plik

P iętnasty sierpnia roku bieżącego podwójne znamię w dzie

jach naszych nosić będzie.

U stóp Jasnogórskiej Królowej, zbożny naród polski

składał w skardze wiekowe swe krzywdy i ogromnie burzami

skołataną duszę, pełen wiary w litość, miłosierdzie i orędow
nictwo Częstochowskiej Patronki: ale tegoż dnia i tej samej

godziny wezbrana fala społecznych mętów dzień wielkiego

święta  krwawem  splamiła  znamieniem.  Skrytobójcze  dłonie  por
wały  się  do  czynu,  g r e m i a l n ą ,   z  r o z k a z u   płynącą,  zbro
dnię  popełniając.

Chlubne czystością dzieje nasze, zaciemniły na zawsze

znamiona  istnych  nocy  i  nieszporów,  dawno  już  na  zachodzie
zapomnianych,  dawno  już  przepadłych  w  zmierzchu  barba
rzyńskich  wieków.

A nie był to początek, ni koniec, lecz jeno etap w sze

regu zbrodni od roku popełnianych, lecz bodaj czy nie prze-
grywka do dalszych hańbiących nas czynów.

Tak jest. Hańba na naród spłynęła potokami krwi, hańba

nam nieznana, bośmy dotąd w szczęściu czy w nieszczęściu

ojczyznę od niej uchronić umieli, a prócz wstydu i poniżenia

nowe nad nami zawisło nieszczęście, po stokroć gorsze niż

dotąd przebyte. Bo w blasku północnych zórz zamajaczyły

ponownie widma krwawych mścicieli i niezapomnianych wi e-

s z a t i e l i . Nienawiścią opętane rosyjskie umysły, całe spo

łeczeństwo nasze za zbrodnie winując, marzą o nowych rzeziach,
szubienicach, o nowej niewoli i nowej narodowej męce. Rzą

dzącej  władzy  potworne  poddają  myśli,  wsparte  na  strasznej
przyszłości  kreślonych  obrazach  i  zda  się,  że  synowie  i  wnuki
niedawnych  mścicieli  z  grobów  ojców  i  dziadów  czerpią  nie

nawiść, by raz jeszcze polską ziemię zalać potokami krwi

i  w  niej  się  po  łokcie  umazać,  raz  jeszcze  dzikim  barbarzyńskim
porywom  zadosyć  uczynić  i  w  ostatniej  chwili  konających  wie
ków,  raz  jeszcze  wschodnią  pohulać  duszą,  zanim  nie  zamrze
na  wieki  wyparta  siłą  zachodnich  powiewów.

Straszne grozi nam nieszczęście, po stokroć gorsze już

istnieje. Pierwsze w progach domów naszych stanęło, drugie

w nich się już zagnieździło.

Po ostatnich mordach zatrząsł się nad nami cały Peters

burg.  W  osłupieniu  i  bezradności  liczył  trupy  i  rannych,  szukał
rady  i  wyjścia,  a  nam  rzucił  w  twarz  najohydniejszy  zarzut,  na
jaki  przewrotność  zdobyć  się  mogła.  Zarzucił  narodowi  soli

darność  ze  zbrodnią.  A  w  odpowiedzi  naród  —  milczał,  bo
w  strasznem  oskarżeniu  była  prawda  —  było  wiele  prawdy.
Naród  nie  stanął  w  szeregu  w  potępieniu  zbrodni,  naród  się
podzielił  I  tu  pierwsze  bolesne  musimy zrobić wyznanie i  uznać,
że  na  wewnątrz  nas  samych  gorsze  leży  nieszczęście,  niż  widma
z  północy  ciągnące.

Są tacy między nami, którzy od dnia zbrodni zawstydzone

kryją  lica,  są  tacy,  których  rozpacz  szlachetna  tak  wielka,  że
ze  złamaniem  graniczy,  są  na  fakta  ludzie  obojętni;  ale o zgrozo,
są  tacy,  którzy  milczeniem  dzieło  zbrodni  sankcyonują,  są  pono
inni  tę  samą  zbrodnię  uniewinniający,  są  tacy  —  o  wstydzie
i  hańbo!  którzy  zbrodnię  poklaskiem  pokryli,  są  jeszcze  i gorsi,
a  imię  ich  —  przeklęci.  Robimy  to  głębokie  i  szczere  wyznanie
tak  bardzo  poniżającym  wstydem  i  poczuciem  istniejącego  nie
szczęścia  bolesne,  bo  nadal  łudzić  się  sami  nie  możemy,  bo

nie wolno milczeniem istniejącego zła uświęcać, bo w nieod

zownej walce z anarchią, nie tylko w tę ostrzem godzić musimy,

która zbrodnię płodzi i doraźnej wymaga kary, ale i przeciw

tej wystąpić, która poniekąd ogół narodu posiadła, która nawet

trzeźwiejsze umysły dalej powiodła, aniżeli stateczność ich na

to pozwala, która całość kraju zakaża i trucizną zwichrzonych

pojęć przesiąka, która uczciwość narodową paczy, etykę ni

weczy, która sama w sobie n i k c z e m n y czyni r o z d z i a ł

a n a r c h i i   w o b e c   r z ą d u   i  a n a r c h i i   w o b e c   s p o ł e
c z e ń s t w a ,   która  wkońcu  milczeniem,  czy  też  niweczeniem
uświęconych  zasad  i  przykazań,  zbrodnię  jeżeli  nie  płodzi,  to

w każdym razie uświęca.

Ale gdy do tak szczerego wyznania i rachunku sumienia

przystępujemy, gdy nas stać jeszcze na taki krok olbrzymiej

odwagi, służy nam prawo innym niepowołanym usta choćby

brutalnie zamknąć.

My jedni — i sami tylko — jesteśmy w stanie podobne

zrobić wyznanie, bo my jedni wiemy kogo potępić, kogo od

powiedzialnością obciążyć i przeciw komu karzącą wymierzyć

rękę. My sami tylko znamy dokładnie głębię nieszczęścia, bo

my jedni znamy duszę społeczną, my wiemy kogo oskarżyć

i kogo osądzić, wiemy gdzie źródło upadku ducha, kto się nim

przejął, a czyje dusze ogniowe próby wytrzymały. Znamy na-,

rodowe warstwy, znamy i męty społeczne, więc wiemy, kto
czysty, a kto brudem skalany. Więc my jedni wyznanie robić

możemy, a wara obcym przed ślepem miotaniem zarzutów.

Wam więc wara » p r a w d z i w i c z y f a ł s z y w i " Rosyanie

przed rzucaniem obelg całemu społeczeństwu, przed czynieniem

zarzutów ślepą nienawiścią wiedzionych, przed płytkiemi twier

dzeniami, potwornemi insynuacyami, wara wam przed nową
orgią nienawiści, wara przed kłamstwem. Bo jeżeli w zarzucie

waszym jest część prawdy, to pamiętajcie o tern, że zło to.

i nieszczęście waszem jest dziełem i waszym pozostanie wy

rzutem sumienia i przekleństwem.

Niemiłosierną ręką zdzieramy maski z własnych naszych

twarzy, ale i wasze przed światłem obnażymy.

Tak jest, macie racyę, są u nas pojedynczy ludzie, są grupy,

może nawet warstwy całe, mniej lub więcej ze zbrodnią sym
patyzujące ; ale oni społeczeństwa nie tworzą, przeciwnie naród

z  nimi  nie  żyje,  kraj  się  od  nich  odsuwa,  potępia,  wyrzeka
i  braterstwa  wypiera,  bo  to  nie  nasi  ojcowie  i  bracia,  bo  to
wasze  potomstwo,  wasze  bękarcie  płody,  których  na  świat  wy
dała  dzika  mściwość  i  potworna  nienawiść.

Rozebraliście nas, podbili i miasto wolnością — niewol

nictwem obdarzyli. Mieliście silę — więc mieliście prawo. Szla
chetne porywy zbolałego narodu za winę poczytując, siłą

zgnietliście i  karzącą  wyciągnęli  rękę.  I  to  prawo  pięści  uświęca.
Mogliście  nas  jeszcze  surowiej  ukarać,  mogliście  zniszczyć,
ogniem  i  mieczem  kraje  spustoszyć,  ziemie  wyludnić  i  nie
powstałby  przeciw  wam,  ni  oręż,  ni  potępienie  Europy,  bo-
byście  dzieł  tych  dokonali  w  wieku,  w  którym  prawa  narodów
i  sprawiedliwość  szły  w  poniewierkę.  Mogliście  być  w  zaśle
pieniu  surowsi  jeszcze  i  bardziej  mściwi;  ale  jednej  wam  rzeczy

nie było wolno dotykać, kazić i znieprawić — duszy narodu.

A tegoście dokonali ku wiecznemu własnemu poniżeniu i wła-
snej zgubie.

Co było wyrzutkiem waszego społeczeństwa, słaliście na

zachodnie kresy, dzieło kultury waszej im powierzając. A teraz

patrzcie na ich twórczość i sami sądźcie.

