Miriam Stoppard 
 
Poradnik dla każdej dziewczyny 
 
Tytuł orginału: Everygirl's Lifeguide 
Tłumaczyła: Justyna Jannasz 
 
Warszawa: Wyd. Muza SA 1996  
 
Na dysku pisał Franciszek Kwiatkowski 
 
 
 
Poradnik dla każdej dziewczyny:  
Miriam Stoppard, znana autorka poradników, popularnych programów  
telewizyjnych i lekarka, udziela wyczerpujących informacji i rad  
dotyczących wszystkiego, co chciałaby wiedzieć dorastająca  
dziewczyna.  
Poradnik dla każdej dziewczyny:  
Objaśnia gwałtowne i niezrozumiałe dla wielu procesy zachodzące w  
ciele i psychice nastolatki.  
Udziela konkretnych rad dotyczących odżywiania, zachowania dobrej  
sylwetki, umiejętnego makijażu i zasad dobierania ubiorów.  
Mówi, co trzeba robić, żeby pomyślnie układało się życie w domu  
rodzinnym, jak być dobrą przyjaciółką, a dla chłopaka - dobrą  
dziewczyną.  
Pomaga radzić sobie z zagadnieniami seksu, informuje o metodach  
antykoncepcji.  
Wyjaśnia, jak przezwyciężyć "chęć poznania" alkoholu, papierosów i  
narkotyków.  
Zawiera propozycje działań rodziców, mające na celu wspólne  
rozwiązywanie wszelkich trudności.  
Doradza jak najpełniej wykorzystać swoje zdolności przez  
zdobywanie wykształcenia, czym kierować się przy wyborze  
przedmiotów w szkole, jak rozwiązywać najrozmaitsze problemy życia  
szkolnego.  
 
 
1 Wstęp 
 
 
Kiedy staniesz się kilkunastoletnią panną, zaczniesz odczuwać  
gwałtowne zmiany w swojej psychice. Poczujesz się trochę kimś  
innym, inaczej będziesz się zachowywać. Objawy te częściowo  
spowoduje wzrastająca w Tobie świadomość własnej płciowości,  
wywołana wystąpieniem miesiączki i wyraźnymi zmianami fizycznymi, a  
częściowo przyczyną będą hormony, czyli wydzielane przez jajniki  
substancje chemiczne, oddziaływujące na Twój nastrój. Zaczniesz  
inaczej wyglądać. Przez pewien czas będziesz szybciej rosła,  
zmienią Ci się proporcje ciała. Zauważysz, że stajesz się coraz  

węższa w talii, coraz szersza w biodrach i masz coraz pulchniejsze  
uda. Powiększą Ci się piersi, pod pachami i w okolicy łonowej  
wyrosną włoski. Zanim skończysz 18-19 lat, osiągniesz wzrost i  
figurę, które zasadniczo nie zmienią się już przez resztę  
dorosłego życia. Jedyne, co będzie można jeszcze zrobić, to  
powiększenie biustu - dzięki gimnastyce lub za pomocą specjalnych  
kremów.  
 
