu życia: żal mi będzie umierać z myślą, że 
ona tu jeszcze zostaje. Wszystko dawne — uciekło w przepaść zapomnienia, nowe do 

serca wchodzą uczucia i śmierć idzie nazbyt wolno.

Gdzie moja marzona sława?,*
30 XII (poniedziałek).

Rozmyślania o śmierci w dwudziestym piątym roku życia,/ starość, zgrzybiałość 
fizyczna w młodości...

Nogi obiedwie bolą mię bardzo w stawach, prawa ręka rychło puchnąć zacznie. Noce 
bezsenne, ach, te noce pełne widziadeł, rozmyślań, przewidywań, przypuszczeń, 

zmartwień, chwil rozpaczy i nieczułego na nic spokoju!...
Pisałem do Helenki i do Ignacego Trepki z zawiadomieniem, że przenoszę się do 

wieczności, z prośbą o nabożeństwo żałobne ze świecami i aksamitnym katafalkiem. 
Powinni w imię mojego herbu — skruszyć kopią, jestem bowiem ostatnim z rodu, 

bezpotomnie schodzącym. Wyprzystojniałem ostatnimi czasy tak dalece, że mogłaby 
z czystym sumieniem kochać się we mnie nawet Wisnowska. Nie kocha się jednak 

nikt. Ile ich było! Helena, Maniusia, Michalina, Helenka, znowu Maniusia, 
Celina... Gdy wszystkie zaczną w różnych kątach kraju płakać — co to będzie za 

wielki płacz! A Lucy! Zapomniałem o Lucy... Śmiech bierze...
Pani Aniela rozbita jest nieszczęściami tak jak ja, jest jed-

246
DZIENNIKI, TOMIK XX

nak w płomieniach nieszczęść tak lekkomyślną — jak ja. W Meranie, w Szczawnicy, 
Zakopanem, Nałęczowie —, bawiła się w febliki i opowiada mi o nich z homerycznym 

spokojem. Niezdolny jestem pokochać jej, choć mógłbym dla niej cierpieć wiele i 
bardzo bym tęsknił po rozstaniu. Śmieję się, gdy dwuznacznie wabiemy ptaka 

miłości bez wiary w możność jego przybycia, drwię z jej oczu ślicznych, gdy 
obiecują mi czary. Bawmy się na krawędzi mogiły! Czasami wśród motylkowatego 

flirtu, wśród wesołej do upojenia gawędy, wśród pociągania się ku sobie oczu i 
rąk — i mnie, i jej krzywią się usta podłym znudzeniem rozpaczy;

12   stycznia  90 r.
W tych dniach jadę na operacją do Warszawy. Żyję w strasznych męczarniach duszy 

i ciała. Wiem już bez złudzeń i bez przesady, że nie pożyję dłużej nad kilka 
miesięcy — któż wie? — może tygodni...

• Piję tran z rozkazu-paiiL.AnielLLJcocham się woniej bez jej rozkazu. Całym 
moim szczęściem w życiu obecnym jest to, że mogę ją całować po rękach. Mówię bez 

przesady, że nieraz marzę tylko o tym, aby iść do niej, za nią, być przy niej, 
aby uciec od siebie i myśli.

— Ach, gdy noc nadchodzi — co za rozpacz mię ogarnia!
Czemuż+^czemu,^ czemu nie mogę umrzeć ?a ojczyznę^ czemu nie zadają mi tych 

katuszy Moskale, czemu nie męczą mię za czyny spełnione? /-
Processus zygomaticus * próchnieć zaczyna, górna szczęka również. Wyłusknienie 

tych kości przyprawiłoby mię o ślepotę, a i tak sama ona przyjdzie...
Ale duchem jeszcze żyję, jeszcze: excelsior]

18   stycznia   (piątek). Siedlce.
Czekam na pociąg w hotelu. Czas się wlecze, a chciałbym, by uchodził prędzej. 

Męka czekania na wypełnienie etapów tej drogi ponurej — ohydną mi jest ł 
nieznośną. W Łysowie

SIEDLCE, 1890
247

przeżyłem szereg dni, o których nic się powiedzieć nie da prócz tego, że były. 
Jest to jak czarna gromada myśli piekielnych, jaka przyciska piersi.

Z panią Anielą zaszedłem bardzo daleko — do pocałunków w skroń i policzek, czego 
nie spodziewałem się nigdy. Pamiętam w tej chwili jej prześliczne oczy i pąsowy 

aż do skroni policzek i śliczne ręce, jakimi opiera mi się na piersiach. Była to 
rozkosz... Ona jedna na ziemi może mię kochać i może będzie kochać, może 

nawet... kocha. Głupstwa piszę, zdaje się, ale co mię to wszystko obchodzi.
— Będą się tu za pana, za szczęśliwy powrót, za szczęście modlić serdecznie. 

Musi pan wierzyć w modlitwy takie — mówiła mi dziś raniutko, gdy wstała, aby mię 
pożegnać. Słodkie jej ręce leżały na moich ustach.

Wczoraj wracaliśmy późno w nocy karetą na saniach z Pat-kowa. W budzie było 
ciemno, rękę^ejTf^ylriaTeln~w^oicrrprźez całą drogę, doznając lekkiego uścisku. 

Jedyna była chwila wolna od cierpienia. Dała mi swą fotografią, „abym mógł się 
do czego modlić", i zapewniła, że wierzy w moją miłość.

Dziwnie zręcznie umiem kłamać, tak zręcznie, że tego rodzaju kobieta jak p. 
Aniela, flirtantka wszystkich Europy wód, kobieta świata — traci świadomość 

sytuacji i rumieni się jak panienka na wspomnienie o mnie, nie umie w 
towarzystwie wielu osób ukryć swej sympatii, szuka mię oczami, szuka rozmów ze 

mną i zazdrości...
Helenka przysłała mi swą fotografią, opatrzoną w długi i ładny list miłosny. 

Stylu dziewczyna nauczyła się ode mnie dobrego. Co miałem za ów list i ową 
fotografią! Niesłusznie, bo nie lubię nawet Helenki.

Tęsknię za rozmowami z tobą, śliczna wdowo... Ach, jak przyjemnie z nią 
rozmawiać! Tak też robiemy w ciągu całych wieczorów.

20  styczni a. WWarszawie. Doktor Matlakowski oświadczył, że próchnieje kość 
szczę-

248
DZIENNIKI, TOMIK XX

kowa — proces wędrowania tuberkułów odziedziczonych przeze mnie po matce szerzy 
się po kościach — na próżno by więc robić operacje miejscowe: jod pić, tran, 

kreozot, kefir, mleko, kefir, jeść i czekać... Czego czekać?...
Pamiętam tę godzinę, kiedy szedłem od doktora Faytta do Matłakowskiego, mając w 

uszach słowa: operacje nad szczęką i ręką, leczenie, kuracja, słowem, trwać 
musi... trzy miesiące. Trzy miesiące w szpitalu. Matlakowski wybawił mię od tego 

jego konserwatywną kuracją, z której prawdopodobnie oślepnę.
Nie przepędza się bezkarnie głodowych dni: jest organizm mój po prostu 

zagłodzony, a tam dziedziczne tuberkuły doko-nywują reszty.
Pół roku jeszcze życia, pół roku, pół roku, pół roku!

