Marian Golka

                                        Czym jest tożsamość?

Problem   tożsamości   wywołuje   dziś   powszechne   zainteresowanie   -   jako 

zagadnienie naukowe oraz jako kwestia odczuwana w życiu codziennym.   Przy 

tym termin tożsamość (jako identyczność) ma odległą etymologię: wywodzi się 

od   łacińskiego   słowa  idem  oznaczającego   identyczność   i  ciągłość.     Bardziej 

wyraziste   zainteresowanie   się   tożsamością   w   odniesieniu   do   człowieka   w 

kontekście jego samoświadomości i egzystencji pojawiło się znacznie później – 

bo pod koniec   XIX w. Trzeba w tym względzie dostrzec przede wszystkim 

zasługi   Williama   Jamesa.   Mimo   dalszych   refleksji   nad   tożsamością 

prowadzonych w latach 20 i 30- tych XX wieku (tak w psychoanalizie, jak i w 

symbolicznym interakcjoniźmie), w powszechnym użyciu termin ten zaczął być 

używany jednak dopiero w     połowie XX wieku, czego zasługę   najczęściej 

przypisuje się Erikowi H. Eriksonowi. Tak czy inaczej, tożsamość jest jednym z 

podstawowych   problemów   egzystencjalnych,   jak   słusznie   zauważył   Anthony 

Giddens. 

     Są różne sposoby określania i wyodrębniania tożsamości. Tutaj proponuje się 

następujące ujęcie:

         Tożsamość   jednostkowa  jest   to   swoista   odpowiedź   na   pytanie:   „kim 

jestem?” Tak więc dotyczy ona relacji z samym sobą, ale też  relacji ze światem 

zewnętrznym: innymi ludźmi i kulturą. Jest to więc swoiste samookreślenie się – 

czyli   „poczucie   bycia   podmiotem”   wraz   z   określeniem   cech   swej 

podmiotowości oraz przedmiotowości. 

            Życie   społeczne   interferuje   z   poczuciem   tożsamości   tak   jednostki 

(przypisując   jej   pewne   cechy),   jak   i   grupy   (gdy   ta   przypisuje   sobie   pewne 

cechy).   Tę   pierwszą   można   nazywać   tożsamością   społeczną;   tę   drugą   - 

tożsamością zbiorową (grupową, kolektywną). 

         Tożsamość  społeczna   obejmuje  cechy, jakie jednostce przypisują inni 

ludzie   –   to   znaczy   te   właściwości,   które   w   złożonym   kontekście   życia 

społecznego inni chcą dostrzegać w danej osobie. Ten konstrukt inni tworzą, 

przekształcają i narzucają w toku interakcji oraz w różny sposób go propagują 

albo przynajmniej przywołują w różnych okolicznościach – także i na różne 

sposoby „wmawiają” jednostce. Obejmuje wszystkie sprawy, które mieszczą się 

w optyce społecznej, a więc dotyczą spraw uznawanych za istotne w jakimś 

stopniu istotne dla życia społecznego (uroda, zainteresowania, postawy itp.).

         

Tożsamość   zbiorowa  (grupowa,   kolektywna)   to   z   kolei     poczucie 

tożsamości   różnych   zbiorowości   –   poczucie,   które   skądinąd   dokonuje   się 

zawsze   „za   pomocą”   odczuć   jednostkowych.   Ta   tożsamość   dotyczy   rodzin, 

plemion, narodów   wszelkich całości społecznych, które tak czy inaczej mają 

poczucie odrębności od innych. Pojęcie tożsamości zbiorowych (kolektywnych, 

grupowych)   umożliwia   uchwycenie   pewnych   istotnych   socjologicznych   cech 

zbiorowości i ich funkcjonowania. 

       Tak tożsamości jednostkowe, jak i społeczne oraz grupowe nie muszą być 

jednorodne, jednoznaczne i wyraźnie określone.

            Trzeba   odróżnić   pojęcie   bardzo   zbliżone   do   tożsamości   –   czyli 

utożsamienie  (ang. identification). Utożsamienie nie jest  tożsamością. Jest ono 

jedną   z   determinant   więzi   międzyludzkich   czy   wręcz   lojalności;   jest   także 

motywem wspólnych, czy choćby idących w tym samym kierunku zachowań. 

Językowe skojarzenia sugerują, że tożsamość jest dalej idąca od utożsamienia, 

które jest jakby  dopiero pewną szansą, która może przerodzić się w tożsamość, 

ale   nie   musi.   Utożsamienie   to   jedynie   możliwość,   to   pewna   potencjalność. 

przesądzeniem. 

(Więcej w:

Marian Golka, Imiona wielokulturowości, WL Muza, Warszawa 2010)