Co się dzieje z ciałem 
 
Uregulowanie się miesiączki, najczęściej po około osiemnastu  
miesiącach od wystąpienia pierwszego periodu w życiu, świadczy o  
tym, że mogłabyś już mieć dziecko. To bardzo wyraźny znak, że sama  
przestałaś nim być. A jednak jeszcze długo wszyscy wokół będą Cię  
traktować jak dotychczas, a pod wieloma względami Ty siebie  
również. W pewnym momencie, zdezorientowana, nie będziesz  
wiedziała, jak to właściwie jest z Tobą naprawdę. 
Wzrost ilości hormonów w organizmie zawsze powoduje zamieszanie.  
Czasem nagle następuje przypływ wyjątkowo dobrego humoru, a zaraz  
potem pojawiają się krańcowy smutek i rozdrażnienie. To właśnie  
hormony są przyczyną takiej huśtawki nastrojów. Zmęczony  
działaniem hormonów człowiek staje się drażliwy, nerwowy,  
nieśmiały, a jednocześnie chce być taki sam, jak rówieśnicy i  
pragnie ich aprobaty.  
Być może czujesz rosnącą potrzebę samotności, lubisz spędzać czas  
w pustym pokoju nad książką lub przy muzyce. Jesteś nerwowa, a  
nawet wybuchowa i coraz częściej zdarzają Ci się awantury z  
rodzicami, i innymi dorosłymi, o rzeczy, jak się dobrze  
zastanowić, nie mające większego znaczenia. Nieraz dochodzisz do  
wniosku, że wszyscy są przeciwko Tobie i traktują Cię  
niesprawiedliwie. Czujesz, że nikt Cię nie rozumie, choćbyś nie  
wiadomo jak się starała.  
Wiele młodych osób mierzy wysoko i stawia sobie za wzór  
niedoścignione ideały. Młodzi ludzie chcą być najlepsi i robić  
wszystko najlepiej, na ogół jednak mierzą siły na zamiary i nie  
oceniają sytuacji realistycznie. Dlatego bardzo łatwo dochodzi do  
wielkich rozczarowań. Młody człowiek wie wówczas, że poniósł  
życiową porażkę i nabiera niechęci do samego siebie.  
Dziewczęta tracą kontrolę nad własnym ciałem. Nie mogą porozumieć  
się z rodzicami, rodzeństwem czy koleżankami, a zwłaszcza z  
chłopcami. Przeważnie czują się gorsze, brzydsze i nieciekawe. W  
ankiecie, którą przeprowadzałam kiedyś wśród nastolatek na temat  
stosunku do własnej osoby, bardzo często pojawiały się takie  
odpowiedzi:  
"Moim zdaniem wyglądam okropnie. Naprawdę. Nigdy nie mogę się  
dobrze ubrać ani umalować, mam straszne włosy. Wszystko jest do  
niczego. Jak tylko o tym pomyślę, załamuję się. Od czterech  
tygodni nie śmiałam się ani razu!"  
"Chciałabym być ładniejsza i starsza".  
" Trochę mi się nie podoba to, jak się zmienia moja figura. Nie  

mogłabym mieć większych piersi i mniejszego siedzenia?"  
"Staram się zaakceptować swój wygląd, ale najczęściej myślę, że  
chciałabym wyglądać zupełnie inaczej".  
Wcale nie jest łatwo zaakceptować własny wygląd, zwłaszcza zaś  
defekty, lecz wymagając od siebie za dużo, nigdy nie zdobędziesz  
przekonania, że się do czegokolwiek nadajesz. Świadomość, że nie  
zostaniesz najsławniejszą aktorką w świecie czy najpiękniejszą  
modelką wszechczasów bywa bolesna, ale przecież niewiele osób ma  
predyspozycje do zrobienia wyjątkowej kariery. Nie staraj się na  
siłę dążyć do czegoś, co z różnych powodów jest poza zasięgiem  
Twoich możliwości. Wyznacz sobie skromniejsze cele i staraj się  
rozpoznać własne predyspozycje. Być może odpowiednia dla Ciebie  
okaże się zupełnie inna droga życiowa. Postaraj się odszukać ją i  
polubić. 
Wszyscy boimy się nieznanego i kiedy czegoś nie rozumiemy, ogarnia  
nas przerażenie. Niepokój na ogół rodzi się z niewiedzy. Dlatego  
chcąc przekonać się, że wszystko jest z Tobą tak, jak być powinno,  
musisz poznać mechanizmy swego dorastania i zdobyć wiedzę o tym,  
co czują inne dziewczęta i chłopcy. A czują prawie dokładnie to  
samo, co Ty. 
 
