plik

Tadeusz Kamiński

DOMY POMOCY SPOŁECZNEJ W PROCESIE PRZEMIAN

Wstęp

Artykuł  niniejszy  jest  próbą  ukazania  pracy  placówek  instytucjonalnej  pomocy  społecznej,
określanych  zbiorczym  mianem  domów  pomocy  społecznej.  Prezentacja  ta  z  założenia  ma
charakter  w  dużym  stopniu  retrospektywny,  gdyż  koncentruje  się  na  przedstawieniu
przemian, jakie zaszły w funkcjonowaniu domów pomocy społecznej od roku 1990 do 2007.
Wybór takich właśnie rani czasowych jest nieprzypadkowy. W roku, 1990 bowiem dokonany
został  pierwszy  wielki  przełom  w  polskim  systemie  wspierania  ludzi  potrzebujących.  29
Listopada tegoż roku uchwalona została ustawa o pomocy społecznej, definiująca zupełnie na
nowo odpowiedzialność państwa i odrodzonego samorządu w sferze socjalnej. Dawne pojęcie
opieki  społecznej  zastąpione  zostało,  wprawdzie  tylko  formalnie,  pojęciem  pomocy
społecznej.  Sugerować  to  miało  swoistą  zmianę  filozofii  wspomagania  potrzebujących.
Jednym  z  elementów  całego  systemu,  które  podlegać  miały  reformie,  były  domy  opieki,
funkcjonujące w świadomości społecznej przede wszystkim, jako domy starców.
Ustawa z roku 1990 była wielkim, ale dopiero pierwszym krokiem na drodze przemian w tej
dziedzinie.  Ewolucja  przepisów  dotyczących  pracy  domów  pomocy  społecznej  stanowi,  jak
się wydaje, znakomitą ilustrację wrażenia, iż reformowanie systemu pomocy to pasmo prób i
błędów,  zbyt  częstych  nowelizacji  ustaw  i  w  konsekwencji  częstych  zmian  przepisów
wykonawczych.  Liczne  zmiany  ustawy  z  1990  roku  zaowocowały  w  końcu  uchwaleniem
zupełnie nowej, co dokonało się 12 marca 2004 roku. Ta nowa ustawa również bardzo szybko
doczekała się nowelizacji, niekiedy poważnie zmieniających reguły funkcjonowania systemu.
Placówki pomocy instytucjonalnej mają swoją specyfikę. Tym bardziej, więc ostrożnie należy
podchodzić do określania zasad ich funkcjonowania, a szczególnie do wszelkich radykalnych
i gwałtownych zmian. W tekście poniższym przedstawiona zostanie charakterystyka domów
pomocy społecznej, z podkreśleniem właśnie ich specyfiki. Ukazana zostanie ewolucja typów
placówek,  ich  zadań,  ogólnej  filozofii  funkcjonowania,  a  także  usytuowania  w  całym
systemie pomocy społecznej i układzie administracyjnym państwa.

1. Dom pomocy społecznej, jako podstawowa forma instytucjonalnej pomocy społecznej

Pomoc  społeczna,  zgodnie  z  obowiązującą  regulacją  ustawową,  jest  instytucją  polityki
społecznej  państwa,  mającą  na  celu  umożliwienie  osobom  i  rodzinom  przezwyciężenie
trudnych  sytuacji  życiowych,  których  nie  są  one  w  stanic  pokonać,  wykorzystując  własne
uprawnienia,  zasoby  i  możliwości.  Zadania  pomocy  społecznej  mogą  być  realizowane  w
miejscu  zamieszkania  jej  adresatów,  mówimy  wówczas  o  pomocy  środowiskowej.  W
pewnych  przypadkach  jednakże  konieczne  jest  umieszczenie  klienta  podopiecznego  w
placówce  pobytu  całodobowego  i  zapewnienie  tego  rodzaju  wsparcia  przez  dłuższy  czas,  a
nawet do końca życia. W tym przypadku mamy do czynienia z tzw. pomocą instytucjonalną.
Domy  pomocy  społecznej  są  tradycyjną  i  najbardziej  rozpowszechnioną  formą  pomocy
instytucjonalnej.

Dom pomocy społecznej jest instytucją formalną o charakterze opiekuńczo wspomagającym,
przeznaczoną  dla  osób,  którym  nie  można  zapewnić  niezbędnej  pomocy  w  formie  usług
opiekuńczych  w  sytuacji,  gdy  pomoc  ta  jest  niezbędna  z  powodu  wieku,  choroby  lub
niepełnosprawności, a dana osoba nie ma możliwości zaspokojenia swych potrzeb osobiście
lub z pomocą rodziny. Zadaniem domów pomocy społecznej jest w tej sytuacji zapewnienie
całodobowej  opieki  oraz  zaspokojenie  niezbędnych  potrzeb  bytowych,  opiekuńczych,
wspomagających i edukacyjnych na poziomie obowiązującego standardu.

Domy  pomocy  społecznej  posiadają  pewne  cechy,  które  są  ich  właściwością  immanentną,
związaną  ze  specyfiką  tego  typu  instytucji.  Najważniejszą  z  tych  cech  jest  formalna
organizacja,  a  więc:  oparcie  działalności  o  określone  regulacje  prawne  i  organizacyjne,
sprecyzowanie  zasad  i  celów  działalności  oraz  zatrudnienie  odpowiedniego  personelu
specjalistycznego.  Pobyt  w  takiej  placówce  wymaga  podporządkowania  się  zasadom  jej
funkcjonowania. Prowadzi to często do procesu „zinstytucjonalizowania" pensjonariusza. Na
owo zinstytucjonalizowanie wpływa kilka czynników, m.in:

 Budynek placówki (zbyt wielki lub zbyt ciasny, zbyt „bogaty" lub zbyt „ubogi");

 W wielu wypadkach zbyt duża liczba mieszkańców i związana z tym anonimowość

pensjonariuszy oraz niemożność nawiązania bliższych relacji;

