Syta Andrzej - Generał Dezydery Chłapowski 1788

Syta Andrzej - Generał Dezydery Chłapowski 1788 - 1879
Warszawa: MON 1971

Na dysk przepisał Franciszek Kwiatkowski
Młodzie

cze, zarób na krzy

!...”

Zima 1807 roku była nad podziw łagodna i mokra. Ci

c sznury taborów, brn

c w

błocie rozmi

kłych dróg, armie Napoleona maszerowały na wschód.

W dalszym ci

gu trwała wojna z Prusami, chocia

na polach pod Jen

i Auerstedt

rozwiała si

legenda o niezwyci

ęŜ

onej armii pruskiej. Napoleon parł naprzód.

Zdemoralizowane błyskawicznymi kl

skami pułki króla pruskiego nie przedstawiały

wielkiej warto

ci bojowej, ale w ich r

kach pozostawały jeszcze twierdze na

Pomorzu i w Prusach Wschodnich. Na drodze Bonapartego stan

ł te

nowy gro

przeciwnik:
Cesarz rosyjski Aleksander I wysłał swoje armie na pomoc pruskiemu
sprzymierze

cowi. Walki rozgorzały od nowa. Przez ponad pół roku straszliwa

wojna przetaczała si

przez ziemie polskie. Koniec grudnia przyniósł krwawe

zmagania pod Czarnowem, Pułtuskiem i Gołyminem. Tu Francuzi przekonali si

, co

to znaczy m

stwo i nieust

pliwo

ść

rosyjskiego

ołnierza. Bitwy przyniosły

dotkliwe straty obu stronom ale jeszcze nie przes

dziły o dalszych losach wojny.

Lepiej wiodło si

Francuzom w walkach na Pomorzu, zim

i wiosn

1807 roku, nie

tu jednak miało si

wszystko rozstrzygn

ąć

. Trzeba było czeka

na to pół roku.

Dopiero krwawo okupione zwyci

stwa Napoleona pod Iław

Prusk

i Frydlandem, w

lutym i w czerwcu 1807 roku, zadecydowały o jego sukcesie w tej wojnie. 7 lipca
1807 roku w Tyl

y został zawarty pokój z Rosj

, a 9 tego

miesi

ca, z Prusami.

Jesieni

1806 roku ludno

ść

Wielkopolski pierwsza entuzjastycznie powitała

Napoleona na ziemiach polskich. O

yły nadzieje Polaków na wskrzeszenie bytu

Ojczyzny. Twórcy Legionów Polskich we Włoszech, generał Jan Henryk D

browski i

Józef Wybicki, skierowali do narodu polskiego płomienn

odezwe. Wzywali pod

sztandary Napoleona, wierzyli,

e przywróci on niepodległo

ść

krajowi. „Polacy! -

nawoływali. - Napoleon, wielki, niezwyci

ęŜ

ony. Wchodzi w trzykro

sto tysi

wojska do Polski. Nie zgł

biajmy tajemnic zamysłów, starajmy si

godnymi

jego wspaniało

ci... Powsta

cie i przekonajcie go, i

gotowi jeste

cie i krew

toczy

na odzyskanie Ojczyzny... Bro

i or

ęŜ

z r

k jego otrzymacie. A wy,

Polacy, przymuszeni przez naszych naje

ców bi

za nich przeciwko własnej

sprawie, stawajcie pod chor

gwiami Ojczyzny swojej...”

Apel ten nie pozostał bez echa. Ochotnicy spieszyli do wojska, obficie płyn

ły

dary i

ywno

ść

. Formowały si

pułki, które na polu bitwy swoim m

stwem i krwi

starały si

rozwia

tpliwo

ci Napoleona wyra

one słowami: „Obacz

, je

eli

Polacy godni s

narodem...”

Polskie oddziały odznaczały si

w walkach na Pomorzu zim

i wiosn

1807 roku,

brały te

udział w wielkiej i rozstrzygaj

cej bitwie pod Frydlandem.

W pochmurny i mglisty poranek pod koniec stycznia 1807 roku wyruszył z Gniezna
nowo sformowany 9 liniowy pułk piechoty. Nauka wojskowego rzemiosła była krótka.
W ci

gu kilku zaledwie tygodni młody

ołnierz zdołał jedynie pozna

jego

podstawowe i niezb

dne arkana. Reszt

edukacji miał otrzyma

w bitwie.

Kompanie opu

ciły miasto. Umilkła muzyka pułkowa, coraz dalej w tyle pozostawały

gnie

nie

skie dachy i wie

e. Ten i ów obejrzał si

ukradkiem za siebie, w duchu

zapytywał: czy tu jeszcze wróc

? Padaj

cy bez przerwy mokry

nieg zalepiał

oczy, utrudniaj

c marsz. Oficerowie, chc

c da

przykład młodym

ołnierzom,

pozsiadali z koni i maszerowali pieszo ze swoimi kompaniami. W

ród nich

znajdował si

młody, zaledwie dziewi

tnastoletni porucznik Dezydery Chłapowski.

Wtulaj

c twarz w kołnierz płaszcza, jak inni brn

ł na spotkanie z nieznanym, ze

swoim nowym losem. Czy oka

e si

dla niego łaskawy? Czy zdob

dzie sław

zabły

nie m

stwem, czy b

dzie godny oficerskiego munduru, który z takim

zaufaniem ofiarowała mu Ojczyzna...
Wypadki ostatnich miesi

cy mocno wryły si

w pami

ęć

Dezyderego.

Ich bieg jak rw

cy potok ogarn

ł go i poniósł ku nowemu losowi. Skoczył w ten

nurt z zapałem swoich dziewi

tnastu lat. On to pierwszy przywiózł do Poznania

wie

ść

o kl

sce Prus i zaj

ciu Berlina przez Francuzów. Kilka dni pó

niej w

szeregach gwardii honorowej witał Napoleona. Nast

pnie przebywał w orszaku

cesarza podczas jego trzydniowego pobytu w Poznaniu.
Pewnego razu Napoleon odbywał jedn

ze swoich ulubionych przeja

ek konnych.

Nagle orszak natrafił na szeroko rozlane kału

e. Oficerowie rozjechali si

poszukiwaniu wygodniejszej drogi. Dezydery wysun

ł si

przed innych, znalazł

suchy przesmyk i zawołał wesoło:

- Un Polonais passe partout!* (* Polak wszędzie przechodzi!)

W drodze powrotnej Napoleon rozkazał mu, aby pozostał przy nim. Wypytywał go o
rodzin

, kraj i miejscowe stosunki. Jasne i zwi

złe odpowiedzi młodzie

spodobały si

cesarzowi. Gdy wrócili, kazał Dezyderemu pozosta

na obiedzie, w

którym uczestniczył równie

marszałek Berthier.

Wspominaj

c tamte wydarzenia Chłapowski nie przypuszczał, jak mocno zawa

Ŝą

one

na jego dalszych losach.
Tymczasem pułk maszerował przez G

saw

, Bydgoszcz,

wiecie, Gniew w stron

Gda

ska, gdzie toczyły si

walki. Pod Gniewem pułk Dezyderego doł

czył do

dywizji D

browskiego. Generał dokonał tu przegl

du podległych sobie oddziałów.

Najbli

szy nocleg wypadł ju

w bezpo

redniej styczno

ci z nieprzyjacielem. Nad

Wisł

uwijały si

podjazdy pruskich huzarów. T

noc Dezydery sp

dził na

wysuni

tej placówce, grzej

c si

przy niewielkim ognisku rozpalonym w dole po

kartoflach.
Nazajutrz pułk pomaszerował drog

wiod

do Gda

ska. Kompania wolty

erów szła w

stra

y przedniej, dowodzonej przez Jana D

browskiego, syna generała. Awangarda

stała w Sułkowie, wsi poło

onej kilka kilometrów przed Tczewem.

Wstawał pó

ny, zimowy ranek 23 lutego 1807 roku. Jeszcze było ciemno, kiedy do

Sułkowa przybył generał D

browski. Otoczony oficerami, zatrzymał si

na skraju

wsi. Adiutanci rozło

yli map

- Przed nami Tczew - odezwał się generał.
- Niezbyt to potęŜna forteca, ale obsadzona silnie i drogę do Gdańska nam zasłania. Musimy ją

wziąć - i to jeszcze dziś.

browski omawiał plan ataku na miasto i udzielał szczegółowych dyrektyw

dowódcom. Chłapowski, stoj

cy w gronie oficerów, z uwag

słuchał słów generała.

Nagle dowódca zwrócił si

wprost do niego:

- Poruczniku, zbliŜ się waćpan! Pójdziesz w przedzie ze swoją kompanią, przed domami

przedmieścia połowę ludzi puścisz tyralierą w ogrody, a z resztą Ŝywo postąpisz w ulicę między
domy i będziesz otwierał drogę ku bramie. Za tobą pójdą grenadiery i reszta batalionu. Czy
dobrze zrozumiałeś rozkaz? Podołasz?

- Tak jest, generale! Rozumiem, będę się starał!
- Młodyś - z uśmiechem mówił Dąbrowski. - Widzę, Ŝe zapału ci nie brak. Jak słyszę, to twój

pierwszy występ w boju, bacz więc, by ochota rozsądku w tobie nie zabiła. Pamiętaj, Ŝe nie
swoim tylko Ŝyciem szafujesz. Ruszaj tedy, rad będę dobrze o tobie usłyszeć.

Chłapowski wrócił do kompanii. Niebawem ruszył w stron

Tczewa, poprzedzany

szwadronem ułanów. Po dwu godzinach marszu oczom

ołnierzy ukazało si

miasto.

Na przedmie

ciu kr

cili si

huzarzy pruscy. Ułani poprzedzaj

cy kompani

Chłapowskiego kłusem ruszyli w stron

nieprzyjaciela, rozwijaj

c plutony

flankierskie. Hukn

ły pierwsze strzały, wolty

erzy przy

pieszyli kroku. Ułani w

mig sp

dzili kawaleri

prusk

, a nast

pnie usun

li si

otwieraj

c drog

piechocie.
Kilka krótkich rozkazów i pół kompanii rozsypało si

w tyraliery. Reszt

Dezydery prowadził ulic

ku Bramie Nadwi

skiej. Ale piechurzy pruscy czuwali.

Z okien niskich domków podmiejskich, zza płotów i szop hukn

ły strzały. Padli

zabici, rozległy si

ki rannych. Zachwiały si

i pomieszały szyki wolty

erów.

Widok zabitych i cierpienia rannych wstrz

ły młodymi

ołnierzami. Pierwszy

raz zetkn

li si

z groz

wojny. Stracił te

głow

młody dowódca. Szcz

ęś

ciem była

to tylko chwilowa depresja. Dezydery szybko otrz

ł si

i ponownie sformował

ołnierzy. Otuchy dodał mu widok nadbiegaj

cej kompanii grenadierów, która

poprzedzała reszt

pułku.

Prusacy nie czekali na ponowne natarcie. Uciekali w kierunku bramy,

cigani

przez wolty

erów którzy znów byli na czele batalionu. Piechurzy pruscy zd

ąŜ

yli

dopa

ść

do bramy i zatrzasn

ąć

przed

cigaj

cymi. Ze strzelnic w bramie, z

okien i dachów domów stoj

cych za wałem znowu sypn

ł grad kul na atakuj

cych.

Galopem nadjechał zast

pca dowódcy pułku, podpułkownik Sierawski, wołaj

- Poruczniku! KaŜ ludziom kryć się za domy, wnet tu zajedzie armata i rozbije bramę!

Wolty

erzy rozbiegli si

szukaj

c schronienia pod

cianami domów i za płotami.

Strzelali z ukrycia, celuj

c w strzelnice i okna domów za wałem. Równie

pozostałe kompanie batalionu ukryły si

za domami.

Obustronna strzelanina trwała z gór

pół godziny, a

wreszcie p

dem zajechała

armata z obsług

francusk

. Dowodził ni

stary, w

saty oficer artylerii.

Francuz zatrzymał si

w odległo

ci około 150 kroków od bramy i, nie bacz

c na

kule, nie zsiadaj

c z konia, spokojnie wydawał rozkazy swoim kanonierom.

Za domem Chłapowski sformował kompani

w kolumn

szturmow

ciskaj

c r

koje

ść

szpady, z niecierpliwo

oczekiwał skutku ognia artyleryjskiego i sygnału do

ataku.
Za trzecim strzałem run

ła brama. Francuz z flegm

zwrócił si

w siodle,

pochylił w stron

Dezyderego i powiedział:

- Dalej, młodzieńcze, zarób na krzyŜ, ruszaj w miasto!

Chłapowski ju

nie słuchał.

- Naprzód! - wydał komendę.

Wolty

erzy

cisn

li szeregi, pochyliły si

bagnety.

Prusacy nie wytrzymali impetu natarcia, rzucili si

do ucieczki.

Kilku usiłuj

cych stawia

opór rozniesiono na bagnetach.

Droga do miasta była wolna...
W potyczce pod Tczewem młody porucznik „zasłu

ył sobie” na czerwon

wst

ąŜ

Legii Honorowej. Dobrze wypadł jego pierwszy chrzest bojowy, poznał swoj

warto

ść

, z jeszcze wi

kszym zapałem przyst

pił do pełnienia dalszej słu

by. A

słu

ba była ci

ęŜ

ka...

Jedn

, szczególnie przykr

, noc z 12 na 13 marca tak wspomina Dezydery w swoich

Pami

tnikach:

„... ju

byli

my si

jako tako urz

dzili i ogie

rozło

yli, a

tu przybywa

podpułkownik Cedrowski i przynosi mi rozkaz posuni

cia si

pod spalone

przedmie

cie Schotland [dzisiejsza dzielnica Gda

ska Szkoty - A.S.), gdzie

zabroniono nam ognia pali

, aby si

nieprzyjacielowi nie objawi

. Tam, bez

słomy, bez ognia, cał

noc mokr

przep

dziłem, drepc

c dla rozgrzania si

niegu z błotem przemieszanym. Blisko bardzo od placówki czaty popostawiałem, bo

noc była ciemna. Cała kompania istotnie stała na czatach, bo si

aden z nas nie

poło

ył. Nie pami

tam przykrzejszej nocy w ci

gu tej wojny. Nad ranem dopiero

ołnierze ze spalonego przedmie

cia kilka tarcic przynie

li, na których kolejno

z Gorze

skim spocz

my, bo na ziemi nie mo

na było si

poło

- wsz

dzie było

na pół łokcia błota z

niegiem. Tej nocy nigdy nie zapomn

, bardzo dług

mi si

zdawała i dlatego obszernie j

opisuj

, a

eby młodzi

ołnierze wiedzieli, co na

wojnie ich czeka: nie tylko kula, ale niewygody, na które trzeba by

przygotowanym. Kole

stwo zreszt

takie cierpienia zmniejsza...”

c przed sob

nieprzyjaciela, w ci

głych potyczkach na płaskich, podmokłych

polach

uławskich wojska francuskie i polskie ci

ły pod Gda

sk.

W połowie marca 1807 roku rozpocz

ło si

obl

ęŜ

enie Gda

ska. Pułk Chłapowskiego

osłaniał francuskich saperów prowadz

cych podkopy do twierdzy i odpierał wypady

obl

ęŜ

onych. W ci

gu dnia trzeba było sta

w pogotowiu, cz

sto w zasi

gu ognia

działowego, a tak

e pomaga

saperom przy pracach obl

ęŜ

niczych. Szczególnie

ęŜ

kie były jednak noce, kiedy to nieprzyjaciel wypadał z fortecy, staraj

c si

zniszczy

wykonane podczas dnia prace. W ciemno

ci dochodziło wtedy do

zaciekłych star

, w których obok bagnetów i szabel w ruch szły łopaty, kilofy, a

sto pi

ęś

ci i no

U schyłku nocy 26 marca kompania Chłapowskiego jak zwykle obejmowała słu

przy

podkopie.

ołnierze składali w rowie tornistry, rozmieszczali si

stanowiskach. Było jeszcze ciemno...
Nagle z lewej strony, ze stanowisk, które powinni byli zajmowa

ołnierze

bade

skiego korpusu posiłkowego, sypn

ł grad kul. Od

niegu odbijały sylwetki

tyralierów pruskich, biegn

cych w stron

podkopu, a nowa salwa hukn

ła z tyłu

naszej kompanii.
Chłapowski zrozumiał,

e jeszcze moment, a b

dzie otoczony. Widocznie

Bade

czycy dali si

podej

ść

i bez wystrzału zło

yli bro

... Pozostała jedyna

droga w prawo cofa

ku swoim kompaniom odwodowym, stoj

cym kilkaset metrów z

tyłu. Te zreszt

wchodziły do boju, odpieraj

c piechurów pruskich

otaczaj

cych kompani

Dezyderego. Nadjechał major Malczewski, dowódca kompanii

odwodowych, który rozkazał Chłapowskiemu rozwin

ąć

swoich

ołnierzy w tyralier

;

pod osłon

ich ognia wszyscy wycofywali si

dalej, ku swoim. Okazało si

bowiem,

e nieprzyjaciel wyprowadził z twierdzy znaczne siły, tak jakby zamierzał toczy

bitw

w polu.

W blasku wstaj

cego dnia mo

na było zobaczy

kolumny piechoty i rozwijaj

ce si

szwadrony jazdy. Widz

c szykuj

do ataku kawaleri

Chłapowski zwin

tyralierów, rozkazał podporucznikowi wycofywa

kompani

, sam za

z dziesi

cioma

lud

mi osłaniał odwrót. Wtedy to z boku do szar

y lini

ruszyły dwa szwadrony

pruskich dragonów.
Grzmot kopyt rozp

dzonych koni, błysk uniesionych szabel i ju

szwadron

przeleciał pomi

dzy rozbiegaj

cymi si

tyralierami Chłapowskiego, który pop

dził

ku cofaj

cej si

kompanii.

Dezydery pami

tał tylko,

e nagle znalazł si

pomi

dzy dwoma ko

mi, potem cios i

stracił przytomno

ść

. Ockn

ł si

na ziemi, spostrzegł,

e jest otoczony przez

kilku kozaków. Był w niewoli. Cios, który pozbawił go przytomno

ci, nie był

gro

ny. Widocznie dragonowi w momencie uderzenia zwin

ła si

w r

ce szabla,

waln

ł wi

c płazem - mocno, ale nieszkodliwie.

Wkrótce zjawił si

oficer rosyjski, który pomógł Dezyderemu wsta

, a nast

pnie

polecił jednemu z kozaków zsi

ąść

z konia i wsadzi

na siodło niepewnie stoj

cego

na nogach je

ca. Chłapowski wraz z kilkoma innymi

ołnierzami wzi

tymi do

niewoli został odprowadzony do twierdzy.
Tu pierwszy raz spotkał go dowód wielkiej pami

ci i łaski cesarza Napoleona. Na

wie

ść

o wzi

ciu do niewoli młodego porucznika osobi

cie wstawił si

on za jego

uwolnieniem. „

ywi

szczególniejsze zainteresowanie dla tego młodego człowieka”

- pisał cesarz 1 kwietnia 1807 roku do dowódcy korpusu obl

ęŜ

niczego, marszałka

Francji Lefebre’a. Nakazywał niezwłoczne poczynienie odpowiednich kroków w celu
uzyskania wymiany Chłapowskiego.
Niestety, interwencja cesarska była spó

niona. Par

dni wcze

niej Chłapowski

wraz z innymi je

cami został załadowany na statek i wysłany najpierw do

Kłajpedy, a potem do Rygi.
Niewola nie trwała jednak długo. Po kilku miesi

cach warunki pokoju w Tyl

przywróciły wolno

ść

com. Chłapowski mógł powróci

do kraju. Jechał przez

Wilno, w którym zabawił kilka dni poznaj

c miasto i okolic

. Jeszcze wtedy nie

wiedział,

e poczynione tu obserwacje przydadz

mu w najwa

niejszej i

równocze

nie - najci

ęŜ

szej chwili jego

ycia.

Po przyje

dzie do Warszawy natychmiast powrócił do słu

by. Otrzymał awans na

kapitana, Krzy

Orderu Virtuti Militari i nominacj

na adiutanta generalnego III

legionu. Słu

adiutanck

miał pełni

przy boku generała D

browskiego.

Otwierała si

przed nim szeroka kariera wojskowa.

Nie dane mu jednak było długo słu

w armii Ksi

stwa Warszawskiego. Napoleon

pami

tał o tym „małym Polaku, który wsz

dzie przejdzie” i specjalnym rozkazem

powołał Chłapowskiego do Pary

a, mianuj

c go swoim oficerem ordynansowym.

Adiutant Jego Cesarskiej Mo

Hucznie i gwarnie toczyło si

ycie na cesarskim dworze w Pary

u. Wci

ło ono

od razu nowo mianowanego adiutanta, ciesz

cego si

szczególn

łask

cesarza.

Młody Polak szybko zyskał sobie popularno

ść

w kr

gach dworskich. Przystojny,

inteligentny młodzieniec o nienagannych manierach, mimo pewnej wyniosło

ci w

sposobie bycia, był przyjmowany

yczliwie w kr

gach towarzyskich, szczególnie w

otoczeniu cesarzowej.
Niedługo jednak mógł Dezydery korzysta

z dworskich uciech, które, nawiasem

mówi

c, nie bardzo go poci

gały. Adiutant cesarza musiał du

o umie

, wi

cej ni

przeci

tny oficer, dlatego te

trzeba było si

uczy

. Chłapowski z zapałem

przyst

pił do studiów w paryskiej szkole politechnicznej, uzupełniaj

c braki w

swoim ogólnym wykształceniu.
W tych dniach wyt

ęŜ

onej pracy znalazł przecie

Dezydery czas, by odwiedzi

legendarnego ju

bohatera powstania 1794 roku, Tadeusza Ko

ciuszk

, dla którego

ywił gł

boki szacunek i podziw. Naczelnik przyj

ł go w cichej miejscowo

Berville pod Pary

em, gdzie zajmował niewielki dom z ogrodem.

ciuszko, ubrany w skromny strój francuskiego wie

niaka, w momencie przybycia

Chłapowskiego zajmował si

ulubion

prac

w ogrodzie.

yczliwie powitał młodego

oficera, wypytywał go o przebieg słu

by, dalsze plany, dzielił si

swoimi

pogl

dami na panuj

sytuacj

polityczn

- Dobrze, Ŝe słuŜysz, Ŝe się uczysz. Przy boku cesarza moŜesz zdobyć wiele wiadomości i

doświadczenia... To wielki człowiek i wielki wojownik. Pamiętaj jednak, Ŝe dla nas, dla Polski,
nic on nie zrobi. On myśli tylko o sobie...

Słowa te gł

boko wryły si

w pami

ęć

Dezyderego. Kto wie, czy pó

niej nie

przes

dziły o jego decyzjach.

Tymczasem Napoleon opu

cił Pary

, udaj

c si

wiosn

1808 roku do Bajonny. Cesarz

Francuzów obrócił oczy za Pireneje, si

ł po Hiszpani

. Min

ły ju

dni

wietno

ci hiszpa

skiego królestwa. Tron Bourbonów, prze

arty demoralizacj

chwiał si

w posadach. Trwały walki i rozgrywki mi

dzy królem Karolem i synem

ksi

ciem Ferdynandem, a krajem faktycznie rz

dzili wszechwładni faworyci. Lud

burzył si

, szlachta i arystokracja spiskowały, dziel

c si

na frakcje i

stronnictwa. Na dworze mno

yły si

spiski i intrygi, krajem wstrz

sały

powstania. I wtedy zawisła nad Hiszpani

ęŜ

ka dło

Bonapartego. Zapadł wyrok

na ostatni w Europie tron Bourbonów. Pierwszym posuni

ciem było wyrwanie

Hiszpanii spod wpływów brytyjskich i narzucenie jej francuskiej przyja

ni. Dla

jej zabezpieczenia wci

ąŜ

nowe oddziały francuskie rozlewały si

po Półwyspie

Pirenejskim, pocz

tkowo

yczliwie witane przez ludno

ść

. Niosły przecie

z sob

tyle nowych i post

powych haseł, obcych dot

d hiszpa

skiemu ludowi, sp

tanemu

ponurymi tradycjami inkwizycji. Kiedy jednak wchodziło ich coraz wi

cej, gdy

ofiar

zacz

ły pada

kolejne twierdze, z oczu Hiszpanów opadła zasłona. Stało

jasne,

e za t

przyja

kryje si

twarda zale

ść

, narzucona dumnemu

królestwu przez europejskiego mocarza.
W kraju zatliły si

ogniska wojny przeciwko obcej przemocy. Kiedy Napoleon

brutalnie pozbawił tronu hiszpa

rodzin

królewsk

, a do Madrytu wprowadził

swojego brata Józefa, ten

ar przerodził si

w płomie

. Lud hiszpa

ski chwycił

za bro

...

Te kolejne wydarzenia przerwały nauk

Chłapowskiego. Napoleon chciał mie

przy

sobie swojego adiutanta i wezwał go do Bajonny. Tu wypadło mu spełni

pierwsze

zlecenie cesarza. Miał zawie

źć

pilny rozkaz marszałkowi Muratowi, który

stacjonował w Madrycie. Do celu winien dotrze

trzeciego dnia, licz

c od chwili

wyjazdu z Bajonny.
Dezydery ruszył w drog

. Nie zatrzymuj

c si

po drodze na dłu

ej, tyle tylko,

ile trzeba było na zmian

koni, p

c szale

czo dzie

i noc, stan

ł na miejscu

przeznaczenia wcze

niej, ni

mu kazano. U marszałka meldował si

w opłakanym

stanie, który tak okre

la w Pami

tnikach: „...prowadzi

mnie musiano do

marszałka, bom si

na nogach utrzyma

nie mógł; miałem gor

czk

w całym ciele,

zdawało mi si

e si

głowa karku nie trzyma, ale my

l była wyra

na i bardzo

przytomna...”

wietnie wywi

zał si

z postawionego zadania i odt

d, po tej pierwszej próbie,

był u

ywany do najtrudniejszych i najpilniejszych polece

Koniec lata i jesie

1808 roku Chłapowski sp

dził u boku cesarza w Pary

Otoczony nimbem cesarskiej łaski, zwany „cherubinkiem” w

ród dam dworu

cesarzowej, potrafił jednak zachowa

całkowit

godno

ść

; nigdy nie nabrał cech i

manier dworaka. Obce mu były intrygi i zawi

ci tego kapi

cego złotem tłumu,

wypełniaj

cego codziennie sale pałacu w Tuileries, chocia

niejeden zabiegał o

wzgl

dy faworyzowanego adiutanta.