Jakże strasznym jest mój żal za życiem, aie-za--życiom •no— wet^leez -za—sztuką. 
Nic nie czuć, nie rozumieć — umrzeć mając lat 25 i duszę w płomieniach, w 

porywach, w ogniach twórczości! O, rozpaczy!
Gdy oślepnę — zostaje mi samobójstwo, bo nawet do zbrodni politycznej, do 

zabicia Hurki będę niedołężnym. W tej nieustannej męczarni, w tej katordze myśli 
—- z dziką, z przerażającą plastyką zjawiają się w każdej niemal minucie moje 

typy, moje utwory, moje ukochane utwory...
Wczoraj z Kar.* złożyłem wizytę Marianowi Bohuszowi. Chciał mię widzieć... 

Zastaliśmy go w łóżku, w prawdziwie nędznym łóżku, okrytego futerkiem. Pokój 
nędzny, na czwartym piętrze, w ciemnym korytarzyku. Trzy krzesełka o pięchi 

nogach, bochenek nie dojedzony chleba, marny stoliczek, dwie marynareczki na 
gwoździkach zawieszone, pleciona szafka ze stosami ksiąg jak mszały...

Wstał brodaty Bohusz i oświadczył mi, że chce ze mną przeprowadzić dysputę 
akademicką.

— Bien... eh bien...
WARSZAWA, 1890

249
— Dlaczego pan utrzymywałeś, że nie można pogodzić socjalizmu z patriotyzmem? 

Jest to właśnie troglodytyzm patriotyczny *: zruszczenie ze sobą niesiecie... 
Jakim sposobem? Czyż socjalizm nie godzi się z patriotyzmem uczciwym?

— Jak jaki!
— Co — jak jaki? A jakiż pan chcesz mieć socjalizm?

— Ja nie chciałbym żadnego, choć wiele jest gatunków.
— Nie rozumiem. Ja mówię o tym, że socjalista Polak zawsze tu w kraju może 

działać skutecznie, skuteczniej niż we Francji. O cóż panu idzie?
— Idzie o to, że na Podlasiu np. niepodobna nie bić w łeb socjalisty. Tam zdarza 

się czasami, że chłop umęczony karami za wiarę — przechodzi na prawosławie sam, 
dobrowolnie. Ja, jeżeli mam uczciwość w sercu, winienem krzepić jego duszę 

katolicką.
— W imię czego? Zadaj sobie pan pytanie w imię czego? W imię jakiejś grupy 

etnicznej (!)...? Ja ze spokojem patrzeć mogę na wynarodowienie Podlasia, a za 
lat piętnaście, gdy ta choroba minie, gdy będziemy mieć do czynienia z chłopem 

już ruskim, wtedy...
— Wtedy weźmiemy się do niego socjalistyczną metodą... Ale tu leży różnica 

socjalizmu z patriotyzmem: serce by pękło patrzeć na wynarodowienie.
— Myślisz też pan sercem, nie rozumem. A według mnie, jeśliby dziś cokolwiek na 

Podlasiu robić, to tylko na gruncie ekonomicznym. Sam się pan zabijasz: 

wyzyskuje chłopa pan, ksiądz, Żyd, Moskal. Buntuj go przeciw nim wszystkim — i 
ot, co — masz grunt czysto kosmopolityczny. Gdyby dziś wybuchła tam zawierucha, 

jakakolwiek zawierucha, choćby ju-denheca — można by z tego korzystać. Niechby 
urządzili jakieś bezrobocie...

— Jakież to bezrobocie, gdzie...
— No, jakąś organizacją, jakąś gromadę... A księży wyzyskiwaczy by kilku warto 

wyrżnąć...
— Moskali nie?

fe-r ^sjiJ-Ji'-^. •"'
250

DZIENNIKI, TOMIK XX
j.

— Cóż zrobisz z Moskalami? Sam pan mówisz, że wynarodowienie idzie ku Warszawie 
— Warszawkę diabli wezmą, co? Hę, hę, hę... Żydów by, Żydów turnąć! * Oświatą na 

nich nie oddziałasz, na chłopów za dwieście lat, jak mówi Dyga-siński... Więc 
jedno jest: na gruncie ekonomicznym — przeciw panom, Żydom, księżom i Moskalom 

burzyć, rozrzucać książeczki: Ojca Szymona* np.
Coś mnie targnęło za serce. Wstałem. Gadał jeszcze z godzinę o Żydach, dowodził 

konieczności wygnania ich i wychodził z tej zasady, że wszczepieni są jak klin w 
naszą narodowość! Logika wspaniała!

Prosił o napisanie historyjki ucisku na  Podlasiu  i  obie- N cywał wydać ją 
litograficznie, prosił o korespondencje do „Głosu", o współpracownictwo itd.

Wyszedłem chory, bardzo chory...
23   stycznia   (czwartek). W  Łyso wie.

Wczoraj w nocy wróciłem.
W poniedziałek wędrowałem jeszcze po Warszawie od doktora do doktora. O 

pierwszej z południa byłem w redakcji „Głosu", gdzie miałem odebrać honorarium 
za nowelę. Kasjer redakcji i redaktor de facto, pan Hł&sko, obsypał mię potokiem 

komplementów, istnienia których nic przypuszczałem w tym państwie socjalizmu. 
Mówił, że nowele moje są znakomitymi utworami, że Dygasiński umyślnie 

przychodził do redakcji dla dowiedzenia się, kto to tak wybornie maluje lud, że 
umyślnie cenne te prace redakcja zachowywała na koniec roku, aby „Głos" sprawiał 

dobre wrażenie, że on, pan Hłasko, w imieniu redakcji błaga mię o dalsze 
współpracownictwo — i że cenzura nie puściła całkowicie drugiego obrazka pt. 

List miłosny, że zanotowano mię w cenzurze, jako autora niebłagonadiożnawo *, i 
że trzeci zaledwie szkic — Zapomnienie przy nowym cenzorze, może być, będzie 

zamieszczony w „Głosie" *. Pierwsze Psie prawo poobrzyn^no w cenzurze tak, że 
formalnie wyrżnięto prawie wszystko. To

ŁU441II ,.l i HMIlill
ŁYSÓW,  1B90

251
powiedziawszy, pan Hłasko policzył wiersze mej noweli i wręczył mi rs. 8 

(wyraźnie ośm!). Wątpię, czy komu płacą tak szczodrze. Są to pierwsze pieniądze 
zarobione na literaturze, nie licząc „Tygodnika Powszechnego", jaki wyseła mi 

pan Gomulicki w drodze honorarium.
Fotografowałem się, aby pozostawić po sobie pamiątkę tym, „co mogli pokochać 

serce moje dumne..." * Wprawdzie takich nie ma prawie, lecz1 są udający miłość. 
Pal diabli!