Możesz liczyć na pomoc innych 
 
Za pomoc nastolatce w trudnym okresie dojrzewania odpowiedzialni  
są przede wszystkim jej rodzice. Oni też bywają najlepszym źródłem  
informacji w sprawach związanych z seksem. Jeżeli Twoi rodzice nie  
potrafią rozmawiać z Tobą na te tematy, poszukaj pomocy i rady u  
innych ludzi. Ale najpierw upewnij się, czy są to osoby wiarygodne  
i można im zaufać.  
Lepiej dowiedzieć się szczegółów związanych z rozmnażaniem się  
człowieka od własnych rodziców niż z przesłodzonych lub  
zwulgaryzowanych historyjek zasłyszanych na podwórku. Bezosobowa  
atmosfera wykładów na lekcji biologii także wydaje się nie  
sprzyjać edukacji seksualnej. Takie kwestie powinno się poruszać w  
domu, gdyż tylko tu możliwa jest naprawdę szczera rozmowa i  
wszystko można wyjaśnić dokładnie i prawdziwie. Jeżeli jednak  
uznasz, że w gronie rodzinnym nie uzyskasz odpowiedzi na pewne  
pytania, poszukaj pomocy gdzie indziej. Najważniejsze, abyś  
pozbyła się wszelkich wątpliwości i miała do kogo zwrócić się po  
radę. To pomoże Ci przetrwać ten niezwykle trudny okres.  
Jeżeli pozostajesz w wyjątkowo dobrych układach z nauczycielką,  
możesz zwrócić się właśnie do niej, ale nie zapominaj, że zaraz po  
rodzicach warto porozmawiać z kimś z krewnych. Odpowiednią osobą,  
którą można o wszystko pytać, jest zaprzyjaźniony lekarz domowy, o  
ile oczywiście nie czujesz się przy nim skrępowana i masz do niego  
pełne zaufanie.  
Na pewno będzie Ci łatwiej, jeżeli podzielisz się kłopotami ze  
szczerą przyjaciółką w tym samym wieku. Jeśli przyjaciółka jest  
starsza od Ciebie, tym lepiej. Przeszła już przez te doświadczenia  
i wie, że są to problemy bardzo trudne, nieodłącznie związane z  

dojrzewaniem, ale w końcu się z nich wyrasta. Udzieli Ci wielu  
praktycznych porad i pomoże spojrzeć na świat z większym spokojem.  
W przeprowadzonej przeze mnie ankiecie zastraszająco wysoka liczba  
nastolatków twierdziła, że rodzice im nie pomagają. Niestety, są  
nawet ostatnimi osobami, do których nastolatki chcą zwrócić się o  
pomoc i to tylko wówczas, kiedy muszą. Jeżeli znajdujesz się w  
podobnej sytuacji i myślisz: "jak niby miałabym porozmawiać z  
matką i ojcem, skoro w naszym domu wszystko dzieje się za  
zamkniętymi drzwiami i nikt z nikim otwarcie nie dyskutuje",  
powiem Ci, że nie powinnaś się poddawać. Postaraj się przekonać  
ich, że przechodzisz teraz bardzo trudny okres, a łatwiej będzie  
Ci dorastać, jeżeli oni pomogą Ci rozwiązywać problemy. Prawie  
każdy pozytywnie zareagowałby na takie postawienie sprawy. Rodzice  
mogą oczywiście nie chcieć żadnych rozmów i wszystko skończy się  
kolejną kłótnią. Jeśli tak, przynajmniej będziesz usprawiedliwiona  
w swoim narzekaniu na kiepską pomoc z ich strony. Później  
znajdziesz kogoś, z kim można szczerze rozmawiać. Większość  
rodziców pragnie jednak, żeby dzieci zwróciły się do nich. Trzeba  
zatem dać im szansę, bo często właśnie rodzice nie potrafią zacząć  
rozmowy na trudne tematy.  
 