 Nieodpowiedni personel, ukrywający brak kompetencji nadużywaniem władzy;

 Zbyt szczegółowe regulaminy porządkowe i organizacyjne;

 Formalne i bezosobowe relacje;

 Utrudniony kontakt z bliskimi i środowiskiem

2. Dom pomocy społecznej jako instytucja totalna

Domy pomocy społecznej przedstawiane są często, jako kliniczny przykład instytucji totalnej.
Cechy takiej instytucji, wyróżnione już ponad pięćdziesiąt lat temu w znakomitym studium
autorstwa Ervinga Goffmana , są następujące;

 całe życie mieszkańców toczy się w jednym i tym samym miejscu i podlega tej samej,

jedynej władzy;

 we wszystkich fazach codziennej działalności ich członkowie pozostają w

bezpośrednim towarzystwie dużej liczby innych członków; wszyscy oni traktowani są
jednakowo, muszą pracować razem i wykonywać te same czynności;

 cały dzień jest ściśle zaplanowany, tak, że jedna czynność w wyraźnie przewidzianym

czasie przechodzi w drugą; plan ten narzucony jest z góry przez system formalnych
rozporządzeń, a jego przestrzegania pilnuje zespół nadzorców;

 poszczególne czynności są przymusowe i stanowią część jednego planu ogólnego,

którego celem jest realizacja oficjalnych zadań danej instytucji.

Główną cechą instytucji totalnych jest, zatem zaspokajanie wielu różnych potrzeb ludzkich
poprzez biurokratyczną organizację zespołów ludzi, bez względu na to, czy w danych
okolicznościach jest to konieczny lub skuteczny sposób organizacji.

W instytucjach totalnych występuje zasadniczy podział na dwie grupy: personel (grupa
nieliczna) i podwładnych (grupa liczna). Grupy te są wobec siebie, co najmniej niechętne,
często wrogie. Dystans społeczny między nimi jest zwykle bardzo duży i oficjalnie nakazany.

Negatywnymi konsekwencjami cech instytucji totalnej są:

 napięcia emocjonalne, nieznajdujące właściwych dróg rozładowania,

 utrudnienie procesów komunikowania i nieprawidłowy obieg informacji,

 tworzenie się grup nieformalnych i nieformalnych zależności,

 podejmowanie działali niezgodnych lub wręcx sprzecznych z celami i zadaniami

instytucji.

Domy  pomocy  społecznej  w  takim  kształcie,  w  jakim  funkcjonowały  przez  całe
dziesięciolecia  realnego  socjalizmu,  zasłużyły  sobie  na  miano  instytucji  ekstremalnych,  a
nawet  właśnie  totalnych.  Tworzyły  bowiem  „świat  zamknięty,  odizolowany,  rządzący  się
własnymi  prawami,  a  przy  tym  mało  znany".  Wartościami  pożądanymi  przez  personel  w
placówce  zorganizowanej  na  zasadzie  instytucji  totalnej  są  przede  wszystkim:  całkowite
posłuszeństwo mieszkańców, pełna kontrola nad ich życiem, spokój, cisza, porządek, będące
efektem ograniczenia wolności i aktywności mieszkańców oraz utwierdzanie mieszkańców w
niezaradności i zależności od personelu.

Z badań prowadzonych przez zespół kierowany przez E. Tarkowską, a dotyczących sytuacji
w  domach  pomocy  społecznej  przed  przełomem  ustrojowym  i  w  jego  trakcie  wynika,  że
najważniejsze  negatywne  zjawiska  w  funkcjonowaniu  ówczesnych  domów  pomocy
społecznej to:

1. Uprzedmiotowienie mieszkańców traktowanie ich, jako obiektów zabiegów pielęgnacyjno
higieniczno opiekuńczych bądź traktowanie ich jak dzieci.

2. Obsługiwanie, dostarczanie „gotowego", odsuwanie mieszkańców od decyzji w różnych
(drobnych i większych) sprawach życia codziennego i od udziału w przygotowaniach do nich,
co jest istotnym zubożeniem życia, a jednocześnie prowadzi do postaw i zachowań
pasywnych, niekiedy roszczeniowych.

3. Standaryzacja, uniformizacja życia codziennego, wyrażająca się w kolektywnych
sposobach zaspokajania potrzeb, w braku indywidualnych możliwości wyboru.

4.  Podwójna  redukcja  potrzeb  sprowadzanie  zaspokajania  potrzeb  mieszkańców  przede
wszystkim  do  podstawowych  potrzeb  bytowych;  minimalizacja  potrzeb,  a  nie  ich  rozwój,
ponadto sprowadzanie zaspokajania potrzeb bytowych wyłącznie do ich biologicznej funkcji
(np.  dostarczanie  organizmowi  kalorii)  przez  pozbywanie  się  kulturowej  warstwy
zaspokajania potrzeb, np. spożywania posiłków.

Domy nie zaspokajają wielu potrzeb związanych z kontaktami międzyludzkimi: bliskości,
serdeczności, przyjaźni, miłości, a także ciągłości stosunków międzyludzkich.

Warto jednakże za cytowaną autorką zauważyć, że „zjawiska te nie wynikają z niczyjej złej
woli;  są  bezpośrednią  pochodną  charakteru  domów  pomocy  społecznej,  jako  pewnego  typu
instytucji  totalnej.  W  pełni  usunąć  się  ich  nie  da,  ale  należałoby  działać  w  kierunku  ich
osłabienia.  Wymaga  to  zmian  organizacyjnych,  nakładów  finansowych,  a  także  nakładów
edukacyjnych  uczenia,  szkolenia,  informowania,  przekształcania  mentalności  osób
zatrudnionych  w  tych  instytucjach  (i  nic  tylko  ich)  w  kierunku  wskazywanym  przez
realizowane dziś hasło «normalizacji» domów pomocy społecznej1'.