Przywiozłem ze sobą kosz lekarstw, na które wydałem wszystkie niemal pieniądze. 
Na próżno!

25 I (sobota).
Pani Aniela przed kwadransem odjechała na kilka godzin do Patkowa. Pozwoliła mi 

odprowadzić się do końca alei. Wyborną jest tajłuda na saniach: można się 
zasłonić przed całym światem i całować wUsta, w usta prześliczne, 

najśliczniejsze na kuli ziemskiej. Wczoraj się sport ten zaczął wieczorem, po 
odjeździe pani doktorowej F. Zła moja krew zawrzała, gdym ją przyciskał 

bezsilniejącą z każdą minutą do ust... Dziś nie broniła już ust wcale. Tak 
szybko minęliśmy aleję!

Dzień prześliczny. Na śniegu świeżo upadłym tarza się ciepłe słońce, pola widać 
jasnobiałe na wielkiej dalekości aż do lasów niebieskich, jakby w jesieni. 

Ciepło i wesoło. Ileż bym dziś czuł szczęścia w piersi, gdybym był zdrowy! Ale 

oto oczy bolą... Za kilka tygodni wszystko się skończy: oślepnę. Cóż znaczą 
rozkoszne pocałowania w koralowe usta?

Z pokoju pani Anieli, gdzie najczęściej siedzę, roztacza się ogromny krajobraz. 
Dwór stoi na tarasie wysokim na kilka-naściejokci.   Z okna- widzieć 

można^grcSBnie dTugą aleję" grabową, dzielącą stary, zapuszczony, dziki, czarny 
ogród na dwie połowy; aleja ta zbiega po pochyłości wzgórza i dźwiga

252
DZIENNIKI, TOMIK XX

się znowu pod górą, na której wyciągnęła się wieś ozdobiona cerkwią. Brązowe 
drzewa ogrodu pociągają wzrok i wtrącają myśli w pusty kraj smutku. Jedyną 

ozdobą są dwa wielkie świerki, stojące na straży ogrodu. Za ogrodem chaty, 
chaty, chaty... Dym nad nimi wije się wysokimi słupami, jak dym ofiary Abla... 

Śnieg je zasypał i jakby z ziemią zrównał. Czasami tylko między tymi białymi 
wzgórzami przesuwa się człowiek czarny.

Tam dalej pole, na którym słabo zarysowują się ślady zagonów, gruszki 
osierociałe tu i tam — i las, jak obręcz ściskająca to koło. Cicho i pusto. Lecz 

nagle, gdy pogrążasz się w zadumie rzewnej z Czołem przyciśniętym do szyby okna, 
rozlega się w ciszy tej dźwięk, jeden, drugi, trzeci, przeszywa powietrze jak 

krzyk rozpaczy, jak wołanie o pomoc, uderza cię w serce jak ostrze noża: k' 
wieczernie zwoniat w cierkwi...*

Nad polską wsią ukrytą w głębi lasów ten dźwięk... O, chaty, chaty...
— Les cabanes...* — mówi pani Aniela.

„Wynarodowienie do Warszawki się zbliża, co? Hę, hef hę..." — mówi p. Bohusz.
28 I (wtorek).

Nazwałbym zawracaczem gitary każdego, kto przed dwoma dniami utrzymywałby był, 
że to tak będzie. A jednak... Tak było: w niedzielę wieczorem miała miejsce 

pierwsza miłosna poza. W zimie nosi się pąsowe flanelowe majteczki i wysokie do 
kolan, nawet za kolana, kamasze włóczkowe. Co za boskie biodra!

Wczoraj rano daną mi została moralna nauka, następnie instrukcja co do schadzki. 
Nie myślałem, aby to tak było!...

O jedenastej w nocy ubrałem się ciepło, wziąłem kij w rękę i poszedłem. Noc była 
diabelnie ciemna, wicher dął z piekielnym wygwizdywaniem, drzewa mię biły po 

twarzy idącego przez ogród po śliskim lodzie, deszcz ze śniegiem zacinał. 
Przeszedłem przez sztachety dzielące ogród od po-

ŁYSOW, 1890
253

dwórza i znalazłem się w tyle dworu, gdzie nigdy jeszcze nie byłem. W jakimś 
zagłębieniu muru miały być małe drzwiczki, nie mogłem ich jednak dojrzeć w 

ciemności. Macając rękami wynalazłem nareszcie. Nacisnąłem klamkę — ustąpiły, 
skrzypiąc diabelnie. Znalazłem się w jakiejś sionce: głową dostawałem do sufitu 

i wyciągając ręce dotykałem zimnych ścian. Natrafiłem znowu na jakieś drzwiczki 
i otwarłszy je, wszedłem na zimny korytarz, ciemny wściekle i wybrukowany 

jakimiś starymi płytami marmurowymi, między które zapadały nogi. Stanąłem, nie 
wiedząc — co dalej. Nareszcie, wpatrując się w przeciwległą ścianę czy 

przestrzeń, dostrzegłem światełko przedzierające się dziurką od klucza. 
Zapukałem. Dały się słyszeć cichutkie kroki: poznałem jej kroki. Drzwi się 

otwarły i stanęła w nich moja Angela— cała w płomieniach. Weszliśmy na korytarz, 
gdzie stałem, a stamtąd do jakiegoś pokoiku mającego małe i osłonięte okienko. 

Nie było tam ani łóżka, ani nawet stołka. Usłałem posłanie z mojego futra, jak w 
chacie Eskimosa, i rzuciliśmy się na nie z radością, że jest nareszcie i takie. 

Świeca stała na ziemi. Aniela broniła się przez chwilę, potem oszalała niemal w 
tym uścisku. Jak żyję na tym padole płaczu i bałamucę cnotliwe niewiasty, nie 

widziałem i widzieć nie będę takiej namiętności, takiej boskiej namiętności. Co 
za bez-wstydność w pieszczeniu, co za szepty i pocałunki, jaka sztuka dla 

sztuki!
Toteż to już i ostatnie w życiu...