Nie potępiamy ich za bolesne poniżenia, za mściwość i za

brutalne deptanie rzekomych praw naszych dziejowych, praw

narodów, ale największą obciążamy winą i odpowiedzialnością

za bezczeszczenie praw Boskich, wam, nam i światu całemu

wspólnych, za poniewierkę sprawiedliwości i uczciwości, za

wyzbycie się wszelkiej miłości, za to najokropniejsze z apostolstw,
za apostolstwo nienawiści.

Hartowna dusza narodu kulturalnym waszym zabiegom

rozpaczliwy opór stawiała i poczuciem samoobrony niejedne
nieszczęścia w danych chwilach odsuwała; ale perfidya wasza

była  mistrzowską,  ale  zażartość  i  ślepota  zbyt  silną,  by  słabsze
umysły  mogły w  nierównej  walce osiągnąć zwycięstwo.  A wyście
właśnie  w  te  słabe  uderzyli  dusze,  wyście  od  dzieci  zaczęli,
wyście  te  młode  umysły  przedewszystkiem  kazili,  wszczepiali

w nie nienawiść, tak długo i tak usilnie, aż w ogół narodu
zakorzenioną została. Posiadła nas nienawiść tak olbrzymia, że

ponad miłością zagórowała i doszliśmy w wielu wypadkach do

niebywałego absurdum, że więcej nienawidziliśmy wroga, niż

kochali ojczyznę, że krokami naszemi kierowała nienawiść,
żeśmy w końcu sami tej nienawiści stali się apostołami. 1 gdy

wybiła odrodzenia chwila i wolny czyn i wolne słowo prawo

obywatelstwa  zyskało,  wtedy  owoc  waszej  pracy  okazał  się
dojrzałym,  wtedy  ze  zgliszcz  ojczystych  jedna  tylko  żywiołowa
wybuchła  siła,  której  przykazaniami  były  nienawiść  i  niszczenie.

Powstali wasi spadkobiercy i dzieło wasze dokańczali i tam
gdzieście wy nie doszli, tam oni dotarli. A gdy odporniejsze

jednostki duszę narodu rozpaczliwym odruchem od strasznej

zagłady ratować chciały, gdy pożerającej otchłani ofiary wy
kradali, wtedy — brutalną ręką ich odsuwano ze stereotypowem

»eto nie wasze dieto.«

Tak jest — to nie nasze dzieło, to wasza własność i wa

szej  pracy  owoc.  Znikczemniliście  nam  dusze,  bo  nienawiść
nas  posiadła,  bośmy  znienawidzili  wszystko  co  duchem  waszym
tchnęło,  wszystko  co  powiewem  wschodu  było,  wszystko  co
rosyjskie  piętno  miało,  wszystko  co  znamieniem  haszem  było.

I dzisiejszych zbrodni źródło w nienawiści leży i części spo

łeczeństwa względność także na niej spoczywa. 1 tej krzywdy
nie możemy wam zapomnąć, nie potrafimy nigdy darować.

Dziś się się już sami nie łudzimy i wiemy, że nad prze

paścią stoimy. To już nie przełom, ni rozdroże, to otchłań,

w którą nas wpycha anarchia własna i bezrozumna wasza dalsza

działalność. Za grzechy jednych cały kraj do odpowiedzialności

pociągacie, za winy i zbrodnie pojedynczych warstw kraj cały
karzecie i jak gdyby kraj cały przeciw wam się podnosił, od

dajecie  go  na  łaskę  i  niełaskę  brutalnego  żołdactwa,  mnożąc
co  dnia  liczbę  niewinnych  ofiar  i  wzmacniając  mur  nienawiści,
jaki  latami  prześladowania  między  nami  a  wami  wznieśliście.

A my się ratować chcemy i ratować musimy, bo się miara

przebrała, bo mamy dosyć tego złego. Dosyć mamy chaosu

anarchii, mordów, zbrodni i wrzaskliwych kłótni, dosyć brato
bójczych walk i zapamiętania, dosyć nędzy, krwawiących ran,

głodu i ruiny. Przesyt już ogarnia tego szału, który nas w prze

paść zapędza, dosyć mamy bierności własnej i wstydliwego

tchórzostwa i wstrzymać musimy pęd ponoszący nas w otchłań

dalszego nieszczęścia, uchwycić się ostatkiem sił krawędzi prze

paści, ratować siebie — ratować kraj.

Chcemy walkę prowadzić z niszczącą nas anarchią i prą

dami przewrotu i do podjęcia jej dziś gotowi jesteśmy, ale cóż

kiedy władzy wszelkiej i siły z niej wypływającej wyzbyci, stać
musimy w miejscu — bezbronni. Rwiemy się do czynu, do

odrodzenia, naprawy, ale wszędzie zapora istnieje, stawiana

przez tych z was, co w pyszałkowatej zarozumiałości sami po

rządek społeczny zaprowadzić pragną, nie licząc się z tą prawdą

dziś  już  niezbitą,  że  ani  rząd  biurokratyczny,  ani  wojsko  wasze,
ni  u  nas  ni  u  siebie  ładu  nie  powróci,  o  ile  miejscowej  lud
ności  w  pomoc  nie  zawezwą.  Rwiemy  się  do  czynu  twórczego,

bo nadszedł dlań czas od wieków oczekiwany, a gdy łamiecie

nam skrzydła, gdy od wszystkiego usuwacie, nie dziwcie się, że

mniej zrównoważone umysły, że gwałtowniejsze natury, prędzej

czy później zbaczają ku lewicy, bo tam znajdują upust i dla

własnych porywów i dla zrozumiałej żądzy czynu. Nie dziwcie

się, że skrajne partye wywrotu z dniem każdym rosną w siłę

liczebną, bo wy im adeptów zsyłacie, wy im czynnych człon-

ków  dostarczacie,  podczas  gdy  stateczne  społeczeństwa  umysły
trawią  czas  i  energię  na  akademickich  rozprawach,  jeno  dalsze
rozdwojenie  w  narodzie  płodząc.  A*gdy  pewnik  wsparcia  się

na społeczeństwie byi niezaprzeczony, z czem się do niego

dotąd  zwróciliście,  jakiej  pomocy  odeń  zażądano?  Chwytać
i  wydawać  przestępców  ulicznych.  Oto  na  jakie  zaufanie  rząd
biurokratyczny  do  społeczeństwa  się  zdobył,  oto  jedyne  role

ł a p a c z y i d e n u n c y a n t ó w jakie przeznaczył, oto pomoc,

którą wobec anarchii mętów społecznych, ma państwu dostar

czyć kulturalny, wiele milionów liczący naród.

Stoimy przeto bezbronni, gorzej jeszcze, bo z góry i z dołu

zagrożeni, stoimy zrozpaczeni, nie wiedząc, gdzie szukać pomocy

i ratunku.

Wiemy, że nasi wielko i małorządcy rad naszych nie ze

chcą  wysłuchać  i  żądaniom  zadosyć  nie  uczynią,  wiemy,  że  na
czerń  biurokratyczną  liczyć  nam  nie  wolno,  bo  każda  zdrowa
rada,  lub  mądry  postępek  przyspiesza  jedynie  ostateczny  koniec
ich  zyskownego  bytu,  wiemy  zresztą  dobrze,  że  cała  ta  sza
rańcza  kraj  nasz  niszcząca,  jedynie  krwią  naszą  i  naszą  nędzą
żyje.  Ale  spoglądając  dalej,  dojrzeliśmy,  że  falanga  kraj  nasz

zalewająca, nie jest duszy rosyjskiej prawdziwym obrazem, że
to tylko pożądliwe zysków i zemsty społeczne męty, że poza

niemi  jest  inna  jeszcze,  narodowa  dusza,  nie  mściwa  ni  niena
widząca.  Spojrzeliśmy  jeszcze  głębiej  i  spostrzegli,  że  rdzeń
rosyjskich  ludzi  nie  z  tych  się  składa,  którzy  aż  s z y l d ó w
potrzebują,  by  „ p r a w d z i w o ś c i   s we j "   dać  znamię,  że  poza

tymi, których znamy, jest społeczeństwo całe inne, nie skażone,

nie  znieprawione,  ale  godne  i  uczciwe.  I  gdy  nastała  wielka
odrodzenia  chwila,  stanęliśmy  ramię  przy  ramieniu  z  tymi
prawdziwymi  Rosyanami,  zaufania  dłoń  im  podali  i  wzajemny
uścisk  odczuli.  To  też  dzisiaj  znowu  do  was  rękę  wyciągamy
i  pomocy  żądamy,  ale  nie  od  pojedynczych  partyi,  stronnictw
czy  grup,  ale  do  milionów  szlachetnych  państwa  obywateli,  do

rosyjskich  prawdziwych  patryotów,  gdziekolwiek  oni  są  i  ja
kiekolwiek  stanowisko  zajmują,  do  mądrości  i  prawości  narodu
apelujemy,  żądając  pomocy  i  obrony  przeciwko  tym,  którzy
oszczerstwa  miotając,  węzły  nas  łączące  ponownie  zrywają,

którzy  miasto  zgody  i  miłości,  nowe  czynniki  nienawiści  w  was
i  nas  wszczepić  usiłują.  Żądamy  pomocy  od  was,  byście  hydrze
miotającej  się  kark  zdusili,  byście  wy,  z  wśród  waszych  naj

lepsi, do nas narodu, a nie do mętów trafili, byście nas do

czynu wezwali, nie odsuwali, nie gardzili, byście wzajemnie od
nas pomocy żądali.