Przemiany, które dokonują się w (ej dziedzinie od roku 1990, w sposób oczywisty musiały
dotknąć i takich kwestii. Problematyka zmiany podejścia do mieszkań ców pensjonariuszy
zostanie uwzględniona w dalszej części opracowania, ale to ona jest najistotniejsza z punktu
widzenia interesu tych, dla których tego rodzaju placówki powoływane są do istnienia.

3. Zmiany typów placówek

Jedną z ewoluujących w ciągu minionych siedemnastu lat kwestii był problem typologii
placówek pomocy instytucjonalnej. Przekonuje o tym lektura kolejnych zmian ustawy z 1990
roku i wydawanych na jej podstawie aktów wykonawczych.

Według rozporządzenia ówczesnego Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 2 lutego 1993
w sprawie domów pomocy społecznej wyróżnione zostały domy dla:

 ludzi starych,

 osób umysłowo upośledzonych,

 osób bezdomnych,

 samotnych kobiet w ciąży oraz samotnych matek z małoletnimi dziećmi,

 inwalidów,

 osób przewlekle chorych.

Rozporządzenie następne, wprowadzone po kolejnych nowelizacjach ustawy o pomocy
społecznej, a wydane przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej 23 kwietnia 199710 wymienia
następujące typy domów pomocy społecznej:

 dla osób starych,

 dla osób przewlekle somatycznie chorych,

 dla osób umysłowo upośledzonych,

 dla osób przewlekle psychicznie chorych,

 dla osób niepełnosprawnych fizycznie,

 dla samotnych kobiet w ciąży oraz samotnych matek z małoletnimi dziećmi.

Jak wynika z powyższej typologii, z kategorii domów pomocy społecznej wyłączone zostały
placówki dla osób bezdomnych. Ponadto zmieniono nazewnictwo w odniesieniu do
inwalidów i wprowadzono pojęcie domów dla osób niepełnosprawnych fizycznie.
Rozdzielono także placówki dla osób przewlekle chorych na domy dla chorych somatycznie i
chorych psychicznie. Rozporządzenie to dokonało także podziału domów ze względu na czas
pobytu pensjonariuszy. Wyróżniono, zatem domy pobytu stałego i domy pobytu okresowego.

Kolejne rozporządzenie, wydane przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej 18 września 2000
roku, ponownie klasyfikuje domy ze względu na kategorię mieszkańców, dla których są
przeznaczone. Tym razem wymienia się domy dla:

 osób starych,

 osób przewlekle somatycznie chorych,

 osób przewlekle psychicznie chorych,

 dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie,

 dzieci i młodzieży niepełnosprawnej intelektualnie,

 osób niepełnosprawnych fizycznie,

 matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży.

W  przywołanym  rozporządzeniu  zwracają  szczególną  uwagę  trzy  istotne  zmiany  odnośnie
typologii  placówek.  Po  pierwsze,  więc,  zastąpiono  pojęcie  upośledzenia  umysłowego
pojęciem  niepełnosprawności  intelektualnej.  Po  drugie,  rozdzielono  placówki  dla  dorosłych
niepełnosprawnych  intelektualnie  i  placówki  dla  dzieci  i  młodzieży  niepełnosprawnych
intelektualnie.  Trzecia  zmiana  dotyczy  placówek  dla  kobiet  w  ciąży  i  matek  z  małoletnimi
dziećmi. Zniknął w tej klasyfikacji przymiotnik „samotne", gdyż w praktyce z placówek tych
korzystało  bardzo  wiele  kobiet,  których  faktyczna  „samotność"  budziła  uzasadnione
wątpliwości.  Trzymanie  się,  zatem  nazwy  „dom  dla  samotnych  matek  z  dziećmi"  czy
„samotnych kobiet w ciąży" byłoby utrzymywaniem pewnej fikcji.

Ostatnie zmiany, odnośnie typologii domów pomocy społecznej, związane są z uchwaleniem
w 2004 roku nowej ustawy o pomocy społecznej. Tym razem typy placówek wymienione są
w samym tekście ustawy. Jest tam, zatem mowa o domach dla:

 osób w podeszłym wieku,

 osób przewlekle somatycznie chorych,

 osób przewlekle psychicznie chorych,

 dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie,

 dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie,

 osób niepełnosprawnych fizycznie

Z typologii znikły placówki dla kobiet w ciąży i matek z małoletnimi dziećmi. Stały się one,
bowiem, podobnie jak placówki dla osób bezdomnych, ośrodkami wsparcia13. Zwraca także
uwagę zmiana określenia domów dla osób starych. Teraz określane są one mianem domów
dla osób w podeszłym wieku.

W lutym 2007 znowelizowano ustawę o pomocy społecznej i dodano między innymi nowy
artykuł odnoszący się do typologii domów. W owym dodanym artykule 56a stwierdza się, że
dom pomocy społecznej może być prowadzony łącznie dla:

 osób w podeszłym wieku oraz osób przewlekle somatycznie chorych,

 osób przewlekle somatycznie chorych oraz osób niepełnosprawnych fizycznie,

 osób w podeszłym wieku oraz osób niepełnosprawnych fizycznie,

 osób dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie oraz dzieci i młodzieży

niepełnosprawnych intelektualnie.

W sytuacji, gdy nastąpi połączenie kategorii adresatów usług DPS, wymagane jest spełnianie
odpowiednich standardów, przewidzianych dla każdego rodzaju domu. Rozwiązanie to zdaje
się wychodzić naprzeciw wymogom  praktyki  codziennego funkcjonowania placówek,  gdzie
faktycznie  mamy  częstokroć  do  czynienia  z  koniecznością  przyjmowania  osób  o  różnych
dysfunkcjach  lub  problemach,  nieuniemożliwiających  jednak  wspólnego  przebywania  w
jednym domu.