30  stycznia   (czwartek).
Wczoraj chodziliśmy na .spacer w_pjustą aleję grabową w ogrodzie,. Dziwny huk w 

gołych konarach i suclryeh gałęziach zdawał się śmiać okrutnie ze słów kłamanej 
miłości, jakie ja mówiłem i jakie rumieniąc się mówiła pani Aniela. Ach, jakie 

puste jest serce moje, jak już stoczone przez robaki, jak nie można wierzyć jego 
porywom! Przed kilkoma dniami, nim mi się oddała, byłem niemal pewny, że się ko-

254
DZIENNIKI, TOMIK XX

cham; wczoraj — z ukrytym śmiechem najgorszego cynizmu mówiłem frazesy, o jakich 
wiem z doświadczenia, że podobać się muszą, wypróbowane frazesy miłosne.

Podle, podle, podle!...
/ Głupie są kobiety, nawet tak niebywale światowe, tak wy-/ flirtowane, tak 

czysto high-life'owe jak p. Aniela. Czymże je można złudzić? Lada zgrabnym 
kłamstwem../' Żałuję złudzeń moich, wiem bowiem, że po drugim, trzecim rendez-

vous zbrzydnie mi ta piękna i jeszcze będzie mi gorzej i ciemniej, niż było.
Samotność, piekielnie ciemna, nieprzebyta samotność, wieczna i posępna!

2   luty   (niedziela).
Nadmiar namiętnych uniesień sprowadza do serca gorycz i znudzenie, sto razy 

gorsze od braku kobiet. Dzieje się to wtedy nawet, gdy miłość jest prawdziwą — 
cóż dopiero mówić o flircie, który   nie wiedzieć jak i kiedy   zamienił się w   

somatyczny   szał...   Ciągle   jesteśmy   razem,   nieustannie \ całujemy się i 
dusiemy w uściskach, nie ma kąta, fotela, po- / koju, gdzie nie powtarzałoby się 

to samo . Chodziemy iiie--raz dwakroć dziennie na spacer w grabową i lice, aby 
tam okłamywać się, na zimno znużonymi ustami  przysięgać miłość do grobu...

Jest w człowieku ogromny kawał świni. Bo z kobietą tak inteligentną, tak znającą 
świat, z którą można prowadzić rozmowy mające pożytek w sobie, mówić o 

głupstwach, wyciągać z niej pornografią, jeśli tak powiedzieć można, mogąc mówić 
o Szekspirze mówić o spodniach i babskich majtkach — nie jestże idealnym 

świństwem?
Kilka dni temu zaproszony zostałem na pogrzeb staruszki,

której nie znałem nawet, pani D. Jechałerr^jz panią Anielą
w zakrytym szczelnie powozie. Wesoła była jazdanTTTak na-

•'miętnej   kobiety nie   widziałem jeszcze i  chwalić Boga,  że
jedna tylko jest może taka.

ŁYSOW,  1890
255

Czytam Rachunków tom czwarty z 68 r.*, przeglądam prace nie wydane Aera, pisane 
jeszcze za czasów jego uniwersyteckich i późniejszych, ogromny rękopis marnego 

studium o Mickiewiczu, listy pani Anieli miłosne i niemiłosne, czasami nawet 
dziobę po okruszynce noweletkę moją pt. Typ.

Nic moje zdrowie się nie polepsza, czekam niemal już ze spokojem końca, bawię 
się, dowcipkuję — aż miło.

Pani Natalia ma dziś przyjechać... Pamiętam nasz powrót z kościoła do Patkowa, 
gdy otulaliśmy się jakimś pledem -— ja ją, a ona mnie. Była wtedy daleko 

łaskawszą, niż myślałem o niej. Pani doktorowa ma mój szacunek, czemuż nie 
miałaby posiadać serca? To zdobywa się tak łatwo: dość otworzyć nóżki. A bardzo 

ładna jest pani doktorowa.
W Patkowie Pruskim poznałem jninósiwo szlachty. Jest ona lepszą niż w 

n~aśzyTH~1nfakowskim lub sandomierskim województwie, choć nie przekracza 
zwykłego aż nadto szablonu. Trochę tu więcej rozumu, rozsądku i taktu. Nie 

poważy się żaden dobrze wspomnieć o chłopie, obojętną im jest unia i 
wynarodowienie — sami jednak mają trochę więcej ciekawości i wolą mówić o 

poważnych rzeczach niż o koniach, jak to ma miejsce w naszych Oleśnicach, 
Kurozwękach etc.

5 II (środa). '
Sam nie wiem dobrze, co się ze mną dzieje. Świat moralny wewnętrzny, którym z 

przyjemnością zajmować się można czasu zdrowia, w warunkach moich ustępuje na 
plan drugi, zatraca się i ginie. Cóż to wszystko warto w porównaniu z konaniem 

fizycznym?
Z p. Anielą przeżyliśmy w ciągu tygodnia całe miesiące, całe lata. Taka szybkość 

musi sprowadzać wyczerpanie. Po jakiego diabła człowiek się babrze w takie 
rzeczy? Śliczny

256
DZIENNIKI, TOMIK XX

mógł być stosunek na metę daleką — obecnie zbliżenie takie, nie ustając, 
przyprawiłoby nas o znudzenie nieopisane. A jednak jest to może jedyna kobieta, 

która może kochać z cicha, z daleka, kochać poświęceniem, siebie całej ofiarą, 
rozkoszą służenia i potrzebą cierpienia. Jak zmienił się nasz stosunek!... 

Szkoda, szkoda! Obecnie ja jestem wyrocznią, mogę rozkazywać, jestejow^kochanym. 
Zauważyć się da, że kochamy dotąd, póki jest w przedmiocie miłości naszej coś 

niedostępnego, choćby jedna jakaś tajemnica serca; powiedzieć by można, że 
kochamy w kobietach tajemniczość ich. Same sobie winny, jeśli za wcześnie 

ciekawość naszą zaspokoją. Czyż nie tak — Angelo?
6 II (czwartek).

Prześliczny dzień. Drzewa całego ogrodu bielą się od szronu. Ubielony nim las na 
końcu pola wydaje się niższym niż zwykle. Gdy wiatr poruszy wierzchołkami drzew, 

sypią się białe kryształki migocąc w słońcu. Świerki na dziedzińcu kołyszą się 
wraz ze szronem i, Bóg wie czemu, przypominają jakąś serdeczną piosenkę 

Skowrona...
Miejscowy nauczyciel wiejski — Timosza — ma mię skarżyć do jakiegoś urzędu za 

przebywanie na Podlasiu *. Niechaj skarży. Chciałbym przy końcu życia zaznać 
pieszczoty z ręki Moskali/O, jakże pragnę męczeństwa z ich ręki! Rodzi się w 

duszy nagły a nieustanny popęd wyzwania ich i wycierpienia tej miary męczarni, 
jakiej zasługuje szlachetność duszy mojej. Pragnę, do upojenia pragnę wylania 

oburzeń i nieznośnych pogard dla nich, wyrzucenia z duszy gnijących gnojów 
wstrętu i nienawiści, wyskrobania i ekstyr-pacji tego miliona na dzień boleści, 

jaki się wchłania tu co dzień, patrząc na wynarodowienie ludu, na upodlenie i 
upadek moralny klas przemożnych i na brutalną przemoc, chodzącą w biały dzień.

