Ryszard Ciarka
NAPISY NA MURACH
I ETNOGRAFIA WSPÓŁCZESNEGO MIASTA
Na p e w n o bezpośrednią inspiracją d o napisania tego tekstu nie
były k o l o r o w e napisy na murach: „Pierwsza Krajowa W o j n a
S p r a y o w a " , jak a n o n s o w a ł t o o d b i t y farbą szablon na murze
warszawskiej ulicy. Z w y k l e przecież to, co staje się natrętną
codziennością ledwie zwraca na siebie uwagę, ledwie intryguje
obecnością.
Dlatego też p r a w d z i w ą i ś w i a d o m ą inspiracją był raczej tekst
J a n a S. Bystronia Napisy, ten z książki pod redakcją L u d w i k a
S t o m m y , Tematy, które mi odradzane? i kostka kamiennego
bruku, jedna z kilku tysięcy, którymi w y b i t y jest Plac Z a m k o w y .
Ta, z g ł ę b o k o w y r y t y m napisem, być może nazwiskiem, „ R e d a n " .
Napis, który to gubię, to o d n a j d u j ę na r u c h l i w y m placu, kamień,
którego zawsze p o d ś w i a d o m i e szukam.
Napisy na murach: hasła, inicjały, autografy, znaki, symbole,
obrazy. Współczesne graffiti
2
- sztuka ulicznych malowideł,
w y k o n y w a n y c h najczęściej farbą w aerozolu (spray). W istocie
postrzegamy je wszędzie jako pospolicie obecne - bo są. Te,
wykorzystujące p r z y g o t o w a n y uprzednio szablon, i te m a l o w a n e
odręcznie, o zróżnicowanej formie stylistycznej i treści.
Przyciągają naszą u w a g ę s w ą barwnością, pomysłem f o r m a l
n y m , niekiedy w y s z u k a n y m rozwiązaniem estetycznym, czasem
oburzają, obraźliwą treścią, obscenią rysunku lub po prostu
irytują, faktem z w y k ł e g o niszczenia fasad b u d y n k ó w . Napisy na
murach i etnografia w s p ó ł c z e s n e g o miasta.
Sex - Drugs and Rock'n'roll, Jedzta grzyby psylocypidy. Punk
is not dead, Amor X, The Cure, Skin Out, Szanujglany, Oi!..., znaki
graficzne, rysunki.
A b y je naprawdę dostrzec najlepiej i najpewniej zacząć od
zbierania, gromadzenia, potem próby klasyfikacji - c h o ć b y takiej,
jak p r o p o n o w a n a przez Bystronia - „ w swoiste Corpus inscrip-
tionum".
2
Pierwszy, etnograficzny, p e w n y krok w stronę w y
branego p r o b l e m u . Ale w o b e c t e g o pojawić się musi także i próba
interpretacji, opisu, propozycja uogólnienia lub, zawsze oceniana
nieufnie, próba p o r ó w n a n i a , wskazująca c h o ć b y na l u d o w ą
tradycję, głęboką strukturę czy społeczną funkcję. Próba najbar
dziej t r u d n a , naznaczona zawsze pytaniem o cel i sens p o d e j
m o w a n i a czynności interpretacyjnych zjawisk życia c o d z i e n n e g o
( t r a k t o w a n i a ich jako p r o b l e m ó w b a d a w c z y c h etnografii), p y t a
niem o cel i sens f o r m u ł o w a n e j w ten sposób etnografii w s p ó ł
czesnego miasta. Czy istnieje c h o ć b y możliwość, na przykład, nie
tylko odczytania treści i sensu g r o m a d z o n y c h napisów, ale i treści
i sensu współczesnej kultury?
Znaki, symbole, zdarzenia współczesnego miasta - nad którymi
próbuje pochylić się etnograf, by dotknąć wszystkiego s w o i m
szkiełkiem i miarą jakiegoś o p t y m i z m u w zrozumienie - o c z y w i ś
cie niełatwo o d k r y w a j ą s w o j e głębsze znaczenie. Po prostu są,
zatopione w s k o m p l i k o w a n e j codzienności. Być może p o d e j
m o w a n i e takich prób interpretacyjnych w o b e c zjawisk p o w s z e
chnie znanych i dostrzeganych w kontekście etnografii, badanie
i poszukiwanie „ o b c y c h " w t y m świecie w y d a w a ł o b y się najbar
dziej „ o s w o j o n y m " , jest także jakimś znakiem w y m a g a j ą c y m
głębszego zrozumienia. Być może jest miarą jakiegoś w y o b
c o w a n i a , znakiem kondycji współczesnego świata. To wszystko,
co w y d a j e się inne: napisy na murach, zdarzenia uliczne, m o d a ,
sztuka, polityka, obecność znaku, s y m b o l u , sacrum i profanum,
s w o j ą na c h w i l ę c h o ć b y dostrzeżoną „ o b c o ś ć " stale przecież
dopełnia, nie dającą się uładzić ani jednoznacznie zinterpreto
w a ć , dobrze znaną współczesną codziennością.