4. Zmiany w zakresie podmiotów prowadzących domy pomocy społecznej

W zakresie podmiotów, jakie uprawnione są do prowadzenia domów pomocy społecznej,
także nastąpiły w analizowanym okresie ważne zmiany. Rozwiązaniem funkcjonującym od
początku reform w systemie pomocy społecznej w Polsce było przyjęcie założenia, że domy
pomocy społecznej mogą być prowadzone przez:

 jednostki samorządu terytorialnego;

 Kościół katolicki, inne Kościoły, związki wyznaniowe,

 organizacje, fundacje i stowarzyszenia;

 inne osoby prawne lub fizyczne .

Istotna  zmiana  dokonała  się  najpierw  w  związku  z  reformą  samorządową  w  Polsce,  która
weszła w życie 3 stycznia 1999 roku. Wskutek tej reformy placówki prowadzone dotychczas
przez  wojewódzkie  zespoły  pomocy  społecznej  zostały  przekazane  w  gestię  nowo
powołanych  powiatów.  Zaczęły  one  funkcjonować,  jako  ponadlokalne  domy  pomocy
społecznej.  Na  mocy  ustawy  mogły  być  także  tworzone  placówki  o  zasięgu  lokalnym
(gminnym).

Bardzo  ważną  zmianą,  wprowadzoną  ustawą  z  roku  2004,  było  uregulowanie  statusu  tzw.
prywatnych  domów  opieki.  Placówki  te,  bowiem,  prowadzone  dotychczas  na  podstawie
wpisu  do  ewidencji  działalności  gospodarczej,  nie  podlegały  nadzorowi  wojewody  ani
obowiązkowi otrzymania jego zezwolenia na działalność. Oprócz tego, że były placówkami
pełnopłatnymi i funkcjonowały poza systemem pomocy społecznej, wiele z nich krytykowano
za bardzo niską, niekiedy wręcz skandaliczną, jakość opieki i nastawienie tylko na zysk, przy
jak najmniejszym nakładzie środków finansowych.

Zapewne  szeroka  dyskusja  na  ten  temat  spowodowała,  że  w  nowej  ustawie  o  pomocy
społecznej znalazł się cały dział dotyczący działalności gospodarczej w zakresie prowadzenia
placówki zapewniającej  całodobową opiekę  osobom  niepełnosprawnym,  przewlekle chorym
lub  osobom  w  podeszłym  wieku.  Zgodnie  z  przepisami  ustawy  placówki  te  muszą  uzyskać
zgodę  wojewody,  a  co  za  tym  idzie, zobowiązane  są  do  spełniania  wymogów  ustawowych,
szczególnie standardów usług.

W kontekście kwestii podmiotów prowadzących domy pomocy społecznej warto zwrócić
jeszcze uwagę na problem wewnętrznych przepisów, na których opierać się ma działalność
placówek. Przepisy te są, bowiem zasadniczo zależne właśnie od podmiotów prowadzących.

Struktura  organizacyjna  domu  i  zakres  realizowanych  przezeń  zadań  określane  były
pierwotnie  przez  statut,  nadawany  przez  podmiot  prowadzący  placówkę.  Takie  rozwiązanie
obowiązywało  jeszcze  według  rozporządzenia  z  roku  1997.  Rozporządzenie  z  roku  2000
wprowadziło  zasadę,  że  kwestie  te  określa  tak  zwany  regulamin  organizacyjny.  Jest  on
opracowany przez dyrektora domu i przyjęty przez zarząd jednostki samorządu terytorialnego
lub  inny  organ  prowadzący  daną  placówkę.  Analogiczna  zasada  została  utrzymana  w
najnowszym rozporządzeniu z 19 października 2005 roku. Regulamin organizacyjny określa:
nazwę, siedzibę, typ domu, organizację i szczegółowe zasady działania.

5. Od instytucji totalnej do instytucji otwartej

Jak zostało to już zasygnalizowane, domy pomocy społecznej charakteryzują się pewnym
zespołem cech, które trudno zmienić samymi tylko aktami prawnymi. Wiele zależy bowiem

od  zmiany  swoistej  filozofii  funkcjonowania  tego  typu  placówek.  W  omawianym  okresie
podjęte  jednakże  zostały  próby  zmiany  wizerunku  domów  pomocy  społecznej,  a  zwłaszcza
próby  zagwarantowania  takich  warunków  życia  w  placówkach,  które  złagodziłyby
wymienione  i  omówione  wyżej  cechy  negatywne.  Do  najważniejszych  elementów  tak
pojmowanej  reformy  domów  pomocy  społecznej  należy  określenie  standardów  usług
świadczonych  w  placówkach,  wskazanie  na  konieczność  indywidualizacji  oferty  dla
mieszkańców  (indywidualne  plany  opieki),  a  także  powołanie  zespołów  terapeutyczno  -
opiekuńczych oraz pracowników pierwszego kontaktu i samorządu mieszkańców. Koncepcje
te zostały wprowadzone już w cytowanym rozporządzeniu z roku 1997. Te właśnie elementy
zostaną omówione bardziej szczegółowo.

Domy  pomocy  społecznej  świadczą  usługi  według  standardu  określonego  aktualnie  w
przywoływanym  już  rozporządzeniu  Ministra  Polityki  Społecznej  z  dnia  19  października
2005  roku.  Rozporządzenie  wymienia,  zatem  usługi  w  zakresie  potrzeb  bytowych,
opiekuńczych i wspomagających. W odniesieniu do dzieci i młodzieży wskazuje również na
potrzeby edukacyjne. Rozporządzenie reguluje:

1. kwestie wyposażenia i liczebności placówki;

2. rodzaje pomieszczeń, w tym normy powierzchni pokoi mieszkalnych i ich

wyposażenie;

3. organizację wydawania posiłków, w tym całodobowej dostępności podstawowych

produktów żywnościowych i napoi;

4. zapewnienie odzieży, obuwia i bielizny;

5. pomoc w utrzymaniu higieny osobistej;

6. organizację terapii zajęciowej i wszelkich fonii aktywizacji;

7. możliwość opieki duszpasterskiej.