NATALIA Z DOBRZYŃSKICH FAYTTOWA (ZDJĘCIE Z LAT PANIEŃSKICH)
]

i
ŁYSOW, 1890

257
Patrzę i słucham, i dowiaduję się powoli — a robi to wszystko takie wrażenie, 

jakby związano człowieka, rozpruto mu żyły, wysączano krew — ot, i tam, gdzie 
ona zapulsuje, gdzie drgnie wena — pilni felczerzy badają dobrze, otwierają nową 

ranę i tę podłą, zastygłą, skrzepłą, nieżywą, plugawą krew wyciskają 
urm'ejętnie.[...]

11 II (wtorek).
Z panią Anielą przychodzi nieraz do dysput politycznych i społecznych. Staram 

się załatwić je szybko z tego względu, że pani A. jest arystokratką. Czasami 
jednak słowa goryczy wyrywają się same wtedy, gdy słuchać trzeba napaści 

poniżających usta tego, kto je wygłasza — na lud podlaski. Daw-niej szanowałem 
patriotyzm arystokratyczny, obecnie przybyło mi bólu i z tego względu, że gardzę 

tym patriotyzmem. Dla nich dobry jest nacjzeJtojkJKutamjkjJonieważ „dla szlachty 
ma szacunek — on sobie tylko chłopów dusił i ciągnął na prawosławie: ale to 

trudno..."
Pan Wacław bywa np. u popa miejscowego, a ten darowuje mu na pamiątkę „Chołmskij 

Narodnyj Kaliendar'" *, gdzie podane są święta katolickie na sposób moskiewski i 
są rozprawy nawracające katolików... Przynosi również Ziznie-opisanije 

Impieratoia Aleksandra * i (hańba pisać) syn szlachecki czeladzi dworskiej, 
pisarzom i ekonomom to czyta i tłumaczy; nie przez podłość, ale przez głupotę.

Proboszcz K. w Niemojkach bierze za pogrzeby od chłopa po 30 rubli, wyzyskuje 
wszelkimi sposoby, siedząc na pieniądzach; nie zapłaci 50 rubli kary, woli nie 

święcić np. na Wielkanoc szlachcie i chłopom, choć mu nikt tego nie bronił. 
Natomi^5tjproboszcz,którego imię z miłością tu piszę, vksr~S~z~p~f~yV gl e r z 

Gorelb— nie boi się wywiezienia,
17 — Dzienniki t. VI

258
DZIENNIKI, TOMIK XX

nie boi się kary pieniężnej, pójdzie na Sybir. Żyje jak apostoł w jednej 
sutannie, zasilany przez parafian, głosząc jawnie, że nie odepchnie unity, gdy 

ten doń przyjdzie na spowiedź, że nie posłucha nikogo, prócz głosu sumienia. U 
niego kościół w niedzielę oblężony, unitów schodzi się moc taka, że żandarmi 

rady dać sobie nie mogą.

— Co mi zabiorą? Tej jednej sutanny nie zabiorą. Dusza — bo,ża. Z nią pójdę i na 
Sybir. Chcecie, panowie — mówił na pewnym zebraniu — mieć święcone, przyślijcie 

po mnie. Ja się nie boję pana naczelnika. Wywiozą — pójdę przynajmniej czysty...
Cześć, chwała, pozdrowienie!

W niedzielę zaszedł do mojego pokoju pisarz prowento-wy — chłop ogromny, wąsaty, 
lat pod czterdzieści, istny ko?, los w butach do jajek. Pan Wacław 

nadowcipkowawszy się o dziewczynach wyszedł.
— Proszę pana, nigdy my to się już nie weźmiemy do tego plugastwa?

— Do jakiego to plugastwa?
— A jakież tu jest inne psubractwo, jak nie te, psia jego mać... — Pokazał na 

cerkiew błyszczącą z de. i. •— Jak tak dziesięć lat jeszcze pójdzie, tak na nic, 
na nic; chłop, proszę pana dobrodzieja, nie wytrzyma, zmięknie. Ja to czytałem w 

jednym kalendarzu krakowskim, że tam radzą nad tym w Krakowie, ale jak nie 
widać, tak nie widać, a tu psubrat gniecie na amen... To by trza bić, nie 

czekać!...
— Gdyby nie te diable ich powstania, wszystko by dziś było inaczej, ani tych 

prześladowań, ani tych podatków — mówi pan D. * W podatkach źródło patriotyzmu 
wielkich panów.

Gdyby można to uogólnić,  gdyby można powiedzieć,  że
ŁYSOW, 1890

259
złość i nienawiść powstańcza wsiąka głębiej, do pisarzów prowentowych i od nich 

ciec będzie coraz niżej; gdyby można raz na rok około dnia trzeciego maja marzyć 
na jawie, że pójdzie i rozpłodzi się nienawiść, wyciągając noże z ukrycia, 

kłonice i widły, gdyby można raz nareszcie zaznać rozkoszy w piastowaniu 
nadziei, że się krew wyleje za nią...

12 II (środa).
Z wolna i nieznacznie otaczać mię zaczynają fale mistycyzmu dziwnego w swej 

treści. Wierzyć zaczynam w wielką, biblijną moc ofiary jednostkowej na 
odkupienie gromadnej całości. Wierzyć zaczynam w rozkosz, jaką przynosić musi 

męczeństwo z ręki wrogów ojczyzny. Wierzyć zaczynam w chrystusostwo życia, w 
naśladowanie Husa, w naśladowanie wygnańców naszych. Och, bo czyż nie wygnaniem, 

pełnym po brzegi nostalgii do umiłowanej, do wyśnionej ojczyzny, jest życie 
nasze? Dziwne się w tych czasach dzieją rzeczy z pozytywistami wczorajszymi...

Cnoty, więcej cnoty w codziennym życiu!
14 II (piątek).

Właśnie wieczorem tego dnia, w którym o południu pisałem: „cnoty, więcej 
cnoty!..." — powtórzyło się to samo, co było 27 stycznia. Nie jestże to podłość? 