Dopóki sami u nas sprawiedliwość czynić będziecie, do

póty siłą przyzwyczajenia dzieła wasze mściwości przypisywane

będą.  Pamiętajcie  o  tem,  że  w  sercach  całego  polskiego  narodu
krwawemi  literami  zapisane  zostały  całe  szeregi  nazwisk  Su-
worowów,  Murawiewów,  Paszkiewiczów,  Hurków,  Orżewskich

lub Czertkowów i dziś jeszcze każden wymiar waszej sprawie

dliwości, nosi na sobie piętno dalszego ciągu praskich, czy

krożańskich rzezi, wileńskich szubienic, czy warszawskich ka-

zamatów. Pamiętajcie o tem, że dotychczasowe wasze dzieło

kultury  było  niszczeniem  tego,  na  co  wieki  się  dla  nas  złożyły,
więc  dziś  każde  przez  was  samych  napoczęte  dzieło  będzie
przez  społeczeństwo  oceniane,  jako  dalszy  ciąg  prac  noszących

znamiona  Katkowów,  Pobiedonoscewów,  Nowosilcowów  lub
Apuchtinów.  Dziś  wymiarze  kary  i  odrodzeniu  ducha  inny  mu
simy  nadać  charakter,  dziś  do  nowego  przystąpić  dzieła,  dziś
na  nieszczęście  na  kary  same  już  nie  czas,  dziś  tępić  i  wyplenić

trzeba zbrodnię. tI nas samych do tego strasznego powołajcie

dzieła, bo my jedni winniśmy sądzić, wyroki wydawać i takowe

spełniać,  my  jedni  już  dziś  jesteśmy  w  stanie  tępieniu  zbrodni
i  anarchii  dać  znamię  w i e l k i e j   s p r a w i e d l i w o ś c i   i  my
j e d n i   t o   u c z y n i m y .   Wyście  za  pośrednictwem  waszych

do nas wysłanników p r a w o t o u t r a c i l i , bo jeszcze potra
ficie mordować, ale nie wyleczyć. Dlatego do was silnym od

zywamy  się  głosem,  do  was  wszystkich  szlachetnych  Rosyan,
do  was  zaufaniem  Monarszem  zaszczyconych,  d z i s i e j s z y c h
c z y   j u t r z e j s z y c h   m i n i s t r ó w ,   do  was  ludzi  wpływu
i  znaczenia,  do  was  ludzi  czynu  i  szlachetnych  porywów,  do
was  stronnictw  i  klubów,  d o   w a s   p a t r y o t ó w .   Nie  dajcie

nam ginąć w morzu anarchii, nie dajcie, by najprzedniejsza
część państwa poszła w moralną i materyalną poniewierkę i dla

tego musicie się zwrócić do naszego społeczeństwa z żądaniem

pomocy i rady. A jeżeli to ponad wasze siły n a r a z i e spo

łeczeństwo  całe  zaufaniem  obdarzyć,  szukajcie  wśród  niego
tysięcy  setek,  j e d n o s t e k .   Szukajcie  wśród  nas  na  zło  lekarza,
takiego,  któryby  bóle  wewnętrzne  znał  i  pojmował,  bo  wasi

wysłannicy ich nie rozumieją, bo nigdy zrozumieć nie chcieli.

Znaleźć musicie ludzi stanowczych w działaniu, ale których

dusz treścią będzie nie nienawiść, ale miłość, a którzy możni
w siłę, nie tylko tępić, ale i leczyć potrafią.

Zło u nas powstałe jest złych waszych synów okropnem

dziełem, ale nie przepomnijcie tej prawdy, że i waszem także

stało się nieszczęściem i ratując nas, ratujecie i siebie. A jeżeli

i dziś jeszcze tego nie uczynicie, wtedy przestańcie nas a tylko

samych siebie winujcie, bo dacie dowód, że wysłannicy wasi na

zachodnich kresach treścią dusz waszych się stali, wtedy prze

stańcie kłamać i udowadniajcie otwarcie, żeście czego innego

nie zdolni, jak tyiko niszczenia i mściwości, wsedy przestańcie

twierdzić, że waszą kochacie ojczzyznę, bo nas zaprzepasz

czając, sami siebie w przepaść wpychacie. Jeżeli pomocą
naszą wzgardzicie i duch wspólnego zaufania i odrodzenia ze

zgliszcz  nie  powstanie,  wtedy  zadrżyjcie  w  posadach  waszych
własnych,  bo  z  pośród  was  samych  kiedyś  zemsta  dziejowa
wyrośnie.  Boście  jednej  krwi  i  z  jednej  ziemi,  co  i  wasi

ślepotą otumanieni włościanie, bo to wasi wychowańcy i wa

szego ducha synowie, a kiedy na nich przyjdzie czas porywu

do czynu, wtedy w krwi po łokcie się umażą, wtedy w mści

wości i nienawiści jedyną znajdą działalność, wtedy sprawie

dliwością ich będzie mord, leczeniem śmierć, boście ich tylko

tego nauczyć potrafili i tylko tym przykładem świecili.

A teraz własne przetrząśnijmy sumienia.
Żądamy powołania nas do współdziałania w tęp.eniil

anarchi i destrukcyjnej pracy wywrotowych stronnictw, rwiemy

się do czynu i odrodzić się sami pragniemy; ale pierwej zer
wać musimy z tradycyjnem obrzucaniem zarzutami wrogów

tylko naszych, a siałem uniewinnianiem siebie samych, musimy
jasno sobie uświadomić, ile winy naszej leży w dzisiejszem

położeniu,  jaką  sami  odpowiedzialnością  obciążyć  stę  mamy
i jakie  błędy  przez  nas  popełnione  zostały.  Dopiero  wtedy  czyn
nasz  może  być  stateczny,  a  odrodzenie  rzeczywiste.

Chcemy walkę prowadzić z podziemną robotą, anarchii

i  wywrotu.  Dobrze.  Ale  kardynalny  warunek:  wydobądźmy  się
sami  z  podziemi  i  zabiegom  naszym  dajmy  jawności  siłę  i  ucz
ciwość.  Przyznajmy  się  do  błędu  a  raczej  winy,  że  siedem
dziesięcioletnią  bezustanną  konspiracyą  niweczyliśmy  podstawy
kardynalne  wszelkiej  uczciwej  działalności  społeczne],  to  jest
odwagę  i  odpowiedzialność,  gorzej  jeszcze,  bośmy  własną  tą

taktyką, tak bardzo naród do tajemnej rozmiłowali roboty, że

sami  i  dobrowolnie  przygotowaliśmy odpowiedni  nastrój  i  teren
działalności  dla  tych  społecznych  czynników,  które  światła  nie
znoszą  i  które  w  wiecznej  nocy  dzieło  swe  zniszczenia  prowa
dzić  muszą.  To  też,  gdy  wybiła  wielka  epokowa  godzina,  gdy
czyn  narodzenia  swego  żądał,  ale  czyn  odważny  i  odpowie
dzialny,  wtedy  —  przeliczmy,  ile  zakażone  konspiracyą  społe
czeństwo  dostarczyło  adeptów  tajemnej  i  podziemnej  twór
czości,  rozrachujmy  szeregi  ludzi,  dla  których  jawność  postę
pku  nakładała  zbyt  ciężką  dla  ich  bark  odpowiedzialność,  dla
których  tajemniczość  już  sama  była  bohaterstwem,  zsumujmy

liczby sił narodowych przepadłych dla sprawy ojczystej, zliczmy
przedewszystkiem te, które w przepaść anarchii i otchłań zbro

dni kraj rodzimą siłą wpychają, a wielkość naszej winy poznamy.

Więc dziś koniec z tym grzechem zrobić musimy, przeto

jedno na ustach zaklęcie m am y: precz z tajemnicy kłamstwem,

ciążącem na nas jak przekleństwo, a wskrześmy szczerość i od
wagę, uchwyćmy w dłonie broń stokroć silniejszą — jawność,

bo ona jedna tchórzostwa się wypiera, ona jedna jest ucz
ciwą, silną do ataku i obrony, ona jedna prawą i narodu na

szego godną.