Kiedy po raz pierwszy wprowadzano przywołane wyżej standardy, istniało wiele placówek,
które ich nie spełniały. Miały one wówczas możliwość otrzymania zezwolenia warunkowego,
jeśli opracowały i wdrożyły tak zwane programy naprawcze. Programy te miały właśnie
uwzględniać nie tylko osiągnięcie określonego standardu usług, ale też daleko idące zmiany
samego charakteru domu pomocy społecznej.

Standaryzacja usług ma na celu podniesienie, jakości świadczeń w domu pomocy społecznej.
Integralnym elementem troski, o jakość jest jednakże zmiana podejścia do mieszkańców. W
drodze do zmiany charakteru domu pomocy społecznej z instytucji totalnej na instytucję
otwartą należy przyjąć następujące zasady:

a) wolność i odpowiedzialność mieszkańca dps tyle wolności, ile tylko obiektywnie jest
możliwe i pełna odpowiedzialność za skutki korzystania z tej wolności;

b) zasada pomocniczości (subsydiarności) umożliwienie mieszkańcowi samodzielnego
zaspokojenia potrzeb w takim zakresie, jaki jest dla niego osiągalny, a ingerowanie dopiero
wtedy, gdy pensjonariusz sam nie jest w stanie sobie poradzić;

c) pomoc dla samopomocy takie wspomaganie mieszkańca dps, aby nie uzależniał się od
innych osób i nie utwierdzał w swojej niezaradności;

d) samorządność mieszkańców dps akceptacja i wspieranie inicjatywy mieszkańców w
dziedzinie poprawy funkcjonowania dps;

e) aktywizacja i organizacja czasu wolnego stworzenie szerokiego wachlarza możliwości
twórczego spędzania czasu; w miarę swobodny wybór rodzaju i czasu i aktywności;

f) otwarcie na zewnątrz umożliwienie w miarę dużego kontaktu mieszkańców ze światem
zewnętrznym: rodziną, środowiskiem lokalnym.

Dom pomocy społecznej zorganizowany w oparciu o wyżej wymienione zasady nastawiony
jest  na  stworzenie  takich  warunków  życia,  które  złagodzą  negatywne  konsekwencje
przebywania  w  specyficznym  środowisku  zinstytucjonalizowanym.  Celem  takiego  domu
będzie  nie  tylko  opieka  i  wspomaganie  mieszkańców  na  godnym  poziomie,  ale  i
umożliwienie im rozwoju osobowego oraz w miarę swobodnego wyboru sposobu życia.

Pomocą w osiągnięciu powyższych celów ma być indywidualizacja podejścia do mieszkańca.
W  rozporządzeniu  z  roku  1997  była  mowa  o  indywidualnym  planie  opieki.  W  roku  2000  i
2005  mówi  się  już  o  indywidualnym  planie  wspierania  mieszkańców.  Jest  to  zasadnicza
jakościowa  zmiana,  sygnalizująca  przejście  od  filozofii  opieki  i  wyręczania  do  wspierania  i
usamodzielniania  na  tyle,  na  ile  jest  to  możliwe.  Jest  to  nie  tylko  sposób  na  podniesienie,
jakości  oferowanych  usług,  ale  również  metoda  „uczłowieczania"  relacji  międzyludzkich  w
domu pomocy społecznej, zwłaszcza stosunków między personelem i mieszkańcami.

Opracowanie indywidualnego planu wsparcia mieszkańca wymaga rzetelnej i
zindywidualizowanej diagnozy jego potrzeb. Diagnoza powinna uwzględniać:

a) dane społeczno demograficzne (wiek, stan cywilny, wykształcenie, pochodzenie
społeczne);

b) sytuację rodzinną {mąż, żona, dzieci, rodzeństwo, krewni i kontakt z nimi);

c) sytuację materialną (źródła i wysokość dochodów);

d) sytuację zdrowotną (rodzaje schorzeń, konieczność sprzętu wspomagającego,
przyjmowane leki);

e) sprawność ruchową i zdolność samoobsługi;

i) zainteresowania i preferowane sposoby spędzania czasu;

g) sytuację emocjonalną (typ temperamentu);

h) zachowania społeczne (zdolność kontaktów z innymi)

Indywidualny plan wsparcia powinien zawierać: cel, poszczególne etapy działania, środki
(zasoby) niezbędne do realizacji planu. Powinien także uwzględniać ocenę realizacji
poszczególnych etapów i całości działań. Punktem wyjścia przy tworzeniu planu jest zawsze
analiza aktualnego stanu mieszkańca domu pomocy społecznej.

Indywidualny plan wsparcia opracowywany jest przez zespół terapeutyczno-opiekuńczy, przy
udziale samego mieszkańca -jeśli jest to możliwe. Plan powinien być opracowany w terminie
6 miesięcy od dnia przyjęcia mieszkańca do domu. Koordynowany jest przez pracownika
pierwszego kontaktu. Bardzo istotne jest w związku z tym przypisanie personalnej
odpowiedzialności poszczególnym członkom zespołu za realizację konkretnych usług.

Zespoły terapeutyczno-opiekuńcze mają za zadanie realizowanie indywidualnych planów
wsparcia mieszkańców. W ich składzie powinni się znaleźć przede wszystkim ci pracownicy
domu, którzy zajmują się bezpośrednią pracą z mieszkańcami.

W zależności od indywidualnej sytuacji mieszkańca powinni się znaleźć w zespole: opiekun,
pielęgniarka, rehabilitant, terapeuta, pracownik socjalny, nauczyciel, psycholog, pedagog,
ksiądz. W skład zespołu wchodzi też pracownik pierwszego kontaktu i uczestniczy w procesie
tworzenia planu opieki indywidualnej nawet, gdy nie pełni w domu pomocy społecznej
żadnej z wyżej wymienionych funkcji.