Będziesz dorosła 
 
W wieku kilkunastu lat niczego nie robi się połowicznie. We  
wszystkie myśli i działania wkłada się sto procent siły i uczuć.  
Rozpiera Cię energia, a w Twoim życiu pojawiają się nowe, ciekawe  
sprawy i nowe przyjaźnie. Dorastanie to bardzo ważna część życia  
każdego człowieka. W wyjątkowy sposób poszerzają się jego  
horyzonty i otwierają przed nim coraz to nowe możliwości.  
To także okres wyjątkowo intensywnego dojrzewania psychicznego.  
Wchodzisz weń jako dzikuska, niezdarna, wstydliwa głuptaska, by  
już po sześciu latach stać się osobą o wyrobionych poglądach,  
spokojnym, pewnym spojrzeniu na przyszłe życie, wiedzącą, jakich  
ludzi chcesz spotkać na swej drodze i co uczyni Cię szczęśliwą.  
Może będzie to jedyny etap w życiu, kiedy tak szybko rozwiniesz  
się pod względem emocjonalnym i intelektualnym.  
Dla wielu ludzi dojrzewanie to najtrudniejszy czas. Kiedyś  
skonstatujesz ze zdziwieniem, że udało Ci się przejść przez to  
wszystko. Jeżeli pokonasz wszelkie trudności i nie zwariujesz,  
odniesiesz wielki sukces. Jeżeli na dodatek poczujesz się  
szczęśliwa oraz zadowolona z życia i zaakceptujesz otaczający Cię  
świat, będzie to Twój wielki triumf!  
(Niniejszy poradnik osadzony jest w realiach brytyjskich.  
Studiując zatem poszczególne rozdziały, pamiętaj o zamieszczonym  
na końcu książki aneksie Porady i pomoc, zawierającym spis  
wybranych polskich instytucji, do których możesz zwrócić się ze  
swoimi problemami.)  
 
 
2 Pokwitanie 

 
 
Dziewczynki różnią się od chłopców po pierwsze narządami  
płciowymi, po drugie - innymi cechami charakterystycznymi dla  
każdej płci. Twoje narządy płciowe to wszystko to, co jest  
potrzebne do rodzenia dzieci: jajniki, jajowody, macica i pochwa.  
Do tej grupy można zaliczyć także narząd zwany łechtaczką.  
Jajniki zawierają jajeczka, z których mogą powstawać dzieci. Poza  
tym jajniki wydzielają najważniejsze żeńskie hormony, estrogeny i  
progesteron, odpowiedzialne za drugorzędne cechy płciowe,  
odróżniające dziewczynę od chłopca oraz dorosłą kobietę od  
dziecka. Są to między innymi piersi, zwężenie w talii, szerokie  
biodra i pulchne uda oraz owłosienie łonowe i pod pachami.  
Przed okresem pokwitania, ok. 9-10 roku życia, zaczyna poszerzać  
się miednica, a na piersiach, udach i biodrach zaczyna odkładać  
się tłuszcz. W fazie pokwitania, od 11 do 16 lat powiększają się  
brodawki sutkowe i pojawiają włosy łonowe, później także pod  
pachami. Zaczynają się rozwijać narządy płciowe, pojawiają się  
miesiączki. Na udach, biodrach, piersiach odkłada się więcej  
tłuszczu. Do ok. 17-18 roku życia rozwój szkieletowy jest  
zakończony.  
Wraz ze zbliżaniem się okresu pokwitania, czyli dojrzewania,  
jajniki zaczynają budzić się do życia, a pierwszą oznaką ich  
aktywności jest dojrzewanie jajeczek; mniej więcej co 28 dni  
któreś z nich dojrzewa i jest uwalniane z jajnika. Zjawisko to  
nazywamy cyklem miesiączkowym. Kiedy pojawiają się menstruacje,  
oznacza to, że jesteś dojrzała płciowo.  
 
Rozpoczęcie miesiączkowania  
 
Nie wiadomo dokładnie, dlaczego młoda kobieta zaczyna  
miesiączkować. Wiadomo natomiast, że jest to rezultat wpływu na  
organizm wielu hormonów i substancji chemicznych w mózgu,  
nadnerczach, jajnikach, a może i tarczycy. Momentu pierwszej  
menstruacji nie sposób dokładnie przewidzieć, chociaż niewątpliwie  
kobiety z tej samej rodziny zaczynają miesiączkować w podobnym  
wieku. Jeżeli Twoja matka miesiączkowała wcześnie, prawdopodobnie  
i Ty tego doświadczysz. Dzisiejsze dziewczyny dostają periodu  
wcześniej niż ich prababki. Od początku XX wieku istniała stała  
tendencja do coraz wcześniejszego pokwitania. Przez ostatnie  
dwadzieścia lat uległa ona zahamowaniu i większość dziewczyn ma  
okres w wieku około 11 lat. Przypuszczalnie ta granica już się nie  
przesunie. Nadal sprawdza się jednak zasada, że im wcześniej  
zaczynasz miesiączkować, tym później nastąpi u Ciebie  
przekwitanie.  
 