A jawność czynu i ten zysk nam przyniesie, że przyćmi

blask tak bardzo poniżającej nas aureoli męczeństwa, że bez
wstydne nasze niewolnictwo przestanie w tajemnych swych

norach wić nadal wieńce laurowe i korony cierniowe, prze
stanie niemi własne zdobić skronie i chodzić żebrząc o litość,

wiecznie  odpychane,  wyśmiane  i  poniżane.  Jawność  tego  upo
korzenia  by  nie  zniosła,  nie  dopuściła  Jawność  dalej  pow
szechna,  ale  całkowita  i  bez  wyjątków,  uzbraja  każdego  oby
watela  w  możność  czynu,  otwiera  sama  przez  się  szerokie  pola

krytyki i dyskusyi, ale przytem niweczy w konspiracyjnych po

jęciach zrodzone niedorzeczne i wszelką osobistą, a szlachetną

twórczą  inicyatywę  druzgoczące  pytanie  —  skąd  mandat?  Jaw
ność  czynu  rodzi  odpowiedzialność,  a  przyjęta  z  góry  na  barki,
najwyższym  staje  się  w  naszych  stosunkach  mandatem.  Jawność
wkońcu  jedna  może  nas  powołać  do  gremialnego  czynu,  ona

osądzi, kto do niego zdolny i powołany i przerwie obłudną

grę tych, którzy tajemne własne bezrobocie mogli otaczać nim

bem społecznej pracy, nie kontrolowanych poświęceń i naro
dowych bohaterstw.

Jawność jedna i tylko ona może tały naród wyrwać- z naj

cięższego upadku — z b i e r n o ś c i i bierności narodowej
nikczemny płód zniszczyć — t c h ó r z o s t w a . Bo dwom tym

czynnikom, tym głównym narodowym grzechom, zawdzięczamy

dzisiejszy  nasz  ostateczny  upadek  i  rozpacz  naszą  dziejową.
Trawiły  one  nasz  organizm  przez  lat  całe  dziesiątki,  ale  nigdy
go  tak  głęboko  nie  skaziły,  jak  w  czasach  ostatnich,  gdy  wy

siłek narodu stał się obowiązkiem, kiedy odwaga była przy
kazaniem. Dziś rwiemy się do czynu, ale znów będzie on ja

łowym, znowu zaprzepaści się w potopie dobrych i szlache
tnych chęci, dopóki z biernością ostatecznych nie skończymy

rachunków,  dopóki  ostatkiem  sił nie  wyzbędziemy się  prostracyi
i  tchórzowstwa  i  nie  zdobędziemy  się  na  jasny  sąd  i  otwarty
pogląd  ostatnich  naszych  działalności,  tak  bardzo  oba  te  piętna

na sobie noszące.

Wschodnia bojowa łuna i nas krwawem światłem oblała:

Na  dzikich  polach  Mandżuryi  zrodzony  nowych  dziejów  hura
gan  i  nas  owiał,  otumanił  i  porwał.  Wmieszani  integralnie
w  wir  kłębiących  się  wypadków,  stanęliśmy  niebawem  oko
w  oko  z  historycznem  pytaniem  —  ewolucya  —  czy  rewolu-
cya?  Mądrość  i  odwaga  narodu  winny  były  stanowczą  i  na
tychmiastową  dać  odpowiedź  i  prawnie  tego  spodziewać  się

i żądać mogliśmy od siebie samych, bo taką chwilę nie każde

przeżywa pokolenie, tego znaczenia moment nie często w dzie

jach się powtarza, a myśmy dnia nie docenili, myśmy zamilkli.

Myśmy milczeniem naszem sami siebie się zaparli, przecząc

istnieniu narodowej siły, mądrości, odwagi i narodowej kul

tury. Myśmy zamilkli, ale bierność nasza zdumionemu światu

polską dała odpowiedź, ona stworzyła ten dziwoląg polityczny,

godny zgnilizny i barbarzyństwa: ona dała nam wybraną przez

się  dyrektywę  —  e w o l u c y ę   r e w o l u c y i .   Bierności  naszej
wypływem,  było  zajęte  przez  nas  stanowisko.  Nie  zdobyliśmy
się  ani  na  zliczenie  sił  własnych,  ani  na  siłom  tym  odpowiedni

czyn, przepomnieliśmy stanowisko kulturą nam przekazane, za
parli się posłannictwa, wyrzekli prerogatyw na przyszłość, od

wagę zaprzepaścili — gorzej po stokroć — stchórzyli.

Stchórzyliśmy przed ewolucyą, której rozwój cierpliwości,

wysiłków i miary wymagał, stchórzyliśmy przed rewolucyą,
w której zwycięstwo nie wierzyliśmy. Stchórzyliśmy przed rzą

dem, który siłą od czasu do czasu wybuchał; stchórzyliśmy
przed anarchią, gdy stanowczymi obrońcami ładu społecznego

stawać się winniśmy. Stchórzyliśmy przed wywrotem i prze

wrotem, ślepi — dufając w ich siły i twórczość; stchórzyliśmy
przed bezrobociem i lenistwem, od nich czynu się spodziewa

jąc; stchórzyliśmy przed własnemi dziećmi, których akt także
tchórzostwo piętnowało, stchórzyliśmy przed zbrodnią, mordem

i rabunkiem, własną ofiarnością i wyrozumieniem zbrodnie te
uniewinniając; stchórzyliśmy przed sobą sami, wzajemnie się

kwitując z podstawowych zasad dotąd nietykalnych i świętych.

Jeno tylko przed własnem nie stchórzyliśmy sumieniem, jeno

tylko jemu wojnę wypowiedzieli, dotąd z zażartością wiedzioną,

dotąd zwycięzką, dotąd w grób nas wodzącą, bo gdy przyszła

anarchia, gdy przyszła zbrodnia i gdy przyszły jej szeregi,
wtedy w bierności i tchórzostwie milczeliśmy.

Ewolucyą — rewolucyi! To znaczy: czekajmy na rozwój

wypadków,  czekajmy  na  wypowiedzenie  się  Rosyi,  nie  wy
przedzajmy  faktów,  patrzmy,  śledźmy,  nie  angażujmy  się.  Oto
bierność  na  całej  linii.  A  gdzież  czyny,  do  których  nas  prze
szłość  uprawniała  i  powoływała,  gdzież  szlachetności  porywy,

gdzie górujące myśli, gdzie walka i znoje, gdzie ten wielki
wysiłek? Nie dosyć na tem. Bierność naszą i tchórzostwo ubie

raliśmy  w  szaty  mądrej  dyplomacyi  i  przemyślnej  taktyki,  sami
się  tumaniąc  i  oszukując,  a  jeżeli  kiedy  miara  się  przebrała,,
wtedy  sialiśmy  groźne  protesty  i  przestrogi,  do  kogo  i  dokąd?

do  Rapperswylu...  do  tej  przystani  emigracyjnej  bierności,  do
tego  zbioru  żebractw  narodowych,  do  tej  szatni  „łachmanów
taniego  miłosierdzia  Europy".

Ale praw da! Wybiła godzina wolności i odrodzenia się

Rosyi, a z chwilą tą i nam inna, jaśniejsza zaświeciła jutrzenka.

Nadszedł  dla  nas  czas  wyboru  prawnych  własnych  przedsta
wicieli,  nadarzyła  się  pierwsza  od  tylu  lat  sposobność  praw
nego  stawiania  żądań  i  prawnej  walki  o  nowe  zakony.  I  w  jakiż
mandat  uzbroiliśmy  przyszłych  naszych  bojowników?  w  man

dat bierności. Jakąż bronią walczyliśmy o szczęście przyszłe

ojczyzny? Tchórzostwem. Tak jest. Jeżeli bierność i tchórzostwo
są naszego nieszczęścia przyczyną, jeżeli z nich wypływają bóle

i poniżenia wstydem oblanej ojczyzny, to myśmy te błędy na

rodu, to uczuć spaczenie, tam na świetlisku Europy, własną

taktyką i działaniem uprawnili i uświęcili

Dziejowy dramat Dumy państwowej trzy akta w sobie

posiadał

W pierwszym postawiono na porządku dziennym

adres  do  korony  w  odpowiedzi  na  mowę  tronową.  Był  to  nie
mowlęcy  krok  parlamentarny  nowej  prawodawczej  reprezen-
tacyi.  Nieznanym  był  jeszcze  jej  skład,  ni  skrystalizowane  po

glądy,  nie  wypełniały  izby  stronnictwa,  ale  żywioły  polityczne,
jedna  tylko  parlamentarna  frakcya  w  sobie  samej  niezaprze
czoną  tworzyła  całość,  to  Polacy.  Myśmy  jedni  szli  do  Dumy
związani  hasłem  solidarności,  my  jedni  nosiliśmy  na  sobie  pię
tno  reprezentacyi,  pewnej,  jasno  określonej  narodowości  i  ten-
dencyi,  myśmy  jedni  z  wstępujących  w  nowy  świat  konstytu