Tymczasem na mozolnie wznoszonym przez Napoleona gmachu pot

gi francuskiej

zaznaczyły si

rysy. W krajach podporz

dkowanych tu i ówdzie powstawały punkty

zapalne. Prusy skrycie przygotowywały powstanie, płon

ła Hiszpania, zaczynała

podnosi

głow

pokonana Austria.

Napoleon zareagował natychmiast. Prusy obło

ył now

kontrybucj

i zaostrzył tam

system okupacyjny, a Austri

szachował staraniem o wzmocnienie przymierza z

Rosj

. W tym te

celu udał si

Bonaparte w ko

cu wrze

nia 1808 roku do Erfurtu

na spotkanie z cesarzem Rosji Aleksandrem I.
W ci

gu kilkunastu dni władcy dwu pot

g demonstrowali swoj

przyja

źń

. Pojawiali

razem na balach, polowaniach i w teatrze, ostentacyjnie wymieniali u

ciski i

pocałunki. Spotkania te tak scharakteryzował jeden z historyków tych czasów:
„Chodziło o to,

eby wszystkie przejawy czuło

ci odbyły si

publicznie. Dla

Napoleona te pocałunki utraciłyby cał

słodycz, gdyby wie

ść

o nich nie dotarła

do Austriaków, a dla Aleksandra, gdyby nie mieli si

o nich dowiedzie

Turcy”.

Mimo tych demonstracji serdeczno

ci Napoleon nie uzyskał w Erfurcie tego, co

zamierzał. Aleksander nie dał zapewnienia,

e wyst

pi zbrojnie po stronie

Francji, gdyby musiała ona prowadzi

wojn

z Austri

. Była to zapowied

rysuj

cego si

konfliktu rosyjsko-francuskiego.

Chłapowski towarzyszył cesarzowi w jego podró

y do Erfurtu i dzi

ki temu mógł

wiadkiem tego historycznego spotkania. Niestety, ten epizod ze swojego

ycia bardzo sk

po opisał w Pami

tnikach, podobnie zreszt

jak i te, które

odnosiły si

do chwil sp

dzonych na dworze. Dowodzi to,

e sprawy

wojskowe zawsze pozostawały w centrum jego zainteresowania.
W pami

ci Dezyderego pozostał jednak fakt spotkania w Erfurcie z wielkim

ksi

ciem Konstantym, który swoj

oryginaln

osobowo

wywarł du

e wra

enie na

młodym adiutancie. Wtedy, w Erfurcie, nawet nie przypuszczał,

e ten człowiek po

latach zostanie jego szwagrem.

Gro

ny rozwój wypadków w Hiszpanii powołał tam Napoleona w listopadzie 1808

roku. Wraz z cesarzem znalazł si

tam tak

e Chłapowski. Cz

sto musiał je

dzi

rozkazami do ró

nych korpusów i oddziałów francuskich. Podró

e te, cz

sto

samotne, nie nale

ały do przyjemnych. W kraju ogarni

tym po

arem szczególnie

okrutnej wojny, gdzie drogi roiły si

od fanatycznych partyzantów,

niebezpiecze

stwo było olbrzymie. Niewoli nie było. Dostanie si

ywcem w r

Hiszpanów to

mier

, cz

sto po długich i wyrafinowanych torturach. Chłapowski

szcz

ęś

liwie jednak unikn

ł losu wielu kurierów francuskich, chocia

nieraz

musiał szabl

torowa

sobie drog

, a cz

sto tylko szybko

ci konia zawdzi

czał

ocalenie.
Uczestnicz

c od pocz

tku w wypadkach hiszpa

skich Chłapowski nie patrzył

bezkrytycznie na rol

, jak

odgrywał w nich Napoleon. Cenił Hiszpanów, widział

i rozumiał cel ich walki, mimo

e słu

ył przeciwko nim.

W styczniu 1809 roku, kiedy za plecami przebywaj

cego w Hiszpanii Napoleona

przygotowywała si

ta koalicja, Chłapowski otrzymał kolejn

misj

Cesarz, baczny na wypadki europejskie, z Valladolidu w Hiszpanii wysłał
Chłapowskiego do Warszawy, polecaj

c mu: „...zabawi

w Warszawie dni osiem,

obaczy

wszystko, co si

tam dzieje, jaki duch panuje w Ksi

stwie Warszawskim,

co si

mówi i czyni w Galicji”.

Podró

c dniem i noc

, dziewi

tnastego dnia Dezydery stan

ł w Warszawie.

Zatrzymał si

tu siedem dni: Zebrał potrzebne wiadomo

ci, głównie dokładne dane

o dyslokacji wojsk austriackich w Galicji, i ruszył w drog

powrotn

. Cesarz,

którego spotkał w Pary

u, i tym razem mógł by

zadowolony ze swojego adiutanta.

Interesuj

ce go informacje otrzymał w dokładnym raporcie.

c w Warszawie Chłapowski wiele uwagi po

cił armii Ksi

stwa Warszawskiego.

Starał si

zaobserwowa

jej wyszkolenie i oceni

warto

ci bojowe. Z rado

dum

stwierdził,

e ta niewielka liczebnie armia jest o

ywiona wspaniałym

duchem, równocze

nie jednak dostrzegał tak

e mankamenty. Ubolewał nad brakiem

kadry oficerskiej, widział te

słabo

ść

ekonomiczn

wyczerpanego kraju.

Tak zanotował poczynione wówczas spostrze

enia: „...Przyjemnego bardzo doznałem

uczucia w Warszawie. Poznałem si

ze wszystkimi prawie naszymi oficerami

starszymi. Wprawdzie wojsko nasze było jeszcze w formacji, ale dzielny duch
o

ywiał wszystko. Zna

jednak było we wszystkich regimentach brak oficerów

wiadczonych i wielka zachodziła ró

nica mi

dzy temi nowemi pułkami a gwardi

polsk

i Legi

Nadwi

, które dopiero co w Hiszpanii widziałem i cz

sto z

niemi przebywałem. Gwardia miała prócz pułkownika Krasi

skiego cały sztab

zło

ony ze starych oficerów i na wzór starych regimentów gwardii wkrótce si

wykształciła. Legia Nadwi

ska miała starych oficerów jeszcze z Legii

Włoskiej D

browskiego i Nadre

skiej Legii Kniaziewicza. Prawie wszyscy

podoficerowie jeszcze w niej byli starzy, wi

c słu

ba szła spokojnie, powa

nie i

regularnie.
Nie tak było w wojsku Ksi

stwa Warszawskiego. Piechota wprawdzie doskonała.

Jazda potrzebowała jeszcze wyrobienia. Poniewa

manewry dotychczasowego

regulaminu nie do

ść

szybkie, miał by

nowy regulamin wydany. Artyleria ma mało

oficerów wykształconych, ale

ołnierz dosy

wyrobiony. Cała armia miała postaw

bardzo dobr

i duch dobry;

ywo

ść

, wesoło

ść

i zaufanie rokowały najlepsz

nadziej

. Zreszt

wojska polskiego w Ksi

stwie stało niewiele, bo trzymało

garnizony w Gda

sku, Szczecinie. Kistrzynie [Kostrzynie - A.S.). pieni

dze

wysyłane do tych garnizonów nie wracały do kraju:
Tote

stan finansowy niepokoił ludzi powa

nych. Pieni

dze na wszystkie potrzeby

wychodziły z kraju, bo nie było w nim fabryk ani manufaktur. A jedyny dochód był
za zbo

e, którego sprzeda

nie było mo

na.

Podatki były nad siły kraju. Urz

dników zdolnych mało, bo Prusacy Polaków nie

przypuszczali. A liczba zbyt wielka absorbowała dochody...”

Tymczasem w Europie zachodniej i

rodkowej znów grzmiały działa. Wojna z

Austri

wybuchła wcze

niej, ni

tego spodziewano. 9 kwietnia 1809 roku

rozpocz

ły si

działania austriacko-francuskie w Bawarii, 14 kwietnia pot

ęŜ

korpus austriacki wkroczył do Ksi

stwa Warszawskiego.

Chłapowski znów towarzyszył Napoleonowi w drodze na pole walki. W Bawarii, pod
miejscowo

Ingolstadt, nast

piło spotkanie cesarza z

ołnierzami. T

ciekaw

i bardzo barwn

scen

, charakterystyczn

dla epoki napoleo

skiej, opisuje

dokładnie Chłapowski:
„...Cesarz na otwartem polu zsiadł z konia i ogie

kazał rozpali

, ju

bowiem

dzie

czył. Nadeszła dywizja Davousta [Davouta] i kolumnami

przemaszerowywała tu

przed cesarzem.

ołnierze, poznawszy go, a my

leli,

e był

jeszcze w Hiszpanii, takie pocz

li roznosi

wiwaty, jakich jeszcze nie

słyszałem. W tej

e chwili kilkunastu kirasjerów przeprowadzało z drugiej strony

cesarza cał

kolumn

niewolników, których nad wieczorem zabrano. Dostał si

niewoli pułkownik sztabu generalnego, którego przywiedziono przed cesarza.
Cesarz kazał mu usi

ąść

przy stole i zacz

ł wypytywa

o stanowisko i sił

korpusów austriackich. Odpowiadał z pocz

tku, ale potem rzekł,

e nie mo

Ŝą

, aby oficer sztabowy informował nieprzyjaciela. „Nie obawiaj si

pan -

rzecze cesarz - wiem i tak wszystko”, i zacz

ł szybko, z najwi

ksz

dokładno

wymienia

stanowiska korpusów i pułków. Zdziwiony Austriak,

e oficer na

forpocztach tak informowany, rzekł: „Z kim mam honor?” Na to cesarz podniósł si

troch

, uchylił kapelusza i rzekł: „Monsieur Bonaparte”. W czasie tej rozmowy

piechota francuska tak gło

ne okrzyki wydawała. Pi

kny to był obraz...”

Cał

kampani

Dezydery odbył u boku Napoleona, ale tu miał równie

okazj

bezpo

rednio dowodzi

na polu bitwy. W bitwie pod Eckmhl prowadził do szar

szwadrony francuskich strzelców konnych. Tego dnia był zaliczony do grona
najwaleczniejszych.
Uczestniczył równie

w krwawych bojach pod Aspern i Essling, był te

wiadkiem

wietnego zwyci

stwa pod Wagram. Tu wła

nie, w ogniu bitwy wagramskiej, prze

ył

Chłapowski osobliw

przygod

. Stoj

c z uniesionym kapeluszem słuchał wła

nie

kolejnego rozkazu cesarza, gdy nadlatuj

ca kula armatnia wyrwała mu go z r

ki.

Dezydery opu

cił r

i nie zmieniaj

c postawy spokojnie patrzył w twarz

cesarza. Napoleon u

miechn

ł si

, zadowolony,

e jego ulubiony „Klaposki” umie

zachowa

zimn

krew.

- Dobrze, Ŝeś nie wyŜszy - wtrącił, po czym dokończył rozpoczęty rozkaz.

Zwyci

stwo Napoleona pod Wagram zmusiło Austri

do zawarcia zawieszenia broni, a

pó

niej do podpisania traktatu pokojowego. Zdawało si

, i

nad Europ

ucichnie

burza,

e wreszcie na trwałe zapanuje upragniony pokój. Były to jednak

złudzenia...
Mimo zwyci

stwa wagramskiego i innych Austria nie była doszcz

tnie rozbita i

rzucona na kolana - jak przed kilku laty po Austerlitz. Rokowania pokojowe były
długie i pełne ostrych targów.
Wreszcie 14 pa

dziernika 1809 roku, w pałacu cesarza Franciszka I w Schonbrunn

pod Wiedniem, podpisano pokój pomi

dzy Francj

i Austri

. Na mocy pokoju Austria

traciła znaczne terytoria, mi

dzy innymi ziemie trzeciego rozbioru, zaj

te przez

wojska polskie w wyniku zwyci

skiej kampanii 1809 roku,

wietnie przeprowadzonej

przez ksi

cia Józefa Poniatowskiego. Ogólnie jednak pokój ten pozostawiał wiele

punktów zapalnych i nie wró

ył trwało

ci. Niedługo okazało si

e nie zdołało

go przypiecz

towa

nawet mał

stwo Napoleona z córk

cesarza Austrii Mari

Luiz

Na drodze Napoleona stała te

Rosja, z któr

był wprawdzie na stopie pokojowej,

ale narastały konflikty. Cesarz rosyjski nie mógł pogodzi

z nieograniczon

hegemoni

Napoleona w Europie, gdy

coraz bardziej odbijała si

ona na

interesach rosyjskich. Równowaga mi

dzy tymi mocarstwami stała si

nieosi

galna. Dobitnym tego wyrazem było stanowisko Rosji wobec tocz

cej si

wojny francusko-austriackiej 1809 roku. Formalnie tylko opowiedziała si

ona po

stronie Francji, faktycznie zachowuj

c bardzo przychyln

neutralno

ść

w stosunku

do Austrii. Przebywaj

cy w Ksi

stwie Warszawskim korpus rosyjski pod dowództwem

ksi

cia Golicyna, który miał wspiera

działania armii polskiej, w rzeczywisto

robił wszystko, aby ułatwi

ruchy wojsk austriackich. Wydawało si

e w wypadku

niepowodze

Napoleona na polach bitew wojska cesarza Aleksandra otwarcie

wyst

po stronie Austrii. Dwuznaczna postawa korpusu Golicyna była te

powodem ostrych, ale nie zbrojnych, star

z wojskami polskimi, szczególnie w

czasie zajmowania Krakowa przez armi

Ksi

stwa Warszawskiego.

Tak wi

c obie strony, Napoleon i Aleksander, spogl

dały na siebie z nieufno

staraj

c si

przenikn

ąć

wzajemne zamiary.

Bezpo

rednio po zawarciu rozejmu z Austri

Chłapowski został wysłany do Krakowa,

do ksi

cia Józefa Poniatowskiego, aby zawiadomi

go o zawieszeniu broni i

poinformowa

o przebiegu rozmów pokojowych. Miał si

na miejscu zorientowa

w sytuacji i nastrojach armii polskiej. W tym to okresie w Galicji w dalszym
ci

gu stacjonował korpus ksi

cia Golicyna.

Po powrocie cesarz pierwszy raz nie był zadowolony ze swojego wysłannika.
Chodziło wła

nie o ów korpus rosyjski. „...Cesarz zwrócił cał

mow

na korpus

Golicyna. Musiałem mu wyzna

e u Golicyna nie byłem. Rozgniewał si

szczerze i

kazał mi i

ść

do kozy, powtarzaj

c kilka razy: Mogłe

domy

, jak

interesuj

cym byłby dla mnie raport o korpusie rosyjskim...”

Tym razem nie odgadł intencji Napoleona, ale Napoleon w dalszym ci

gu miał do

niego zaufanie i u

ywał go do ró

nych zada

. Wreszcie cesarz, czyni

c zado

ść

pro

bom Chłapowskiego, zgodził si

na jego przeniesienie do słu

by czynnej.

Dezydery miał słu

w pułku lekkokonnym gwardii, słynnym pułku szwole

erów.

Wprawdzie nominacj

na szefa szwadronu otrzymał ju

latem 1810 roku, ale cesarz

zatrzymał go jeszcze przy sobie.
We wrze

niu 1810 roku Chłapowski wyruszył po raz ostatni z wa

nym poleceniem

cesarza. Tym razem rozkaz brzmiał: „Zasi

ąć

wiadomo

ci o Ksi

stwie

Warszawskim, o jego stanie i duchu publicznym, zasi

ąć

, jakie tylko b

dzie

na, wiadomo

ci o stanie i duchu publicznym na Litwie”. Było to zapowiedzi

nabrzmiewaj

cego konfliktu z Rosj

. Napoleon zbierał ju

informacje, układał

plany.
Tym razem Chłapowski zadowolił cesarza. Dobrze wywi

zał si

z powierzonego

zadania.
13 stycznia 1811 roku obj

ł swoje obowi

zki w pułku, ale kontaktu z cesarzem nie

stracił. Jesieni

1811 roku brał udział ze swoimi szwole

erami w podró

Napoleona do Holandii, uczestniczył te

w wielkich manewrach pod Boulogne.

Zmierzch cesarskich orłów

Rozpoczynał si

pami

tny rok 1812. Nad Europ

znów zbierały si

gro

ne chmury,

ale jeszcze nie zdawano sobie sprawy z niebezpiecze

stwa nowej wojny.

Dwór napoleo

ski bawił si

. Były bale wyprawiane przez cesarza, jego siostry, w

domach ministrów, a nawet u rosyjskiego ambasadora - ksi

cia Kurakina, chocia

tu i ówdzie przeb

kiwano ju

o wojnie z Rosj

Wesoło i przyjemnie sp

dzali szwole

erowie zim

z 1811 na 1812 roku.

Uczestniczyli w licznych paradach, tworzyli honorow

eskort

cesarza, oficerowie

byli ch

tnie przyjmowani w najlepszych towarzystwach.

Chłapowski coraz mocniej wrastał w nowe otoczenie. Z

ywał si

z pułkiem, w

którym sumienno

ść

i pedanteria w przestrzeganiu obowi

zków słu

bowych były

egzekwowane ze szczególn

surowo

. Była to szkoła nie tylko brawury, ale

przede wszystkim starannej słu

by wewn

trznej.

Nadeszło lato 1812 roku, a razem z nim wojna z Rosj

, przez propagand

napoleo

okre

lana jako „druga wojna polska”. Korpusy Wielkiej Armii

barwnymi kolumnami ci

ły przez Ksi

stwo Warszawskie, by 24 czerwca

przekroczy

graniczn

rzek

Niemen.

Szwole

erowie, a z nimi Chłapowski, maszerowali w stra

y przedniej, przewa

nie

towarzysz

c Napoleonowi podczas jego słynnych rozjazdów na rozpoznanie. O

wicie

24 czerwca, kiedy cesarz rozpoznawał sytuacj

nad brzegiem Niemna, po

yczył

nawet od porucznika W

sowicza płaszcz i czapk

szwole

ersk

w celu ukrycia

swojej charakterystycznej sylwetki przed wzrokiem nieprzyjaciela.
Działania bojowe szwole

erów ograniczały si

do sporadycznych utarczek z

kawaleri

przeciwnika, który ci

gle cofał si

, unikaj

c walnej bitwy.

Z biegiem czasu coraz gorzej zacz

ło si

dzia

w szeregach Wielkiej Armii.

Rozwleczone korpusy brn

ły w gł

b zniszczonego kraju. Nie starczało

ywno

ci.

Brak zdecydowanych działa

demoralizował masy

ołnierskie, szczególnie w

korpusach posiłkowych, które z musu szły na t

wojn

. Powi

kszały si

szeregi

maruderów.
Szwole

erowie nieraz musieli podejmowa

niepopularn

słu

policyjn

interweniuj

c w przypadkach rabunków, wyłapuj

c maruderów i dezerterów. Słynny

Kozietulski, zaprzyja

niony z Chłapowskim, tak opisywał warunki tego pochodu

w li

cie do siostry, pisanym 8 sierpnia 1812 roku w Witebsku: „...Prowadzimy

ycie prawdziwie koczownicze z Chłapowskim, Załuskim, Roztworowskim i

Szeptyckim.

pimy pod gołym niebem, bo wszystkie domy s

albo bez dachu, albo

tak zrujnowane,

e nie ma si

odwagi tam wej

ść

sto budzi nas deszcz, po tym jak nas ju

dobrze od

wie

ył, bo zm

czeni

naszemi rozjazdami czujemy go dopiero, kiedy jeste

my ju

dobrze przemoczeni.

Nasze posiłki s

bardzo skromne, gdy

nie bardzo mo

emy liczy

na dzie

jutrzejszy... zdarza si

sto,

e porzucamy nasz posiłek na wpół ugotowany,

eby wyjecha

. Nasz zwykły napój to błotnista woda, której czasem nam brakuje”.

Kiedy armia francuska podchodziła pod Smole

sk, szwole

erowie Kozietulskiego

przeprowadzili rozpoznanie nad Dnieprem. Wtedy to Chłapowski na czele swojego
szwadronu stoczył zaci

, ale zwyci

potyczk

z kawaleri

rosyjsk

W krwawej bitwie pod Borodino, okre

lanej te

jako bitwa pod Moskw

bezpo

rednio nie uczestniczył. Szwole

erowie byli tu raczej widzami ni

aktorami

miertelnych zapasów. W pewnej jednak chwili zostali przesuni

ci do drugiej

linii, sk

d mieli wesprze

szar

Ŝę

kirasjerów w wypadku załamania si

jej. Scena

tej słynnej szar

y kirasjerów francuskich, polskich i saskich na

rodkow

redut

rosyjsk

gł

boko utkwiła w pami

ci Dezyderego. Tak opisał j

w swoich

Pami

tnikach:

„My

my stali cały czas na nizinie i tylko dym na całej linii od ognia działowego

widzieli

my. Raz tylko przez jedn

godzin

posun

my si

na wzgórze, a to

wtedy, gdy kirasjerzy nasi przypuszczali szar

Ŝę

na piechot

, broni

rodkowej

reduty. Cesarz kazał naszemu pułkowi pomkn

ąć

naprzód i pu

zaraz szar

Ŝę

eli kirasjerom si

nie powiedzie i zostan

odparci. Rozkaz ten dowodzi,

miał do nas zaufanie. Reduta przez kule ju

tak była poryta,

e cesarz dobrze

dził, i

jazd

odebra

na. Patrzyli

my tedy na pi

kny obraz ataku

kirasjerów, który wykonały cztery regimenta francuskie, polski jedyny regiment
kirasjerów Małachowskiego i saski Leizera. Kirasjerzy wpadli do reduty i r

piechot

, jeszcze dalej polecieli. Małachowski i Leizer, kilka razy ranni,

spadli z koni. Po zdobyciu reduty cofn

my si

na nasze dawne poło

enie, gdzie

kule nie dochodziły”.
I wreszcie kilka ogólniejszych uwag naszego bohatera na temat tej wielkiej
bitwy, któr

niektórzy historycy uznaj

za przełomow

w całej kampanii 1812

roku:
„Co chwila do cesarza przybywali jenerałowie z linii bojowej i, jak nam
powiadano, zaklinali go,

eby cz

ęść

gwardii wysłał dla zdecydowania bitwy i

odniesienia korzy

ci, ale cesarz wci

ąŜ

odmawiał i prócz 60 dział artylerii nic z

gwardii nie było w ogniu. Zapewne cesarz, b

c o 400 mil od Francji, chciał

zachowa

gwardi

nietkni

. Około czwartej z południa przybył oficer ordynansu

[!] z raportem,

e Rosjanie si

rejteruj

. Cofn

li si

oni w najlepszym porz

dku

za Mo

ajsk i miasto to cał

noc jeszcze utrzymali w swym r

ku. Przeciw swemu

zwyczajowi cesarz nie kazał ich

ciga

. Po ruchach cesarza, na którego

my z

daleka patrzyli, wida

było,

e był cierpi

cym. Raz si

przechodził, to znów

siadał na polowym krzesełku. Na konia cały dzie

nie siadł.”

Nadszedł wreszcie krach wyprawy napoleo

skiej na Rosj

. Zawiodły wszelkie

rachuby Napoleona na zawarcie pokoju z cesarzem Aleksandrem. Sprawa była
przegrana.
W drugiej połowie pa

dziernika rozpocz

ł si

tragiczny odwrót. Wygłodniały i

zrozpaczony tłum

ołnierzy ró

nych narodowo

ci, chłostany ostrymi podmuchami

jesieni i wczesnej, surowej zimy rosyjskiej, w niczym ju

nie przypominał tych

barwnych pułków sprzed kilku miesi

cy. Nieprzywykli do surowo

ci klimatu

południowcy, a w dodatku zupełnie nie przygotowani do kampanii zimowej, padali
masowo. Chroni

c si

przed zimnem przywdziewali najcudaczniejsze okrycia.

Szwole

er Płaczkowski tak opisuje wygl

wietnej niedawno armii napoleo

skiej:

„Jedni byli w ko

uchach lub tołubach, w ruskich czapkach zimowych, inni

pozakrywani błamami rozmaitych futer lub ich kawałkami... inni znowu w aparatach
cerkiewnych [szaty liturgiczne duchownych prawosławnych - A.S.], inni w rasach i
czapkach ksi

ęŜ

y, inni w kobiecych ubiorach, to jest w salopach, bekieszach i

jupkach, nawet w ruskich spódnicach. Było wielu takich, co poduszkami
przywi

zywanymi głowy mieli okryte; słowem masa dziwol

gów nie da si

niczym

okre

, ani opisa

...”

Nawet Napoleon zmienił si

w swojego rodzaju „przebiera

ca”.

„Pewnego dnia - pisze oficer szwole

erów Józef Załuski - kiedy pułk nasz cały

maszerował w porz

dku, a szef Chłapowski na czele mojej 1 kompanii przy mnie z

lewej strony, nadci

ł cesarz konno i podjechał pod lewy bok Chłapowskiego;

przywitał si

z nim poufale i zacz

ł z nim mówi

. Napoleon miał na sobie szub

zielon

, aksamitn

, sobolami podszyt

, i czapk

podobn

, formy w Moskwie

ywanej ...”

Wła

ciw

postaw

zachowały pułki starej gwardii i oddziały polskie. Na nich

spoczywał główny ci

ęŜ

ar walk z napieraj

cymi wojskami rosyjskimi. Podczas gdy na

pocz

tku wyprawy szwole

erowie byli w awangardzie, tak teraz przyszło im

przewa

nie osłania

odwrót i strzec osoby cesarza.