Cykl miesiączkowy 
Cykl miesiączkowy obejmuje średnio około 29-30  
dni. U wielu dziewcząt trwa dokładnie 28 dni (miesiąc księżycowy),  
tyle samo dziewczyn ma cykle dłuższe i krótsze, a długość od 26 do  

33 dni uważa się za normalną. W pierwszej fazie cyklu w jednym z  
jajników dojrzewa jajeczko, które produkuje głównie estrogeny.  
Podstawowym skutkiem wydzielania estrogenów jest rozpulchnienie  
wewnętrznej wyściółki macicy. Około czternastego dnia cyklu (za  
pierwszy dzień cyklu uznaje się pierwszy dzień miesiączki)  
znajdujący się w jajniku pęcherzyk zawierający jajeczko pęka i  
uwolnione jajeczko wpada do jamy brzusznej. Jest to jajeczkowanie,  
czyli owulacja. Prawie natychmiast zostaje wciągnięte przez  
lejkowate wejście do jajowodu. Najczęściej owulacja przebiega raz  
w jednym, raz w drugim jajniku.  
Wnętrze jajowodu pokryte jest mikroskopijnymi włoskami, które  
przesuwają jajeczko coraz bliżej macicy. Jego podróż trwa około  
trzech dni. Jeżeli w tym czasie jajeczko nie zostanie zapłodnione  
przez plemnik, ginie.  
Kiedy już pęcherzyk pęknie i wypuści dojrzałe jajeczko, coraz  
obficiej zaczyna wydzielać się progesteron, a estrogeny  
produkowane są w coraz mniejszej ilości. Najpierw wyściółka macicy  
robi się jeszcze grubsza, na wypadek gdyby miała przyjąć  
zapłodnione jajeczko. Potem progesteron powoduje, że nabrzmiewają  
trochę piersi, a kanaliki mleczne i gruczoły piersiowe  
przygotowują się do ewentualnego rozpoczęcia laktacji, czyli  
wytwarzania mleka dla przyszłego dziecka. Stąd powstaje uczucie,  
że piersi robią się ciężkie i obolałe, a brodawki czułe na każde  
dotknięcie. Progesteron wpływa także na cerę i to za jego sprawą  
robią się pryszcze. U wielu dziewcząt i kobiet w tygodniu  
poprzedzającym następną miesiączkę pojawiają się jeden czy dwa  
widzialne zwiastuny końca cyklu. W tym samym czasie Wydzielanie  
progesteronu wpływa na wygląd śluzu wydzielanego przez szyjkę  
macicy. Przed jajeczkowaniem jest on przezroczysty, dość rzadki i  
ciągliwy. Pod wpływem progesteronu staje się matowy, bardzo gęsty,  
lepki i nierozciągliwy. Ma inny zapach niż śluz sprzed owulacji.  
Wszystkie te zmiany w wydzielinie z pochwy są całkowicie normalne.  
Nie jest natomiast normalne, jeżeli z pochwy nie wydobywa się  
żadna wydzielina.  
O ile zapłodnienie i poczęcie dziecka nie nastąpią do około  
dwudziestego piątego dnia cyklu, jajniki przestają produkować  
obydwa rodzaje żeńskich hormonów. Ta cisza hormonalna powoduje, że  
wyściółka macicy złuszcza się, krwawi i oczyszcza co objawia się  
jako miesiączka.  
 
Miesiączki okresu pokwitania 
Podczas pierwszych miesiączek wydzielina z pochwy wcale nie jest  
jasnoczerwona, jak można by się spodziewać, lecz brązowa i jest  
jej niewiele. Periody początkowe bardzo rzadko bywają regularne:  
niewiele dziewczyn ma okres co trzydzieści dni miesiąc w miesiąc.  
Zdarza się na przykład, że przerwa między jedną a drugą  
menstruacją trwa dwa, trzy, a nawet sześć miesięcy. Większość  
dziewczyn na uregulowanie miesiączek musi poczekać około 18  
miesięcy. Początkową nieregularnością nie musisz się przejmować.  
Nie martw się, jeśli raz wypływa więcej, a raz mniej krwi. To też  

jest zupełnie normalne. Niektóre dziewczyny nigdy nie miesiączkują  
regularnie. Przez całe życie mają okres co trzy, pięć lub sześć  
tygodni.  
 