cyjnych  zwyczajów  mieli  już  poza  sobą  przeszłość  i  charakter
parlamentarnego  zespołu,  wspartego  na  wiekowych  pracach
sejmowych  w  naturze  naszej  leżących.  Był  to  niezmiernej  wagi
atut  w  naszym  ręku,  który  natychmiast  w  grę  winien  był  być
wprowadzony  i  zużytkowany,  była  naówczas  chwila  i  sposo
bność,  by  reprezentacya  nasza  formacyjną  wyższość  wykazała,
by  wielką  mową  i  o  wielkim  stylu  zaznaczyć  wobec  Rosyi
i  Europy,  żeśmy  nie  surowi  ni  spaczeni,  żeśmy  mimo  cudzych

wysiłków, a dzięki własnej narodowej kulturze ci sami co w Ga-

licyi, co w Poznańskiem, żeśmy wnuki i prawnuki posłów sej

mowych i wielkosejmowych. Nadarzała się sposobność zew

nętrzną formą parlamentarnych rodzimych zwyczajów, nie tylko

siebie na świetlisko wystawić, ale i kulturalną wykazać wyż
szość, zwalczając w tekście adresowym myśli przeczące tejże

kulturze i sprawiedliwości. Bo zwracano się do monarchy

prośbą o amnestyę całkowitą i bez ograniczeń. A więc zbro

dniarze, mordercy, rabusie i świętokradcy, którzy w politycz
nym chaosie proceder swój do niebywałych wynieśli rozmia

rów, więc ci, którzy w chwili odrodzenia się państwa święte

pojęcia wolności i nowe ludów porywy własnemi deptali no

gami, więc te męty społeczne, ta żywa hańba narodu, na równi
z bohaterami stawiana być miała, więc w obronie zbrodni jak

w obronie bohaterstwa stawała cała Duma, a z nią i Polacy.

A ci ostatni winni byli z obowiązku i przekonań stanąć, choćby

sami jedni, przeciwko wszystkim.

Nam Polakom, którzyśmy w ostatniem stuleciu tyle boha

terów wolności na świat wydali, tyle krwi ofiarnej przelali, go
dziło się różnicę winy i zasługi zaznaczyć. Nam Polakom, dla

których ostatnie stulecie jednem nieprzerwanem pasmem po

gardy praw ludzkich się stało, godziło się stanąć w obronie

pomiatanej sprawiedliwości. Nam Polakom, stuletnim ofiarom

nieuczciwości, skruszyć należało kopię przed światem w obro

nie uczciwości. A myśmy tego nie uczynili, poświęciliśmy przy

rodzone nam prawa, bośmy stchórzyli przed Dumą, przed jej

jednością, przed jej skrajnością. Pytamy dzisiaj — dlaczego?

Dlaczego także w drugim akcie dramatu stanęliśmy po

stronie wywrotowych projektów agrarnych, dlaczego mimo

płytkich autonomicznych zastrzeżeń, projekt przymusowych wy

właszczeń uznaliśmy, czemuśmy przeciw woli narodu działali,'

który nie tylko pisanemi oświadczeniami w przeciwnym stawiał

się obozie, ale który kulturalną swą duszą wzdrygał się na

myśl wstrząsających przewrotów ? Dlaczego uznaliśmy za go

dne i celowe rzucić między zbolały i wypadkami oszołomiony

lud polski przeklętą myśl na wieki pokutującą, nowe zarzewie

zdolne w przyszłości jasnym wybuchnąć płomieniem, ba — go
rzej jeszcze, powtórną humańską pożogą ? Czemuż Polacy wie

kową nie nauczeni przestrogą, sami siebie się zaparli i własne ra

miona ku Szeli II-mu wyciągali? Czyżby sami wierzyli „że
hajdamackie noże są sposobem do poprawy losu, że za takiem

to czerwonem morzem znajduje się ziemia obiecana?" Dla

czegóż to, w takiej chwili, kiedy mury między chatą a dwo

rem nienawiścią wzniesione idą w rozsypkę, między tąż chatą
i tymże dworem nowe stwarzają bagno, trucizną tchnące i nie

przebyte? Czemuż wstąpiliśmy na drogę do nowych bólów,

nowych klęsk i nowych rozpaczy prowadzącą?

Bo nas na nią tchórzostwo wpędziło, bośmy stchórzyli

przed szałem opętanych kadetów, przed grożącą zakrwawioną
pięścią trudowików, bośmy stchórzyli przed utopią, przed

obawą utraty miru, błyskotliwej popularności i e f e m e r y c z

n y c h p r z y r z e c z e ń . Gdybyśmy mieli naówczas odwagę

przeciwko  skrajnym  wystąpić  zakusom,  przyjęłoby  nas  za
pewne  gwizdem  i  oburzeniem,  ale  stojąc  na  wyżynach  zacho
dniej  kultury,  jedno  na  pewno  osiągnęlibyśmy  w  zysku  —  po
szanowanie,  a  posłowie  nasi  po  powrocie  do  kraju  nie  byliby

zmuszeni w wykrętnych oświadczeniach szukać rehabilitacyi
w oczach społeczeństwa.

Więc tchórzostwo, zaparcie się i wykręty! Więc znowu

pytamy dlaczego?

Nadszedł akt trzeci, akt ostatni.

Hydra rewolucyi opanowała wysoką izbę i miarę prze

brano. Zrywano dobrowolnie węzły łączące przedstawicielstwo

ludowe  nie  tylko  z  władzą,  ale  i  tej  władzy  najwyższą  głową.
Z  równowagi  i  miary  wyprowadzone  umysły  sięgnęły  po  moc,
której  nie  byli  legalnymi  posiadaczami.  Wstąpili  w  prawa  in
nym  przynależne  i  lekkomyślnie  działając,  prawodawczą  izbę
w  prowokacyjną  hallę  zmienili.  Stanęli  otwarcie  na  rozdrożu

i  z  trybun  poselskich  wyrós1  manifest  do  ludu,  którego  treścią
było  pytanie:  z  r z ą d e m   c z y   z  n a m i ?   —  z  rządem,  czy
z  rewolucyą,  anarchią  i  wywrotem?  Innego  już  wyboru  nie
było  i  innego  także  Polacy  nie  mieli.  A  jakież  stanowisko  za
jęli ?  jakież  godne  kulturalnego  narodu  kulturalnej  reprezen-
tacyi  postąpienie?  W  takiej  przełomowej  i  epokowej  chwili,

w takiem zdarzeniu, zwłaszcza my obowiązani byliśmy bez za

strzeżeń  opowiedzieć  się  po  jednej  czy  po  drugiej  stronie,  ro
zum  nasz  polityczny  na  jednej  szali  w  całości  złożyć,  i  kultu
ralnym  tradycyom  zadosyć  uczynić,  a  myśmy  —  stchórzyli.
Wstrzymaniem  się  od  głosowania,  z  odmową  poparcia  jednych

czy  drugich,  rzuciliśmy  nasze  stanowisko  na  poniewierkę,  de
pcząc  i  pomiatając  własną  odwagą.  Stchórzyliśmy  przed  dzi
siejszą  legalną  władzą  i  przed  kiełkującą  nową  rewolucyjną,
stchórzyliśmy  zwłaszcza  przed  sobą  samymi,  nie  chcąc  brać

na  własne  barki  zaszczytnej  odwagą  odpowiedzialności.  Nie
dosyć  na  tem,  chlubimy  się  z  własnego  postępowania,  wyno
simy  szczęśliwą  dyplomacyę  i  mądrą  poprawkową  taktykę,  ale
zapominamy  o  jednem,  że  była  to  chwila,  w  której  reprezen-
tacya  polska  winna  była  głos  zabrać  w  imię  narodu  swego,

nie poprzestać na stylistycznych poprawkach, ale glos ten wi

nien być silnym i potężnym, brzmieć nie szmerem echa za
chodniej orowincyi, ale siłą sumienia Polskiego Państwa.

Tegośmy nie zrobili, zrobiliśmy więc źle i za ten błąd,

za tę winę dziś sami ciężko pokutować musimy i dziś już zbie
ramy owoc tej błędnej dyplomatycznej taktyki. Z góry idą

cym przykładem kaziliśmy całe własne społeczeństwo i gdy

tam w Dumie jawnie i otwarcie ustępowaliśmy wywrotowym

ideom, biernością rewulucyjne wspomagał1

' zakusy i żądaniem

amnestyi wszelką zbrodnię sankcyonowali, wtedy ta sama ta

ktyka i pobłażliwość na własnych naszych wyrosła zagonach,
wtedy doszliśmy do absurdum, stanęliśmy nad przepaścią, b e z

r o b o c i e p r z y j m u j ą c za b r o ń , a n a r c h i ę p o j m u j ą c

j a k o e w o 1 ii c y ę, z b r o d n i ę u z n a j ą c z a a r g u m e n t .

I pytać teraz musimy raz jeszcze i ostatecznie, czemu tyle po

święceń, czemu tyle poniżenia, czemu tchórzostwa, a nie od
ważna wybrana taktyka?