Nikt nie może przeczyć, że kobiety są winne swego upadku. Ja chcę być uczciwym i 
namiętność kiełznać, ale czy ona nie powinna być silniejszą jeszcze przez takie 

niszczenie jej energii? Kobieta powinna być silniejszą, niż jest w biernym swym 
oporze. Gdyby to uchodziło, plunąłbym sobie co dzień rano, w południe i na 

wieczór w oczy. Udaję już tylko i to nędznie udaję jakąś miłość... Rad bym 
jednak wcale nic nie udawać i oddać się pracy. P. Aniela kocha mię do znudzenia, 

do egzaltacji, robi mi sceny zazdrości (eheul) o doktorową... Nie darmo jestem 
„ładnym chłopcem"... Mam pani Anieli fotografią z Merami. Otrzymałem ją na 

spacerze do lasu, pod-
J7»

DZIENNIKI, TOMIK XX
czas którego milczałem i miałem chęć ze złości chodzić na czworakach. Dziś 

jestem znowu słaby, zły, podły, świnia...
16 II (niedziela).

Ziemia martwa, ziemia skrzepła...
Młode życie by jej wrócić,

Jarzmo lodów by z niej zrucić,
Nie dżdżu łez, nie westchnień ciepła •

Ognia trzeba, ognia trzeba,
Z piekła, gdy nie można z nieba!

Potrzeba pieśni rozpaczy, Straszliwej jak bezdeń piekła, Co by pierś ziemskich 
tułaczy Dopóty kąsała wściekła — Poty, aż plemię skarlałe Od bólu wściecze się 

całe.

Aż ta wściekłość w kształt piorunu Spróchniałym zatrzęsie światem, Krwi go 
obmyje szkarłatem... Piorunu trzeba, piorunu! Niech pół ziemi w proch obróci, A 

niech reszcie wolność wróci!...
R. ZMORSK •

Otrzymałem od pani Anieli listy ciekawe: Kraszewskiego, nowe Kaczkowskiego, 
Asnyka, Konopnickiej, Chmielowskie go, Romanowicza, Wł. Mickiewicza, Meyeta, 

Zatheya, Estrei-chera, Sarneckiego, Sulimierskiego, Ed. Chojeckiego. Najcie-j 
kjawsze zawsze Kaczkowskiego z 84 roku.

Czytam poezje Zmorskiego. Dzielny chłop!
17 II (poniedziałek).

Wczoraj jeździłem „na pączki" do Patkowa z panią Anielą. W powozie — o, 
rozpaczy! — znowu to samo. Przebierasz, Stefeczku, już miarkę!... W powozie, 

podczas przechylania się
?o,-7 ie-/

ŁYSOW, 1890
261

na wyrwach fatalnej drogi... Śmiech bierze i gorsza bierze jeszcze złość. A pani 
doktorowa darowała mi wczoraj tyle wejrzeń marzących. Czy i ona myśli kochać się 

w tej lichocie, jaką jestem? Paluszki jej ściskały mię tak serdecznie...
Ta moja obecna „pani Davis" * gotowa wyssać ze mnie życie. Dwa razy — tam i na 

powrót. To nadto i to świństwo. A zresztą będą jeszcze jakie następstwa...
22 II (sobota).

Rozkosze i przyjemności, dopóki je goniemy, uciekają przed nami; gdy zechcemy je 
porzucić — zaczną gonić za nami...

Dopóki trwało bałamucenie — opierała się, kiedy ja, jak wszyscy zresztą noszący 
spodnie, uciekam od niej za dziesiąte drzwi — stara się mnie przyciągać. Biedne 

są kobiety: mogą wtedy dopiero narzucać swe uczucia, gdy zostały zbałamucone, 
czyli gdy są już niemiłe; mężczyźni narzucają się wtedy, gdy im to sprawia 

rzeczywistą przyjemność — w przededniu. Aniela jest piękną, inteligentną i dobrą 
kobietą, podobała się, była kochaną będąc uczciwą kobietą; upadła w ramiona 

takiej dopiero chorej moralnie żaby, jaką ja jestem. Dziwnie jestem sprytny!
Niejednokrotnie, gdy znudzony jej rozmową, jej pieszczotami, jej spojrzeniami i 

cukrowymi słowami, wstaję, aby dać poznać, że mi jest obojętną, czuję taki 
serdeczny żal, jakbym uderzył w twarz dziecko. Muszę wtedy znosić jej spojrzenie 

żałosne, rzucane mi z gorzkim wyrzutem niemym, zza łez.
Tylko człowiek moralnie chory może popełniać tego rodzaju kazirodztwa duchowe: 

zbałamucić dla 'samej przyjemności bałamucenia, zrujnować kobietę, sprowadzić do 
stóp swoich — i nie być w stanie nawet śmiać się z tej hecy, lecz czuć gorzką 

boleść, współczuć jej, a nie być w możności ofiarowania jej jednego ciepłego 
pocałunku. Na próżno mówią o fizjologii tylko w miłości. Są tu uczucia, których 

brak w stosunku bliskim mści się na nas okropnie.
262

DZIENNIKI, TOMIK XX
Na takie oto doświadczenia wyczerpałem serce. Strach pomyśleć, że nie zostawię 

po sobie dobrego wspomnienia w sercu żadnej kobiety, które... kochałem.
To powiedziawszy przystępują z całą i rzetelną przyjemnością do wspomnienia o 

kilku bytnościach w Ł. pani doktorowej. Nie kocham pani doktorowej, tej ładnej 
wniebowstępu-jącej pani Natalii. Podpba mi się i ma takie nóżki, że... Jezus! 

Dla tej to przyczyny wpatruję się oszalałym z. beznadziejnej miłości wzrokiem, 
gdy się zjawia, mówię z nią i pieszczę wzrokiem. Gdyby jej można dostać, 

dostawałbym chętnie, a później — znowu rozpacz! Wieprz sentymentalny^
P. Zygmunt Sarnecki, redaktor „Światu" w Krakowie, pisał, że oczekuje na moje 

nowele. Tymczasem ja napisałem dotąd jedne lichą nowelkę pt. Niedobitek* i to 
nie do „Światu", lecz do Warszawy. W każdym razie pisać muszę. P. Aniela pomaga 

mi w zbieraniu materiałów do kwestionariusza.Judowego. Taki to będzie i 
kwestionariusz! YiTkażdym razie pomoże mi do napisania jakiegoś szkica 

etnograficznego.
Pisać mogę obecnie tylko we dnie; wieczorea piszę ołówkiem na dużych arkuszach 

papieru z zamknięiymi oczami. Wiersze włażą na siebie, litery na litery! Taki to 
i literat: sam się często nie może przeczytać.

25 II (wtorek).

W niedzielę zgromadzeni ad hoc obywatele podlascy poddany sobie mieli do 
rozpatrzenia kwestionariusz ludowy z prośbą o wyjaśnienie niektórych kwestyj im 

jedynie wiadomych. Jeden z nich jest doktorem, drugi sędzią gminnym, trzeci zna 
lud dobrze.

— Tu są takie pytania, jak to: „jak się zapatruje lud na powstanie 63 roku" — 
winszuję sobie! Nie, ja tego nie tknę!