Słu

ba była ci

ęŜ

ka, ale pułk trzymał si

dobrze. W tym czasie Dezydery

przewa

nie uczestniczył w boju, odpieraj

c ataki kawalerii rosyjskiej,

szczególnie za

wsz

dobylskich kozaków. W czasie bitwy pod Krasnem, 19

listopada, wykonuj

c bezsensowny rozkaz marszałka Murata, Chłapowski na czele

szwadronu szar

ował silnie obsadzon

przez nieprzyjaciela wie

. Posłuchajmy, jak

sam o tym opowiada:
„...Liczne tyraliery nieprzyjacielskie posun

ły si

nad parów, który ich od

naszych oddzielał. Opanowali nawet na naszym prawym boku z tej strony parowu
wiosk

z kilkunastu chałup zło

. Stałem za cesarzem tak

e na prawo z

czterema szwadronami. Król Murat przypadł do mnie, kazał mi wzi

ąć

jeden szwadron

i kłusem za sob

maszerowa

, co trudnem było, gdy

nieg był gł

boki. Stan

ł z

nami przed t

sam

wiosk

, w której znajdowali si

Rosjanie, i kazał mi w ni

wmaszerowa

. Szczególny to rozkaz dla jazdy, ale trzeba było słucha

... Pu

ciłem

rodkiem wsi. Strzelcy rosyjscy z podwórków z bliska do nas wszyscy

wystrzelili. Spadło mi z koni czterech ludzi, których Murat ma na sumieniu, a
rannych było sze

ciu. Rosjanie ani uciekli, ani uciec tak pr

dko nie mogli,

tylko za płoty powchodzili. Rozumie si

samo przez si

em nie maszerował wolno

przez wiosk

, ale

nieg a

po brzuchy nie pozwalał galopowa

... ujrzałem

kompani

grenadierów gwardii, których cesarz, spostrzegłszy zapewne szalony

rozkaz dany mi przez Murata, wysłał ku wiosce. Grenadierzy opanowali j

bez

wystrzału... Cesarz stał pieszo na czele gwardii, był bardzo rozgniewany na
Murata. Powiedział mi

ywo: „Jak mogłe

tego wariata usłucha

!?”

Min

ło najgorsze piekło odwrotu spod Moskwy. Resztki Wielkiej Armii przepływały

przez Ksi

stwo Warszawskie,

cigane przez zwyci

skie wojska rosyjskie. Napoleon

był ju

dawno w Pary

u, zbierał siły do nowej kampanii.

Szwole

erowie przez Wilno, Warszaw

i Pozna

li na zachód, wierni do ko

napoleo

skim sztandarom.

W toku wojny 1812 roku Chłapowski odznaczał si

szczególn

troskliwo

o los

podwładnych i stan koni w swoich szwadronach. By

e wła

nie dlatego

powierzono mu prace nad reorganizacj

ęś

ci pułku. Wywi

zał si

z niej

znakomicie. W przededniu kampanii wiosennej 1813 roku stał ju

na czele dwóch

szwadronów o pełnej sprawno

ci bojowej.

Wkrótce okazało si

, jak były one potrzebne. U progu wiosny 1813 roku formowała

kolejna koalicja antynapoleo

ska. Król pruski Fryderyk Wilhelm III, po

zawarciu przymierza z cesarzem Aleksandrem I, 15 marca wypowiedział wojn

Francji. Austria formalnie była jeszcze po stronie Napoleona, ale tajnymi
porozumieniami była mocno zwi

zana z koalicj

. Czekała tylko dogodnego momentu,

by przej

ść

na stron

jawnych przeciwników Francji.

Austriacy, maj

cy osłania

Ksi

stwo Warszawskie, bez walki wpuszczali na jego

teren wojska rosyjskie, które coraz dalej zalewały kraj. Pozostał jeszcze
Kraków, ale w obliczu dwuznacznej postawy Austrii i ten skrawek jeszcze wolnej
ziemi polskiej był coraz bardziej zagro

ony.

Armia polska, do ko

ca wierna Napoleonowi, opu

ciła Kraków kieruj

c si

zachód.
Tymczasem sprzymierzeni uderzyli na Saksoni

, odnosz

c tam pierwsze sukcesy. W

utworzonych przez Napoleona pa

stewkach Zwi

zku Re

skiego zapanował popłoch.

Jednak

e tryumf koalicji był jeszcze przedwczesny. W ko

cu kwietnia Napoleon z

nowymi siłami stan

ł nad Łab

. Na pocz

tku maja 1813 roku rozpocz

ła si

nowa

wojna, okre

lana jako kampania niemiecka.

Mimo jednak

wietnych zwyci

stw Napoleona pod Ltzen i Bautzen (Budziszyn) wida

było,

e gwiazda cesarza Francuzów zaczyna bledn

ąć

. Siły koalicji rosły,

jego natomiast topniały. Na drogach odwrotu spod Moskwy pozostał kwiat jego
wojska. Nowa, po

piesznie sformowana armia nie miała ju

dawnej warto

ci.

Brakowało szczególnie kawalerii, dlatego te

szwadrony szwole

erów były na wag

złota. W bitwach pod Lutzen byli raczej widzami ni

uczestnikami.

Dopiero 22 maja 1813 roku, w dniu bitwy pod Reichenbach, szwole

erowie zdobyli

nowy li

ść

do wie

ca sławy pułku. Był to równie

dzie

sukcesu i chwały

Dezyderego Chłapowskiego, który na czele swoich szwadronów kilkakrotnie
szar

ował na dragonów oraz ułanów pruskich i rosyjskich. Trzy pułki kawalerii

sprzymierzonych zostały rozbite. W czasie tego starcia szwole

erowie ponie

znaczne straty; ranny tu równie

został i Chłapowski, ale odniesione obra

enia

nie wytr

ciły go ze słu

by. Nast

pnego dnia znów był na koniu.

Wiosenne zwyci

stwa Napoleona na nowo obudziły nadzieje Polaków. Zdawało si

im,

e manewr Napoleona na

sk, maj

cy na celu uniemo

liwienie poł

czenia si

wojsk pruskich i rosyjskich, b

dzie now

„wojn

polsk

”. Zamiast tego jednak

zakomunikowano wiadomo

ść

o podpisaniu rozejmu z koalicj

. Było to 4 czerwca 1813

roku.
Par

dni po rozejmie do marszałka Soulta, dowódcy całej kawalerii francuskiej,

wpłyn

ła pro

ba Chłapowskiego o dymisj

. Zapanowała konsternacja, zastanawiano

, co mo

e by

przyczyn

takiego kroku ze strony cesarskiego ulubie

ca.

Oddajmy mu głos, niech sam to wytłumaczy:
„...Z Neumark rozkazano mi eskortowa

wielkiego koniuszego Caulaincourt[a] do

zamku naprzód Leuthen, a potem Pleswitz, gdzie traktował o pokój z jenerałem
Szuwałow[em]. Stali

my w podwórzu i zsiedli

my z koni. Z jenerałem Szuwałow[em]

przyszło kilkuset kozaków, którzy tak

e zsiedli z koni, rozmawiali

my wi

c z

oficerami; opowiadali nam, gdzie stali w Polsce, i zdarzyło si

e wspomnieli o

kilku domach mi znajomych. Zapytałem si

pułkownika kozackiego, czyby nie był

łaskaw odda

na poczt

głównej kwatery list do ojca, który napisz

i zostawi

nie zapiecz

towany. Przyobiecał mi to uczyni

, ale prosił,

eby zapiecz

towa

tylko on adres napisze, a nikt nie otworzy. Wszedłem do pałacu, uprosiwszy
sekretarza cesarskiego, który był z Caulaincourtem, o papier i napisałem list do
ojca. Znajduj

c si

sam na sam w pokoju z sekretarzem pokazywał mi on propozycje

do układu Napoleona z cesarzem Aleksandrem. Zaraz na wst

pie ofiarował Napoleon

Aleksandrowi całe Ksi

stwo Warszawskie i pozwalał albo

eby przyj

ł tytuł Króla

Polskiego, albo

eby Ksi

stwo Warszawskie wcielił do swego cesarstwa. Sekretarz

cesarski, który miał mnie tak jak za Francuza, widywał mnie bowiem kilka lat
przy cesarzu, ani domy

mógł, jak

we mnie straszn

rewolucj

sprawił,

pokazuj

c mi ten projekt pokoju. Aby nie zdradzi

pomieszania mego, wyszedłem i

tak byłem zamy

lony,

e dopierom si

ocucił, gdy mnie pułkownik kozacki

zatrzymał i o list zapytał. Stan

ło zawieszenie broni, nie pokój, jak cesarz

proponował. Pomaszerowali

my na powrót do Drezna. Tam napisałem pro

o dymisj

i oddałem marszałkowi Soult.[owi). Bardzo był zdziwiony i próbował mnie nakłoni

do pozostania w słu

bie. Nie mogłem sekretarza Fain[a] kompromitowa

i mówi

wszystkim o owych propozycjach pokoju, bo mi je pokazał pod sekretem. Przecie

powiedziałem o tem kapitanowi Jordanowi, z którym byłem w przyja

ni, i

generałowi Chłopickiemu. Ten zakl

ł po swojemu i powiedział,

e wolałby kamienie

tłuc, ni

dłu

ej słu

temu człowiekowi. Obaj podali si

do dymisji...”

Dymisja Chłapowskiego spotkała si

na ogół ze złym przyj

ciem ze strony

współtowarzyszy. Nie znano wtedy jej prawdziwych przyczyn. Potomni, szczególnie

piewcy epopei napoleo

skiej, potraktowali to równie ostro. Okre

laj

c posuni

cia

Napoleona z Ksi

stwem Warszawskim jako manewr dyplomatyczny, zarzucali

Chłapowskiemu brak wyczucia politycznego, małoduszno

ść

i niewiar

w cesarza. Czy

nie byli zbyt surowi w ocenie? Dezydery miał wtedy dwadzie

cia pi

ęć

lat i mimo

całego obycia politykiem nie był.
Miał prawo nie dostrzega

ukrytych zamysłów czy planów Napoleona. Był natomiast

szczerym Polakiem, który przez siedem lat obserwował gry i gierki Bonapartego, w
których piłk

była sprawa polska. Mógł straci

zaufanie.

Dobiegała kresu wielka epopeja napoleo

ska. W 1814 roku do Pary

a wkroczyły

wojska zwyci

skiej koalicji, a pod osłon

ich bagnetów powrócili Bourboni i ci

wszyscy, których nie zd

ąŜ

yła znie

ść

fala rewolucji. Napoleon abdykował, wyjechał

na wysp

Elb

, przyznan

mu wspaniałomy

lnie we władanie. Pozwolono mu nawet

zabra

batalion starej gwardii i szwadron jazdy, dowolnie wybrany. Wybór cesarza

padł na szwole

erów. Szwadron Pawła Jerzmanowskiego miał by

słynnym pó

niej

„szwadronem Elby”.
Zwyci

zcy przyst

pili do podziału łupów. W tym celu w Wiedniu zebrał si

kongres, który miał zdecydowa

o losach Europy. Ton obradom i posuni

ciom

dyplomatycznym nadawali cesarz rosyjski Aleksander, zr

czny dyplomata i wytrawny

dworak Klemens Metternich - minister spraw zagranicznych cesarza Austrii, oraz
przedstawiciel Anglii Castlereagh. Bourbo

Francj

reprezentował Talleyrand,

niedawny minister Napoleona, który wcze

niej ju

zdradził swojego cesarza,

człowieka, któremu zawdzi

czał

wietn

karier

W Wiedniu zebrała si

cała

mietanka europejskiej arystokracji.

Mno

yły si

bale, maskarady, konne kawalkady, premiery w teatrach. Królowały

kne toalety i nowy, modny taniec - walc wiede

ski, wtóruj

cy intensywnym

rozgrywkom dyplomatycznym. Kongres ta

czył i obradował.

Przy d

kach walca decydował si

los Polski. Sprawa polska była jednym z

pal

cych problemów, którego rozwi

zanie interesowało wszystkie mocarstwa

nadaj

ce ton w Wiedniu. Cesarz Aleksander I, b

cy dziwnym poł

czeniem satrapy

z liberałem, roztaczał swoj

wizje poł

czenia wszystkich ziem polskich pod swoim

berłem. Miał nawet poparcie cz

ęś

ci szlachty i arystokracji polskiej, ale z

drugiej strony niech

ęć

zdecydowanej wi

kszo

ci społecze

stwa, o

ywionego

patriotycznym duchem Ksi

stwa Warszawskiego. Równie

i mocarstwa nie były

zainteresowane zbytnim wzmocnieniem Rosji. Idee Aleksandra napotkały zdecydowany
sprzeciw ze strony popieranych przez Angli

Prus, Austrii i bourbo

skiej

Francji. Za cen

zachodniego skrawka ziem polskich byłego Ksi

stwa Warszawskiego

i za cał

Saksoni

Aleksandrowi udało si

pozyska

Prusy. Pozostał jednak

triumwirat, który twardo przeciwstawiał si

zakusom Rosji, szermuj

c przy tym

hasłami o prawie Polaków do wolno

ci i niezawisło

ci. W

ród długich targów i

wzajemnych gró

b przyj

to wreszcie rozwi

zanie kompromisowe.

Prusy uzyskały Wielkopolsk

i Bydgoskie, ale za to tylko połow

Saksonii;

Austria otrzymała obwód Tarnopolski i Kraków z okr

giem, z którego utworzono

„wolne miasto”. Reszta byłego Ksi

stwa Warszawskiego pozostała przy Rosji. Z

tych terenów powstało tzw. Królestwo Polskie, co do którego postanowiono,

dzie poł

czone z cesarstwem rosyjskim „poprzez własn

konstytucj

” i

e b

dzie

„u

ywa

oddzielnej administracji”. Prócz tego Aleksander zastrzegł,

e da temu

stwu „rozszerzenie wewn

trzne, jakie uzna za przyzwoite”. Tak wi

c los Polski

został przes

dzony.

Tymczasem napoleo

skie orły jeszcze raz zerwały si

do lotu, przerywaj

c obrady

„ta

cego kongresu”. Triumf ich jednak trwał krótko - tylko sto dni. Tu

koalicja zareagowała szybko i solidarnie. Napoleon, ostatecznie rozbity pod
Waterloo, stał si

cem swojego nieprzejednanego wroga - Anglii. Obro

starego porz

dku odetchn

li z ulg

. Wróg przestał by

gro

ny... Skalista

wysepka, zagubiona w

ród bezkresu oceanu, wkrótce miała sta

grobem tego,

który przez kilkana

cie lat narzucał swoj

wol

i dyktował warunki Europie.

Od pewnego ju

czasu zegar na

cianie pałacu w Turwi zast

pował b

na tym

miejscu tarcz

herbow

. Symbolizował nowy czas i nowe porz

dki w dobrach

Chłapowskich. Porz

dki te zaprowadzał obecny wła

ciciel, młody pułkownik

Dezydery Chłapowski. Ojciec Dezyderego nie miał zmysłu gospodarza.

ył ponad

stan, wi

cej dbaj

c o reprezentacj

o jej zabezpieczenie. Szybko te

zrujnował gospodark

i popadł w długi. W takim stanie przekazał wszystko synowi.

Młody gospodarz zabrał si

do pracy z energi

. Najpierw si

uczył, gdy

przecie

dot

d narz

dziem jego była szabla, a nie pług. Do gospodarstwa wprowadzał to, co

było najlepsze. Prac

organizował po wojskowemu - szybko, sprawnie i dokładnie.

Po paru latach pospłacał długi, zacz

ł uzyskiwa

przychody. Przykładem wzorowej

organizacji pracy zaraził s

siadów, zdobywał na

ladowców, zyskiwał sobie

szacunek i uznanie.
Dezydery nie stronił od działalno

ci społecznej. Był gor

cym rzecznikiem o

wiaty

rolniczej, pracował nad rozwi

zaniem kwestii wło

cia

skiej.

Mijały lata wypełnione prac

, zbli

ał si

rok

„...Oto dzi

dzie

krwi i chwały...”

tna

cie ju

lat istniało Królestwo Kongresowe, w którym obok pozorów wolno

w ka

dym elemencie

ycia politycznego odczuwało si

ęŜ

caratu. Była

konstytucja, której rz

d nie respektował, istniał sejm, którego nie zwoływano.

Aktywnie działała tajna policja polityczna, zawzi

cie poszukuj

ca wci

ąŜ

ywych w

społecze

stwie

ródeł my

li niepodległo

ciowej. Udało si

jej wpa

ść

na trop

Towarzystwa Patriotycznego, organizacji niepodległo

ciowej, zało

onej w 1821

roku przez majora Waleriana Łukasi

skiego.

W czasie procesu Łukasi

skiego i towarzyszy w czerwcu 1824 roku ludno

ść

Warszawy

okazała jawn

sympati

dla oskar

onych. Dla zastraszenia opinii publicznej

urz

dzono pokazow

egzekucj

skaza

ców. Na oczach mieszka

ców stolicy zrywano z

nich szlify i mundury oficerskie, przykuwano do taczek. Zgromadzony tłum pełnym
powagi milczeniem uczcił skazanych. Matki podnosiły do góry dzieci, by dobrze
pokaza

im tych, którzy cierpieli w imi

miło

ci ojczyzny. Wielu cywilnych i

wojskowych płakało, łzy w oczach mieli tak

ołnierze rosyjskiego garnizonu

obecni na egzekucji.
Nast

pne lata niosły nowe, wa

ne wypadki dziejowe. W 1825 roku zmarł cesarz

Aleksander I, a tron po nim obj

ł jego młodszy brat - Mikołaj I. W grudniu tego

roku w Petersburgu wybuchło powstanie, wywołane przez rosyjskich szlacheckich
rewolucjonistów, d

ąŜą

cych do obalenia carskiego absolutyzmu i zast

pienia go

monarchi

konstytucyjn

, wzorowan

na zachodnich.

Słabo przygotowane powstanie i niezdecydowana postawa przywódców spisku
spowodowały,

e ruch ten został szybko stłumiony, prawie w zarodku. Główni

inicjatorzy powstania zawi

li na szubienicy, posypały si

surowe wyroki na

innych uczestników; represje obj

ły te

ołnierzy tej cz

ęś

ci garnizonu

petersburskiego, która opowiedziała si

za rewolucj

. W całym imperium nast

piło

zaostrzenie re

imu politycznego, co zaznaczyło si

równie

i na terenie

Królestwa Polskiego. Cesarz Mikołaj I nie usiłował nawet przywdziewa

maski

liberała, jak to czynił jego starszy brat.
Mimo to jednak Towarzystwo Patriotyczne, pod innym wprawdzie kierownictwem,
działało nadal. Dopiero

ledztwo w sprawie dekabrystów ujawniło ich powi

zania z

Towarzystwem i ułatwiło jego rozbicie przez masowe aresztowania. Czołowych
działaczy, z pułkownikiem Sewerynem Krzy

anowskim na czele, postawiono przed

dem sejmowym jako oskar

onych o zdrad

stanu. Proces toczył si

długo, prawie

ęć

pierwszych miesi

cy 1828 roku. Wyrok s

du zawiódł jednak oczekiwania

Mikołaja I. Pod naciskiem opinii publicznej s

d nie orzekł winy zdrady stanu i

wymierzył oskar

onym niewielkie kary wi

zienia jedynie za przynale

ść

nielegalnych organizacji.
Wszystko to nie było w stanie zahamowa

działalno

ci patriotycznej. Niebawem

zawi

zał si

spisek w Szkole Podchor

ąŜ

ych Piechoty pod przewodnictwem

podporucznika Piotra Wysockiego. Spisek ten stopniowo ogarniał coraz szersze
kr

gi wojskowych, młodzie

y akademickiej i inteligencji, docieraj

c do ludu

warszawskiego.
Wybuch rewolucji lipcowej we Francji w 1830 roku spowodował podniesienie fali
patriotyzmu i ch

ci skutecznego działania. Kolejna rewolucja, tym razem w

Belgii, i wie

ci o zamiarze u

ycia do jej tłumienia wła

nie wojsk polskich

skłoniły spiskowców do szybkiego działania.
Nadeszła wreszcie pami

tna noc 29 listopada 1830 roku. Spiskowcy dokonali

zamachu, nieudanego wprawdzie, na znienawidzonego, szczególnie w kołach
wojskowych, cesarskiego brata - wielkiego ksi

cia Konstantego. Uderzono równie

na oddziały cesarskie stacjonuj

ce w Warszawie.

Strzały na ulicach stolicy Królestwa Polskiego odbiły si

gło

nym echem w kraju

i w Europie. Lud Warszawy powstał i rzucił wyzwanie caratowi, porywaj

c za sob

cały naród.
Powstanie - po pierwszych dniach kryzysu spowodowanego ugodow

i tchórzliw

postaw

arystokracji, zamo

nego mieszcza

stwa i cz

ęś

ci wy

szych oficerów -

zwyci

ęŜ

yło, stało si

faktem dokonanym. Naród przygotowywał si

do wojny, która

miała zdecydowa

o dalszych losach ziem polskich.

Wie

ść

o wypadkach warszawskich lotem błyskawicy obiegła cały kraj. Polacy z

zaborów austriackiego i pruskiego sposobili si

do niesienia pomocy braciom,

którzy stan

li do walki o wolno

ść

. Z Galicji i Wielkopolski płyn

ła do Królestwa

bro

pieszyli ochotnicy.

Dezydery Chłapowski nie pozostał głuchy na odgłos wypadków. Wiedział,

e jego

miejsce jest tam, gdzie toczy si

walka o wolno

ść

. Decyzje wyjazdu do Warszawy

tak uzasadniał w Pami

tnikach pisanych po latach: „...Wyjazd mój, opuszczenie

kochanej

ony i dzieci nie było spowodowane

adn

namow

adnym przykładem, ale

było skutkiem surowej rozwagi. Miałem ju

lat 43, przeszedłem ró

ne koleje.

Wiadomo

ci moje wojskowe, całe

ycie zbierane, do

wiadczenie wskazywały mi

liwo

ść

walki i zwyci

stwa. Ambicja osobista

adnego wpływu w tym kroku nie

miała. Je

li kiedy

w młodo

ci mojej ambicja i ch

ęć

wywy

szenia si

czas

jaki

powodowała, uprz

tni

dawno była. Miejsce jej zaj

ła ch

ęć

wypełnienia moich powinno

ci. Za naj

tsz

(rzecz) miałem by

ytecznym moim

rodakom. U

yteczniejszym by

nie mo

na, jak przyczyni

do odrodzenia naszej

ojczyzny...”
8 grudnia 1830 roku Chłapowski opu

cił rodzinn

Turwie i po dwudniowej podró

stan

ł w Warszawie. Wiedział ju

e dyktatorem powstania został ogłoszony

generał Józef Chłopicki, dawny jego znajomy z okresu wojen napoleo

skich. Do

niego te

skierował swoje pierwsze kroki.

Przeje

c przez ulice Warszawy, rojne i gwarne w tym czasie, Chłapowski z

rado

spogl

dał na entuzjazm i patriotyczne uniesienie ludno

ci stolicy,

widział zapał, ch

ęć

walki. W tym tłumie, cz

ęś

ciowo uzbrojonym, dostrzegał

przyszłe pułki i szwadrony, miał ju

wizj

dalszego działania i swoje plany. W

jak najlepszej wierze i w znakomitym nastroju spieszył podzieli

nimi z

dyktatorem, wesprze

go rad

, pomoc

Chłopicki

yczliwie powitał przybysza z Wielkopolski, kazał mu nawet zatrzyma

w swoim domu. Po wst

pnych powitaniach rozmowa potoczyła si

wokół spraw

najistotniejszych.

- Kontent jestem - rozpoczął Chłopicki - Ŝe otwarcie mogę mówić z dawnym znajomym, któremu

tutaj jeszcze nie zawróciło się w głowie. Ci szaleńcy nie wiedzą, na co się porwali! Nie
moŜemy się bić, Moskwie nie poradzimy!

- Ale, jenerale... - próbował wtrącić Chłapowski.
- Czekaj, nie przerywaj!... Otrzymamy od cesarza warunki, które w przyszłości, przy pierwszej

sposobności, pozwolą nam uskutecznić to, co dziś jest niemoŜebne. Posłałem Lubeckiego i
Jezierskiego z mojemi propozycjami do Petersburga. Chcę mieć organizację rezerw na wzór
obrony krajowej pruskiej; będziem wtenczas mieli na zawołanie 100 tysięcy z górą. Broń dla
nich będzie w ciągu trzech lat, są na to pieniądze, obrachunek juŜ zrobiony. Wtedy
powstaniem...

- Ale cesarz... - zaczął znów Chłapowski.
- Cesarz jest w takim połoŜeniu - dyktator wpadł mu w słowa - Ŝe musi przyjąć moje propozycje...

Chłapowski ze zdumieniem i zgroz

słuchał słów człowieka, który stał na czele

narodu i miał go prowadzi

do walki. Widział ju

e powołanie Chłopickiego na

to stanowisko jest tragicznym nieporozumieniem. Ale jeszcze nie tracił nadziei,
pami

tał go innym, cenił jego wiedz

wojskow

, usiłował przekona

i natchn

ąć

Skorzystał z chwili, w której wzburzony Chłopicki umilkł.

- Cesarz nie będzie się układać, a w Ŝadnym razie nie przystanie na takie warunki... - rzekł.
- Co mi tam prawisz! - przerwał mu Chłopicki.
- Tak! Będzie Ŝądać zdania się na łaskę i niełaskę, ale skoro jenerał myślisz, Ŝe 100 tysięcy wojska

dość będzie do rozpoczęcia wojny, wkrótce moŜesz je mieć. Pod bronią jest 30 tysięcy,
dymisjonowanych wraca 20 tysięcy, rekruta moŜna mieć 50 tysięcy, do tego ochotnicy, którzy
garną się ze wszech stron, i będzie 100 tysięcy, a nawet więcej. Moskali więcej przyjść nie
moŜe. Po wojnach tureckich i cholerze większych sił nie zdołają zebrać. Teraz trzeba nam iść
naprzód, w prowincje zabrane, w siły rosnąć.

Tylko silni maj

przyjaciół.

Rozmowa tego typu nie była ostatnia. Powtarzały si

one do

ść

sto i zawsze z

wypowiedzi Chłopickiego przebijała niech

ęć

do powstania i niewiara.

W ci

gu pi

ciotygodniowego pobytu u boku dyktatora Chłapowski, znu

ony ustnymi

perswazjami, opracował na pi

mie memoriał, w którym podawał swój

miały plan

operacji ofensywnych, przeniesienia działa

na tereny nieprzyjaciela,

szczególnie na Litw

, wskazywał sposoby powi

kszenia sił zbrojnych. Dokument ten

jest wart zacytowania w obszernych fragmentach nie tylko ze wzgl

du na zawarte w

nim my

li, ale równie

dlatego,

e w pewnym sensie charakteryzuje osobowo

ść

jego

autora. Chłapowski zawsze i konsekwentnie przestrzegał zasad dyscypliny
wojskowej i subordynacji, jak równie

lojalno

ci podkomendnego w stosunku do

przeło

onego. Te cechy, które a

nazbyt konsekwentnie towarzyszyły mu przez cały

czas działalno

ci, dobitnie przejawiły si

w pierwszych zdaniach memoriału:

„ 15 grudnia 1830

Jenerale!