Bośmy posłów naszych mandatem bierności obciążyli,

bośmy poszli do Dumy państwowej odziani ponownie w „ł a
c h m a n y " zapomnianych i wyśmianych praw historycznych,

nie odrzucili precz tego stroju „ t a n i e g o m i ł o s i e r d z i a "

gorzej jeszcze — duszę dziadostwem skazili i nie tylko żebra

czą rękę po jałmużnę dalej wyciągali, ale nie pomnąc na obo

wiązki godności naszej należne, wlasnemi najświętszemi cno
tami i zasadami frymarczyli.

Zarzucaliśmy ugodowcom, że dla wątpliwych zysków

osobistą godność w poniewierkę zdawali, że od wieńców na

znienawidzonych trumnach składanych do uszeregowanych lu

dzi przed pomnikiem wileńskim, że to było jedno pasmo po

niżeń,  upokorzeń  i  niedozwolonych  ofiar,  krzywdę  krajowej
godności  czyniące;  że  chociaż  bez  mandatów,  ale  Polaków
mianem  się  szczycąc,  kraj  cały  w  poniewierkę  słali  i  „poniże

nia brudem plamili". To byli w oczach kraju ugodowcy,

A czemże innem stali się posłowie nasi? Ugodowcami także,
ale gorszej miary, ugodowcami opatrzonymi już w mandat,

których się Polska zaprzeć nie mogła. I gdy tamci przez ogół

znienawidzeni, ci teraz przez ogół apoteozowani poszli w otwar

tej grze dla nowych efemerycznych i wątpliwej wartości zdo

byczy frymaczyć godnością, uczciwością, sprawiedliwością i od
wagą ducha polskiego. Zamienili ugodę z rządem na u g o d ę

z b e z r z ą d e m , miasto osobistych poniżeń, Polskę w poni

żenie oddali. A w zamian co mieli osiągnąć? Jakież mieli

„ p r z y r z e c z e n i a " ? Co miało być przeciwwartością tych

najboleśniejszych ofiar? Co było godnem ceny tej miary? A u
t o n o m i a .

Postawiliśmy ją jako szczęśliwości postulat, gdy rządy

księcia Mirskiego nową jutrzenkę przyszłości ukazały, domaga
liśmy się jej za Wittego i za Durnowa, za anarchii i reakcyi,

żądaliśmy jej za samowładztwa i za konstytucyi, w dniach nie

okiełznanej wolności, w chwili repressyi i w czasach terroru
białego czy czerwonego. Stworzyliśmy z odrzuconej niegdyś

przez nas idei autonomicznej, zbawienną, czarodziejską formę

rządów politycznych, idącej w parze z wszystkiem i zawsze,

licującą tak dobrze z satnowładczą najwyższą władzą, jak i z ter

rorem najniższego bandytyzmu. Uznaliśmy ślepo i bez dyskus-

syi,  że  autonomia  Królestwa  Polskiego,  wprowadzona  natych
miast  i  w  najszerszem  tego  słowa  znaczeniu,  jest  lekarstwem
na  wszystkie  bóle  krajowe,  że  jest  różdżką  czarodziejską,  że
naprawi  wadliwy  ustrój  państwowy  i  zniweczy  potęgę  biuro-

kracyi, że ona jedna kwestyę agrarną i socyalną ułagodzić

i uregulować może, że jest jedynym warunkiem naszego istnie

nia i jedynym dogmatem narodowej wiary. A takie ideą sza

fowanie, takie uogólnianie pojęcia paczyło jego znaczenie. Nie
dosyć na tem, myśmy dalej poszli. Autonomia, albo — mc,

nic — albo... i tu nie stało słów na dokończenie ultimatum,
nie mieliśmy siły do poparcia stawianego żądania, chyba

tylko bierność i bezczynność. I mimo to skuliśmy z autonomii

m a n d a t i m p e r a t y w n y dla „ n a s z e g o p o s e l s t w a d o
D u m y p a ń s t w o w e j “, łamiąc wszelkie inne ich zakusy,

zmuszając do bezczynności. A tymczasem! blizkie urzeczywi

stnienia  samorządne  reformy  szły  w  zapomnienie,  szkolnictwo
i  wychowanie  publiczne  przepadało,  kraj  tonął  w  morzu  anar
chii  i  zbrodni.  Tak  jest,  tylko  autonomia!  i  to  był  nasz  man

dat bierności.

Nie w jej jednakże właściwem pojęciu leży bierność, ale

w  sposobie  i  czasie  wybranym  do  ogłoszenia  jej  za  nienaru
szalny  dogmat  narodowej  wiary,  bez  względu  na  zmiany  czasu
i  położenia.  Bo  wszelkie  z  umysłów  ludzkich  wyrosłe  pojęcie,

nawet do wysokości prawd wyniesione, niezmiennej nie po

siada wartości, przeciwnie cenności swojej tracić może znamiona

w miarę ewolucyi dziejowej, lub postępu wiedzy ludzkiej.

To też autonomia Wielopolskiego, przez nas wzgardzona

i odrzucona, cech dzisiejszej bierności na sobie nie miała. Była

wysiłkiem, byl to czyn, był to dopiero wielkiego dzieła początek.

Mieliśmy stać się probierzem nowych kulturalnych zachodnich

rządów, mieliśmy być źródłem zdrowych i ożywczych soków,

Rosyę całą niemi użyźnić, przykładem świecić, przodować, sobie

chwały,  a  innym  szczęścia  przysporzyć.  Ofiarowaną  nam  za
szczytną  rolę,  ślepi  czy  otumanieni  odrzuciliśmy,  niwecząc  szla
chetne  władcy  zamiary,  miażdżąc  jedną  z  największych  dziejo
wych  postaci.  A  dziś,  po  czterdziestu  latach  męczeństwa  i  nie
woli,  w  chwili  gdy  cała  Rosya  do  n o w e g o   życia  powstała,

gdy  n o w e   zapanowały  pojęcia  i  stosunki,  gdy  siły  i  zasoby
społeczne już różne, gdy  świat cały  n o w y   się  zrodził,  myśmy —
z  tym  samym  stawili  się  postulatem,  myśmy  wzgardzoną  da

wniej  broń  w  ręce  ujęli  i  z  nią  do  walki  stanęli,  niebaczni
jednak  na  stępione  jej  ostrze  i  straconą  wartość  realną.  A  do
tego  dziś  inne  nadaliśmy  postulatowi  brzmienie  i  nie  czynu,
lecz  bierności  ma  znamiona,  dzisiejsza  jego  formuła,  to  w  cia
snych  i  samolubnych  zamknąć  się  granicach,  zrzec  się  przyro
dzonych  kulturalnych  prerogatyw,  skwitować  z ogólno-państwo-
wych  ambicyi,  nie  dzielić  w  walce  o  szczęśliwą  przyszłość

wielkich  rosyjskich  znojów,  przykładem  w  niej  nie  świecić,
skąpić  wysiłków,  to  wkońcu  kosztem  choćby  obłudy  i  tchórzo
stwa  mizerny  wygrać  los  i  własny  kraj,  państwo  w  sobie  two

rzący, w kresową zamienić prowincyę. Takie, a nie inne idei
nadaliśmy znaczenie i taką bronią walczyć chcieliśmy, taki na

rzuciliśmy posłom naszym mandat, zaczerpnięty z osławionej

i nieszczęsnej przedwyborczej „ d e k l a r a c y i p o s e l s k i e j " ,

paczącej wszystko co w autonomicznej idei było swego czasu
wielkiego, co było posłannictwem i wielkiej przyszłośęi zadat

kiem. I zaiste ogromną na sobie noszą odpowiedzialność ci,

którzy podobnej przodują „ n a r o d o w e j l i k w i d a c y i " .

I to w takiej chwili, wiekopomnej chwili. W chwili odro

dzenia się państwa i mnogich jego ludów, w chwili samoroz-

poznania popełnianych błędów i dróg prostowania, w chwili

braterskich uścisków i wzajemnej ofiarowanej pomocy, w chwili

przebudzenia się i zmartwychpowstania ze zgliszcz. W takiej
chwili, w której Polacy, wiekowemi dziedzictwy możni, nie

obcy wolności, ale jej stróże i orędownicy, urodzeni obrońcy

praw  ludzkich  i  zagrożonych  praw  Boskich  ofiarni  bohaterowie,
mogli  kultury  zachodniej  stać  się  jeszcze  rzecznikami  i  prowo
dyrami,  gdy  państwu,  z  którem  ich  los  złączył,  a  łączność  tę

dojrzałością polityczną stwierdzili i uznali, mieli sposobność
oddać niezapomniane usługi, gdy pierwsze wśród ludów mo

carstwa kulturalne zajmując stanowisko, byli w możności, szczerą
dla państwa pojętą pracą i własnej ojczyźnie nową pełną chwały

zgotować przyszłość, wtedy — w takiej chwili, ponownem

wzgardziliśmy Szczytnem posłannictwem, wtedy samolubną

jedynie poprowadzili walkę i nie tylko państwu pomocy od

mówili, ale własną tchórzliwą taktyką wywrotowe anarchii plany
i zabiegi wzmacniali i potęgowali, — wtedy przepomnieliśmy,

że wielka autonomiczna idea, szeroko zakrojona i nie samolubna

może być szczytną, nietykalną i świętą, może nawet stać się

dogmatem narodowej wiary; ale jeśli dla jednych nabrała już

tego znaczenia, czy godziło się lekkomyślnie i bez pewności
zwycięstwa stawiać ją na czele dzisiejszych narodowych żądań,

czy wolno ją było uzależniać i równać z wywrotowymi wnio

skami anarchicznej Dumy państwowej, czy było się w prawie
dla niej frymarczyć innymi narodu dogmatami po stokroć star

szymi i stokroć świętszymi ?! Nie, nigdy, po stokroć przenigdy.