ŁYSÓW, 1890
263

— Wiecie, panowie, to jest znowu to samo, co było przed powstaniem!
— To powstańcze sztuczki!

— Znamy to, znamy! Caca, caca!
— Nie, stanowczo, żadnych wskazówek — to prowadzi do powstania i basta!

6  marca   (czwartek).
Wysłałem do redakcji „Światu" w Krakowie dwie nowelki: 1) Pocałunek *, jakim 

zachwycała się moja śliczna pani doktorowa, i 2) Niedobitek, jakim nikt się nie 
zachwycał. Podpisałem się fantastycznie Stefan Omżerski. Prosiłem listownie 

Wacka o odebranie z przeklętego „Głosu" nowelki ślicznej Zapomnienie* i 
przesłania jej do „Ogniska". Czy co z tego będzie — diabli raczą wiedzieć.

10 III (poniedz.).
Do czego to już doszło — wstyd pisać. Schadzki, schadzki i schadzki! Tego 

rodzaju kobiety nie miałem jeszcze przyjemności widzieć. Jeżeli poprosić, by 
zdjęła majtki — w tej chwili zdejmuje majtki; jeżeli chcieć, by się ułożyła w 

pozie czarującej — układa się w tak czarującej, że aż krzyż boli. W sobotę... 
Jestem wściekły. A doktorowa — ten mój anioł, nie przyjeżdża, aby me parszywie 

rozwiedzione myśli oderwać od tej Messaliny.
Być zdolnym do obrabiania jednej damy i zachwycania się najbardziej 

platonicznego niebieskimi oczami drugiej, z jedną się wyniszczać, trzymać ją na 
kolanach i marzyć z przymkniętymi powiekami o tym, ażeby, gdy przyjedzie tamta, 

pocałować ją w rękę czulej, ażeby zdobyć się na odwagę uściśnienia jej paluszków 
przy pożegnaniu — to sztuka.

Polska i Rosja w 1872 r. przez Radcę Stanu*. Pamiętnik chłopca Edmunda de Amicis 
*.

264
DZIENNIKI, TOMIK XX

Zmorskiego Poezje (Wrocław) *.
Na Ukrainie Sowińskiego *.

O6pycume/iu JlaHCKoń*.
Bez dogmatu Sienkiewicza (tom I) *.

Hist. powst. list. Barzykowskiego (tom IV).
Nie wydane studium Aera o Mickiewiczu.

Konopnickiej W piwnicznej izbie*.
Tyle przesylabizowałem ostatnimi czasy. Same fatałaszki i marnostki. Prześliczny 

jest Pamiętnik chłopca. Ot, to pisarz! Ot, to poeta, ot, to człowiek! Czytam 
również w rannych godzinach ze słownikiem, gdy mniej mię oczy bolą, Numa Rou-

mestan Daudeta*. Pierwsza książka po francusku.
12 III (środa).

Zdobyłem się na odwagę, oświadczyłem się doktorowej i... zostałem przyjęty. Co 
za śliczny był wczoraj wieczór! Przyjechała około ósmej sama, bez nudnego 

doktora, a zabawiła do dwunastej. Byliśmy tylko we troje, gdyż państwa „starych" 
obojga nie ma. Aniela strzelała oczami za mną i śliczną Natalią jak żmija, ale 

mimo to „uhopyłem" * minutkę, aby zbliżyć się, gdy siedziała ślicznie rozparta w 
fotelu obok fortepianu. Jej cudna, delikatna, podobna do serca talia w 

aksamitnym staniku odrysowywała się na b słym tle. Poniosłem małe rączki do ust.
— Co pan robi, co pan robi, co pan robi?!

Wówczas nachyliłem się nad białą szyją, którą poeci tak słusznie nazwali liliową 
— i zacząłem pić „słodycz ustami pełnemi" *. Później, gdy nadchodząca Aniela 

spłoszyła z powiek złoty sen szczęścia, mówiliśmy dwuznacznymi zdaniami:
— Więc pan utrzymuje, że można będąc mężatką broić?

— A czyż to „brojenie"?
— Początek...

— I koniec zapewne.

— Według mnie, kobieta powinna itd.*
ŁYSOW, 1890

265
Według mnie, pragnąc mieć chwile zadowolenia szczerego, bez wyrzutów sumienia, 

potrzeba bałamucić mężatki i doprowadzać znieprawianie do pierwszego tylko 
pocałunku — i halt. Co za przyjemny jest rumieniec i pomieszanie, i subtelne 

frazesy, mówione dla zagłuszenia bicia serca... Słuchajcież, ja, stary łajdak, 
wyznaję z pokorą, że nad rozkosze pieszczenia się namiętnego przekładam bicie 

serca kobiecego dla mnie, choćby tylko na krótką i przelotną bijącego minutę.
Onegdaj doktorowa przywiozła mi z Warszawy zakład przegrany: pudełko cukierków. 

W takich wypadkach głupieję w sposób aż nieprzyzwoity. Wiem, że to zrobione dla 
przyciągnięcia mię, ale nie cierpię wszelkich podarunków. Zdaje mi się, o honor, 

że jestem wówczas panną na wydaniu lub młodzieńcem ubogim na utrzymaniu. 
Wymagani tylko twojej fotografii, śliczna Nato, którą obiecałaś dać, gdy 

ubierając cię w futro całowałem ozłoconą jasnymi włosami skroń twoją.
Stąd do Patkowa — dwiewiprsty, a tak rzadko widuję doktorową. Zawsze i zawsze ze 

świadkami — jedyne wczoraj, gdy byliśmy sami, strzeżeni tylko przez Anielę, 
która kością w gardle mi już stoi z jej dla mnie niesłychaną zazdrością, 

miłością, namiętnością itd. Dziś mam sceny zazdrości, jakbym był jej mężem.
Smutny list Helenki przyniosła mi dziś poczta. Dwa tygodnie temu posłałem jej 

fotografią z nieczułym, obojętnym, pogardliwym listem. Pisze:
Prawdopodobnie zostanę żoną nie pana M., jak to Pan łaskawie ułożył, lecz 

zupełnie kogoś innego; kto nim jest — nie będzie Pan zapewne ciekawy wiedzieć, 
to tylko pewna, że będę daleko od wspomnień smutnej młodości mojej.

Nie odpiszę jej już więcej. Po cóż mam zakrwawiać jej serce, szerokie jak droga 
publiczna — tym więcej, że mię znudziła. Bądź zdrowa, dziewczyno, którą, zdaje 

się, kocha-
266

DZIENNIKI, TOMIK XX
łem onego czasu. Gdybyś ty widziała uśmiechnięte usta i marzące oczy doktorowej 

Natalii — nie miałabyś do mnie żalu za zdradzenie cię. „Idź Waćpanna do 
klasztoru! Po co ci mnożyć grzeszników?"* Najlepiej zrobisz, jeśli pójdziesz za 

mąż.
15  marca   (sobota).