Przynosz

Ci, co ka

dy Polak nie

ść

czuje potrzeb

swemu przeło

onemu: uległo

ść

bez granic, ale poniewa

w przebiegu organizacji widz

chwiejno

ść

, pozwól,

e Ci

przeło

Ŝę

li moje jako wyznanie wiary. Przyrzekam Ci jednak, jenerale, je

eli

z Twojemi nie zgadzaj

, w niczym nie uchybi

uległo

ci tak koniecznej w

dym podwładnym.

Wszelkie rokowanie z cesarzem rosyjskim jest niemo

ebne; niemo

ść

ta le

y w

nim samym, w jego dumie i w jego stanowisku wzgl

dem swego narodu... Rokowania

mog

przeto chyba uwa

ane jako podst

p wojenny, a przygotowa

nale

y do

wojny nie trac

c chwili.

Organizacja winna post

powa

szybko i rozpocz

ąć

trzeba od usuni

cia

wszystkich zbyt wiekowych oficerów wy

szych armii. Mogliby oni tylko działa

bez energii. Nast

pnie trzeba nakaza

wszystkim dowódcom pułków, aby si

udali z

kadrami wybranemi ze swych pułków do miast prowincjonalnych. Ka

dy pułkownik

zorganizuje tam now

brygad

, zło

ze swych kadr, z

ołnierzy, którzy wrócili

do słu

by, i z rekrutów, u

ywaj

c do tego przyborów nagromadzonych w

magazynach...
Prócz armii regularnej, zło

onej z dawnych pułków i tylu

nowych brygad, co

uczyni od dzi

za sze

ść

tygodni 108 szwadronów, 70 batalionów i 24 baterie,

trzeba kaza

sformowa

zdatnym do tego oficerom 8 oddziałów partyzanckich, z

których ka

dy obejmowa

ma 600 do 800 koni, 200 do 300 strzelców pieszych i 2 do

6 dział. Ochotnicze te korpusy winny by

jak najspieszniej posuni

te naprzód

dla strze

enia granicy... nale

y wszystko przygotowa

do przej

cia Bugu i Niemna

jeszcze po lodzie i jak tylko wielkie mrozy sfolguj

, mniej wi

cej 1 lutego. W

tej epoce sło

ce jest wy

ej, armia rosyjska czeka

dzie równie

na t

chwil

eli nie przejdzie i b

dzie dalej zbiera

kolumny nad Niemnem i Bugiem, trzeba

rzuci

nasze 8 korpusów ochotniczych pomi

dzy ich kolumnami, zrobi

powstanie na

Wołyniu i Litwie i wprawi

w nieład tyły armii rosyjskiej...”

Memoriał pozostał jednak bez odpowiedzi! Tymczasem cenne dni uciekały, prace nad
powi

kszeniem wojska post

powały opieszale. Dywizje starej armii stały

bezczynnie wokół Warszawy, a nieprzyjaciel zbierał siły.
Nastroje w stolicy pogarszały si

z ka

dym dniem. Szemrano przeciw bezczynno

ci,

domagano si

zdecydowanych akcji, coraz wi

cej głosów atakowało Chłopickiego,

który czekał na powrót Lubeckiego i Jezierskiego z Petersburga. Wreszcie jeden z
wysłanników - Jezierski powrócił z odpowiedzi

cara.

Zgodnie z przewidywaniami Chłapowskiego dokument przywieziony z Petersburga
zawierał same

Ŝą

dania i faktycznie stanowił kres tych nawet namiastek wolno

ci,

jakie miało Królestwo przed powstaniem. Cesarz w surowych słowach ganił czołowe
osobisto

ci Królestwa, obci

ąŜ

ał je odpowiedzialno

za istniej

sytuacj

Nic nie obiecywał, nakazywał bezwarunkow

kapitulacj

i zdanie si

na jego

łask

. Zapowiedział,

e tylko wtedy b

dzie si

zastanawiał nad dalszymi losami

Królestwa i postanowi to, co uzna za słuszne. Było to wi

Ŝą

danie satrapy,

którego kaprys miał przes

dzi

o losie kraju.

Był równie

i list adresowany do Chłopickiego, w którym cesarz chwalił go za

porz

dek utrzymywany w Królestwie: Chłopicki przyj

ł ten list wybuchem furii.

Tupi

c nogami krzyczał:

- Co on sobie myśli? śe ja dla niego, nie dla mojego kraju porządek tu utrzymuję! Kpię sobie z

cesarza!

Po tych słowach list cesarski pow

drował do pieca.

Niektórzy, a w

ród nich tak

e Chłapowski, s

dzili,

e po tym wybuchu Chłopicki

ostro we

mie si

do pracy nad przygotowaniami wojennymi i wreszcie rozpocznie

ofensyw

. Szybko jednak przyszło rozczarowanie. Kiedy armie carskie stały nad

granicami Królestwa, Chłopicki zło

ył dyktatur

Motywy tego kroku były liczne i skomplikowane. Chłopicki nie wierzył w
mo

liwo

ci walki zbrojnej: powstanie, jako fakt dokonany, chciał wykorzysta

postaci argumentu do rozmów z cesarzem. Dla siebie

Ŝą

dał nieograniczonych

pełnomocnictw i uprawnie

, nie uznawał krytyki swojej działalno

ci. Z ka

dym

dniem swoim post

powaniem i postaw

tracił popularno

ść

, tak przecie

wielk

pierwszych chwilach. Pełnomocnictw, których si

domagał, nie otrzymał i wtedy,

obra

ony, w chwili dla kraju krytycznej zareagował na to dymisj

Chłopicki podczas swojej dyktatury nie powierzył Chłapowskiemu

adnej funkcji

wojskowej. Trzymał go u swojego boku, ch

tnie z nim rozmawiał, ale munduru

wło

mu nie pozwolił. Mówił,

e nie chce nara

znajomego na represje ze

strony władz pruskich, niech

tnym okiem patrz

cych na poddanych króla Fryderyka

Wilhelma wst

puj

cych w szeregi powsta

cze. W istocie starał si

wykorzysta

jako narz

dzie w pewnych posuni

ciach politycznych. Za po

rednictwem

Chłapowskiego dyktator chciał porozumie

z konsulem pruskim w Warszawie,

ąŜą

c do powstrzymania Prus od zbrojnych wyst

pie

przeciwko powstaniu. Nale

tu równie

doda

e Chłopickiego generalnie cechowała niech

ęć

do wojskowych

zgłaszaj

cych si

z innych zaborów i w ci

gu jego dyktatury nie tylko Chłapowski

pozostawał na uboczu. Po ust

pieniu Chłopickiego nowy wódz naczelny - ksi

ąŜę

Michał Radziwiłł - powołał Chłapowskiego do słu

by czynnej. Wło

ył wi

c wreszcie

pułkownikowski mundur, ale w dalszym ci

gu nie miał konkretnych zada

Tymczasem armie carskie pod dowództwem feldmarszałka Iwana Dybicza 1 lutego 1831
roku przekroczyły granice Królestwa.
Rozpocz

ła si

wojna.

Brygadier

W nocy z 1 na 2 lutego 1831 roku około godziny pierwszej oficer ordynansowy
wezwał Dezyderego do kwatery naczelnego wodza. Znajdowało si

tu ju

kilkunastu

szych oficerów. Wchodz

cego Chłapowskiego powitał generał Jan Skrzynecki i

oznajmił mu,

e zostaje mianowany dowódc

brygady jazdy.

W kwatermistrzostwie Chłapowski dowiedział si

o składzie i miejscu postoju

podległych mu oddziałów. W skład brygady miały wej

ść

: 4 pułk ułanów stacjonuj

w Siedlcach i 1 pułk Krakusów, b

cy w tym czasie w marszu w rejonie Kozienic.

Ten ostatni pułk nie trafił pod komend

Chłapowskiego. Po drodze został

skierowany do dywizji generała Józefa Dwernickiego i odznaczył si

w bitwie pod

Stoczkiem. Na jego miejsce do brygady Chłapowskiego oddano pułki jazdy
lubelskiej i sandomierskiej. Dowództwo pozwoliło Chłapowskiemu przyj

ąć

brygady ochotników zgłaszaj

cych si

z Pozna

skiego. Dzi

ki temu u jego boku

znalazło si

kilku wiernych i wypróbowanych przyjaciół, którzy nie zawiedli go w

najci

ęŜ

szej chwili. W

ród nich był równie

słynny pó

niej działacz o

wiatowy,

lekarz i społecznik - doktor Karol Marcinkowski.
Po przybyciu do Siedlec Chłapowski dokonał przegl

du podległych sobie pułków. W

4 pułku ułanów spotkał wielu dawnych swoich znajomych z okresu napoleo

skiego,

zarówno oficerów, jaki podoficerów.
Podczas przegl

du okazało si

e pułk sandomierski praktycznie nie przedstawia

adnej warto

ci. Zupełnie niewyszkolony i nie przystosowany do

ycia obozowego i

działa

bojowych, w obliczu nieprzyjaciela mógł stanowi

tylko zb

dny balast dla

brygady. W tej sytuacji Chłapowski w porozumieniu z dowódc

dywizji, generałem

Tomickim, odesłał sandomierzan do Warszawy na dalsze szkolenie. Pozostał mu 4
pułk ułanów, zło

ony ze

wietnie wyszkolonego

ołnierza, i ochotniczy pułk jazdy

lubelskiej, gdzie słu

yło wielu dawnych kawalerzystów, w

ród których nie

brakowało równie

byłych

ołnierzy armii rosyjskiej. Tych pułków dowódca mógł

pewien, wiedział,

e w spotkaniu z nieprzyjacielem nie zawiod

Pierwsze dni lutego zeszły na pracach organizacyjnych i patrolowaniu okolicy.
Dochodziło do pierwszych potyczek z podjazdami nieprzyjaciela, którego główna
armia koncentrycznym marszem posuwała si

ku Warszawie. Dywizje polskie,

osłaniane przez szeroko rozrzucone oddziały jazdy, powoli cofały si

w kierunku

stolicy.
13 lutego Chłapowski otrzymał rozkaz wymarszu z Siedlec do Opola (około 6 km na
zachód od Siedlec). Tu powierzono mu zadanie osłaniania cofaj

cej si

dywizji

generała Jana

ymirskiego. Brygada została wzmocniona batalionem piechoty i

półbateri

artylerii konnej.

Rozpocz

ł si

uci

ąŜ

liwy, z uwagi na por

roku, odwrót do Warszawy. Maszerowano

noc

, w ci

gu dnia za

oddziały rozwijały si

zajmuj

c mo

liwie dogodne pozycje,

aby móc odeprze

ewentualny atak nieprzyjaciela. Czasem trzeba było potyka

z próbuj

natarcia kawaleri

rosyjsk

, niekiedy sta

pod n

kaj

cym ogniem

artylerii. Na szcz

ęś

cie Rosjanie nie przejawiali wi

kszej aktywno

ci, przez co i

straty były niewielkie.
Brygada Chłapowskiego, maszeruj

c przez Kałuszyn, Mi

sk, D

be Wielkie, po kilku

dniach dotarła do Pragi, gdzie w wielkim obozie zgromadziła si

cała niemal

jazda polska.
Rozpocz

ło si

gwarne

ycie obozowe. Cz

sto przyje

ali oficerowie ze sztabu

naczelnego wodza, od których Chłapowski dowiadywał si

o ogólnej sytuacji

strategicznej. Ze zdumieniem spogl

dał na bezczynno

ść

naszego dowództwa,

zastanawiał si

, kto ponosi odpowiedzialno

ść

za tak karygodne marnowanie

korzystnej sytuacji, stworzonej bł

dnymi posuni

ciami przeciwnika. W rozmowach z

oficerami zawsze podkre

lał,

e strategia polega mi

dzy innymi tak

e na

wykorzystaniu bł

dów przeciwnika.

Nie rozumiano tego, niestety, w dowództwie polskim. Dywizje stały u bram stolicy
oczekuj

c nieprzyjaciela, który tymczasem jak gro

na fala płyn

ł ku Warszawie.

Nadchodził pami

tny dzie

25 lutego, dzie

bitwy grochowskiej.

W przeddzie

bitwy Chłapowski pełnił funkcj

brygadiera słu

bowego, dowodz

cego

oddziałami kawalerii, które wystawiały linie czat przed pozycjami piechoty.
Rankiem 25 lutego 200 dział rosyjskich gradem pocisków sypn

ło na polskie

szeregi. Ruszyły gł

bokie kolumny cesarskiej piechoty, trzasn

ły karabiny

tyralierów.
Rozpocz

ła si

bitwa.

Po pierwszych strzałach Chłapowski zwin

ł lini

czat i cofn

ł si

za lini

piechoty dywizji generała

ymirskiego. Jego rola kawalerzysty była na razie

sko

czona. W całej zreszt

bitwie grochowskiej, ze wzgl

du na rozwój sytuacji,

był bardziej obserwatorem ni

uczestnikiem. Raz tylko, na rozkaz Skrzyneckiego,

z dwoma szwadronami ułanów pomy

lnie szar

ował na tyralierów rosyjskich,

osłaniaj

c przegrupowuj

ce si

bataliony.

Drugi gor

cy moment prze

ył Dezydery w czasie słynnej szar

y olbrzymich

kirasjerów rosyjskich z pułku imienia ksi

cia Alberta. W pułku tym słu

yli

ołnierze wyró

niaj

cy si

wysokim wzrostem i dosiadaj

cy specjalnie

dobieranych, rosłych koni.
W chwili kiedy szar

cy kirasjerzy rosyjscy pomieszali si

z usiłuj

cymi ich

powstrzyma

ułanami 2 pułku, Chłapowskiego, wracaj

cego do swoich szwadronów,

poniósł ko

. W efekcie znalazł si

on niespodziewanie w

ród olbrzymich je

ców

i tylko do

wiadczeniu i zimnej krwi zawdzi

czał to,

e unikn

mierci lub

niewoli.
Około godziny pi

tej po południu bitwa grochowska miała si

ku ko

cowi.

Nieprzyjaciel, wykrwawiony atakami i zaskoczony uporczyw

, bohatersk

postaw

ołnierza polskiego, nie przejawiał aktywno

ci. Oddziały polskie cofały si

lini

umocnie

Pragi, wieczorem za

zacz

ły przechodzi

na lewy brzeg Wisły, do

Warszawy.
Chłapowski odebrał rozkaz przej

cia do Warszawy o dziewi

tej wieczorem. Po

przybyciu do miasta brygada zatrzymała si

w Łazienkach; ludzie i konie

biwakowali w

ród drzew parkowych. Niedługo jednak trwał wypoczynek. Ju

nast

pnego dnia rano Chłapowski otrzymał polecenie obserwowania Wisły na odcinku

od Czerniakowa do Wilanowa. Cztery dni trwała uci

ąŜ

liwa słu

ba patrolowa w

ród

mokrego

niegu, padaj

cego na przemian z deszczem. Chłapowski wielokrotnie

przemierzał konno powierzony mu odcinek. Kontrolował posterunki, zbierał
raporty młodszych oficerów, osobi

cie sprawdzał stan lodu na Wi

le.

Trudne to były dni. Istniało realne niebezpiecze

stwo zaatakowania stolicy przez

armi

carsk

, która mogła po lodzie przeprawi

przez Wisł

lub przyst

budowy mostów. Tu natura okazała si

jednak łaskawa. Trwaj

ca odwil

z ka

dym

dniem zmniejszała szanse Rosjan na przepraw

po lodzie, a przygotowania do

budowy mostów przebiegały z ich strony opieszale. Prócz tego sukcesy generała
Dwernickiego, działaj

cego na lewym skrzydle Rosjan, powa

nie zaabsorbowały

uwag

feldmarszałka Dybicza. Skierował on przeciwko Dwernickiemu liczne siły;

osłabiaj

c tym samym własne mo

liwo

ci ofensywne. Wódz rosyjski przeceniał

znaczenie sił Dwernickiego, widz

c w nich zagro

enie dla siebie. Warszawa

przestała by

w centrum jego uwagi, bezpo

rednie niebezpiecze

stwo dla stolicy

min

ło, a w dalszej konsekwencji dało stronie polskiej mo

liwo

ci przej

cia

inicjatywy.

Chłapowski otrzymał ze sztabu polecenie przekazania dotychczasowej brygady
generałowi Rutie i obj

cia dowództwa nad inn

, w której skład wchodziły: 3 pułk

strzelców konnych i pułk jazdy augustowskiej. Nowa brygada nale

ała do korpusu

generała Umi

skiego, maj

cego działa

na skrzydle armii głównej.

Korpus Umi

skiego niebawem opu

cił Warszaw

, kieruj

c si

najpierw do Modlina,

pó

niej, id

c wzdłu

Narwi, w rejon Pułtuska i Ostroł

ki. W okresie inicjatywy

polskiej, kiedy to armia główna skierowała si

na Siedlce, korpus operował w

okolicach Okuniewa;
Liwu i Sokołowa Podlaskiego.
Dla Chłapowskiego był to ponad dwumiesi

czny okres ci

ęŜ

kiej, ale chwalebnej

słu

by. Nie było tam wielkich bitew i błyskotliwych zwyci

stw, przynosz

cych

dowódcy rozgłos i sław

. Była to raczej zwykła wojenna harówka, szarpi

ca nerwy

dowódcy i wyciskaj

ca pot z

ołnierzy. Podjazdy, zasadzki, niespodziewane

potyczki - oto obraz tamtych dni. Cz

sto suchar, k

s w

dzonego mi

sa i łyk z

manierki były całodziennym po

ywieniem. Wiele godzin w siodle i nocleg w

chłopskiej chacie lub biwak pod gołym niebem z szabl

i pistoletem pod r

. Tak

było pod Ró

anem, Ostroł

, pó

niej pod Sokołowem Podlaskim; Liwem i Okuniewem.

Ten typ działa

stawia przed dowódc

wiele dodatkowych wymaga

. Obok wiedzy

taktycznej i znajomo

ci regulaminów walki musi on umie

znajdowa

wyj

cie z

zupełnie nieoczekiwanych sytuacji, mie

zdolno

ść

improwizacji, nie cofa

przed

ceniem osobistym.

Chłapowski odznaczał si

tymi cechami. Z natury zimny i opanowany, gdy trzeba

było, potrafił błysn

ąć

kawaleryjsk

fantazj

. Lubił ruch i manewr, dobrze czuł

jako dowódca kawalerii. W słu

bie przestrzegał

elaznej dyscypliny, był

wymagaj

cy wobec podwładnych, ale i siebie nie oszcz

dzał. Z cał

bezwzgl

dno

pił przejawy niesubordynacji, nie dopuszczał do

adnych

wyj

tków. Na tym tle miał nawet zatarg z dowódc

przydzielonego mu czasowo pułku

jazdy podlaskiej - pułkownikiem Kuszlem. Wizytuj

c niespodziewanie kwatery tego

pułku Chłapowski stwierdził,

e Kuszel wbrew instrukcjom ma do swojej dyspozycji

karet

i bryk

. Mimo interwencji Umi

skiego, do którego odwołał si

Kuszel,

Chłapowski kategorycznie za

Ŝą

dał odesłania tych ekwipa

y. Sam jako brygadier

miał prawo do bryczki, ale nigdy z niej nie korzystał.
Kiedy brygada Chłapowskiego operowała w rejonie Stanisławowa i Kamionki, a w
głównej kwaterze dojrzewał plan wyprawy na gwardie, do dowódcy brygady
przyjechał Maciej Miel

ski, adiutant ze sztabu Skrzyneckiego. Przywiózł on

wiadomo

ść

e w sztabie postanowiono wysła

wojska na Litw

, a na dowódc

wyprawy przewidziany jest wła

nie Chłapowski.

Informacja wkrótce potwierdziła si

. Generał Umi

ski wezwał do siebie

Chłapowskiego i powiedział mu,

e na podstawie rozkazu z głównej kwatery ma

natychmiast uda

do J

drzejowa na spotkanie z naczelnym wodzem.

Niebezpieczna misja

Powstanie na Litwie wybuchło ju

w ostatnich dniach marca 1831 roku, w pierwszej

połowie kwietnia osi

gaj

c najwi

kszy zasi

g. Był to teren szczególnie wa

dla armii rosyjskiej, stanowił bowiem zaplecze wojsk działaj

cych w Królestwie.

Nic wi

c dziwnego,

e w tej sytuacji Rosjanie z cał

energi

przyst

pili do jego

tłumienia, aby zapewni

sobie bezpiecze

stwo na newralgicznych szlakach

komunikacyjnych.
W wyniku zdecydowanej akcji wojsk cesarskich powstanie, po pocz

tkowych

sukcesach, w drugiej połowie kwietnia zostało w znacznej mierze przytłumione.
Oddziały powsta

cze, które nie uległy rozbiciu, zapadły w lasy i ograniczały si

do sporadycznych wypadów na mniejsze oddziały rosyjskie. Pozbawione pocz

tkowego

rozmachu, po utracie opanowanych przedtem miast, powstanie sprowadzało si

sporadycznych działa

o charakterze partyzanckim, a w niektórych powiatach,

szczególnie wa

nych dla Rosjan, wygasło prawie zupełnie. Nie oznaczało to,

e na

Litwie zapanował zupełny spokój. Niektóre ogniska działa

powsta

czych,

szczególnie na

mudzi, tliły si

mocno, zmuszaj

c Rosjan do ci

głej gotowo

ci i

utrzymywania na tych terenach znacznych garnizonów.
Niektórzy dowódcy polscy w Warszawie doceniali znaczenie ruchu powsta

czego na

Litwie. Doskonale dostrzegł to generał Ignacy Pr

dzy

ski,

wietny strateg i

autor znakomitych planów operacyjnych. Do partyzantki na Litwie nawi

zywał te

Chłapowski w planie przedstawionym Chłopickiemu w grudniu 1830 roku.
Niestety, kolejni wodzowie pozostawiali to zagadnienie na marginesie innych
spraw. Skrzynecki przemy

liwał co prawda o wysłaniu na Litw

grupy wojsk

regularnych, jednak nie mógł jako

zdecydowa

na realizacj

tego zamiaru.

Dopiero przybycie w połowie kwietnia emisariusza z Litwy - Feliksa
Wrotnowskiego, który dokładnie przedstawił sytuacj

i zdecydowanie domagał si

pomocy, w pewnym sensie przyspieszyło bieg wydarze

Skrzynecki serdecznie przyj

ł w swojej kwaterze melduj

cego si

na rozkaz

Chłapowskiego. Przede wszystkim gratulował mu awansu na generała brygady,
chwalił za dotychczasowe działania. Od razu przeszedł do sedna sprawy.

- Czy podejmujesz się z 1 pułkiem ułanów i baterią konną przeprowadzić w Trockie, pod Wilno,

200 oficerów i podoficerów, przeznaczonych na instruktorów dla powstania litewskiego?

- Nigdy, słuŜąc od dzieciństwa, nie wybierałem, co mam czynić; kaŜdy rozkaz będę się starał

wypełnić - odparł Chłapowski. - Znając jednak Litwę, kraj wszędzie lasami przeplatany, zamiast
całej baterii proszę o jedno działo i jeden granatnik, ale za to o batalion piechoty.

- Całego batalionu nie mogę ci dać - odpowiedział Skrzynecki - bo zdezorganizuję sobie cały

regiment, ale z 1 pułku strzelców wybierz sobie stu Ŝołnierzy i oficerów, jakich zechcesz.
Pamiętaj, niech jak najmniej ludzi wie o celu twojej wyprawy. WaŜne, Ŝeby nieprzyjaciel nie
zorientował się, łatwiej ci będzie prześliznąć się... Nie taję, Ŝe powierzam ci niebezpieczną
misję, ale nie mogę nie posłać powstaniu litewskiemu instruktorów, o których proszą.

- Wszędzie równe niebezpieczeństwo na wojnie, toteŜ i przy takiej wyprawie nic więcej spotkać

człowieka nie moŜe jak śmierć, na co pewnie wszyscy powinniśmy być jednako przygotowani.
Jenerale, czy dasz mi jakieś bliŜsze instrukcje, co mam czynić na Litwie?

- śadnych instrukcji ci nie daję, bo i sam mało wiem, co tam dziś się dzieje - odparł Skrzynecki. -

Staraj się organizować tam powstanie, bacz na wszystko i działaj podług okoliczności.

Rozmowa toczyła si

jeszcze czas jaki

wokół spraw zwi

zanych z wypraw

wreszcie na zako

czenie Chłapowski zwrócił si

do naczelnego wodza:

- Jenerale, lecz skoro wysyłasz mnie tak daleko od siebie i mówisz, Ŝe to niebezpieczna wyprawa,

pozwól, niech ci zadam jedno pytanie.

- Pytaj - odparł Skrzynecki.
- Dlaczego, jenerale, po zwycięstwach pod Wawrem i Dębem Wielkim nie uderzyłeś na Dybicza?
- Brała mnie chętka, ale tylu emisariuszów z Francji przybyło do mnie, zaklinając mnie, aŜebym

głównej bitwy nie wydawał i Ŝebym się starał przedłuŜyć walkę o kilka miesięcy, a negocjacje
są juŜ tak posunięte, iŜ bylebym utrzymał armię naszą bez znacznej straty, to byt Polski
dyplomatycznie będzie zapewniony. Musiałem i muszę jeszcze do tego się stosować.

Chłapowski nie podzielał nadziei wodza.

- Jenerale! śebyśmy główną armię pobili, co było niezawodne, jak ona w błotach od Ryk do

Łukowa się rozwlekła, to by negocjacje o nas były łatwiejsze. Nie wierzę w Ŝadne negocjacje,
tylko w zwycięstwo.

Po rozmowie ze Skrzyneckim Chłapowski powrócił do swojego obozu i energicznie
zabrał si

do przygotowywania wyprawy. Najpierw dokonał przegl

du 1 pułku

ułanów, licz

cego 640 ludzi. Wybrał 520

ołnierzy, pozostawiaj

c słabszych lub

starszych wiekiem. Z 1 pułku strzelców pieszych na wypraw

wyruszyli kapitanowie

Macewicz i Stryje

ski oraz porucznik Szymon Konarski. Oficerowie ci wybrali z

pułku tych

ołnierzy, do których mieli pełne zaufanie. Dobrano jeszcze sze

ciu

saperów z podoficerem.
Po kilku dniach przygotowania do wyprawy były zako

czone. Cały oddział, ł

cznie

z instruktorami i obsług

przydzielonych dwóch dział, liczył 820 ludzi. Wszyscy

byli konno, co zapewniało szybko

ść

poruszania si

. Tabor ograniczono do kilku

niezb

dnych wozów, głównie amunicyjnych.