Czasami przecież b y w a i tak, że już sam fakt gromadzenia jakichś
w y b r a n y c h p r z e j a w ó w a k t y w n o ś c i , jakiegoś w s p ó ł c z e s n e g o zja
wiska, zaskakuje nas różnorodnością form i treści, nie pozwala
nawet na z d a w a ł o b y się prostą, klasyfikację - na m o ż l i w i e pełny
zbiór, Corpus inscriptionum.
Oto n i e k t ó r e z t y c h b a r w n y c h z n a k ó w , symboli, haseł, m a l o w a
nych na murach, p o j a w i ą się również na czarnych p u n k o w y c h
kurtkach - m a l o w a n e , w postaci naszywek lub przyczepianych
m e t a l o w y c h znaczków. Podobne, w treści i formie, napisy
odnajdziemy także - jako charakterystyczną szatę graficzną, styl
- w n i s k o n a k ł a d o w y c h , kserokopicznych pismach t y p u „ f a n z i n " .
Więcej nawet, napisy i znaki pojawiające się na kurtkach - nie
tylko t y c h „ k o n t e s t u j ą c y c h " - o d n a j d u j e m y także na k u p o w a n e j
w sklepach odzieży (dresy, bluzy, koszule, płaszcze, swetry itp.);
t o z pozoru tylko jakiś całkiem o d r ę b n y problem.
Napisy, którymi raczymy się sami, i te, które po sobie pozos
t a w i a m y : taka m o d a na znaki i s ł o w a . M o d a na manifestowanie
jakiejś przynależności, niekoniecznie politycznej, m o d a na „ r e
k l a m ó w k i " , którymi w rzeczywistości są zwykłe plastikowe t o r b y
już bez napisów. M o d a na uniformy, f i r m o w e znaki i e w i d e n c y j n e
numery.
M o d a , sztuka, kontestacja. Współczesne m a l o w i d ł a uliczne,
pozostawione na murach znaki, autografy, hasła, rysunki, stają się
nagle przedmiotem specjalnie d o tego celu o r g a n i z o w a n y c h
w y s t a w i kolekcji. Stają się tematem obszernych k a t a l o g ó w ,
s p o r ó w o artystyczną wartość. Ta współczesna m o d a na kontes
tującą sztukę a w a n g a r d o w ą , utożsamianie niemal wszystkiego ze
sztuką, nie pozwala już na proste oddzielenie g r u b ą linią, tego, co
„ w y s o k i e " , o d tego, co „ n i s k i e " , tego co na ulicy, o d tego, co
w galerii. Pomieszane są źródła i w t ó r n e inspiracje, kopia
i oryginał, u d a w a n i e o d prawdy. Etnograf, badając tę post-
-industrialną ulicę współczesnego miasta o post-industrialnym
artystycznym smaku wielkiej galerii, zadawać p o w i n i e n jednak
dalej s w o j e proste pytania.
Czy można zaliczyć d o tej samej kategorii ( m o d a , sztuka,
kontestacja) także i te napisy na murach, które istnieją tam
zawsze? Napisy nieudolne i śmieszne, proste i głupie, dziecięce
rysunki, m a l o w a n e farbą, kredą, cegłą. A c h o ć b y hasła polityczne,
inicjały legalnych i nielegalnych partii i organizacji, n a z w y
i emblematy k l u b ó w s p o r t o w y c h , r o c k o w y c h zespołów.
P.P.S., P.S.V., T.S.A., K.S.U., G.B.H., P.Z.P.R., Legia, Antrax,
A C / D S , Iron M a i d e n , Solidarność, Widzew... Znaki, wyrazy,
zdania - d r a p y w a n e na murach, m a l o w a n e farbą olejną, farbą
w aerozolu, bezpośrednio lub za p o m o c ą szablonu. W y t w o r y
stale obecnej inwencji plastycznej, dostrzegane na murach ulic,
niekoniecznie kojarzone jedynie z artystycznie uznanym graffiti.
Dlatego też m o ż l i w y będzie, o b o k opierającego się na w s p ó ł
czesności, zupełnie inny sposób gromadzenia materiału, inna
klasyfikacja, a w i ę c i zupełnie o d m i e n n a próba interpretacji.
Poszukiwanie p o d o b n y c h zjawisk w przeszłości, poszukiwanie
p o d o b n e j , twórczej a k t y w n o ś c i . Wynikające z pewnej tradycji,
zawsze obecne „napisy żywe - jak p o w i a d a Bystroń - pozostające
w bliskim związku z człowiekiem, kładzione przezeń w c h w i l i
afektu, nastroju p o d n i o s ł y m , p o d o c h o c o n y m , namiętnym, napi
sy, które są życzeniem, zaklęciem, pamiątką, żartem, agitacją,
paszkwilem. Im dalej się cofamy w przeszłość, t y m więcej takich
napisów; są one o d w i e c z n ą literaturą, tradycyjnie przekazywaną
w p o k o l e n i a . "
4
A napis, który ratuje życie - tu nie m u s i m y stale o d w o ł y w a ć się
d o przeszłości - napis zaznaczający czyjąś obecność, jedynie jako
33