Pracownik pierwszego kontaktu koordynuje działania wynikające z indywidualnego planu
wsparcia mieszkańca. Jako osoba godna zaufania powinien być wybierany - w miarę
możliwości — przez samego mieszkańca domu pomocy społecznej.

Idea  pracownika  pierwszego  kontaktu  budziła  od  początku  wicie  kontrowersji:  czy  każdy
mieszkaniec musi mieć swojego pracownika pierwszego kontaktu, czy nie jest to dodatkowe
obciążenie  personelu,  czy  każdy  pracownik  domu  pomocy  społecznej  może  być
pracownikiem pierwszego kontaktu, ilu mieszkańców może mieć pod opieką jeden pracownik
pierwszego  kontaktu  itp.  Opory  związane  z  wprowadzaniem  tej  koncepcji  w  życie
pokazywały  zarazem  faktyczną  słabość  dotychczasowego  systemu.  Wielu  pracowników
traktowało, bowiem ideę pracownika pierwszego kontaktu nie w kategoriach zmian na lepsze,
ale  w  kategoriach  dodatkowych  obowiązków  zawodowych.  Tymczasem,  jak  słusznie
zauważyła  C.  Jurkiewicz,  „pomysł  wprowadzenia  funkcji  pracownika  pierwszego  kontaktu
powstał z myślą o mieszkańcach, a nie pracownikach".

Z założenia pracownik pierwszego kontaktu jest kolejnym elementem „uczłowieczania" domu
pomocy  społecznej.  Pracownik  pierwszego  kontaktu  ma  być  tym,  który  burzy
nieprzekraczalny  -  zdawałaby  się  -  podział  między  mieszkańcami  a  personelem,
charakterystyczny  przecież  dla  instytucji  totalnej.  Sztywne,  sformalizowane  i  nieprzyjazne
relacje  zastępuje  relacjami  „ja  -  mieszkaniec  i  mój  opiekun"  oraz  ,ja  -  pracownik  i  mój
podopieczny".  Z  czasem,  więc  pracownik  pierwszego  kontaktu  może  być  postrzegany,  jako
osobisty  opiekun  i  wchodzić  z  mieszkańcem  w  relacje  oparte  na  wzajemnym  zaufaniu,
zrozumieniu,  i  swego  rodzaju  partnerstwie  4.  Pracownik  pierwszego  kontaktu  może,  zatem
być doradcą, „adwokatem11, indywidualnym opiekunem, wreszcie przyjacielem mieszkańca
domu pomocy społecznej. Dzięki temu doprowadzić można do zlikwidowania anonimowości
i  osamotnienia  mieszkańców  domów  pomocy  społecznej,  zapobiec  ich  wycofywaniu  się  w
prywatność i bierności. Powołanie pracownika pierwszego kontaktu powinno też przyczynić
się  do  podniesienia,  jakości  opieki.  Być  może  lepiej  byłoby  zmienić  nazwę  „pracownik
pierwszego kontaktu" na „opiekun indywidualny”. Ta propozycja zmiany nazwy nie spotkała
się jednakże z szerszą dyskusją i nie została wykorzystana w nowych przepisach. Pracownik
pierwszego  kontaktu  pozostaje  jednakże  bardzo  istotnym  elementem  reformy  systemu
pomocy instytucjonalnej.

Bardzo  ważną  formą  aktywizacji  mieszkańców  domów  pomocy  społecznej  jest  terapia
zajęciowa.  Terapia  zajęciowa  to  zespół  czynności  fizycznych  i  umysłowych,  które  mają  na
celu przywrócenie sprawności fizycznej i psychicznej. W domach pomocy społecznej terapia
zajęciowa  jest  formą  aktywizacji  ich  mieszkańców.  Opiera  się  na  założeniu,  że  w  każdym
człowieku istnieje pewien potencjał zdolności i możliwości, niezależny od stopnia sprawności
fizycznej  i  umysłowej.  Stąd  też  terapia  zajęciowa  jest  jednym  z  czynników  rehabilitacji
społecznej i ma na celu włączenie mieszkańca dps w życie zarówno samej placówki, jak też
szerszej społeczności.

W domu pomocy społecznej stosowane być mogą następujące formy terapii zajęciowej:

 zajęcia plastyczne,

 taniec (choreoterapia),

 muzyko terapia,

 terapia poprzez tworzenie teatru,

 terapia oparta na słowie (czytelnictwo, poezja, grupy dyskusyjne itp.),

 udział w grach i zabawach (ludotcrapia),

 bliższy kontakt z przyrodą (silwoterapia),

 terapia poprzez pracę (ergoterapia),

 terapia poprzez sport.

Wszystkie te formy terapii zajęciowej pozwalają mieszkańcowi na dwie formy uczestnictwa
w nich: czynną i bierną. Planowanie zajęć terapeutycznych w domach pomocy społecznej
powinno uwzględniać:

 adresatów poszczególnych propozycji, (do kogo są skierowane) rzeczywiste potrzeby

osób uczestniczących w zajęciach;

 obiektywne możliwości udziału w zajęciach, uwarunkowane stopniem sprawności

psychofizycznej;

 możliwość stworzenia faktycznego swobodnego wyboru zajęć.

6. Specyfika kierowania domem pomocy społecznej

Dom  pomocy  społecznej  w  sposób  istotny  różni  się  od  wielu  innych  instytucji,  a  zatem  i
sposoby kierowania jego funkcjonowaniem mają swoją specyfikę. Jednocześnie od sposobu
kierowania  tego  typu  placówką  zależy  jakoś  usług  dla  mieszkańców,  ich  poczucie
podmiotowości,  „bycia  u  siebie",  chęć  włączania  się  w  życie  placówki.  Spośród
najważniejszych cech osoby kierującej domem pomocy społecznej Z. Tarkowski wymieni  a
następujące:

1. Osoba kierująca domem pomocy społecznej musi być zarazem menedżerem i opiekunem.
Wymaga to nie tylko sprawności w kierowaniu ludźmi, ale i umiejętności rozumienia ich
indywidualnych problemów (zwłaszcza w odniesieniu do mieszkańców).