Reakcje na miesiączkę  
Pierwsza menstruacja to znak nadejścia nowego etapu w Twoim życiu.  
Fizycznie jesteś kobietą, płodną i mogącą mieć własne dzieci,  
możesz więc uznać ten czas za rodzaj święta. Powinnaś być dumna ze  
swego ciała. Za każdym razem okres podkreśla Twoją kobiecość i  
indywidualność. Możesz dzięki niemu czuć się coraz bardziej  
dorosła, niezależna i pewna siebie. Szkoda, że jest tyle  
dziewcząt, które gdy pojawia się period, czują się nieswojo,  
wstydzą się lub martwią. Miesiączki to przecież proces stały,  
wiadomy i nierozerwalnie związany z życiem każdej kobiety.  
Powinnaś je lubić, bo są dowodem na to, jak sprawnie funkcjonuje  
Twój organizm. Nie traktuj ich jak kuli u nogi, nawet jeśli w  
Twoim przypadku okres łączy się z niepokojem, bólem, wrażeniem  
otyłości i ospałości. Ze wszystkimi tymi objawami w prosty sposób  
można sobie radzić. Period powinien stać się uciążliwy zaledwie w  
tym samym stopniu, co jedzenie i spanie.  
Wiele dziewczyn z mieszanymi uczuciami odnosi się do miesiączek,  
co w dużej mierze jest pozostałością po dziewiętnastowiecznym  
podejściu do fizjologii człowieka. Miesiączkująca kobieta uznawana  
była za nieczystą, a ponieważ w niektórych krajach sądzono, że  
kobiece przypadłości są związane z zaburzeniami psychiki, fakt  
menstruacji starano się ukrywać za wszelką cenę. Kobiety izolowały  
się w tym czasie od całego świata. Oczywiście takie podejście jest  
błędne i niesprawiedliwe, zwłaszcza że przecież żadna dziewczyna  
nie zatrzyma procesu dorastania i cyklu hormonalnego  
przebiegającego w jej ciele. Jeżeli period krępuje Cię, a nie  
zamierzasz rozmawiać o nim Z rodzicami, pogadaj z najlepszą  
przyjaciółką. Dowiedz się, czy też ma już okres, a jeżeli tak, to  
czy ją on denerwuje, czy jej się podoba, a może przyjaciółka czuje  
dokładnie to samo, co Ty. Czasem pewniejsze siebie dziewczyny  
pytają wszystkich koleżanek w klasie o miesiączkę i wymieniają  
uwagi na ten temat. To też dobry sposób. Przyjaciółki bardzo Ci  
pomogą w przezwyciężeniu niepotrzebnego skrępowania poprzez  
rzeczowe podejście do całej sprawy i własną otwartość. Unikaj  
osób, które tendencyjnie wszystko wulgaryzują, bo słuchanie ich  
może Ci tylko zaszkodzić. Natomiast szczere rozmowy z  
dziewczynami, które darzysz zaufaniem pozwolą Ci przyjąć  
menstruację jako coś zupełnie normalnego i tylko trochę  
uciążliwego.  
 
Higiena podczas miesiączki 
 
Odpowiednia higiena osobista podczas periodu pomaga poczuć się  
pewnie i nie wyglądać gorzej niż na co dzień. Powinnaś jak  
najczęściej myć się pod prysznicem, najlepiej rano i wieczorem.  
Przy myciu uważaj, żeby mydło nie dostało się do pochwy, bo po  

pierwsze - może piec, a po drugie - sprzyja zakażeniom. Podmywaj  
się od przodu do tyłu i nigdy nie płucz pochwy wodą. Pochwa to  
samooczyszczający się narząd, któremu nie są potrzebne ani mycie  
prysznicem, ani środki bakteriobójcze.  
 