Sztab generała stanowili: doktor Karol Marcinkowski, dowódca artylerii Janusz
Czetwerty

ski, kwatermistrz Kazimierz Krasicki, płatnik Wincenty Wielkopolski

oraz adiutanci - Maciej Miel

ski, Leon Smitkowski, Gustaw Potworowski i

Stanisław Chłapowski, Wielkopolanin, ale nie krewniak generała.

Był to okres, kiedy w głównej kwaterze postanowiono uderzy

na gwardi

rosyjsk

rozlokowan

w rejonie Łom

y. Wypraw

utrzymywano w gł

bokiej tajemnicy.12

maja wojska polskie, pozostawiaj

c korpus Umi

skiego dla obserwacji rosyjskiej

armii głównej Dybicza, ruszyły ze swoich pozycji mi

dzy Mi

skiem i Kałuszynem,

kieruj

c si

do Serocka, a potem trzema kolumnami w stron

Ostroł

ki.

Oddział Chłapowskiego maszerował w stra

y przedniej, dowodzonej przez generała

Jankowskiego.
Pod Długosiodłem doszło do pierwszej potyczki. Po wyparciu ze wsi piechoty
rosyjskiej Chłapowski na czele szwadronu ułanów szar

ował cofaj

cych si

jegrów.

Szar

a, przeprowadzona w trudnych warunkach, gdy

po w

skiej grobli, otworzyła

drog

piechocie i nie pozwoliła nieprzyjacielowi na zniszczenie mostu.

Nast

pnie wojska post

powały za cofaj

cymi si

oddziałami przeciwnika, cz

sto

cieraj

c si

z osłaniaj

odwrót kawaleri

rosyjsk

. Pod Sokołowem trzeba było

zatrzyma

, poniewa

Rosjanie zniszczyli most na rzece Orz. Saperzy w ci

godziny naprawili uszkodzenia i wojska przeszły na drugi brzeg rzeki. Dzie

min

ł na starciach z huzarami i ułanami, którzy usiłowali powstrzyma

marsz

polskiej stra

y przedniej.

czył si

dzie

17 maja. Wieczorem Chłapowski otrzymał rozkaz stawienia si

głównej kwaterze.

- Teraz pora na ciebie - powiedział Skrzynecki. - Gwardie cofają się, masz wolne przejście na

Litwę. śyczę ci powodzenia.

- Za jenerałem zapewne wyślemy tam całą dywizję - dodał obecny przy rozmowie generał

Prądzyński.

Sytuacja rzeczywi

cie sprzyjała wyprawie. Wojska polskie zajmowały rejon

niadowa, gwardie rosyjskie cofały si

na całej linii, a główne siły

feldmarszałka Dybicza były jeszcze daleko. Pomi

dzy najdalej na południe

wysuni

tym skrzydłem gwardii a najbardziej na północ si

gaj

cymi oddziałami

armii Dybicza pozostawał pas szeroko

ci około 40 km. W ten korytarz skierował

swój oddział Chłapowski, by niepostrze

enie przemkn

ąć

pomi

dzy masami wojsk

nieprzyjacielskich.
Wyruszył o

wicie 18 maja. Maszeruj

c przez Andrzejewo i Czy

ewo, noc

z 21 na

22 maja dotarł do granicy Królestwa, któr

przekroczył pod miejscowo

Mie

Głuchy tupot kopyt kawaleryjskich koni i hurkot kół tocz

cych si

armat ostro

wdzierał si

w cisz

majowej nocy. Czasem zadzwoniło tr

cone strzemi

zabrzmiały krótkie, przyciszone słowa komendy. Oddział

piesznie maszerował na

wschód. Gdzie

w mijanej wiosce zaszczekał pies, kto

wyszedł przed chat

, by

odprowadzi

wzrokiem sylwetki ludzi i koni nikn

ce w mroku.

Generał nakazywał po

piech. Coraz dalej za plecami pozostawała granica

Królestwa. Nale

ało zaskoczy

oddziały nieprzyjaciela, które mogły zast

drog

, i mie

czas na zmylenie po

cigu, gdy

przecie

niemo

liwe, aby

nieprzyjaciel wcze

niej czy pó

niej nie zorientował si

w sytuacji. Trudna i

niebezpieczna była to wyprawa. Niewiele wiedziano o sytuacji na terenach, ku
którym zd

ąŜ

ano; w sztabie nie umieli tego okre

. Kazali działa

„podług

okoliczno

ci”. Musiała wystarczy

ta niewiele mówi

ca informacja. Reszt

nale

ało obmy

i wykona

samemu.

Generał był jednak dobrej my

li. Wa

ne,

e wreszcie zacz

ł działa

samodzielnie,

miał inicjatyw

. Nieobce były mu zasady partyzanckich działa

. Do

ść

napatrzył, a nawet odczuł na własnej skórze w Hiszpanii i w Rosji w pami

tnym

1812 roku. Obejrzał si

za siebie. Miarowo, w takt ko

skiego kroku, kołysała

fala je

ców, migotały groty uła

skich lanc. Doprowadzi tych ludzi tam,

gdzie mu kazano, z nimi rozdmucha przytłumiony przez wroga

ar powstania,

zamieni go znowu w płomie

partyzanckiej wojny.

Krótkie były postoje, tyle tylko,

eby da

odpocz

ąć

czonym koniom i ludziom

pozwoli

na chwile oddechu. Kilkuosobowe patrole uła

skie badały teren, zbierały

informacje. Chłapowski wiedział ju

e wysłano za nim w po

cig znaczne siły.

Generałowie Knorring i Gerstenzweig z dwiema brygadami jazdy mieli przeci

ąć

drog

, osaczy

i zniszczy

. Dlatego trzeba si

pieszy

, zmyli

pogo

, uton

ąć

zast

pach Puszczy Białowieskiej.

Z marszu, bez wystrzału zostało zaj

te miasto Bielsk.

Zaskoczona załoga rosyjska zło

yła bro

, a zdobycz

Polaków były obficie

zaopatrzone magazyny. Zdobyto bro

i amunicj

oraz du

y zapas sukna, z którego

pó

niej uszyto mundury dla nowo powstaj

cych oddziałów.

23 maja doszło do pierwszej powa

niejszej potyczki. Rosyjski generał Linden,

wiedz

c ju

o zbli

cym si

polskim oddziale, postanowił zatrzyma

go pod

Hajnówk

, na skraju Puszczy Białowieskiej. Siły składaj

ce si

z dwóch

batalionów piechoty, szwadronu ułanów i dwóch dział rozmie

cił na dobrej pozycji

na skraju wsi. Silny patrol piechoty wysun

ł w stron

, sk

d spodziewał si

przeciwnika, i spokojnie czekał na nieprzyjaciela. Nie docenił jednak polskiego
generała.
Chłapowski uderzył akurat z przeciwnej strony od tej, z której spodziewał si

ciosu rosyjski dowódca.
Na piechot

rosyjsk

, swobodnie stoj

na szerokiej wiejskiej drodze, spadła

piorunuj

ca szar

a 1 szwadronu ułanów. Ułani, kłuj

c lancami i r

c szablami,

dzili przed sob

uciekaj

cych piechurów, a spieszeni strzelcy Macewicza

wyłapywali tych, którzy usiłowali kry

ród zabudowa

Linden zdołał jednak sformowa

za wsi

czworobok, otworzył te

ogie

z dział.

Widz

c to Chłapowski, prowadzony przez wie

niaka, mieszka

ca wsi, spróbował

obej

ść

czoło stanowisk rosyjskich i uderzy

od tyłu. Jednak

e zamiar ten nie

powiódł si

- ułani grz

ęź

li na podmokłych ł

kach. W tych warunkach o szar

y nie

mogło by

mowy.

Generał wrócił ze szwadronem na drog

i wezwał armaty. Szybki i celny ogie

dwóch dział polskich przytłumił artyleri

rosyjsk

. Pod jego osłon

dwa

szwadrony ruszyły do szar

y na czworobok. Przyj

te g

stym ogniem, nie dotarły

jednak do pierwszego szeregu jegrów.
Chłapowski zatrzymał cofaj

cych si

ułanów, krzycz

- śołnierze! Jeśli nie rozbijecie tej piechoty, to zsiadajcie z koni i poddajcie się, bo Moskale przed

nami i za nami! Nie ma ratunku! Trzeba naprzód! Marsz, marsz!

Ułani, poderwani do ponownej szar

y, poszli jak burza, wpadli na piechot

nieprzyjaciela rozbijaj

c szyk. Czworobok p

kł jak wal

cy si

dom. Do zwyci

stwa

walnie przyczynił si

porucznik Szymon Konarski, który na czele stu

strzelców uderzył na stanowiska dział rosyjskich, zdobywaj

c jedno z nich.

Generał Linden, trac

c 200 zabitych, rannych i je

ców oraz jedno działo, musiał

piesznie wycofa

w stron

Białowie

ołnierze opatrywali rany, zbierali i ładowali na wozy zdobyt

i porzucon

przez

nieprzyjaciela bro

. Je

ców po rozbrojeniu puszczono wolno, daj

c im po rublu na

zakup

ywno

ci.

Wkrótce po potyczce oddział zanurzył si

w Puszcz

Białowiesk

, gdzie nast

piły

pierwsze spotkania z miejscowymi powsta

cami. Byli to głównie stra

nicy le

ni,

chłopi z puszcza

skich wiosek i okoliczna szlachta. Wiele szlachty przyjechało

na wie

ść

o przybyciu regularnego wojska, aby obejrze

to polskie wojsko i

dowodz

cego nim generała.

Chłapowski przył

czył do swojego oddziału dwustu strzelców, którymi dowodził

nadle

niczy Rohnke; natomiast inne oddziałki powsta

cze pozostawił na miejscu z

zadaniem przecinania szlaków komunikacyjnych wiod

cych przez puszcz

niepokojenia nieprzyjaciela na jej skraju. Pozwolił te

na krótki odpoczynek

swojemu oddziałowi. W tym czasie sam przeprowadził liczne rozmowy z miejscowymi
dowódcami, zbierał informacje, starał si

rozezna

w panuj

cych nastrojach;

dokonywał przegl

du ochotników, których zamierzał zabra

z sob

Ró

ni byli ci ochotnicy. Wielu szlacheckich kandydatów na partyzantów przybyło

prowadz

c z sob

bryki, wozy, słu

, tak jak niegdy

ich dziadowie i

pradziadowie ci

li do obozów pospolitego ruszenia. Inni znów, którzy w jaki

sposób zamanifestowali swoje sympatie dla powstania, uznali si

skompromitowanych w oczach władz rosyjskich i w obawie przed represjami przybyli
z dobytkiem i rodzinami. Byli przekonani,

e pod eskort

wojska przejd

bezpieczne, ich zdaniem, strony.
Generał, po którym tyle sobie obiecywali, rozwiał te złudzenia.

- Panowie! - mówił. - Nie przyszedłem tu, by skompromitowanych eskortować i tabory wodzić.

Mam rozdmuchać to, co nieprzyjacielowi udało się stłumić, a tym samym spełnić waŜną misję
wojskową. Komu wola proszę z nami, ale na koniu i z szablą w garści... Do tej wojny ekwipaŜy
i kredensów nie trzeba. Sam przypilnuję, by ani jeden zbędny wóz nie wadził mi w marszu!

Tylko kilkunastu uznało słuszno

ść

tych argumentów i wst

piło do szeregów.

kszo

ść

straciła ochot

do wojaczki i gło

no wydziwiaj

c na nowe porz

dki oraz

bezduszno

ść

generała rozjechała si

do domów.

Maszeruj

c le

nymi drogami, po mini

ciu miejscowo

ci Narewka i Rudnia, oddział

ostro

nie wynurzył si

z Puszczy Białowieskiej. Ostro

ść

ta była w pełni

uzasadniona, gdy

był to przecie

obszar kontrolowany przez przeciwnika i w

dej chwili mo

na było natkn

ąć

na jego oddziały. Kiedy przekraczano trakt

wiod

cy ze Słonimia do Białegostoku, patrol ułanów schwytał oficera grenadierów

gwardii, jad

cego z depeszami do Białegostoku. Z papierów znalezionych przy

kurierze Chłapowski zorientował si

mniej wi

cej w dyslokacji oddziałów

rosyjskich, stwierdził te

e w Słonimiu w dalszym ci

gu przebywa wielki ksi

ąŜę

Konstanty. Po krótkiej naradzie z doktorem Marcinkowskim i kapitanem Krasickim
Chłapowski postanowił to wykorzysta

. Kazał przyprowadzi

ca.

Blady z wra

enia kurier stan

ł wypr

ęŜ

ony przed generałem, z wyczekiwaniem

patrz

c mu w twarz. Lekko u

miechni

ty Chłapowski zwrócił si

do grenadiera:

- Panie oficerze! Nie wiem, czy wiesz, a pewno nie wiesz, Ŝe księŜna łowicka i moja Ŝona to

rodzone siostry. Jak widzisz zatem, jestem powinowatym wielkiego księcia. Wybieram się w
gości do księstwa, a Ŝe nie godzi się składać wizyt bez zapowiedzi, wracaj do Słonimia, aby nas
anonsować. Dodaj teŜ, Ŝe jako awangarda korpusu polskiego, który idzie w Litwę, maszeruję
spiesznie i rychło tam stanę. Masz tu list, który oddasz księŜnej. Ruszaj!

Co dał ten manewr? W kwaterze Konstantego po przeczytaniu listu i wysłuchaniu
relacji kuriera zapanowała konsternacja. S

dzono,

e Polacy na pewno przeszli do

szeroko zakrojonych działa

ofensywnych. Je

eli awangarda z generałem na czele,

któr

na własne oczy widział kurier, jest tak silna, to jaki za ni

gnie

korpus? Pewnie te

niemały. Informacji brak, wojska niewiele, powstanie znów

rozgorzeje ze zdwojon

sił

. Pop

dzili kurierzy, wioz

c rozrzuconym po kraju

rosyjskim dowódcom dezorientuj

ce informacje i rozkazy, skutecznie odwracaj

uwag

od polskiego oddziału, mieni

cego si

awangard

nie istniej

cego korpusu.

Dzi

ki temu Chłapowski 28 maja 1831 roku bez przeszkód dotarł do Niemna i przez

nikogo nie niepokojony, przeprawił si

na drugi brzeg pod miejscowo

Mosty.

Za Niemnem

Niełatwe były ostatnie dni maja 1831 roku dla rosyjskiego generała gubernatora
Wilna - Chrapowickiego. Zdawało si

e ju

uspokoił zbuntowany kraj. Marcowo-

kwietniow

ruchawk

przytłumił, zap

dził gł

boko w lasy oddziały buntowników,

pozbawiaj

c je inicjatywy. Obronił w kwietniu stolic

prowincji przed zakusami

powsta

ców, oczy

cił szlaki komunikacyjne, wprowadził jaki taki ład, a tu

znowu...
Coraz gro

niejsze wie

ci docierały do jego kwatery. Jakie

polskie regularne

oddziały wkroczyły na Litw

, gromi

rosyjskie garnizony, id

c w gł

b kraju.

Powstanie o

ywało na nowo, buntownicy ł

czyli si

z przybyłymi, na innych

terenach coraz

mielej sobie poczynali, zach

ceni nadziej

pomocy. Jego

dotychczasowa robota waliła si

w gruzy.

Gubernator z

ymał si

, denerwował. Nic nie wiedział o przeciwniku, nie znał jego

sił, nie potrafił rozszyfrowa

zamiarów. Polski dowódca kluczył, zmieniaj

kierunki marszu, uderzał niespodziewanie w ró

nych punktach i równocze

nie

niebezpiecznie zbli

ał si

do Wilna. Co si

stanie, je

eli uderzy na miasto?

Słaby, niewiele ponad 3 tysi

ce ludzi licz

cy garnizon nie b

dzie w stanie go

obroni

. Atmosfera w mie

cie te

była jaka

ęŜ

ka, naładowana. Niby spokój, ale

gro

ny; co

w nim si

czaiło, straszyło... Trudno pomy

, co b

dzie, gdy

równocze

nie z atakiem z zewn

trz w mie

cie wybuchnie bunt. Jak potocz

losy

wojny, je

eli w r

ce nieprzyjaciela wpadnie to wa

ne strategicznie miasto razem

z jego arsenałem i magazynami? W arsenale nie bagatela... ponad 20 tysi

karabinów, 60 armatnich luf, amunicja i wiele innego wojennego dobra.
Mo

e w tej sytuacji wyj

ść

z miasta, którego nie sposób obroni

, zamkn

ąć

obwarowanym arsenale, tam zatrzyma

nieprzyjaciela i czeka

pomocy? A mo

lepiej b

dzie w ogóle wyj

ść

z załog

w pole, zniszczywszy uprzednio arsenał i

magazyny? Trudne chwile, niełatwe decyzje...

Na razie, póki wróg nie atakuje,

pomoc!

Pop

dzili kurierzy z rozkazami do generałów, Chiłkowa, Kuruty, Otroszenki,

Sulimy, by ze wszystkimi siłami po

piesznie przybywali na pomoc zagro

onemu

Wilnu. Byle zgromadzi

liwie najwi

cej wojska. Wezwani generałowie s

coraz

bli

ej.

Nagle niespodziewanie ulga. S

pewne wie

ci!

Dzielny pułkownik Haferland nie dał si

zaskoczy

, rozpoznał przeciwnika,

zameldował co trzeba... Okazało si

e nie taki diabeł straszny... To nie

aden

korpus ani krocie, ale licz

cy zaledwie kilkaset koni oddział regularnego

wojska, z którym zł

czyło si

troch

miejscowych ludzi. Bezpo

rednie

niebezpiecze

stwo odsun

ło si

, ale nie wolno go lekcewa

. Dowodzi nimi

miały oficer, podobno generał Chłapowski - napoleo

czyk. Tacy jak on znaj

wojenne rzemiosło. Ma wiele broni. Je

eli zdoła zgromadzi

miejscowych

powsta

ców, nie przestanie by

gro

ny. Trzeba go zniszczy

, nim b

dzie za pó

no.

Znów pop

dził kurier do generała Otroszenki, maszeruj

cego z Oszmiany do Wilna.

Rozkaz zawrócił go z drogi, nakazuj

c osaczy

i zniszczy

polski oddział. Ponad

tysi

c piechoty, szwadron ułanów, 400 kozaków i 9 dział powinno wystarczy

Czy wystarczyło?

Jak doszło do spotkania rosyjskiego pułkownika Haferlanda z generałem
Chłapowskim i sk

d pochodziły wie

ci, które tak ucieszyły gubernatora Wilna?

Chłapowski po przekroczeniu Niemna i wykonaniu kilku marszów w ró

nych

kierunkach, które miały zdezorientowa

przeciwnika, wszedł na trakt wiod

cy z

Grodna do Wilna, kieruj

c si

w stron

stolicy Litwy. Przy trakcie tym, mniej

cej w połowie drogi mi

dzy Grodnem a Wilnem, znajdowało si

niewielkie

wówczas miasteczko - Lida, gdzie stacjonował rosyjski garnizon, składaj

cy si

batalionu piechoty i dwóch dział. Dowódca garnizonu, kapitan Komarnicki, na
wiadomo

ść

o zbli

aniu si

polskiego oddziału postanowił opu

miasto i

poł

czy

z maszeruj

cym w jego stron

silnym oddziałem pułkownika

Haferlanda.
Manewr ten jednak nie powiódł si

. Batalion nieprzyjaciela, dop

dzony w otwartym

polu przez ułanów Chłapowskiego, w krótkiej, zaci

tej potyczce został rozbity.

Polacy wzi

li wielu je

ców, zdobyli obydwa działa i du

o broni.

Po zwyci

skiej potyczce Chłapowski ruszył na spotkanie Haferlanda, ale ten nie

dał si

zaskoczy

. Zaalarmowany odgłosem bitwy, zatrzymał si

w folwarku

yrmuny, mocno usadawiaj

c si

w jego solidnych zabudowaniach. Po drodze zd

ąŜ

ył

zebra

nieco informacji o przeciwniku, dalsze uzyskał od zbiegów z potyczki

pod Lid

. Natychmiast wysłał go

ca do Wilna, czym tak ucieszył generała

gubernatora Chrapowickiego.
Chłapowski spróbował zaatakowa

Rosjan, szybko jednak zorientował si

zdobycie folwarku zajmie zbyt wiele czasu i przyniesie znaczne, zupełnie
niepotrzebne straty: W tej sytuacji zdecydował si

zaniecha

dnego obl

ęŜ

enia.

Błyskawicznie zwin

ł swoje siły i skierował si

na północ, w okolice Trok,

spodziewaj

c si

zasta

tam wi

ksze skupiska powsta

ców. Rzeczywi

cie,

przybywało ich coraz wi

cej. Na wie

ść

o pochodzie wojsk polskich wychodzili z

nych kryjówek i przył

czali si

pojedynczo lub całymi oddziałami. Przynosili

bezcenne informacje, dzi

ki którym generał zorientował si

e w Wilnie

wiedz

o nim dostatecznie du

o. Dowiedział si

e od Oszmiany maszeruje

Otroszenko, a od Grodna Kuruta.
Chłapowski, zr

cznie manewruj

c w

ród próbuj

cych go osaczy

oddziałów

przeciwnika i wykorzystuj

c lotno

ść

swojego oddziału oraz doskonałe informacje,

wymkn

ł si

pogoni i uton

ł w lasach trockich. Tu wreszcie zacz

ły napływa

oddziały litewskich powsta

ców. Przybył słynny w Trockiem dowódca i partyzant

Wincenty Matusewicz, doł

czył ze swoj

parti

Ogi

ski, dotarł równie

oddział

studentów wile

skich.

Były to jednak zbyt słabe siły, aby pokusi

o zdobycie Wilna, a tym samym

zrealizowa

zamiar, o którym generał my

lał od pocz

tku wyprawy. W tej sytuacji

Chłapowski postanowił pozostawi

Wilno w spokoju, obej

ść

je i przenie

ść

działania w lasy mozyrskie i borysewskie, wznieci

powstanie na Polesiu, a tym

samym uderzy

na gł

bokie tyły nieprzyjaciela.

Plan ten równie

nie został zrealizowany, a powodem tego były wa

ne i

niespodziewane wie

ci, uzyskane w czasie marszu w Trockie. 2 czerwca w Oranzch

do Chłapowskiego zgłosił si

osobnik przedstawiaj

cy si

jako Korabiewicz,

ziemianin z Augustowskiego. Donosił on o znacznym korpusie polskim, który id

przez Augustów i Suwałki wkroczył na Litw

. Przybyły nie umiał powiedzie

nic

konkretniejszego.
Wiadomo

ci te mocno poruszyły Chłapowskiego. S

dził,

e przybywaj

tu jakie

ksze siły, z którymi b

dzie mo

na co

przedsi

wzi

ąć

. Szlachcic wzbudzał

zaufanie, generał uznał wi

e mo

na go wykorzysta

jako posła

ca. Napisał

krótki, bardzo ostro

ny list do dowodz

cego korpusem, w którym prosił o bli

szy

kontakt.
Ju

po dwóch dniach przyszła odpowied

podpisana przez generała Henryka

Dembi

skiego. Donosił on,

e na czele wyprawy stoi generał Antoni Giełgud,

wspomniał o zwyci

skiej bitwie pod Rajgrodem, jako cel marszu wymienił rejon

Kowna, dawał do zrozumienia,

e teraz głównodowodz

cym na Litwie jest Giełgud,

jako generał dywizji najstarszy tu stopniem. Konkretnych rozkazów jednak nie
było.

Chłapowski nie był zachwycony tymi wiadomo

ciami. Zdziwił go kierunek marszu,

kieruj

cy wojska na tereny le

Ŝą

ce zupełnie z boku wa

nych strategicznie rejonów.

Prócz tego, znaj

c nieco Giełguda, wiedział,

e jest to człowiek zacny i

odwa

ny, bardzo ceni

cy dyscyplin

i lojalno

ść

wobec przeło

onych, ale obdarzony

miernymi raczej zdolno

ciami wojskowymi. Wszelkie w

tpliwo

ci zachował dla

siebie, do Giełguda natomiast wystosował szczegółowy raport, w którym meldował
gotowo

ść

do wykonywania rozkazów. Okre

lał swoje poło

enie i zamiary,

charakteryzował sytuacj

wojsk rosyjskich i równocze

nie radził natychmiastowy

zwrot na Wilno. Prosił o konkretne zadania dla siebie.
Maj

c ju

stały kontakt z Giełgudem, Chłapowski przesun

ł si

dalej na północny

zachód, gubi

c ostatecznie próbuj

ce osaczy

go oddziały rosyjskie. Zatrzymał

w miejscowo

mory, sk

d w jednakowym stopniu szachował Kowno i Wilno.

Był ju

czerwiec. Nale

ało pozwoli

odetchn

ąć

czonym

ołnierzom, którzy

przecie

od 19 maja byli prawie bez przerwy w marszu lub w boju. Trzeba te

było

w dalszym ci

gu organizowa

miejscowe oddziały, zamienia

je w regularne wojsko.

Chłapowski przez cały ten czas pracował z niezwykł

energi

. Tworzył bataliony i

szwadrony, które obejmowali pod swoje komendy miejscowi dowódcy oraz oficerowie
i podoficerowie - instruktorzy przyprowadzeni z Królestwa. Gromadzono konie dla
jazdy, rozdzielano przywiezion

bro

, kompletowano umundurowanie i wyposa

enie.

W wyniku wyt

ęŜ

onej pracy organizacyjnej powstały cztery nowe pułki jazdy,

podzielone na dwie brygady, oraz dwa pułki piechoty, batalion strzelców, i
bateria artylerii licz

ca pi

ęć

dział.

Wreszcie po kilku dniach przyszedł rozkaz od Giełguda, nakazuj

cy koncentracj

wszystkich wojsk pod Kiejdanami.
Generał wyprowadził swoje oddziały z

morów wieczorem 7 czerwca. W nocy,

ród deszczu, wojsko na promach sprawnie przeprawiło si

przez Wili

, by

nast

pnego dnia, po forsownym marszu, stan

ąć

ejmach pod Kiejdanami.

ejmy, wówczas maj

tek Kossakowskich, zmieniły si

w wielki obóz wojskowy. W

zabudowaniach, w parku, na polach biwakowały piechota, jazda, artyleria, tabory.
Przybyli powsta

cy litewscy, podobnie jak w pobliskich Kiejdanach, i tu zbierały

miejscowe osobisto

ci.