2. Na specyfikę kierowania domem pomocy społecznej wpływa też fakt, że instytucja ta pełni
wiele funkcji jednocześnie: medyczne, rehabilitacyjne, terapeutyczne, pielęgnacyjne,
edukacyjne i socjalne. Menedżer-opiekun musi umiejętnie kierować i koordynować te
funkcje.

3.Kierowanie personelem i jednoczesna odpowiedzialność za mieszkańców sprawiają, że
przed menedżerem-opiekunem stale pojawiają się problemy wymagające umiejętności
interpersonalnych

(nawiązywanie

kontaktów,

motywowanie,

rozumienie

ludzi,

rozwiązywanie konfliktów służbowych i osobistych).

4.Zadaniem  menedżera-opiekuna  jest  formułowanie  pewnej  wizji  placówki  i  uzyskanie
poparcia personelu i mieszkańców dla jej urzeczywistnienia. Wizja ta jest ściśle związana z
celami,  jakie  dom  pomocy  społecznej  ma  osiągnąć,  a  zatem  ma  ona  wpływ  zarówno  na
funkcjonowanie  placówki  w  sensie  organizacyjnym,  jak  i  na  relacje  międzyludzkie  w  nim
panujące.

5.Menadżer-opiekun powinien regularnie poddawać analizie funkcjonowanie swojej
placówki, celem wczesnego rozpoznawania występujących problemów i przewidywania
możliwego rozwoju sytuacji.

ó. Polityka personalna menedżera-opiekuna powinna mieć na celu osiąganie jak najwyższej
jakości oferowanych usług, a jej warunkiem jest właściwa analiza potrzeb w zakresie
zatrudnienia, staranny dobór pracowników, integracja personelu, jasne kryteria nagradzania i
karania.

7. Ocena podwładnych powinna wynikać z wcześniejszego jasnego sformułowania wymagań
stawianych poszczególnym pracownikom. Ocena sprawiedliwa wymaga umiejętności
rozróżniania starań rzeczywistych i pozorowanych.

8. Kierowanie nie jest tożsame z manipulowaniem ludźmi.

9.W zakres obowiązków kierującego wchodzi przeprowadzanie zebrań lub narad z
personelem. Ważne jest, by zebranie dotyczyło faktycznych problemów i konkretnych
kwestii, zostało przeprowadzone sprawnie i w miarę krótkim czasie oraz żeby uczestniczyły
w nim osoby, których dane kwestie rzeczywiście dotyczą.

10. Szkolenia personelu służyć mają poprawie, jakości pracy i rozwojowi zawodowemu, a
nie zagospodarowaniu „nadmiaru" czasu lub poprawie wizerunku placówki w
sprawozdaniach.

11. Istotnym zadaniem menedżera-opiekuna jest nawiązanie i rozwijanie kontaktów domu
pomocy społecznej ze środowiskiem lokalnym.

Przedstawione  powyżej  zasady  prowadzenia  domów  pomocy  społecznej,  wymagające
umiejętnego  połączenia  sprawnego  managementu  i  dużej  wrażliwości  socjalnej,  stanowią
ogromne  wyzwanie  dla  kadry  kierowniczej  tych  placówek.  Od  właściwej  odpowiedzi  na  to
wyzwanie  zależy  sukces  reformy  tej  instytucji  .  Wiele  zdaje  się  wskazywać  na  to,  że  tacy
menedżerowie z prawdziwego zdarzenia już pracują.

7. Prawa człowieka w domu pomocy społecznej

Proces reformowania domów pomocy społecznej to zarazem proces przywracania znaczenia
poszanowania praw człowieka w odniesieniu do mieszkańców. Łamanie tych praw jest wszak
jedną z najbardziej charakterystycznych cech instytucji totalnych. Jeśli dom pomocy
społecznej ma ewoluować w kierunku instytucji otwartej, przyjaznej pensjonariuszom, to
należy szczególną uwagę zwrócić na takie prawa mieszkańców, jak:

1. Prawo do skargi na sposób traktowania i warunki życia w placówce - chodzi tu głównie o
istnienie odpowiednich procedur i znajomość ich przez mieszkańców. Procedury te powinny
mieć umocowanie w regulaminie organizacyjnym placówki.

2. Zakaz pracy przymusowej - praca w żaden sposób nie może być traktowana, jako kara
(np. za naruszenie regulaminu porządkowego). Nie może być też formą „zapracowania" na
usługi placówki.

3. Prawo do prywatności, obejmujące ono takie kwestie, jak: tajemnica korespondencji,
swoboda rozmów telefonicznych, wystrój pokoju, przyjmowanie gości, zachowanie
intymności w trakcie badań, zabiegów itp.

4. Prawo do własności prywatnej, chodzi tu nie tylko o zagwarantowane ustawowo prawo
zatrzymania części dochodu (emerytury, renty, zasiłku itp.), ale i prawo posiadania własnych
przedmiotów codziennego użytku, pojedynczych mebli, czy drobnego sprzętu domowego.

5. Prawo do wolności i osobistego bezpieczeństwa, które obejmuje swobodę poruszania się po
terenie domu i poza nim (w miarę możliwości psychofizycznych mieszkańca), a także
dostosowanie infrastruktury do ograniczeń osób niepełnosprawnych (sygnalizacja
przyzywowa, zniesienie barier architektonicznych itp.); dotyczy to też kwestii ochrony przed
agresywnymi współmieszkańcami, czy intruzami z zewnątrz.

6. Prawo do informacji obejmujące informację o stanie zdrowia, wgląd do dokumentacji na
swój temat, ale też dostępu do mediów (prasa, radio, telewizja) i kontaktów ze światem
zewnętrznym.