Podpaski czy tampony?  
Większość młodych dziewczyn używa podczas okresu podpasek -  
najczęściej za radą mam i dlatego, że są łatwiejsze w użyciu. Ale  
nie ma powodu, dla którego nie mogłabyś stosować tamponu, skoro  
tego chcesz.  
W sprzedaży są dwie odmiany tamponów: z aplikatorami lub bez.  
Dopóki nie nabierzesz wprawy w zakładaniu tamponów, stosuj te z  
aplikatorem.   Chyba nigdy nie zapomnę jak pierwszy raz założyłam  
sobie tampon. Miałam wtedy około 18 lat, czyli zdecydowałam się na  
to później niż wiele dzisiejszych dziewczyn. Razem z przyjaciółką  
z uniwersytetu postanowiłyśmy spróbować, jak to się robi.  
Kupiłyśmy więc jedną paczkę na spółkę, weszłyśmy do sąsiednich  
kabin, żeby móc wołać do siebie i opowiadać, jak nam idzie. Cały  
czas żartowałyśmy i śmiałyśmy się jak wariatki, plątały nam się  
sznureczki, a kiedy nie wiadomo było, co dalej, jedna przychodziła  
drugiej z pomocą. Po tej próbie żadna z nas nie wróciła już do  
podpasek.  
Pamiętaj tylko, że nie wolno trzymać jednego tamponu w pochwie  
dłużej niż sześć godzin. Nawet jeżeli nie krwawisz obficie,  
zmieniaj tampony regularnie, aby uniknąć infekcji. Nie zapomnij  
wyjąć zużytego tamponu zanim włożysz nowy, a gdyby się zdarzyło,  
że sznurek się urwie, a tampon zostanie w środku, idź natychmiast  
do ginekologa, niech go wyjmie. Z używaniem tamponów związana jest  
bardzo rzadka choroba, zwana zespołem wstrząsu toksycznego (ZWT).  
Mało prawdopodobne, żeby Ci się przytrafiła, ale na wszelki  
wypadek o niej wspominam.  
 
Trudne miesiączki  
 
Wiele dziewcząt odczuwa fizyczne dolegliwości związane z  
menstruacją; ich przyczyny były badane, ustalono też metody  
zapobiegawcze. Dwa najczęstsze objawy to bolesne miesiączkowanie i  
napięcie przedmiesiączkowe. Inny kłopot, jaki napotykają młode  
dziewczyny, to niewystąpienie periodu.  
 
Bolesne miesiączkowanie  
Ból przy miesiączce spowodowany jest skurczami macicy, które  
bywają łagodne, ale mogą też być bardzo silne i nieprzyjemne.  
Dawniej uważano to za stan nerwicowy, dziś jednak wiemy, że  
wszystko zależy od naszych hormonów, a nie od psychiki. Organizm  
dziewczyny, u której występują bolesne miesiączki albo wydziela za  
duże ilości hormonu prostaglandyny, albo jej macica jest  
wrażliwsza na ten hormon niż normalnie.  
Prostaglandyna to hormon, który wywołuje także skurcze macicy  
podczas porodu i inicjuje akcję porodową. Dzięki niemu macica  

zaczyna się rytmicznie kurczyć - na tyle silnie, aby wypchnąć  
dziecko na zewnątrz. Dziewczyny (i kobiety) cierpiące z powodu  
bolesnego miesiączkowania powinny być traktowane serio, ponieważ  
przeżywają coś w rodzaju miniporodu.  
Na rynku większości krajów Europy i USA znajdują się leki  
zawierające antyprostaglandyny, które likwidują przyczynę  
bolesnego miesiączkowania w 80 procentach. Wielu lekarzy jest  
przeciwnych ich stosowaniu w każdym przypadku. Jeżeli cierpisz z  
powodu bolesnego miesiączkowania i nie przepisano Ci leku z  
antyprostaglandynami, idź do swojego lekarza domowego i zapytaj,  
czy nie przepisałby Ci któregoś z tej grupy leków. Jeżeli odmówi,  
idź do poradni rodzinnej lub młodzieżowej. Jeżeli i tamtejszy  
doktor będzie się wahał, poproś o skierowanie do ginekologa.  
Udowodniono, że stosowanie antyprostaglandyn pomaga zlikwidować  
bóle miesiączkowe u wielu dziewcząt. Dzięki lekom z tej grupy  
dziewczyna odczuwa ból krócej, nie musi tak długo leżeć w łóżku,  
nie przerywa pracy i nauki, uwolniona od niezawinionego  
zmniejszenia swej aktywności.  
 