Warto tu doda

e w obozie powsta

czym pod

ejmami znalazła si

równie

panna

Emilia Plater wraz ze swoj

przyjaciółk

, pann

Raszanowiczówn

. Młode kobiety,

ubrane po m

sku i uzbrojone, przybyły tu na czele oddziału powsta

ców, z którymi

wcze

niej ju

prowadziły działania bojowe.

Obydwie panny przedstawiono oczywi

cie generałowi Chłapowskiemu, który

absolutnie nie wydawał si

zachwycony ich obecno

. Chwalił zapał i

stwo, ale w długiej rozmowie usiłował przekona

pó

niejsz

legendarn

bohaterk

e obóz wojskowy nie jest najlepszym miejscem dla kobiet. Jednak

wobec zdecydowanej i pełnej zapału postawy panny Emilii generał ust

pił i

zezwolił na pozostanie w wojsku.
Chłapowski niezwłocznie udał si

do Kiejdan, gdzie nast

piło spotkanie trzech

generałów, ludzi, w których r

kach spocz

ł los tych wojsk. Czy w równej mierze

spełni

pokładane w nich nadzieje?

Od dłu

szego ju

czasu oficer słu

bowy, stoj

cy przed drzwiami jednego z pokoi

dworku Czapskich w Kiejdanach, zapytywany przez ciekawych, odpowiadał
niezmiennie:

- Jenerałowie radzą, nie wolno przeszkadzać.

Za drzwiami, nad stołem zało

onym mapami, trzech pochylonych m

ęŜ

czyzn w

generalskich mundurach. Mówił generał Chłapowski:

- JeŜeli ruszymy na Wilno zaraz, wszystkimi siłami, nieprzyjaciel nie zdoła go obronić. Staniemy

tam wcześniej, niŜ mogą przybyć rozrzucone po kraju ich oddziały. Mam pewne wiadomości, Ŝe

obrona miasta nie przygotowana, a garnizon słaby. ZwaŜcie, panowie, jaki efekt moralny
przyniesie opanowanie tego miasta, nie mówiąc o moŜliwościach znacznych zdobyczy w broni i
amunicji.

- Broń i amunicję mamy dostać z zagranicy - wtrącił generał Dembiński - dlatego trzeba nam iść na

mudź i zdobyć Połągę - port, do którego zawinie statek z Anglii.

- Jenerale - Chłapowski zwrócił się w stronę Dembińskiego - jakąŜ mamy pewność, Ŝe ten statek

przybędzie, a jeŜeli nawet, czy warto ryzykować i pchać na śmudź wszystkie siły? Panowie,
spójrzcie na mapę. śmudź to worek, do którego wchodząc łatwo moŜemy być odcięci. Prócz
tego leŜy na uboczu, teren niewielki. Co my tam zdziałamy? Szkoda, Ŝe weszliśmy tu, pod
Kiejdany; czas ucieka, nieprzyjaciel zdoła otrząsnąć się z zaskoczenia, rozpozna dokładnie
nasze siły. Wielką teŜ dla nas stratą jest wysłanie dobrego 19 pułku liniowego pod Połągę.
Osłabiamy się w ten sposób...

- 19 liniowy poszedł pod Szymanowskim, by wspomagać śmudzinów i zająć Połągę - wtrącił

milczący dotąd Giełgud.

- PrzecieŜ oddziały tamtejsze tu do nas przybywają, i wzmocnienie działań na uboczu nie zaszkodzi

nieprzyjacielowi - argumentował Chłapowski.

- Były instrukcje w sztabie, aby zająć Połągę - odezwał się Dembiński - i zgodnie z nimi

podjęliśmy takie decyzje na poprzedniej naradzie, nim do nas przybyłeś, jenerale.

- Tak, wiem o tym - odrzekł Chłapowski. - Rozum jednak nakazuje działać tak, jak na to wskazują

moŜliwości i sytuacja. Jestem tu dość długo, miałem moŜność poznać tutejsze stosunki. Na
miejscowe oddziały za bardzo nie moŜemy liczyć. Będzie to dobry Ŝołnierz, ale trzeba go
zaprawić do boju, przysposobić. Z naszymi pułkami, ucząc się od nich, będzie coraz lepszy.
Wiem, jak cesarscy obawiają się utraty Wilna. Robią wszystko, aby zabezpieczyć to miasto.
JeŜeli będziemy działać zdecydowanie, ubiegniemy ich.  Mając oparcie w Wilnie moŜemy
kolejno znosić poszczególne oddziały nieprzyjaciela, nie damy mu moŜliwości skoncentrowania
się.  Jenerale Giełgud! Pan tu dowodzisz, przy panu komenda... zrobisz tak, jak będziesz uwaŜał.
JeŜeli wolno mi jednak radzić - gorąco przemawiam - idźmy na Wilno!

Giełgud z wahaniem spogl

dał to na jednego, to na drugiego ze swoich

podkomendnych, nie bardzo wiedz

c, co robi

. W ogóle cała ta wyprawa to jedno

zło. Nie był z niej zadowolony. Po bitwie ostroł

ckiej, w której nie brał

udziału, gdy stał ze swoj

dywizj

w Łom

y, przybył do niego Dembi

ski z

rozkazem marszu na Litw

. Skrzynecki donosił,

e ma działa

według instrukcji

ustnych, których udzieli mu Dembi

ski. Co to za instrukcje? Od razu chciał i

ść

na Wilno, ale Dembi

ski powiedział,

e wódz naczelny ma informacje o jakich

statkach angielskich, które przyb

do Poł

gi, i w oparciu o to przekonywał do

marszu na

mud

. Potem ten marsz jak jeden triumfalny pochód, nieprzyjaciel

pobity pod Rajgrodem, jako

nie niepokoił. Przed paroma dniami na naradzie w

Rawdanach przyj

li z Dembi

skim jaki

plan, rozkazy zostały wydane, a tu teraz

ten drugi... Mówi z sensem, chyba ma racj

; ale jak tu załatwi

z Dembi

skim,

który ci

gnie na

mud

... A mo

e wła

nie on ma racj

? W Rawdanach te

przemawiał

przekonywaj

co, tak samo jak Chłapowski tutaj. Zwrócił si

do Dembi

skiego:

- A pan co powiesz? Jesteś za planem jenerała Chłapowskiego?
- Jenerale! Znasz moje stanowisko - odezwał się Dembiński wstając.
- Znasz teŜ plan jenerała Chłapowskiego. Czekamy na rozkazy...

Giełgud nie był zdecydowany. Długo jeszcze trwała narada, długo jeszcze
Chłapowski przekonywał obu generałów co do celowo

ci zwrotu na Wilno. Wyliczał

dokładnie,

e ruszaj

c natychmiast za pi

ęć

dni mo

na by

pod Wilnem, podczas gdy

najbli

sze powa

niejsze siły rosyjskie s

oddalone od miasta o siedem, dziesi

ęć

i pi

tna

cie dni marszu. Były to armie Kuruty, Tołstoja i Savoiniego.

Wreszcie Giełgud przyj

ł plan atakowania Wilna. Ustalono,

e Chłapowski z dwu i

pół tysi

cem ludzi i trzema działami wyruszy natychmiast jako awangarda, siły

główne za

ąć

o dzie

marszu za stra

Ŝą

przedni

Wydano odpowiednie rozkazy. W obozie zawrzało. Oddziały wyznaczone do stra

przedniej szykowały si

do wymarszu. W skład awangardy wchodził niezawodny 1

pułk ułanów, reszt

stanowiły nowo sformowane pułki, zło

one z powsta

ców

litewskich.
Zbli

ał si

wieczór 8 czerwca. Miano wyruszy

noc

Chłapowski z ci

ęŜ

kim sercem wracał do swoich

ołnierzy. Wra

enia, jakie wyniósł

z narady, były fatalne. Gniewało go niezdecydowanie Giełguda, zdumiewał upór
Dembi

skiego. Wyczuwał niesnaski, zawi

ci i intrygi. On,

ołnierz z krwi i

ci, nawykły do subordynacji, a przede wszystkim do szybkiej decyzji, co

wyniósł z twardej szkoły napoleo

skiej, nie mógł si

z tym wewn

trznie pogodzi

Widział, jak mocna indywidualno

ść

Dembi

skiego dominuje nad słabym i chwiejnym

Giełgudem. Dembi

ski to zdolny generał, ale w tym wypadku popełniał bł

d, jego

rady były zgubne. Odrzucenie zaproponowanego przez siebie planu potraktował jako
osobist

obraz

, dawał odczu

swoje lekcewa

enie przeło

onego, podrywał jego

autorytet. Czy

by zamierzał przej

ąć

dowództwo? Niesłychana to rzecz w sytuacji,

gdy trzeba zgody i zdecydowanego działania. Ach te intrygi, zawi

ci, ambicje...

Chłapowski obawiał si

o dalsze losy wyprawy.

Zapytany przez swojego adiutanta, kapitana Krasickiego, o wynik narady,
powiedział,

e jest

le.

- Dlaczego? zdziwił się Krasicki - jest nas przecieŜ teraz więcej.

Łatwiej nam pójdzie z Wilnem.

- śeby to zgoda była - odparł generał - lecz z tymi dwoma trudno dojść do ładu. Jeden jak wahadło

- nie wie, czego chce, drugi - opanowany ambicjami, zdaje się mieć w zanadrzu myśl przejęcia
dowództwa, bo i mnie to proponował. Śmiertelny to grzech przeciw subordynacji. Prócz tego
chce gdzieś gonić nad morze po złote runo. Dziś postanowiono iść na Wilno - a co będzie jutro?

Awangarda szybko szła naprzód. Po całonocnym marszu 9 czerwca przeprawiono si

przez rzek

, a nast

pnego dnia na promach została pokonana Wilia. Wojska

weszły na trakt wiod

cy z Kowna do Wilna i zatrzymały si

w miejscowo

Czabiszki. Tu niespodziewanie przybył Dembi

ski, który o

wiadczył,

e Giełgud

nie wyruszył jeszcze z

ejm, a on otrzymał rozkaz udania si

z dwu i pół

tysi

cznym oddziałem na północ od Wilna. Dodał te

e Giełgud waha si

, czy

warto jednak atakowa

Wilno. Chłapowski przeraził si

. Jak to? Przecie

plan

został przyj

ty, po co osłabia

siły oderwaniem Dembi

skiego i wysyłaniem go w

kierunku zupełnie nie maj

cym sensu?

Napisał list do Giełguda, w którym prosił go o zatrzymanie Dembi

skiego i

przyspieszenie marszu, tak jak to było przewidziane.
Pełen najgorszych przeczu

ruszył ze swoimi wojskami dalej. 15 czerwca rano

nagłym atakiem został zdobyty most na rzece Wace, ostatniej przeszkodzie wodnej
przed Wilnem. Mimo kontrataków Rosjan most ten został utrzymany, zaj

miejscowo

ść

Rykonty.

Chłapowski mocno usadowił si

na zdobytych pozycjach. Z siłami, którymi

dysponował, nie mógł i

ść

dalej. Od Wilna dzieliła go odległo

ść

niespełna 19 km.

Mijały dni, Giełgud nie przybywał.

Pod Wilnem

Od momentu wkroczenia na Litw

wojsk Giełguda ponownie wzrosły obawy Rosjan o

los Wilna. Oni doceniali jego znaczenie. To du

e miasto, poło

one na wa

nym

szlaku komunikacyjnym do Petersburga, nie mogło wpa

ść

w r

ce przeciwnika.

Poczynaj

c od 4 czerwca do miasta napływały coraz to nowe bataliony i szwadrony,

sposobiono si

do jego obrony. W dniach od 9 do 14 czerwca przyprowadzili swoje

wojska: ksi

ąŜę

Chiłkow, zdolny i energiczny generał Sacken, generał Otroszenko i

wreszcie długo oczekiwany generał Kuruta, który przywiódł

wietn

dywizj

gwardii.
Spadł ci

ęŜ

ar z serca generał gubernatora Chrapowickiego. W Wilnie zebrało si

ponad 20 tysi

cy piechoty i jazdy, było te

78 dział. Teraz ju

na było

o skutecznej obronie, a w dodatku wiedziano wreszcie, sk

d mog

uderzy

Polacy.
Wilno, stolica Litwy, le

y w szerokiej dolinie Wilii, od południowego zachodu

obrze

onej ła

cuchem wzgórz, od wioski Ponary zwanych wówczas Wzgórzami

Ponarskimi. Na szczycie tych wzgórz sztab rosyjski postanowił rozlokowa

swoje

siły i zamkn

ąć

wojskom polskim drog

do miasta.

Wzgórza Ponarskie swoim południowym skrajem przylegaj

do brzegu Wilii,

zataczaj

cej tutaj szerokie zakole. W tej partii s

najwy

sze, a od strony rzeki

strome ich stoki porastały krzewy. W kierunku południowym przechodziły w ni

sze,

łagodniejsze wzgórza, pokryte g

stym lasem. Przed nimi, od zachodu, rozci

gała

półkolista równina z k

pami krzewów, dookoła otoczona lasami. Z lasów tych

wybiegały trzy trakty - z Kowna, Trok i Grodna, by na łagodniejszym, zachodnim
zboczu Wzgórz Ponarskich poł

czy

w jedn

drog

wiod

do Wilna. Wspinała

ona na szczyt wzgórz i wpadaj

c w gł

boki, kr

ty w

wóz przecinała je,

wychodziła na równin

i prowadziła dalej, do miasta. Od zachodniego skraju

Wzgórz Ponarskich do centrum Wilna w owym czasie było niespełna 9 km.
Rosjanie, zdumieni bezczynno

przeciwnika, coraz mocniej usadawiali si

tej pozycji. Wej

cie do w

wozu, przyj

te za centrum pozycji, zamkni

to pot

ęŜ

bateri

18 dział, które zaci

gni

to na po

piesznie usypane sza

ce. Na zboczach

wzgórz porobiono zasieki i sza

czyki, które g

sto obsadzono piechot

artyleri

. Na zapleczu gór, w dolinie Wilii, rozlokowały si

silne rezerwy,

głównie jazda i artyleria konna.

ołnierzom wydano rozkazy: „Ani kroku w tył!”

W miar

przybywania sił coraz

mielej atakowano Chłapowskiego, który mocno

usadowił si

na pozycjach nad Wak

. Chłapowski, odpieraj

c nieustanne ataki

Rosjan, w ci

głej walce, w ci

głym ogniu, bezsilny patrzył na ich przygotowania

do obrony, z rozpacz

liczył uciekaj

ce dni. Ka

dy z nich był sprzymierze

cem

cesarskich generałów... Codziennie wysyłał oficerów ze szczegółowymi meldunkami,
w nadziei,

e mo

e to przy

pieszy pochód Giełguda.

cy, którzy wybiegali na trakt kowie

ski, przynosili niezmiennie t

sam

odpowied

: „Naszych wojsk nie wida

!”

Niedobrze te

zacz

ło si

dzia

w naszych szeregach. Nieudolno

ść

głównodowodz

cego była tak widoczna,

e gło

no komentowano j

w szeregach.

Zacz

ło si

to, co jest najgorsze dla dyscypliny: krytyka, wiecowanie, petycje,

szczególnie dotyczyło to korpusu oficerskiego.

ołnierze zaczynali traci

zaufanie do swojego dowódcy. Głosy te rozlegały si

równie

w szeregach

podległych bezpo

rednio Chłapowskiemu. Oficerowie wyra

nie domagali si

niego, by przej

ł dowództwo od niedoł

ęŜ

nego przeło

onego,

eby prowadził ich do

walki. W korpusie Giełguda oficerowie uchwalili nawet petycj

do rz

du w

Warszawie, domagaj

c si

przekazania dowództwa Chłapowskiemu.

On sam, ku któremu zwracały si

teraz oczy wszystkich, w zdecydowany sposób

wyst

pił przeciwko tym poczynaniom, okre

laj

c je buntem. Uwa

ał,

e jest to

, co mo

e by

najgorszego. Poczucie dyscypliny nie pozwalało mu na przej

cie

dowództwa w drodze nielegalnych poczyna

. Czy post

pił słusznie? Ró

nie to potem

...

Tak wi

c sytuacja nie wygl

dała zbyt korzystnie. Siły rozdzielone, cz

ęść

mudzi, Dembi

ski bezkutecznie działaj

cy daleko na północ od Wilna,

lamazarny

pochód Giełguda, z ka

dym dniem rosn

cy w siły przeciwnik.

Wreszcie Giełgud, nie tyle pod wpływem meldunków Chłapowskiego, ile
przestraszony rosn

cym fermentem w wojsku, przy

pieszył swój pochód i 18 czerwca

w południe przybył do Rykont. Po poł

czeniu si

wojsk siły polskie wynosiły

niewiele ponad 12 tysi

cy piechoty i jazdy oraz 28 dział. W tym wiele było nowo

sformowanych pułków, zło

onych z powsta

ców litewskich.

W miejscowej karczmie odbyła si

narada wojenna, w której oprócz Giełguda i

Chłapowskiego wzi

li udział inni oficerowie. Chłapowski, znaj

c siły i pozycje

Rosjan, scharakteryzował sytuacj

i gor

co odradzał atakowania Wilna. Uwa

ał,

obecnie próba zdobycia tego miasta jest nierealna, przerasta po prostu
mo

liwo

ci naszych wojsk. Proponował rozdzielenie sił, obej

cie Wilna i

przej

cie do szeroko zakrojonych działa

partyzanckich. Plan jego poparli

wiadczeni oficerowie, mi

dzy innymi pułkownik Valentin d’Hauterive i generał

Rohland.
Giełgud był jednak odmiennego zdania. Przera

ony postaw

oficerów liniowych,

poprzedniego dnia, nie znaj

c sytuacji, przyrzekł im atak na Wilno. Obawiał si

e zmieniaj

c poprzednie obietnice straci resztki autorytetu.

- Z jakimŜe czołem - mówił do Chłapowskiego - moŜesz mi radzić odstąpienie od Wilna?

Popularyzowałeś się w armii planem na Wilno, a dziś, kiedy przybyłem, chcesz, abym ze
wstydem się rejterował? Widzę, iŜ prawdą jest, Ŝe mnie chcesz zgubić w opinii wojska i
dowództwo odebrać. Jutro atakuję Wilno, a okopy weźmie 7 pułk.

Chłapowski odpowiedział na to:

- Nie obawiaj się, jenerale, Ŝe ci odbiorę dowództwo. Daję ci Ŝołnierskie słowo, Ŝe nigdybym go od

podwładnych nie przyjął. Będziesz miał we mnie najposłuszniejszego Ŝołnierza.

Tak wi

c Giełgud, opanowany jedn

e wszyscy chc

go pozbawi

pełnionej

funkcji, zupełnie zatracił poczucie rzeczywisto

ci. Chc

c ratowa

swoj

reputacj

, wbrew radom i rozs

dkowi, podj

ł fataln

decyzj

Była ona spó

niona przynajmniej o trzy dni...

19 czerwca o godzinie dziewi

tej rano kolumny polskie id

ce traktem kowie

skim

wynurzyły si

z lasu i zacz

ły rozwija

na równinie, naprzeciw pozycji

rosyjskich. Szybko sp

dzono rosyjskie oddziały osłonowe, które po oddaniu kilku

salw wycofały si

na wzgórza.

Przemówiły baterie rosyjskie z okopów usypanych u wej

cia do w

wozu, którym

wiodła droga do Wilna. Pod ogniem ci

ęŜ

kich dział rosyjskich artyleria polska

zajmowała stanowiska ogniowe na skraju lasu, a 2 i 4 pułki strzelców pieszych
rozwijały si

naprzeciwko prawego skraju okopów cesarskich. 7 pułk piechoty

liniowej przygotowywał si

do szturmu na centrum pozycji rosyjskich u wej

cia do

wozu, za nim, w drugiej linii, stan

ł nowo sformowany 26 pułk piechoty.

ołnierze 7 pułku, z pochylonymi bagnetami, pod morderczym ogniem, biegiem

ruszyli na okopy nieprzyjaciela. Zdawało si

e dojd

... W odległo

ci zaledwie

siedemdziesi

ciu kroków od celu atak załamał si

. Krwawi

c obficie pułk spłyn

na pozycje wyj

ciowe.

Tymczasem Chłapowski w towarzystwie swojego adiutanta, Smitkowskiego, wymin

cofaj

cych si

tyralierów rosyjskich i dotarł do pierwszych szeregów

Zaliwskiego. Nie zsiadaj

c z konia, krótko poinformował Zaliwskiego o sytuacji,

rozkazał mu kontynuowa

natarcie na lewe skrzydło Rosjan, z zadaniem obej

cia

ich pozycji. P

dem wracał na główne pole bitwy, sk

d niósł si

nieustanny grzmot

dział i grzechot palby karabinowej.

Sytuacja, jak

zastał po powrocie, nie wygl

dała wesoło. Rohland z 2 i 4 pułkami

strzelców pieszych, wbrew przyj

temu planowi, zacz

ł atakowa

prawe skrzydło

rosyjskie, pułki 7 i 26, stoj

ce w zasi

gu dział rosyjskich, po nieudanym ataku

równie

zacz

ły si

odsuwa

w lewo, by unikn

ąć

morderczego ognia. Artylerii

praktycznie nie było. Cztery działa zostały ju

zdemontowane, dwa prowadziły

ogie

, reszt

poci

ł za sob

Rohland.

Giełguda nie było, po stracie konia gdzie

zawieruszył, faktycznie wi

c nikt

nie dowodził. Inicjatywa przeszła w r

ce ni

szych dowódców. Na domiar złego, nie

wiadomo z czyjego rozkazu, do pierwszej linii podsuni

to cz

ęść

rezerw, mi

dzy

innymi 1 pułk ułanów. Przysparzało to nowych, niepotrzebnych strat.
Chłapowski jeszcze raz spróbował opanowa

sytuacj

. Odesłał do tyłu rezerwy,

sformował do ataku 7 i 26 pułki piechoty. Wraz z pułkownikiem Kossem, dowódc

pułku, stan

ł na czele

ołnierzy i osobi

cie poprowadził ich do ataku na okopy

centrum rosyjskiego.
I ten szturm nie powiódł si

, mimo

ołnierze podeszli pod same okopy.

Chłapowski prowadz

c atak z bliska przekonał si

o słabo

ci umocnie

przeciwnika. Okopy były

wie

e, nie wzmocnione faszyn

. Łatwo dałyby si

zniszczy

ogniem kilkunastu dział. Có

, kiedy tych dział nie było.

Tymczasem na

wie

ym koniu przyjechał Giełgud. Kazał cofn

ąć

7 i 26 pułkom,

wiadczył,

e Rohland na lewym skrzydle zdołał wedrze

na szczyt wzgórz i

wychodzi na tyły Rosjan. Rozkazał Chłapowskiemu pozosta

z 7 pułkiem.

W rzeczywisto

ci pułki Rohlanda nie miały szans na osi

gni

cie sukcesu. Wiedział

o tym dobrze Chłapowski, znaj

cy teren i ugrupowanie rosyjskie.

Piechota polska opanowała co prawda w tym miejscu szczyt wzgórza, zepchn

ła

piechurów rosyjskich w dolin

i na tym sukces zako

czył si

. Bataliony polskie

znalazły si

na niewielkiej przestrzeni w szerokim zakolu Wilii i stan

ły oko w

oko z silnymi rezerwami wojsk przeciwnika. Natychmiastowe przeciwuderzenie pułku
jegrów woły

skich doprowadziło do zaci

tej walki na bagnety, w której ju

wydawało si

e woły

cy zostan

przełamani. Jednak

e do boju wchodziły coraz to

nowe bataliony rosyjskie, wzmacniaj

c nadszarpni

te szeregi jegrów woły

skich.

Piechurzy rosyjscy zacz

li otacza

pułki polskie. W tej sytuacji generał Rohland

rozpocz

ł odwrót.

ołnierze polscy, ostrzeliwuj

c si

i cz

sto bagnetami toruj

sobie drog

, rozpocz

li uci

ąŜ

liwy odwrót pod gór

, by dotrze

do swoich. Na

szczycie wzgórz po krótkim, ale zaciekłym starciu na bagnety przełamali
próbuj

zamkn

ąć

okr

ąŜ

enie piechot

rosyjsk

. Z wielkimi stratami 2 i 4 pułki

strzelców pieszych cofn

ły si

na równin

Giełgud zrozumiał,

e wszystko ju

stracone. Zawiodły jego rachuby, bitwa była

przegrana. Przybiegł do Chłapowskiego wołaj

- Dałem rozkaz piechocie i artylerii do odwrotu. Jenerał, z 1 regimentem ułanów i baterią

Czetwertyńskiego, zasłonisz cofanie!

Pułki polskie zbierały si

na trakcie kowie

skim i jeden po drugim odchodziły,

by po pewnym czasie znikn

ąć

w lesie. Piechota przechodziła obok pułku ułanów,

ustawionych przez Chłapowskiego w kolumnie szwadronowej. Ułani odprowadzili
wzrokiem odchodz

cych kolegów, dla których bitwa była ju

sko

czona. Oni mieli

dopiero przed sob

. Stali spokojnie, murem, ufni w swojego generała, który

tyle razy prowadził ich do szar

Rzeczywi

cie, generał nie zaniedbał niczego. Ustawił pułk uła

ski szwadronami,

jeden za drugim, w odległo

ci około 300 kroków: Z tyłu, na skraju lasu, stały

dwa szwadrony jazdy kaliskiej, skrzydła zabezpieczali strzelcy pod dowództwem
Stanisława Chłapowskiego.
Rosjanie długo nie przejawiali aktywno

ci. W czasie odwrotu naszej piechoty i

artylerii ograniczali si

do ognia działowego. Dopiero pół godziny po odej

ciu

głównych sił polskich zorientowali si

e to jest odwrót, a nie przegrupowanie

do ponownego ataku.
Zza okopów zacz

ły wyje

szwadrony kawalerii przeciwnika, ukazały si

działa

artylerii konnej.
Chłapowski nie czekał, a

przeciwnik zdoła w pełni sformowa

swoje szyki.