Drugi dzień wiosenny. Wczoraj pierwszy raz od sześciu tygodni wyszedłem w aleję. 
Na polach nie ma już śniegu, gdzieniegdzie tylko w rowach, pod wysmukłymi 

wzgórzami kryją się czarne jego kłaki. Na drodze, przerżniętej głębokimi 
kolejami, stoi woda czarna. W ciągu całej niemal godziny zajęty byłem 

spuszczaniem tej wody na pole, patrzeniem na migotanie strumyka zbiegającego 
bruzdą po pochyłości, po ściernisku. Migotanie to sprawia takie wrażenie, jak 

powtarzające się, bezmyślne, ciągłe i, licho wie dlaczego, wesołe aż do śmiechu 
allegro, wygrywane na wiolinie fortepianu. Wczoraj słyszałem pierwszego 

skowronka.
C Dziś rano było jeszcze cieplej. Poszedłem aż za gorzelnię, drogą w górę ku 

cmentarzowi prawosławnych. Przejeżdżają obok mnie fury, zaprzężone w jednego 
konia i hołoblę. Gdy mię mijały, czekałem...

— Pochwalony... — mówił chłop.
Wtedy witałem się z nim, rozmawiałem. Niejedna jednak przejeżdżała obok mnie nie 

witając. Na wozie siedział wtedy brodaty chłop, „kuszakiem" * podpasany. Ciepły 
opar wstawał z ziemi. Na grobli stoją kałuże czarnego błota. Woda płynie 

wszędzie, szumi ledwie dosłyszalnie. Oziminy się „ruszają"...
Na wzgórzu stoi wiatrak. Wszedłem nań, aby się przyjrzeć wynurzającej się 

pierwszy raz okolicy. Lasy poprzerzynane smugami łąk ciągną się ku Bugowi — 
rzece, za którą już nie ma Polski...

I wieś jakby urosła, jakby się wyprostowała. Wyższą zdaje się cerkiew i szereg 
długi chat słomą okrytych, ciągnący się  ł aż do lasu.

ŁYSOW, 1890
267

I oto znowu naleciało to dziwaczne męczeństwo. Jakbym nagle zobaczył zdradę 
kobiety, którą kocham — zaczyna mię tłuc niecierpliwość, wściekły gniew, jakaś z 

miłości bez granic pogarda dla tej wsi: „Zeschizmatycz się, ty podła!..."

Zbiegam szybko ze schodów i idę w świat bez celu, ściskając pięście... o 
próchniejących kościach. Po co? Na co? — Wszakżeż, jeżeli nawet odrzuciemy 

oczekiwanie spokojne p. M. Bohusza na wynarodowienie, to i tak musiemy czekać, 
żaden bowiem socjolog nie wytknął drogi, nie podał sposobu życia narodowego, 

któremu by ogół rozumnych przyklasnął... Czekajmy ze spokojem, aż socjologia coś 
zadecyduje, a tymczasem milczmy, czekajmy i pracujmy legalnie w naszych 

gabinetach.
Niechaj czeka również, aż socjologia coś zadecyduje, i Fra-_ nek Bryniuk^jz 

którym prowadziłem wczoraj rozmowę. Franek jest stróżem folwarcznym, wodzi za 
sobą gromadę psów. Jest wielki, brodaty, z ogromnym łbem kudłatym, w 

straszliwych do kolan zacieranych w gnoju butach, w burej sukmanie, z pałą w 
czarnej pięści.

— Tyś żonaty, Franek?
— Żonaaty...

— Z Rusinką?
— Z jaką to Rusinką znowu, pan się pyta?

— Z prawosławną?
— Ale co?! Jebał ją pies, prawosławną Rusinkę; ja j e znać nie chcę!

— A nie żenią się u was na wsi z prawosławnymi?
— Ono to się żenią, ta świniarze.

— Jak to świniarze?
— A takie podlecy, to takie świniarze. Taki świniarz, to on do cerkwi pójdzie z 

tą swoją Rusinką i tam ich „złodziej" pomamra — ono to łajdactwo! I jaki to ślub 
się nazywa, jak Moskal szczeka, szczeka, a na Polaków nabrecha *, na księży, na 

katolicką wiarę.
DZIENNIKI, TOMIK XX

Wczoraj była pani Natalia. Nie broniła mi ust swoich i rąk.
— Zmuszony będę ukraść fotografią z albumu w Patkowie. W nocy przyjdę...

— To na nic. Patków jest dobrze strzeżony: nie ukradnie pan w Patkowie... W tej 
chwili Adaś * czytał w Panu Tadeuszu te słowa:

Na tutejszej grzędzie Nie dla waszeci owoc — nic z tego nie będzie.*
Zaśmiała się serdecznym swoim a skrytym śmiechem, patrząc mi w oczy z wyrazem 

ironii, której jednak nie powinny okazywać piękne mężatki nigdy tym, kogo 
bałamucą w sposób wołający o pomstę do nieba.

17 III (poniedziałek).
Wczoraj sam wieczorem pojechałem do Patkowa. Dziwna rzecz, gdym pędził w mgle 

wieczornej, w szumie wichru — lasem, śmiałem się do siebie z radości, że ją 
zobaczę. W domu została pani Aniela, która mię kocha i czyni ze swych uczuć 

ofiarę największą pozwalając mi przez dziwną zemstę nede mną szaleć za p. 
Natalią. Doktora nie było w domu, N. była sama w salonie. Oczekiwała na gości, 

jacy przejechać rmeli. Siedziałem naprzeciwko niej na fotelu, pojąc si<= jej 
obecnością. To właśnie jest umiejętnością wyzyskiwaiia z rodzących się uczuć 

miłosnych możliwie najogromniejszej sumy zadowolenia. Potęsknić w ciągu dwu, 
trzech dni i rozmawiać — pół godziny sam na sam w salonie oświetlonym, a więc 

broniącym jej od nadużyć i eo ipso — od znudzenia się nią. Bo niepodobna mi już 
nie znudzić się kobietą...

Gdy pochyliła się ku mnie i pozwalała całować i pieścić swe ręce, pytała mi się 
z właściwym jej spokojem:

— Dlaczego stara się pan bałamucić mię?
— Nie mam środków starania się o to; robię to, co robią bezwiednie wszyscy 

kochający szalenie...
ŁYSOW, 1890

269
— Ile razy powtarza pan już ten frazes?

— Pierwszy raz w życiu powtarzam go dla stwierdzenia prawdy.
— A Aniela?

— Pani Anieli nie mówiłem wcale...
— Ach, panie, panie... Ciekawam wyrazu twarzy mego męża, gdy przyjedzie i 

zastanie nas we dwoje...
— To znaczy, abym sobie pojechał?