We wszelkich dotychczasowych stosunkach z rządem

i przy wszystkich z nim prowadzonych układach zawsze otwarcie

zaznaczyliśmy, że z niczego na przyszłość nie kwitujemy, ni

z wiary, ni języka, ni tradycyi, ni żadnych narodowych celów.

I słusznie. A dziś, gdy po raz pierwszy zawezwani zostaliśmy

do wspólnej nad przyszłością pracy, z potępienia godnym po

śpiechem do kwitowań przystąpiono, nie pomnąc na prawdę,

że godność, sprawiedliwość i uczciwość z wiary naszej wypły

wają, że one stały się twórcami tradycyjnej naszej kultury, że

te trzy cnoty i świętości są podstawami s a m o i s t n e g o b y t u

n a s z e g o   m o r a l n e g o ,   więcej  zaiste  znaczącego  od  samo
istnego  bytu  politycznego.  Ody  Duma  popadła  w  hipnozę  roz
paczliwej  skrajności,  myśmy  popadli  w  hipnozę  biernej,  do tego
efemerycznej  autonomii  i  wszystko  dla  niej  poświęciliśmy.  Przy

odezwie  do  korony,  wyzbyliśmy  się  dla  projektu  autonomii
godności  i  sprawiedliwości;  w  sprawie  agrarnej  za  przyrzeczoną
autonomię  samobójczą  wznieśliśmy  rękę,  a  manifest  do  ludu
wstrzymanem  głosowaniem  przeprowadziliśmy,  obrażeni  odrzu
coną  poprawką  autonomiczną.  Nie  dosyć  na  tem.  Ody  wybor-
skie zgromadzenie było  dla  nas, urodzonych  konstytucyonalistów,
aktem  niedopuszczalnym,  gdyśmy  godnie  stanęli  na  stanowisku

przyrodzonych nam sejmowych zwyczajów, i tam krok nasz
polityczny, powiedzmy wykwintny, spaczyliśmy małodusznie

pojętą autonomiczną ideą.

A taką wspaniałą, tak piękną mieliśmy przed nami drogę!

Czemu stanąwszy wreszcie przed forum publicznem ro

syjskiej społeczności, nie staliśmy się prawdziwie obrońcami

„ w a s z e j i n a s z e j w o l n o ś c i “ ? czemu wierząc w dosko

nałość  i  zbawienność  autonomicznych  rządów,  nie  przyszliśmy
do  ludu  rosyjskiego  z  mądrą  i  przetrawioną  radą,  czemuśmy
im  nie  wskazali,  że  szczęście  państwa  i  krajów  z  nim  złączo
nych  w  autonomicznej  decentralizacyi  leży,  czemuśmy  do  nich
nie  rzekli,  że  my  gotowi  jesteśmy  do  tak  pojętego  samorządu,
że  go  w  imię  rozwoju  państwa  i  kraju  naszego  mamy  prawo

żądać, że go przyjmiemy z wdzięcznością; jeden jednak kar

dynalny stawiając warunek, iż w rzędzie obdarzonych możemy

być  pierwsi,  ale  i  innym  równe  prawo  i  równa  możność  roz
woju  się  należy,  że  my  prerogatyw  nie  chcemy,  bośmy  pod
ciężarem  praw  wyjątkowych  ginęli,  więc  pierwsi  je  precz  od

rzucamy, a jedynie p r a w p a ń s t w o w y c h s i ę d o m a g a m y

i o wspólnej marzymy szczęśliwości. Czemuż reprezentacya

nasza, jednolitną szczytną kulturę przedstawiająca, nie stanęła
na tym piedestale, który mu historya sama pod stopy u s ta w ia j

Bośmy w niewolnictwie wielkiego ducha postradali, bośmy,

zaiste smutne to powiedzieć, „znikczemnieli", bo nas dzisiaj już
nie stać na szersze porywy i większego posłannictwa idee.

Bośmy wychowańcy niedobitków konspiracyjnej ery, która

zawsze tumaniła umysły społeczności hasłem „wolnej i niepod

ległej od morza do morza sięgającej ojczyzny", hasłem, którego

podstawą była u t o p i a — prawdą m a r z e n i e — treścią

b i e r n o ś ć i n i e n a w i ś ć d o w r o g ó w . I w te dwa ostatnie
uzbrojeni czynniki, poszliśmy do Dumy państwowej, miłości się

zapierając, która jedyna czynu się domaga i którą tylko czyn
od martwoty uratować może.

Ale jeszcze czas, jeszcze nie zapóźno, jeszcze czyn wielki

spełnić  możemy.  Najprzód  jednakże  jeden  konieczny  wysiłek.
Musimy  na  historyczne  pytania  dać  wreszcie  odpowiedź,  lecz
nie  bałamutną,  ani  dwuznaczną,  tylko  jasną  i  szczerą,  opowie

dzieć się po jednej czy po drugiej stronie, musimy wszyscy

pod jednym ojczystym skupieni sztandarem, a nie zakażeni

mrzonkami kosmopolitycznych wywrotów, wybrać między ewo-
lucyą, a rewolucyą i to bez ogródek i bez kompromisów. Mi

łość  kraju  i  mądrość  doświadczenia  jedną  nam  tylko  dać  mogą
odpowiedź:  ewolucyę  wybrać,  rewolucyę  potępić.  Dwóch  zdań
w  danym  wypadku  być  nie  może  i  my to  sami  dawno  czujemy,
ale  w  bierności  i  marzycielstwie  chowani,  chcemy  się  jeszcze

łudzić,  na  sobie  samych  nie  polegać i  cudzymi  wysiłkami  nadal
zamki  budować  na  lodzie.  Precz  zatem  z  rewolucyą  i  precz
z  całym  arsenałem  dzisiejszej  jej  broni  bezrobociem,  anarchią

i mordem. Nie dajmy wpajać w siebie fałszywych sądów i prze

konań i zrozumiejmy wreszcie, że bezrobocie jest materyalnem,
a anarchia moralnem samobójstwem, mord zaś jakikolwiek on

jest, polityczny czy prywatny, zostanie jedynie i tylko —

z b r o d n i ą . Jedno jest tylko przykazanie „nie zabijaj" i jedno
jego istnieje tlómaczenie, więc my je sami w inne nie ubierajmy

brzmienie,  ani  innego  nie  dawajmy  mu  znaczenia;  wiedzmy
tylko,  że  zabić,  to  jest  zbrodnię  popełnić,  której  skutki  zawsze
te  same:  wstyd,  utrata  czczci  i  zasłużona  kara.

W porozbiorowych czasach, ginąc w partyjnych zawiściach

i  kłótniach,  zbyt  często  mianem  zdrajcy  szafowaliśmy  i  zna
czenia  je  pozbawili,  ale  dziś  w  dawnem  i  nieskażonem  pojęciu
samo  przez  się  na  usta  powraca  i  to  potężne  słowo  wielkiej

narodowej exkomuniki rzucić w twarz musimy nie tylko tym,

którzy  własnemi  rękoma  ohydę  zbrodni  popełniają,  ale  i  tym,
którzy  ślepą  nienawiścią  przejęci  w  małodusznej  swej  roli,
z  ukrycia,  tchórzliwi  i  nikczemni,  zbrodni  przyklaskują.  Ojczyzna

nasza stanęła nad przepaścią, a doprowadziła ją nad nią pod

ziemna  i  nizka  rewolucya,  a  kto  bronią  jej  walczy,  lub  broń
tę  uświęca,  ten  własną  ojczyznę  w  przepaść  sam  wpycha,  ten
sam  na  siebie  nakłada  straszne  znamię  zdrajcy.  Ale  ta  nasza

anatema  nie  może  być  bierną,  lecz  musi  być  jawną  i  czynną.
Samych  sprawców  zbrodni  pozostawmy  sądom,  katom  i  szu
bienicom,  ale  nad  tymi  drugimi  ojczyzny  mordercami  sami  sąd
ustanówny  i  wyrok  wydajmy,  wyrok  potępienia,  odepchnięcia

i wyparcia się, jedną tylko zostawiając drogę zbłąkanym po

wrotu na łono ojczyzny: znojną pracę i dalszego życia chrze

ścijańską uczciwość.