Rozkazał 1 szwadronowi uderzy

na przygotowuj

cy si

do ataku pułk ułanów

gwardii. Brawurowa szar

a rozbiła dwa szwadrony przeciwnika, po czym ułani

polscy cofn

li si

na dawne stanowiska. Z kolei do ataku ruszyli Rosjanie. Pułk

mirhorodzkich ułanów ostro ruszył do szar

y, ale, zbyt wcze

nie nabieraj

szybko

ci, połamał szyk przed doj

ciem do starcia z Polakami. Chłapowski

pozwolił mirhorodcom zbli

na 70 kroków i nagłym uderzeniem, wykonanym

całym pułkiem, bez trudu rozbił zmieszanego przeciwnika.
Dopiero trzecia szar

a rosyjska, przeprowadzona przez pułk orenburskich ułanów,

doprowadziła do gwałtownego starcia. Na piaszczystym polu, wysuszonym czerwcowym
sło

cem, wzniosła si

olbrzymia chmura kurzu, w której starli si

ludzie i

konie. Trudno było co

rozpozna

z odległo

ci trzech kroków. Trzask

cieraj

cych

lanc, szcz

k szabel, huk wystrzałów pistoletowych, r

enie koni i wrzaski

ludzi tworzyły jeden niesamowity trudny do rozró

nienia zgiełk. Wreszcie, po

dobrej półgodzinie, z kurzawy zacz

li wypada

pojedynczo, a pó

niej całymi

gromadami orenburczycy, gnaj

c ku swoim pozycjom. Na ich karkach jechali nasi

ułani, kłuj

c i r

c uciekaj

cych. Dopadli dział rosyjskich, dobrali si

kanonierów. Powstrzymał ich dopiero ogie

piechoty i nowe szwadrony

zaje

ce z boku. Cofn

li si

, osłaniaj

c i uprowadzaj

c rannych.

Kiedy ułani

cierali si

z orenburczykami, kozacy usiłowali chyłkiem przedosta

na tyły pułku. Jednak strzelcy pilnuj

cy skrzydeł czuwali. Celny i g

sty

ogie

odebrał kozakom ochot

do tego rodzaju poczyna

Po tym wszystkim Chłapowski zebrał pułk na pozycji, z której tak

wietnie i

skutecznie zdołał rozbi

przeciwnika, czekaj

c, co b

dzie dalej.

Rosjanie nie przejawiali jednak dalszej inicjatywy. Szwadrony ich kawalerii,
piechota i działa wycofały si

za okopy. Wysoko ocenili kunszt przeciwnika. Tak

oto pisał o tym jeden z oficerów rosyjskiego sztabu w li

cie do swojego

pruskiego kolegi:
„... Konnica ich jednak tak wybornie i zr

cznie prowadzone szar

e wykonywa

umiała,

e w ka

dej chwili, kiedy ich przedni

lini

leli

my otoczy

wie

lub nowo zebrane szwadrony potrafiły j

uwolni

Tu trzeba odda

sprawiedliwo

ść

stwu ich konnicy i talentowi tego, co chwile

stosowne tak dobrze umiał wybiera

. Kilku je

ców, którzy dostali si

w nasze

ce, mówiło,

e to jenerał Chłapowski szar

e te prowadził. Szar

om tym winna

piechota ocalenie, gdy

przez nie miała czas skupi

i cofn

ąć

...”

Chłapowski rozkazał teraz czuwa

szwadronom kaliskim, ułani za

mogli nieco

odpocz

ąć

. O godzinie ósmej wieczorem ze wszystkimi siłami cofn

ł si

za rzeczk

Wak

i rozstawiwszy czaty pozostawał tam do północy, daj

c czas

ołnierzom na

popas koni. O północy odebrał rozkaz maszerowania do Jewia, miejscowo

ci przy

trakcie kowie

skim, w której zatrzymał si

Giełgud.

Generał pozostawił w stra

y tylnej kompani

strzelców pod dowództwem

wiadczonego oficera ułanów, podpułkownika Niezabitowskiego, z rozkazem, by

opu

cili zajmowane stanowiska godzin

po jego odej

ciu.

Noc była ciepła i cicha. W atmosferze

alu i przygn

bienia wojska powsta

cze

maszerowały znów w nieznane. Zawiodły nadzieje, bitwa była przegrana, a przecie

mogło by

inaczej...

„... Jake

my si

dziwili - pisał wspomniany ju

oficer rosyjski -

e ani 19, ani

18 czerwca z

adnej strony nie byli

my przez powsta

ców zaatakowani. Teraz Wilno

było ocalone. Przez ten czas zajmowano si

gle wzmocnieniem pozycji pod

Ponarami, obsadzano wzgórza działami, które

my napr

dce zaprz

gami opatrzyli.

Równie

i dywizja gwardii przyszła na czas. Pierwsza dywizja rezerwy zbli

ała

jednocze

nie od strony północnej. Gdy

my wi

c 19 czerwca zostali

zaatakowani, byli

my pewni naszych sił.

Nie ulega jednak w

tpliwo

ci,

e trzy dni przedtem nie byli

my w stanie si

utrzyma

. Wilno byłoby natychmiast przez powsta

ców wzi

te, wraz ze znacznymi

materiałami wojennymi, a my od dywizji gwardii odci

ci. Je

eli wi

c kiedykolwiek

powsta

cy mieli sposobno

ść

przewagi na Litwie, to tylko wtenczas, gdy

nie da

zaprzeczy

e wzi

cie Wilna wywarłoby ogromny wpływ moralny, a nast

pstwa

d byłyby nie do obliczenia...”

Tak wi

c stało si

to, przed czym przestrzegał Chłapowski. Zmarnowano czas,

zaprzepaszczono szanse znacznego sukcesu. Na stokach Wzgórz Ponarskich rozwiały
si

nadzieje na powodzenie wyprawy. Prócz znacznych strat w ludziach,

gaj

cych około dwóch tysi

cy, wystrzelano wi

kszo

ść

amunicji, której nie było

gdzie uzupełni

. W szeregi wkradły si

rozprz

ęŜ

enie i niewiara w dowództwo,

zacz

ły si

dezercje, szczególnie w pułkach zło

onych z miejscowych powsta

ców.

Czy wszystko jednak było ju

stracone?

Czy to ju

koniec?

U schyłku krótkiej, czerwcowej nocy, około godziny trzeciej oddział
Chłapowskiego wje

ał do Jewia. Na drodze spotkał przybywaj

cych Giełgud.

Zatrzymał Chłapowskiego i od razu zapytał:

- Jakie jest zdanie jenerała? Co nam naleŜy czynić?
- Myślałem o tym podczas marszu - odparł Chłapowski. - Zdanie moje jest takie: maszerować do

Kowna; pod miastem, które ma połoŜenie bardzo dobre, okopać się, ściągnąć Ŝywność i furaŜ na
kilkanaście dni. Najmniej tydzień, a moŜe i więcej upłynie, nim nieprzyjaciel zdoła nas
zaatakować. Przez ten czas zbierzemy i uporządkujemy wojsko, podzielimy się na sześć
oddziałów, które jenerał moŜe oddać pod dowództwo Dembińskiego, Szymanowskiego,
Rohlanda, Kossa, Hauterive’a i moje. Mostów kilka postawimy na Niemnie i Wilii koło Kowna.
Moskale nie będą mogli zająć Kowna, bo z naszej pozycji będziemy nad miastem panować.
Dowiedziawszy się, Ŝe się okopujemy, zechcą zapewne przejść Niemen w bok od Kowna. My
im w tym przeszkadzać będziemy o tyle, o ile strat zdołamy przynieść. Skoro będą juŜ
przechodzić, w nocy opuścimy nasz obóz, idąc po przygotowanych mostach; kaŜdy oddział
pójdzie w swoją stronę. Rosjanie wejdą do obozu, zastaną go próŜnym i przez kilka dni będą się
namyślać, co dalej czynić. My przez ten czas rozlejemy się po wszystkich częściach Litwy.
Kiedy przed dwoma tygodniami nieprzyjaciel był rozproszony, naleŜało nam skupionymi siłami
bić jego pojedyncze oddziały, tak teraz, gdy Rosjanie skupieni, musimy rozejść się na wszystkie
strony, pomnaŜać nasze siły powstańcami, wcielać do regimentów i wprawiać przy naszych
starych do słuŜby i ognia. To jedyny sposób uniknięcia zupełnej klęski, która musi nas spotkać,
jeŜeli razem pozwolimy się zamknąć idąc na śmudź i ku Połądze.

Zdawało si

e taki plan znalazł aprobat

głównodowodz

cego.

Giełgud obiecał za godzin

wyda

odpowiednie rozkazy.

ołnierze rozlokowywali si

na kwaterach, karmili konie. G

sto rozstawione

placówki czuwały nad bezpiecze

stwem odpoczywaj

cych wojsk. Od wielu dni

Chłapowski pierwszy raz mógł zasn

ąć

spokojnym snem.

Krótko trwał odpoczynek. Obudzony, stan

ł ponownie przed Giełgudem. Ten

wiadczył,

e po naradzie z dowódcami litewskimi postanowił maszerowa

mud

. Chłapowskiemu wydał rozkaz wymarszu w dzie

po siłach głównych do Kowna,

gdzie miał otrzyma

dalsze instrukcje.

Wieczorem Chłapowski wyruszył z Jewia do

morów; tam przenocował, a nast

pnego

dnia stan

ł w Kownie. 22 czerwca wieczorem przyszedł rozkaz od Giełguda,

nakazuj

cy marsz do Kiejdan. Stało si

to, czego obawiał si

Chłapowski. Wojska

wracały do punktu, z którego wyszły przed bitw

pod Wilnem, ponownie wchodz

c w

lepy zaułek

mudzki.

W Kiejdanach Giełgud przedstawił plan obrony linii rzek Wilii i

tej. Był to

plan fatalny, rozwlekaj

cy siły polskie na znacznej przestrzeni i nie daj

szans powodzenia. W dalszym ci

gu Giełgud uparcie trzymał si

li zdobycia

Poł

gi.

Tymczasem pier

cie

wojsk rosyjskich zaciskał si

coraz bardziej. Zaj

to Kowno,

kolumny nieprzyjaciela ze wszystkich stron niepokoiły polskie oddziały. Dni
mijały na nieustannych marszach, potyczkach, bitwach. W szeregach polskich

sytuacja pogarszała si

z ka

dym dniem. Rosły: rozprz

ęŜ

enie, niezadowolenie,

niewiara... Poszczególni dowódcy zaczynali dowodzi

na własn

. Dembi

ski

jawnie nie respektował rozkazów Giełguda i działał osobno.
Dla ratowania sytuacji Chłapowski przyj

ł funkcj

szefa sztabu, gor

co do tego

namawiany przez Rohlanda i pułkownika Pi

. Giełgud pisemnym rozkazem powołał

go na to stanowisko. Chłapowski usiłował wprowadzi

jaki

ład, ale jego rozkazy

jako szefa sztabu te

sto nie były respektowane. Oficerowie, którym jaki

rozkaz nie odpowiadał, udawali si

z protestami do Giełguda; ten, chory,

złamany, roztrz

siony, pozwalał je zmienia

, wydawał inne.

W tych warunkach utrzymanie porz

dku i karno

ci było nierealne. Ci

gle

debatowano, do narad byli dopuszczani dowódcy ni

szego szczebla, wiele decyzji

podejmowano drog

głosowania.

Wieczorem 6 lipca na kolejnej naradzie postanowiono zdoby

miasto powiatowe

Szawle. Chłapowski od pocz

tku był przeciwny temu planowi. Marsz pod Szawle

utrudniał i tak skomplikowan

sytuacj

wojsk polskich, jeszcze bardziej bowiem

odsuwał szanse ewentualnego wymkni

cia si

z matni. Prócz tego nawet ewentualne

zdobycie tego miasta nie dawało

adnych korzy

ci. Ani nie był to wa

ny punkt

strategiczny, ani nie było tam jakich

znaczniejszych zapasów materiałów

wojennych. Przez swoje poło

enie na wzgórzu, pomi

dzy dwoma jeziorami, miasto

było łatwe do obrony, lecz trudne do zdobycia. Pró

no Chłapowski przekonywał,

dla w

tpliwych korzy

ci nie warto ryzykowa

strat i nadwer

ęŜ

nad wyraz

szczupłych zapasów amunicji.
Niestety, i tym razem go nie posłuchano. Uderzenie na Szawle, któremu z pocz

tku

był przeciwny nawet sam Giełgud, umotywowano konieczno

poprawienia morale

wojska. Sukces miał przywróci

ołnierzom dawn

wiar

8 lipca o godzinie czwartej rano rozpocz

ł si

atak na Szawle. I znów powtórzyła

sytuacja spod Wilna. Po stronie polskiej nie było jednolitego dowództwa;

generałowie: Rohland, Szymanowski i Dembi

ski, działali na własn

bez

powi

zania, przypadkiem tylko nawi

zuj

c współdziałanie. Giełgud nie był w

stanie panowa

nad sytuacj

, a odsuni

ty Chłapowski nie miał nic do powiedzenia.

Dziewi

ciogodzinna zaciekła bitwa o Szawle, w której determinacja i bohaterstwo

atakuj

cych były równe m

stwu i uporczywo

ci obro

ców, zako

czyła si

odwrotem

Polaków. Szczupły stosunkowo garnizon rosyjski, pod dowództwem dzielnego
pułkownika Krukowa, zdołał utrzyma

miasto.

Zamiast podtrzyma

morale wojska, nieudany atak na Szable wywołał ogólne

oburzenie przeciw Giełgudowi. Wielu oficerów gło

no mówiło,

e jedynym ratunkiem

dzie przej

cie granicy pruskiej.

W takiej atmosferze o

wicie 9 lipca w Kurszanach odbyła si

narada wojenna,

która miała zdecydowa

, co dalej czyni

Miała ona burzliwy przebieg. Wiele było dysput, targów, niepotrzebnych wymówek.
Doszło do ostrej wymiany zda

pomi

dzy Dembi

skim a Giełgudem. Głównodowodz

wyrzucał podkomendnemu,

e nie wykonywał rozkazów, ten za

w odpowiedzi wytykał

przeło

onemu popełnione bł

dy. Ostatecznie głosowano, czy podzieli

na trzy,

czy na sze

ść

oddziałów. Projekt Chłapowskiego, dotycz

cy podziału wojsk na kilka

grup, akceptowali wszyscy, rozumiej

e jest to jedyne wyj

cie z trudnej

sytuacji.
Ustalono podział na trzy oddziały. Pierwszy, pod dowództwem Rohlanda, przy
którym pozostał Giełgud, miał i

ść

pod Poł

eby zabezpieczy

port dla ci

gle

oczekiwanych okr

tów angielskich, a potem prowadzi

partyzantk

mudzi.

Drugi, pod Dembi

skim, kierowano na północ od Wilna. Trzeci, Chłapowskiego,

otrzymał kierunek marszu na południe od Wilna, przez Trockie.
Protokólarnie ustalono,

e wszyscy nadal podlegaj

rozkazom Giełguda tak długo,

jak tylko mo

liwe b

dzie utrzymanie ł

czno

ci. W wypadku jej zerwania ka

dy z

dowódców miał mie

prawo do działa

według własnego uznania.

Wielka rado

ść

zapanowała w dawnym oddziale Chłapowskiego, szczególnie w 1 pułku

ułanów, na wie

ść

e znów b

walczy

pod jego dowództwem. On sam te

odetchn

ł, i

dzie wreszcie z dala od tego bałaganu.

Szybko sprawił wojsko do pochodu i tego samego dnia opu

cił Kurszany. Zaraz za

miasteczkiem oddział zszedł z traktu i maszeruj

c polnymi drogami, a cz

sto

bezdro

ami, pierwszego dnia przeszedł ponad dwadzie

cia kilometrów. W

niewielkiej kotlinie pomi

dzy wzgórzami Chłapowski zatrzymał oddział,

eby

zaczeka

do nocy, zamierzaj

c wtedy niepostrze

enie dotrze

do Wilii i

przeprawi

na drugi brzeg. Jeszcze z Kurszan, zaraz po naradzie, wyprawił

zaufanego człowieka, który miał przygotowa

i ukry

w lesie łodzie oraz tratwy

potrzebne do przeprawy.
Tymczasem

ołnierze rozło

yli biwak, karmili konie, przygotowywali straw

dla

siebie: Nagle, w pełnym bezładzie, do obozu wmaszerowała masa piechoty i jazdy.
Był to oddział Rohlanda, który zawrócił z marszu w stron

Poł

gi. Moment ten

najlepiej oddaje w swoich Pami

tnikach sam Chłapowski:

„...Wmaszerowała jazda i piechota Rohlanda do mego obozu bez najmniejszego
porz

dku i przy naszych ogniskach si

rozło

yła. Byłem był pojechał do wioski o

wier

mili dla wypytania si

o drog

i wzi

cia dobrych przewodników na noc.

Spostrzegłem z daleka ten na nowo rozpoczynaj

cy si

nieład. Jakby mi kamie

spadł na głow

. Dopiero w kilka godzin kolumna moja wyja

niała była. Rado

ść

nadzieja na wszystkich twarzach si

malowały. Słu

ba porz

dna. Jednym rzutem

oka wida

było, gdzie co jest w obozie. A tu znowu ta sama wrzawa i nieład co w

wili

jak chmura czarna w obóz mi wpadła.

Ruszyłem nazad do obozu, a

eby si

wydoby

i z 10 mil od razu umaszerowa

eby

mnie zaraz nie dogonili. A tu jedzie Giełgud koczem, za nim bryka, drugi kocz
Tyszkiewicza i cały konwój bryk i bryczek całego sztabu w

rodek mojego obozu.

Spostrzegłszy Giełguda, zszedłem z konia i powiedziałem mu o zamiarze przej

cia

w Trockie, ale

e jedn

drog

dwa oddziały, zwłaszcza tak mocne, si

nie ukryj

Giełgud pochwalił mój plan, ale o

wiadczył,

e ze mn

pomaszeruje, a poniewa

noga bolała, za 1 szwadronem wie

źć

kazał...”

Tak wi

c oddział Chłapowskiego, maj

c z sob

głównodowodz

cego, ruszył dalej na

południe. Maszerowano cał

noc, wczesnym rankiem zatrzymano si

na krótki popas

i znów w pochód. Przed wieczorem oddział stan

ł w ukrytej nizinie, wysuwaj

naokoło g

lini

czat.

Chłapowski z kilkoma oficerami pojechał rozejrze

po okolicy, któr

zamierzał przeby

w ci

gu nocy, jednak z drogi zawrócił go oficer z obozu

wiadomo

e przybyli wywiadowcy, wysłani przed dwoma dniami w stron

Rosie

Po powrocie do obozu Chłapowski zastał ju

wszystko w ruchu, Giełgud bowiem

zarz

dził wymarsz.

Wiadomo

ci przywiezione przez wywiadowców były fatalne. Okazało si

e Rosjanie

zdołali przechwyci

ęść

taboru Rohlanda, a w nim wielu rannych

ołnierzy. Od

nich dowiedzieli si

o kierunku marszu zarówno grupy Rohlanda, jak i

Chłapowskiego. Rosjanie ruszyli natychmiast z Rosie

kilkoma kolumnami z

zamiarem odci

cia oddziałów polskich od południowego wschodu.

Jeszcze przed powrotem Chłapowskiego z rekonesansu wi

kszo

ść

sił wyruszyła z

obozu w kierunku zachodnim, ku pruskiej granicy. Pierwszy te

raz Giełgud

otwarcie powiedział,

e aby uchroni

przed niewol

, trzeba przekroczy

granic

prusk

. Wysłał równie

rozkaz do Rohlanda, oddalonego o dzie

marszu,

nakazuj

cy zwrot na zachód.

Było to 10 lipca wieczorem. Chłapowski prosił Giełguda, aby zezwolił mu z 1
pułkiem ułanów przedrze

mimo wszystko na południe. Z niewielkim oddziałem

było to mo

liwe. Giełgud jednak zwlekał z odpowiedzi

, a wojska ci

gle szły w

stron

Retowa, ku granicy pruskiej. Silne kolumny rosyjskie coraz mocniej

naciskały z trzech stron. Marsz przebiegał przy akompaniamencie huku dział.
12 lipca wojska stan

ły o kilkana

cie kilometrów od granicy pruskiej, niedaleko

Kłajpedy. Giełgud wysłał dwóch oficerów do władz pruskich. Łudził si

Prusacy zgodz

przepu

wojsko przez swoje terytorium do Królestwa. Tak

przecie

post

pili z oddziałem rosyjskiego pułkownika Bartholameja, który w

kwietniu, przyci

ty przez

mudzkich powsta

ców, przeszedł do Prus i nie

rozbrojony, przez ich terytorium, bezpiecznie powrócił do swoich. Zapomniał
jednak,

e zaborcy byli solidarni.

Po południu 12 lipca posuni

to si

nad sam

granic

. Wieczorem wojska obozowały

pod Gudaw

, osłaniane silnymi patrolami. Cały dzie

od strony południowej dawał

słysze

huk dział. To ci

ł Rohland, tocz

c ci

ęŜ

kie boje z nie

odst

puj

cym go nieprzyjacielem. Patrole osłaniaj

ce obóz staczały utarczki z

cymi si

wokoło kozakami.

Katastrofa zbli

ała si

nieuchronnie.

Na pruskiej granicy

ęŜ

ka była noc z 12 na 13 lipca 1831 roku dla generała Dezyderego

Chłapowskiego. Dobiegała kresu wyprawa, w której dwa miesi

ce temu pokładał tyle

nadziei. Długo pasował si

z sob

. Poprzedniego dnia ogłoszono wojsku rozkaz,

napisany przez niego, a podpisany przez Giełguda. Głosił on: kto chce, mo

e na

własn

próbowa

szcz

ęś

cia i wydosta

z matni. Niektórzy z tego

skorzystali. Podobnie zamierzał post

tak

e sam Chłapowski. Na czele

kilkunastu ludzi chciał przedrze

do Warszawy. Ju

nawet

egnał si

oficerami, gdy który

zrobił mu wyrzut,

e pozostawia ich, nie chce z nimi

dzieli

losu tułacza. Giełgud te

usilnie prosił o pozostanie. Czy odej

cie w

tej sytuacji nie b

dzie samolubstwem?

Został, mimo

e zdawał sobie spraw

z surowych konsekwencji, jakie czekały

poddanych króla pruskiego uczestnicz

cych w powstaniu.

Smutny był dzie

13 lipca 1831 roku. Przez rów stanowi

cy granic

kolejno

przechodziły oddziały polskie. Sucho trzaskała rzucana na stos bro

ołnierze

polscy w milczeniu omijali piechurów pruskich i odchodzili dalej od granicy.
Chłapowski ze swoimi ułanami pozostawał jeszcze przed granic

, osłaniaj

przej

cie innych oddziałów. Tymczasem nadchodziły oddziały Rohlanda. Ci

c za

sob

mas

nieprzyjaciół, brn

ły dalej na północ. Powstało pewne zamieszanie.

Niektórzy

ołnierze od Rohlanda ł

czyli si

z przechodz

cymi granic

, ci

natomiast, którzy jeszcze jej nie przeszli, wchodzili w szeregi Rohlanda.
Wtedy zgin

ł Giełgud. Ale oddajmy tu głos

wiadkowi tej sceny - kapitanowi

Kazimierzowi Krasickiemu:
„... Generał wła

nie rozmawiał z reprezentantami władz pruskich, otoczony

grupami naszych wojskowych, kiedy nagle, p

c na karym koniu, zbli

ył si

niego kapitan Skulski z 7 liniowego pułku, z pistoletem przewieszonym na smyczy,
a dawszy ognia do Giełguda, rzekł: Patrzcie, koledzy, tak zdrajcy gin

. W tej

chwili zawrócił konia i galopem poł

czył si

z odchodz

cym wła

nie korpusem

Rohlanda. Generał schwycił si

za bok i j

ł, po czym natychmiast spadł z

konia i

ycie zako

czył. Przypatrzyłem si

tej scenie, b

c tylko o par

kroków

oddalonym od generała...”
Kula kapitana Skulskiego nie ugodziła w zdrajc

, gdy

generał Giełgud zdrajc

nie był. Był zacnym człowiekiem, dobrym patriot

i odwa

nym

ołnierzem. I nic

cej... Brakowało mu tylko tych przymiotów, jakimi powinien odznacza

dowódca wy

szego szczebla: fachowego przygotowania, zdolno

ci, umiej

tno

oceny sytuacji, a przede wszystkim decyzji. Nieszcz

ęś

ciem jego było to,

wło

ono mu na barki ci

ęŜ

ar, którego nie był w stanie ud

wign

ąć

. Swoim

post

powaniem wywołał w wojsku nastroje, których szczytowym punktem był strzał

kapitana Skulskiego. Strzał desperacji, rozpaczy i zawiedzionych nadziei...
Chłapowski szybko opanował nieład, jaki powstał po zaj

ciu z Giełgudem.

mier

przeło

onego mocno nim wstrz

ła. Nie chodziło o to,

e pozostawał teraz sam z

mas

zgn

bionych i wyczerpanych

ołnierzy, niepewnych dalszego losu. Bolał

głównie nad faktem demoralizacji, która w jego przekonaniu była najgorszym
wrogiem wojska. Robił pó

niej wszystko, aby ustrzec przed ni

tych rozbrojonych

ołnierzy, których bł

dy wodza zaprowadziły w granice obcego kraju.

Tymczasem ostatnie oddziały Chłapowskiego przekroczyły granic

. Szwadron majora

Hempla wszedł do Prus, do ostatniej chwili walcz

c z nacieraj

cymi oddziałami

rosyjskimi.
Dwa dni pó

niej, 15 lipca, pod Nowym Miastem do Prus przeszedł korpus Rohlanda.

wietnie zapowiadaj

ca si

wyprawa litewska dobiegła ko

ca.

Nie zako

czyła si

jednak dla generała Chłapowskiego.

ołnierzy polskich

umie

cili Prusacy w dwóch obozach niedaleko Królewca. Generał był w

ród nich,

zabiegał o nich u władz pruskich, starał si

podtrzyma

na duchu, liczył

jeszcze,

e Prusacy po kwarantannie pozwol

im powróci

do Królestwa. Sam nie

miał łatwego

ycia. Władze pruskie prowadziły

ledztwo w jego sprawie, groziły

mu powa

ne represje. Najgorsze jednak,

e w kraju próbowano zrzuci

na niego

odpowiedzialno

ść

za tragiczne skutki wyprawy litewskiej. Zarzuty te

podtrzymywano i pó

niej, po zako

czeniu wojny, w ogniu dyskusji i polemik

emigracyjnych.
Do Warszawy, jeszcze przed wej

ciem w granice Prus, dotarły echa wypadków na

Litwie. Próbowano ratowa

sytuacj

, ale decyzje były ju

spó

nione. Dowodem tego

jest list Skrzyneckiego z 1 lipca, adresowany do „Ja

nie Wielmo

nego Jenerała

Chłapowskiego, dowodz

cego na Litwie”. List ten nie dotarł do adresata. Pó

niej

tylko szukano winnych.