7. Prawo do samorządności mieszkańców. Wprawdzie zagwarantowane jest przepisami, ale
winno obejmować rzeczywisty wpływ rady mieszkańców na funkcjonowanie domu,
poważne, partnerskie traktowanie samorządu przez dyrekcję i personel.

8. Prawo do wolności wyznania i praktyk religijnych, co jest z jednej strony kwestią
zorganizowania na terenie domu posługi duszpasterskiej zgodnej z wyznaniem mieszkańców
lub możliwości uczestnictwa w praktykach religijnych na zewnątrz, z drugiej strony jest
oczywiście kwestią braku przymusu lub dyskryminacji w sprawach religijnych.

9. Prawo do udziału w wyborach - mieszkańcy dps-ów nie tracą swych praw wyborczych,
natomiast często mają problem z dotarciem do lokali wyborczych, realizując prawo do
udziału w wyborach trzeba się zatroszczyć o dowiezienie mieszkańców do siedziby komisji
wyborczej lub zorganizować zamknięty obwód wyborczy na terenie placówki.

10. Zakaz dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu, to ogólnie sformułowane prawo dotyczy
kwestii lak podstawowych, jak brak uprzedzeń o podłożu etnicznym, rasowym, religijnym,
zróżnicowania płciowego itp. wobec mieszkańców; przede wszystkim chodzi tu o stosunek
personelu, ale także mieszkańców między sobą.

Prawa te wydają się aktualnie czymś oczywistym. Patrząc jednak z perspektywy zmian, jakie
zaszły  w  pomocy  instytucjonalnej,  trzeba  zauważyć,  że  w  badaniach  z  początku  lat
dziewięćdziesiątych  XX  wieku  pojawiały  się  sygnały  o  niekiedy  daleko  idącym  naruszaniu
tych  praw.  Wskazywano  na  przedmiotowe  traktowanie  mieszkańców,  a  także  naruszanie
prawa  do  prywatności,  na  przykład  w  trakcie  wykonywania  zabiegów  higienicznych  i
pielęgnacyjnych.  Zdarzały  się  przypadki  wymuszania  na  mieszkańcach  akceptacji  zasady
zawsze otwartych drzwi do pokoi mieszkalnych'0. O sytuacjach tych można chyba jednak w
sposób  uzasadniony  mówić  w  czasie  przeszłym.  Wzrosła,  bowiem,  jak  się  wydaje,
świadomość dyrekcji, personelu, a także samych mieszkańców i ich rodzin.

Podsumowanie

Domy  pomocy  społecznej  stanowią  tradycyjną  formę  tak  zwanej  pomocy  instytucjonalnej.
Przeznaczone są, bowiem dla osób, którym nie można zapewnić niezbędnej opieki i wsparcia
w ich miejscu zamieszkania.  Instytucjonalna pomoc społeczna, podobnie jak  cała dziedzina
pomocy  społecznej,  ulegała  w  omawianym  siedemnastoleciu  (1990—2007)  daleko  idącym

przemianom.  W  przypadku  domów  pomocy  społecznej  przemiany  te  wynikają  głównie  z
dostrzeżenia pewnych negatywnych cech funkcjonowania tego typu placówek, choć zmianom
ulegała  też  typologia  placówek,  a  regulacje  prawne  w  tej  dziedzinie  rozciągnięto  na
działalność  gospodarczą  w  zakresie  organizowania  opieki  stacjonarnej  dla  osób
niepełnosprawnych, przewlekle chorych i w podeszłym wieku.

Domy  pomocy  społecznej  postrzegane  były,  jako  typowy  przykład  instytucji  totalnej,  w
których  przede  wszystkim  zauważalne  było  instrumentalne  traktowanie  mieszkańców,  brak
zindywidualizowanego podejścia do ich rzeczywistych potrzeb, brak aktywizacji i możliwości
rozwoju  zainteresowań.  W  konsekwencji  placówki  te  mogły  być  traktowane,  jako  miejsca
nieprzyjazne  dla  mieszkańców,  źle  zorganizowane,  źle  zarządzane  i  zatrudniające
nieodpowiedni personel.

W procesie reformowania domów pomocy społecznej zwrócono uwagę przede wszystkim na
zmianę  podejścia  do  mieszkańców.  Wprowadzono  zatem  konieczność  opracowania  dla
każdego  mieszkańca  indywidualnego  planu  wsparcia  poprzedzonego  rzetelną  diagnozą
rzeczywistych  potrzeb.  Przygotowanie  i  realizację  tegoż  planu  powierzono  zespołom
terapeutyczno-opiekuńczym.  Koordynatorem  tych  działań  ma  być  pracownik  pierwszego
kontaktu, a więc dla mieszkańca godny zaufania indywidualny opiekun, znający potrzeby, ale
i codzienne troski mieszkańca.

Ważnym elementem podnoszenia jakości usług stało się opracowanie standardów tychże
usług w zakresie zaspokojenia potrzeb bytowych, opiekuńczych i wspomagających. Ponadto
kładzie się duży nacisk na wielorakie formy aktywizacji mieszkańców, organizację ich czasu,
możliwość rozwijania zainteresowań i utrzymywanie kontaktów ze światem zewnętrznym.

Czynnikiem  wpływającym  w  sposób  znaczący  na  powodzenie  reform  jest  zmiana  modelu
zarządzania  tego  typu  placówkami.  Pojawiło  się  w  związku  z  tym  pojęcie  menedżera
opiekuna,  jako  tego,  który  łączy  w  sobie  profesjonalne  umiejętności  menedżerskie  z
wrażliwością  socjalną.  Reformowanie  domów  pomocy  społecznej,  proces  ich
„uczłowieczania"  przyczynia  się  także  do  zwrócenia  uwagi  na  konieczność  realizacji  na
terenie tych placówek podstawowych praw człowieka.

Wszystkie te działania mają na celu doprowadzenie do sytuacji, w której ograniczony zostanie
proces „zinstytucjonalizowania" mieszkańca i wyeliminowane zostaną, typowe cechy
instytucji totalnej.