Tak postępując, przerzedzone wprawdzie będziemy mieli

własne  szeregi,  ale  pozostaną  one  nam  zato  czyste  —  prawe
i  jawnie  działające  i  tylko  w  takim  zespole  możemy  przystąpić
do  twórczego  dzieła.  Zwłaszcza  teraz,  w  danej  chwili,  gdy  do
nowej  Dumy  państwowej  innych  mamy  wybrać  posłów,  zwła

szcza  teraz zjednoczone  dzielne  musimy  mieć  szeregi,  gdy  kraj
nasz  stanął  nad  przepaścią  dezorganizacyi  i  gdy  największym
staje  się  naszym  obowiązkiem  ratować  go  wielkim  ostatecznym

wysiłkiem. Prawda to dzisiaj już niezbita i niewątpliwa, że od

przyszłej Dumy losy całego państwa zależą, bo jeżeli i ta nowa

prawodawcza reprezentacya w bezdeń skrajności popadnie, jeżeli

anarchii służyć i dalej dzieło swe zniszczenia prowadzić będzie,
to już nie stanie sił państwowej żywotności do wstrzymania

pędu , wpychającego w czeluście otchłani całe mocarstwo,

a nam w udziale najgorszy przypadnie los do zniesienia, bo
albo także utoniemy w morzu bezrządu, albo zdani będziemy

na łaskę i niełaskę tych z naszych wrogów, którzy nas w nie

nawiści prześcigną i nienawiścią tą zduszą.

To też wobec nowej pracy nowe drogi wybrać należy.

Wyjściem polityki naszej dotychczasowej była bezsprzecznie

wspomniana  już wyżej  osławiona  „d e k 1 a r a c y a  p o s e l s k a “,
a  że  wczas  z  obiegu  cofnięta,  więc  mało  szerszemu  ogółowi
znana,  mimo  to  jednak  pozostała  w  swojej  sile,  przodowała

z ukrycia wyborom i stała się nieszczęsną dyrektywą polskiej
reprezentacyi w Dumie państwowej, tamując rozwój wszelkie]

szerszej  myśli,  lub  dalej  sięgających  poglądów;  kto  zaś  doku
ment  ten  czytał  i  kto  bacznie  śledził  przebieg  petersburskich
naszych  zabiegów,  ten  się  łacno  przekona,  że  niema  chwili

w  parlamentarnem  naszem  nadnewskiem  życiu,  któraby  na  so
bie  nie  nosiła  piętna  tego  tajemnego  aktu,  będącego  alfą
i  omegą  creda  naszego  politycznego  i  naszej  parlamentarnej
taktyki.

A zda się przepomniano, że w przededniu wyborów, po

ogłoszonej  konstytucyi,  po  wprowadzonym  stanie  wojennym
i  oburzającym  komunikacie  ministeryalnym,  że  naród  zelżony
i  do  głębi  obrażony  zażądał  głosu.  Naród  nie  porwał  się  do
broni  w  lekkomyślnej  walce,  nie  stawał  w  obronie  rzekomych

praw historycznych, ale stanął jak jeden mąż w obronie g o

dności swojej i własnej uczciwości. Nie była to anonimowa

„d e k 1 a r a c y a p o s e l s k a " , ale dziesiątkami tysięcy podpisów'

stwierdzone w y z n a n i e w i a r y , to nie podziemnej machi-

nacyi  konspiracyjnej  dokument,  ale  otwarte  słowo,  jawną  i  ce
lową  walkę  zapowiadające.  Więc  któryż  z  tych  dokumentów,
w  ciągu  trzech  miesięcy  z  duszy  polskiej  wyrosły,  miał  mieć
w  przyszłości  dominujące  znaczenie,  któryż z tych  dwóch  aktów

był prawdziwym wyrazem przekonań i woli narodu, któryż miał

moc obowiązującą? Czy akt tajemnych leaderów, czy jawne

wyznanie narodu? Dwóch zdań być nie może, a żeśmy dotąd
fałszywy wybór zrobili, musimy dzisiaj błąd ten naprawić. Akt

zatem drugi, akt woli narodu musi stać się dla nas wyjściem

w przyszłej politycznej działalności, a zanim w miarowej ewo
lucyjnej pracy do ostatecznych wniosków i postulatów doku

mentu dojdziemy, musimy z samego założenia aktu własną
najbliższej przyszłości powziąć dyrektywę.

Jasno i dobitnie mamy w nim zaznaczoną wolę i prze

konanie społeczeństwa, uznającego państwowość rosyjską, a z tej
premissy dwa niezbite wypływają wnioski: pierwszy — że

gdyśmy z Rosyą złączeni, szczęście nasze od jej szczęścia, rozwój

nasz od jej rozwoju zależy, a siła nasza w jej sile polega;
drugi — że gdyśmy raz z Rosyą złączeni, ambicyi naszej i sta

rania celem, własnemi zasobami i miarą największej możności,
państwu do odbudowy siły nasze ofiarować i w państwie tem

możliwie  znaczące  zająć  stanowisko.  W  takiem  zrozumieniu
położenia  leży  rozum  nasz  polityczny  i  p a t r y o t y z m   i  z  tą
myślą  przewodnią  stańmy  do  wyborów  i  z  tym  hasłem,  a  nie
mandatem,  poślijmy  nowych  posłów  naszych  do  drugiej  Dumy

państwowej. Nie okłamujmy się sami i wyznajmy szczerze, że
jeśli rozwój wypadków nowym i zdrowszym nie popłynie ko

rytem, to dziś lub jutro, Polska, nawet autonomiczna, z trupem

związaną być może; więc i naszym najpierwszym staje się
obowiązkiem wezbrane fale w normalne wprowadzić łożysko,

z mętów je oczyścić i silne tamy założyć. A tama nasza to
kultura, nie chełpliwa jednak, ale czynna i z nią idźmy do

Dumy  państwowej,  stawiając  ją  tam,  gdzie  bałwan  wywrotu
wzbiera,  gdzie  wir  utopii  powstaje,  gdzie  przypływ  skrajności,
lub  barbarzyńskie  grożą  zalewy,  gdzie  prądy  się  miażdżą,  gdzie
walka  ustaje,  a  rozbój  się  poczyna.  Idźmy  z  nią  do  Dumy
państwowej  i  ofiarujmy  ją w  usługi  tym  synom  rosyjskiej  ziemi,

którzy w znoju spokojnej odbudowy państwa z nami emulować

będą, których przykazaniem nie wzwracać i niszczyć, ale n a
p r a w i a ć i s t w a r z a ć , których hasłem nie bezrząd i anarchia,

ale w o l n o ś ć i r ó w n o ś ć . I tej jednej rzeczy wzamian za

nasze usługi zażądamy, bo równi na polu bitwy, równi w walce

0 wolność, równi przed prawem i wobec monarchy być chcemy.
A wtedy, w równość tę możni, możemy stanąć przed Rosyą

1 władcą i wielkie złożyć wyznanie:

„Dojrzeliśmy w nieszczęściu i błędy nasze poznali.

Potworność zbrodni w domu naszym spełnianych przeraża

nas i poniżającym wstydem oblewa, ale i wy za winy nasze

hańbiącą nosicie odpowiedzialność. Ale i wasze plami dzieje

zbrodnia i przestępstwo. Razem z wami w otchłani anarchii

i bezrządu giniemy, to też razem z wami siebie i was ra

tować chcemy. Mądrość dziejowa daje nam naukę niemo-

żebności w Rosyi rządów centralistycznych — podzielmy się

niemi — podzielmy odpowiedzialnością. Stwórzmy wielkie

mocarstwo, r z e s z ę z j e d n o c z o n y c h p a ń s t w , nie żądając

dla siebie prerogatyw, ni pierwszeństwa. My ich pierwsi

nie chcemy, bo własnym przykładem stwierdzić możemy, że

niema kraju, ni mocarstwa na wyjątkowych prawach wspar

tego, któregoby rozwój stał się znamienitym. Wyzbądżcie

się nienawiści, a my wam krzywdy przypomnimy. Prze

stańcie jak dotąd liczyć się z nami, a liczcie na nas. Ujmy

wam i ojczyźnie waszej nie czyniąc, rolę nadrzecznych kre

sowców z pogardą odrzucamy, państwem bowiem jesteśmy

i państwem na wieki zostaniemy, korony mocarza północy

najprzedniejszą tworząc ozdobę. Królewski nasz tytuł, krwi

naszej własność i zasługa, Tobie Cesarzu północy został

powierzony. A żeś przeto piastunem najwyższej narodowej

godności, jednej naszej wysłuchaj prośby, jednemu naszemu

zadość uczyń żądaniu: Daj nam możność d z is ia j, z mętów

społecznych, s a m y m oczyścić własną ojczyznę, zmiażdżyć

co rodzi zniszczenie, zmazać co hańbę przynosi i podstawę

stworzyć przyszłości odrodzenia.

Warszawa, wrzesień 1906.