W tych trudnych chwilach z obozu w Kranz pod Królewcem o swoich prze

yciach tak

pisał Chłapowski do przyjaciela Józefa Morawskiego:
„Sko

czyły si

na teraz marzenia nasze. Czy nic z nich nie pozostanie? Tego nie

przypuszczam. Odnowili

te prawo nasze, o

yła ojczyzna, przypomniała si

mocno

wiatu i młodzie

y naszej, w której

nie przestanie, a

dopóki cało

swej nie odzyska. To młode pokolenie, które poznałem, przyszło

ść

mi dla niej

zapewnia. Nabrało do

wiadczenia, którego zdaje si

starzy nawet potrzebowali,

poniewa

pozostała w nich jeszcze stara wada nasza - radzenia, kiedy działa

trzeba. Spierali si

, komu odda

na Litwie naczelnictwo, zapominaj

e nic

dro

szego nad czas, je

eli gdzie, to na wojnie.

...Pomaszerowało tam [na Litw

- A. S.] czterech jenerałów. W pierwszym momencie

trzeba było pomy

, który z nich jest w stanie dowodzi

wszystkim, lub pi

tego

zaraz wysła

dla obj

cia komendy.

...Mo

esz miarkowa

, z jakim duchem maszerowałem na Litw

Spełniały si

moje nigdy w my

li nie opuszczone plany. Przewróciłem wszystko,

co mi drog

zast

powało; w działa, bro

, amunicj

, nawet

ołnierzy nieprzyjaciel

mnie opatrzył. 9 czerwca przeszedłem pod komend

Giełguda. Nieład, w którym

dywizja była, zaraził i mój korpusik. Kazał mi by

swoim szefem sztabu.

Surowo

ść

, której u

chciałem dla przywrócenia porz

dku, narobiła mi tylko

nieprzyjaciół; pozbawiło mnie to zdrowia na zawsze...

miało mog

powiedzie

e do 8 czerwca był to czas najszcz

ęś

liwszy mego

ycia, równie

, jak od tego

najnieszcz

ęś

liwszy. Pomijam to, co o mnie pisali, korzystaj

c z mej nominacji,

aby mnie pot

jako komenderuj

cego, nie zwa

e komunikacje były

przeci

te,

e ja mojej nominacji wcale nie odebrałem. Czas to wszystko wyja

ni.

Nawet to,

e w przej

ciu do Prus po

ciłem cał

moj

osobisto

ść

, poniewa

kilku zaufanych mogłem si

przedrze

, ale z korpusem nie mo

na było; nie

odł

czyłem swego losu i spełniłem pełen kielich... Je

li chcesz pisa

do mnie,

adresuj do Fischhausen. Jestem pomi

dzy tu i tam, gdzie nasi

ołnierze

kantonuj

, których nie opuszcz

, dopóki mi dozwol

...”

Opu

cił ich w lutym 1832 roku. Wyrokiem s

du pruskiego za udział w powstaniu

został skazany na dwa lata twierdzy i 22 tysi

ce talarów grzywny.

Tak zako

czyła si

wojskowa działalno

ść

Dezyderego Chłapowskiego. Po odbyciu

kary w szczeci

skiej twierdzy wrócił do rodzinnej Turwi.

Odt

d, do ko

ca swojego długiego

ycia, nie wzi

ł do r

ki szabli - słu

ył

ojczy

nie prac

Nota biograficzna

Przez kartki naszej opowie

ci przesun

ła si

posta

człowieka, który

ył i

działał w burzliwej i obfituj

cej w wypadki epoce. Jego

ycie było

nierozerwalnie zwi

zane z doniosłymi dla Polski wydarzeniami, jej te

cał

swoj

wiedz

i zdolno

ci. Czas na podsumowanie zebranych o nim wiadomo

ci. Czas

na prób

charakterystyki i oceny poznanej sylwetki.

Dezydery Adam Chłapowski urodził si

23 maja 1788 roku w jednym z maj

tków

swojego ojca (

miglu lub Turwi, dokładnie nie ustalono) Józefa, starosty

cia

skiego. Jego matk

była Urszula z Mozcze

skich Chłapowska.

Ojciec naszego bohatera, przedstawiciel starej szlachty wielkopolskiej, nie
zapisał si

dobrze w pami

ci potomnych.

c ponad stan, mocno nadszarpn

ł swój

maj

tek, w którym gospodarzył z wyj

tkow

lekkomy

lno

. Szybko te

pogodził

z nowymi rz

dami pruskimi.

Pocz

tkowe wykształcenie Dezydery otrzymał w domu, pó

niej ucz

szczał do

Kolegium Pijarów w Rydzynie. W czternastym roku

ycia ojciec zapisał go do pułku

dragonów pruskich szefostwa generała Bruesewitza, w stopniu kadeta, tzw. wówczas
Fri-Corporal. Wcze

nie stracił matk

, wyrastał wi

c w warunkach surowych, od

zarania sposobi

c si

do zawodu

ołnierskiego.

Z pułku został skierowany do Instytutu Oficerów Inspekcji Berli

skiej,

prowadzonego przez słynnego wkrótce reformatora armii pruskiej, podpułkownika
Scharnhorsta. W ci

gu trzech lat otrzymał tu solidne podstawy wiedzy wojskowej:

Jako kadet, a pó

niej chor

ąŜ

y, słuchał wykładów z dziedziny geografii wojskowej,

historii wojen, matematyki, logiki, artylerii, sztuki fortyfikacji, nauki o
prowadzeniu obl

ęŜ

, jak równie

taktyki. W 1805 roku został mianowany

porucznikiem. Jesieni

1806 roku zawierucha napoleo

ska zmiotła gmach pruskiej

pot

gi, przerywaj

c tym samym wojskow

edukacj

Dezyderego. Z podziwem i

zachwytem młody chłopak ogl

dał wkraczaj

ce do Berlina oddziały francuskie,

które w kilkudniowej kampanii rozwiały mit o niezwyci

ęŜ

ono

ci armii pruskiej.

Niewiele si

namy

laj

c, konno pop

dził do Poznania, pierwszy przywo

Ŝą

c t

niezwykł

i radosn

wiadomo

ść

do Wielkopolski.

Na miejsce uciekaj

cych w popłochu garnizonów i urz

dów pruskich przybyli do

Wielkopolski D

browski i Wybicki, niebawem te

przyjechał do Poznania sam cesarz

Napoleon. W szeregach utworzonej dla niego gwardii honorowej znalazł si

równie

Chłapowski i tu po raz pierwszy zwrócił na siebie uwag

cesarza.

Kampani

1807 roku odbył jako porucznik w szeregach 9 pułku piechoty ksi

cia

Antoniego Sułkowskiego. Pod Tczewem uzyskał Legi

Honorow

. Podczas obl

ęŜ

enia

Gda

ska dostał si

do niewoli, z której został zwolniony w wyniku postanowie

traktatu pokojowego w Tyl

y. Wracaj

c do Warszawy, za przykładem Napoleona,

zatrzymywał si

w ciekawszych miejscowo

ciach, staraj

c si

je zapami

głównie pod k

tem geografii wojskowej. Wiele uwagi po

cił Litwie, której

zupełnie nie znał, a szczególnie okolicom Wilna.
20 wrze

nia 1807 roku odebrał w Warszawie z r

k ksi

cia Józefa Poniatowskiego

awans na kapitana i został mianowany adiutantem generała D

browskiego. Jednak

21 lutego 1808 roku powołano go na dwór cesarski jako oficera ordynansowego

Napoleona.
Zacz

ł si

nowy okres w

yciu Chłapowskiego i jego błyskotliwa kariera. Był

bardzo popularny na dworze, gdzie nazywano go „cherubinkiem”, ale główne jego
zaj

cia to zdobywanie wiedzy wojskowej. Specjalny dekret cesarski zezwalał mu na

uzupełnienie studiów w słynnej paryskiej szkole politechnicznej, ale uczyło go
przede wszystkim

ycie. Blisko

ść

cesarza i ci

gła słu

ba u niego pozostawiły

niezatarte pi

tno na charakterze Chłapowskiego. Wyrobiły w nim zdolno

ść

koncentracji, energi

, szybko

ść

decyzji. Pozostaj

c przy cesarzu, oprócz wiedzy

wojskowej zdobywał równie

orientacj

polityczn

Oprócz nale

nych jazd ordynansowych z poleceniami cesarskimi, z których

wywi

zywał si

znakomicie, miał mo

ść

przypatrzenia si

operacjom wojennym z

punktu widzenia najwy

szego dowództwa. U boku Napoleona odbył Chłapowski

kampani

hiszpa

1808 roku i austriack

1809 roku. Był u

ywany do misji

politycznych i wywiadowczych, dowodził te

bezpo

rednio na polu bitwy. W bitwie

pod Eckmhl na czele szwadronu wykonał kilka

wietnych szar

y, za co został

obdarzony tytułem barona cesarstwa.
W 1810 roku, maj

c zaledwie 22 lata, był ju

podpułkownikiem gwardii, baronem

cesarstwa, kawalerem Legii Honorowej i Krzy

a Orderu Virtuti Militari. Nie

zerwał jednak wi

zów z krajem ani nie osłabił swojego przywi

zania do ojczyzny.

W styczniu 1811 roku, na własn

pro

, został przeniesiony do konnego pułku

polskiego gwardii słynnych szwole

erów jako szef szwadronu. Pozostawał jednak

jeszcze czas jaki

przy boku Napoleona.

Kampani

1812 roku odbył Chłapowski w pułku szwole

erów, dowodz

c w ko

cu dwoma

dywizjonami. Objawił tu wówczas swoje znakomite walory wojskowe, odznaczaj

c si

szczególnie w walkach kawaleryjskich. Osłaniał cesarza, dokonuj

cego rozpoznania

fortyfikacji Smole

ska, podczas odwrotu uratował D

browskiego, rannego w bitwie

nad Berezyn

. W czasie tragicznego odwrotu spod Moskwy wyró

niał si

szczególn

dbało

o los podwładnych.

Pocz

tek 1813 roku sp

dził Chłapowski na pracach zwi

zanych z reorganizacj

ęś

ci pułku szwole

erów, które wykonał szybko i sprawnie. W bitwie pod

Reichenbach, 23 maja 1813 roku, na czele dwóch dywizjonów znakomicie i ze
skutkiem szar

ował kilkakrotnie przeciwko trzem pułkom kawalerii rosyjskiej.

Odznaczył si

i w innych bitwach tzw. kampanii saskiej.

I tu nagle nast

puje nieoczekiwany moment. U szczytu kariery, na pocz

tku

czerwca 1813 roku, Chłapowski poprosił o dymisj

, któr

otrzymał 19 czerwca, po

dwukrotnych próbach cesarza zatrzymania go w słu

bie. Motywy tego kroku warto

spróbowa

wyja

po krótkiej charakterystyce „napoleo

skiego” okresu

ycia

Chłapowskiego.
Kilkuletni okres twardej szkoły napoleo

skiej, jawne dowody łaski cesarskiej,

awanse i zaszczyty nie rzuciły Chłapowskiego bez reszty w obj

cia „boga wojny”.

Nigdy nie był fanatycznym bonapartyst

. Napoleon fascynował go, wywierał na

niego du

y wpływ, ale mimo to, w gł

bi duszy, Chłapowski zachowywał rezerw

stosunku do cesarza Francuzów. Z natury nieskłonny do entuzjazmu, od dziecka
wychowywany w duchu konserwatywnym i powi

zany wi

zami przyja

ni z francuskimi

zwolennikami „starego porz

dku”, nie uległ od razu urokowi Bonapartego. Nie bez

znaczenia te

był tu wpływ Ko

ciuszki, z którym Chłapowski kontaktował si

Pary

u, ostrzegaj

cego młodego oficera przed wielkimi nadziejami pokładanymi

przez Polaków w Napoleonie. Stary Naczelnik uwa

ał,

e Polska potrzebna jest

cesarzowi jedynie do przetargów z dworami i na tyle tylko b

dzie wykorzystana.

Doceniał jednak geniusz Napoleona i zalecał Dezyderemu uczy

od niego sztuki

wojennej, by zdobyt

wiedz

spo

ytkowa

dla dobra ojczyzny. Zalecenia Ko

ciuszki

Chłapowski wykonywał w pełni. Wyszedł ze słu

by jako

wietny i do

wiadczony

oficer mimo bardzo młodego wieku. Cechy oficera napoleo

skiego - rzutko

ść

energi

, niebywał

sumienno

ść

, a nawet pedanteri

w pełnieniu słu

by, szerokie

spojrzenie na całokształt operacji - przyswoił sobie na całe

ycie.

Nieoczekiwan

dymisj

motywował nieszczerym wobec Polski posuni

ciem Napoleona.

Przypadkiem dowiedział si

e w układach z Aleksandrem Bonaparte nie zawaha si

odda

cesarzowi Ksi

stwa Warszawskiego. Uwa

ał,

e w tych warunkach nie mo

słu

wodzowi, który w imi

własnych interesów po

ca szczerego i oddanego

sojusznika. Wiadomo

podzielił si

z innymi oficerami, co wywołało pewnego

rodzaju ferment i poci

ło za sob

inne dymisje.

Krok ten spotkał si

z negatywn

ocen

współczesnych i potomnych. Okre

lano go

jako „zbyt obcesowy”, dopatrywano si

w nim innych pobudek.

Uzyskawszy dymisj

udał si

do Pary

a, gdzie przebywał w domu rodziny Caramanów.

Trudy wyprawy na Rosj

i kampania 1813 roku odbiły si

na jego zdrowiu. Przez

kilka miesi

cy chorował obło

nie. Po doj

ciu do zdrowia wyjechał do Anglii i tam

oczekiwał, a

kongres wiede

ski rozstrzygnie o losie ziem polskich. Do rodzinnej

Wielkopolski powrócił w okresie słynnych „100 dni” Napoleona.
Lato 1815 roku min

ło Chłapowskiemu na porz

dkowaniu spraw rodzinnych i

maj

tkowych. Kontraktem z 19 lipca 1815 roku przej

ł od ojca maj

tki: Turew,

Woronowo, R

bin, R

binek i Podborze. Dobra te, po fatalnej gospodarce ojca,

zastał w opłakanym stanie i bardzo zadłu

one. Nowy wła

ciciel zabrał si

jednak

do pracy z wrodzon

energi

i wojskow

spr

ęŜ

ysto

. Rozpocz

ł od tego,

najpierw sam zacz

ł si

uczy

fachowej wiedzy rolniczej czerpi

c j

najnowszych zagranicznych podr

czników. Wprowadzał do gospodarstwa nowe metody,

ąŜ

ył do najkorzystniejszych ekonomicznie rozwi

. Stosował najodpowiedniejsze

dla danego rodzaju gleby uprawy, rozwijał hodowl

, wzorowo prowadził gospodark

. Pierwszy zastosował młockarni

i ci

ęŜ

ki pług szkocki, do hodowli

sprowadzał najlepsze odmiany bydła i trzody.
W latach 1818-1819 przez półtora roku przebywał w Anglii ucz

c si

we wzorowo

prowadzonych maj

tkach. Wbrew przyj

tej wówczas manii okazało

ci był bardzo

oszcz

dny, nie inwestował bez potrzeby w budynki. Za przykładem angielskim zbo

przechowywał w stogach, budował za

gorzelnie, olejarnie i cukrownie. Wsz

dzie

panowały ład i porz

dek,

ycie toczyło si

z i

cie wojskow

regularno

Tak prowadz

c gospodarstwo Chłapowski zdołał nie tylko szybko spłaci

długi, ale

równie

zabezpieczy

znaczne dochody.

wiecił przykładem gospodarno

ci dla

okolicy, powoli zaczynał zdobywa

ladowców, a w

ród s

siedztwa i ludu cieszył

coraz wi

kszym uznaniem i szacunkiem.

Był bardzo popularny w

ród chłopów, z którymi

ył na stopie przyjaznej. Oddał

wło

cianom pod parcelacj

co lepsze grunty w swoich maj

tkach. Był jednym z

inicjatorów Ziemstwa Kredytowego, zasiadał te

w dyrekcji Towarzystwa

Ubezpiecze

od Ognia. W 1827 roku był wybrany do pierwszego Sejmu w Poznaniu, a

w 1830 roku został mianowany jego wicemarszałkiem.
29 wrze

nia 1821 roku, maj

c ju

uporz

dkowane sprawy maj

tkowe, Chłapowski

wst

pił w zwi

zek mał

ski z Ann

Grudzi

, siostr

ony wielkiego ksi

cia

Konstantego - Joanny Grudzi

skiej.

Ze spokojnego rytmu

ycia prywatnego i obowi

zków społecznych wytr

ciły go

dramatyczne wydarzenia Nocy Listopadowej. Natychmiast po

pieszył do Warszawy, by

słu

krajowi swoj

wiedz

i do

wiadczeniem. Niestety, długo nie przywdział

munduru, trzymany przez Chłopickiego na uboczu wypadków. Wywołało to niesłuszne
podejrzenia,

e doradzał układy zamiast zdecydowanej walki. Była to nieprawda,

gdy

, jak pami

tamy, od pocz

tku był rzecznikiem zdecydowanej walki. 15 grudnia

przedstawił dyktatorowi

miały plan działa

zaczepnych oraz organizacji działa

partyzanckich na Litwie i Wołyniu. Plan ten pozostał jednak bez echa.
Pozostawanie za

przez dłu

szy czas na uboczu spowodowało,

e w awansach

wyprzedzili go młodsi słu

Powołany do czynnej słu

by przez Skrzyneckiego, dowodzi brygad

jazdy, daj

próbki swoich znakomitych umiej

tno

ci wojskowych i talentów dowódczych.

Odczuwał jednak pewn

niech

ęć

wobec swojej osoby, widział,

e jest pomijany i

niewła

ciwie wykorzystywany.

Szersze mo

liwo

ci dała mu dopiero wyprawa na Litw

. Awansowany wreszcie do

stopnia generała brygady, uzyskał szersze pole do działania. Awans ten, nadany w
maju, został zatwierdzony przez Rz

d Narodowy 13 czerwca, kiedy Chłapowski był

prawie pod Wilnem.

wietnie zapowiadaj

ca si

wyprawa litewska i jej fatalny skutek

ły na

głow

Chłapowskiego wiele gromów. Faktyczny sprawca katastrofy, generał Giełgud,

nie

ył, on sam pozostał naprzeciw krzywdz

cych go oskar

. Cierpiał za bł

nieudolnego przeło

onego, odpowiadał za winy niepopełnione.

Oceniaj

c wypraw

litewsk

i rol

w niej Chłapowskiego, znakomity historyk

Szymon Askenazy tak pisał m.in.: „Ta

miała, tyle obiecuj

ca wyprawa litewska

sko

czyła si

, jak wiadomo, najopłakaniej, lecz nie z jego [Chłapowskiego] winy.

Wina główna, najniezawodniej, obci

ąŜ

a nieszcz

ęś

liwego Giełguda, który

pokrzy

ował pierwotne rzutkie intencje Chłapowskiego, zepchn

ł go z przywództwa,

sprowadził z drogi i sam własne bł

dy przepłacił

yciem. Był ci

ęŜ

ki zawód. Była

nie przewidziana od Chłapowskiego, przedwczesna zapewne, rezygnacja. Ale winy
jego nie było.

wiadectwo generała Puzyrewskiego (historyk rosyjski, autor

wydanej w latach pi

ęć

dziesi

tych XIX w.

wietnej pracy pt. Wojna polsko-rosyjska

1831 r. - A. S.] usuwa pod tym wzgl

dem ostatnie w

tpliwo

ci. Nie mo

e te

ulega

nadal

adnej w

tpliwo

ci,

e Chłapowskiemu, zbyt surowo i niesłusznie

pot

pionemu od swoich, ci

ęŜ

ka stała si

krzywda”.

Po katastrofie na granicy pruskiej Chłapowski pozostawał przez jaki

czas z

internowanymi

ołnierzami, pó

niej został przewieziony do Szczecina, gdzie

odsiadywał dwuletnie wi

zienie, skazany przez władze pruskie za udział w

powstaniu. Opracował wtedy podr

cznik nauki rolnictwa, który cieszył si

Ŝą

popularno

. Po wyj

ciu z wi

zienia powrócił do

ycia publicznego, chocia

długo ci

ąŜ

yły na nim niesłuszne oskar

enia z 1831 roku. Był pod swego rodzaju

„kl

opinii publicznej”.

Od 1836 roku pisywał artykuły fachowe do Przewodnika rolniczo-przemysłowego, był
współtwórc

słynnego Bazaru Pozna

skiego. Wraz z doktorem Marcinkowskim

zamierzał zało

akademi

rolnicz

, w Turwi kształcił wielu praktykantów do

zawodu rolniczego. Miał du

y wpływ na otoczenie, chocia

nie był lubiany z

powodu surowo

ci zasad i pogl

dów ultrakatolickich.

W 1848 roku organizował sił

zbrojn

w swoim powiecie, co było ostatnim epizodem

jego działalno

ci wojskowej.

Powoli, w miar

jak coraz bardziej odległe stawały si

wypadki wojny 1831 roku,

rósł urok jego osoby. Był

wiadkiem i uczestnikiem wielkich wydarze

, o których

umiał opowiada

z du

ym talentem. Z biegiem lat usuwał si

ycia publicznego,

powodowany dolegliwo

ciami wieku, pozostaj

c jednak do ko

ca najpowa

niejsz

postaci

swojej okolicy. Pisał pami

tniki, w których z wielkim umiarem i taktem

opisywał swoje prze

ycia na tle dziejowych wydarze

. Nikogo w nich nie oskar

ał,

nikogo nie os

dzał, siebie nie stawiał na centralnym miejscu. Pisał sucho,

relacjonuj

c wypadki w sposób jasny i przejrzysty, bez anga

owania si

w oceny i

dy. Tym wła

nie ró

one od jak

e nami

tnych i cz

sto pochopnych

wypowiedzi w pami

tnikach ludzi jemu współczesnych i opisuj

cych te same

wydarzenia.
Owiany pod koniec

ycia t

legend

wielkich i burzliwych lat, zbli

ał si

kresu. Zmarł w 1879 roku maj

c 91 lat.

Oceniaj

c t

posta

emy

miało powiedzie

e był to człowiek wybitny, ale

nie niezwykły, co mu usiłowali przypisa

niektórzy biografowie. Twarda szkoła

ycia wyrobiła w nim hart ducha, a wrodzone zdolno

ci pozwalały wybiec ponad

przeci

tno

ść

. Twarda natura nie znosiła kompromisów, był surowy wobec siebie i

innych. Miał du

e ambicje, ale wychowany od dzieci

stwa w duchu konserwatyzmu

zachował te zasady do ko

ycia. Wtłoczony w sztywne ramy zasad legalizmu, nie

umiał i nie chciał wyj

ść

z nich i si

ąć

po wy

sze cele. Nie był z pewno

typem rewolucyjnego dowódcy, który dla dobra sprawy nie waha si

popełni

czynu

wykraczaj

cego poza obr

b okre

lonych porz

dków. Dowodem tego jest jego bierno

ść

przy Giełgudzie, gdzie ograniczał si

jedynie do podsuwania przeło

onemu

korzystnych rozwi

. Mimo ogólnych nalega

nie si

ł wtedy po dowództwo,

chocia

rozwój wypadków mógłby usprawiedliwi

ten krok. Zreszt

d w Warszawie

zorientował si

ostatecznie w sytuacji i mianował go dowodz

cym na Litwie.

Niestety, nominacja ta zastała go ju

w Prusach.

W kontaktach z lud

mi był raczej oschły, cechowała go pewna sztywno

ść

oszcz

dno

ść

w manifestowaniu uczu

. Nigdy nie był wylewny, nie szukał taniej

popularno

ci, niesłuszne zarzuty zbywał pogardliwym milczeniem. Przez t

pewnego

rodzaju sztywno

ść

i wyniosło

ść

, cechuj

zreszt

kszo

ść

byłych

napoleo

czyków, otoczenie nie lubiło go, był natomiast przez nie szanowany.

Jako dowódca był rzutki i przedsi

biorczy. Nade wszystko cenił ruch i manewr,

miał szerokie spojrzenie na cało

ść

działa

, umiał przystosowa

konkretnych sytuacji. Był znakomitym zago

czykiem i dowódc

kawalerii, chocia

wybornie znał równie

zasady ogólnotaktyczne. Pod wzgl

dem słu

bisto

ci stanowił

jeden z nielicznych wyj

tków w

ród generałów polskich z 1831 roku. Nie znał tu

artów, był bezwzgl

dnie wymagaj

cy wobec podwładnych, ale i siebie nie

oszcz

dzał. Pierwszy wstawał, ostatni udawał si

na spoczynek. Osobi

cie

kontrolował posterunki, prowadził wywiady, gdy było trzeba stawał w ogniu na
równi z prostym

ołnierzem. Bardzo dbał o dobro

ołnierzy, starał si

, by w

miar

liwo

ci niczego im nie brakowało. Swoim zachowaniem i przykładem

potrafił wzbudzi

do siebie zaufanie podkomendnych, zarazi

ich własnym duchem

słu

bisto

ci i po

cenia.

wietnie dawał sobie rad

z pułkami nowej formacji,

które szybko ujmował w karby

elaznej dyscypliny.

Współcze

ni charakteryzowali go ró

nie. „Budził respekt i obaw

” - pisali

Rosjanie Dawidow i Smitt; „Wi

cej imponowa

rozkazywa

zdolny - tak okre

lał

Barzykowski, „Nie brakło mu odwagi ani zdolno

ci” - oto ocena nieskorego do

pochwał Pr

dzy

skiego.

Był

wietnym dowódc

, który w innych warunkach i w innych sytuacjach

politycznych mógł wiele dokona

. Korzystnie odbiegał od innych dowódców wojny

1831 roku, wielu przerastał umiej

tno

ciami, chocia

formalnie był im podległy.

Na tym tle posta

generała Dezyderego Chłapowskiego odbija korzystnie i mo

wła

nie dlatego jest warta przypomnienia i utrwalenia.

Koniec.