Zespół napięcia przedmiesiączkowego  
Napięcie przedmiesiączkowe nie ma nic wspólnego z bolesnością  
miesiączkowania. U niektórych dziewcząt napięcie to oznacza o  
wiele więcej niż drażliwość, smutek i skłonność do łez. Istnieje  
grupa objawów, które u każdej dziewczyny mogą być nieco inne.  
Wiele dziewcząt jednak skarży się na regularne występowanie  
"kompletu" dolegliwości takich, jak:  
- Ból głowy  
- Bóle stawów  
- Uaktywnienie się alergii  
- Kłopoty z koncentracją  
- Nerwowość i łatwe popadanie w złość  
- Poczucie, że cały świat jest przeciwko nim  
- Ociężałość, niezdarność, przytrafianie się różnych wypadków  
- Trudności z pozbieraniem myśli i znalezieniem właściwych słów  
- Depresja  
- Wzrost wagi  
- Bezsenność  
Przyczyny powyższych objawów są bardzo złożone, zależne od  
działania kilku różnych narządów i hormonów. Prawie na pewno  
wydzielany jest wówczas w większej ilości hormon odpowiedzialny za  
zatrzymywanie wody w organizmie, dlatego czasami pomocne okazują  
się diuretyki, leki odwadniające, zmuszające organizm do wydalania  
nadmiaru wody. U mniej więcej 50 procent dziewcząt, które wpadają  
w tym okresie w depresję, badania wykazują nieznaczny niedobór  
witaminy B6. Kontrolowane uzupełnienie jej niedoboru pomaga w  
połowie przypadków depresji przedmiesiączkowej. Nigdy jednak nie  
stosuj takiej kuracji na własną rękę, gdyż przedawkowanie witaminy  
B6 może mieć bardzo poważne konsekwencje. Niemal na pewno zespół  
napięcia przedmiesiączkowego wiąże się z zachwianiem równowagi  
hormonów pochodzących z mózgu, które regulują wydzielanie  

estrogenów i progesteronu, a dziewczyny cierpią z powodu braku  
progesteronu. U tych dziewczyn świetne efekty daje terapia  
polegająca na uzupełnieniu progesteronu w postaci zastrzyków lub  
wszczepu.  
 
Niewystąpienie miesiączki  
Całkowity brak periodu prawie zawsze wiąże się z zaburzeniami  
przemiany materii lub z nieprawidłowościami budowy chromosomów.  
Nie jest niczym niezwykłym to, że 14-letnia dziewczyna nie ma  
jeszcze miesiączek. Dopóki nie ukończysz 17 lat, większości  
specjalistów nie przyjdzie nawet do głowy interweniować, a i  
wówczas dopiero po przeprowadzeniu gruntownych badań. Niewielu  
lekarzy zdecydowałoby się na leczenie braku miesiączkowania  
hormonami przed ukończeniem przez dziewczynę 18. roku życia, można  
natomiast wykonać testy laboratoryjne, które określą czy jej  
narządy płciowe funkcjonują prawidłowo i czy nie ma ona zaburzonej  
równowagi hormonalnej. Lekarze mogą też wtedy zidentyfikować  
ewentualne nieprawidłowości chromosomalne czy zaburzenia przemiany  
materii. Chociaż takie testy są długotrwałe i uciążliwe, można  
dzięki nim skorygować zaburzenia powodujące niewystępowanie  
miesiączek przez terapię uzupełniającą, ustalaną indywidualnie dla  
każdej dziewczyny.  
 
Gdzie szukać pomocy w razie kłopotów z miesiączkami  
Jedno jest pewne, z powodu miesiączek nie powinnaś cierpieć.  
Jeżeli masz dolegliwości związane z miesiączkami, poproś o radę  
lekarza rodzinnego, lekarza z Towarzystwa Rozwoju Rodziny lub  
życzliwego specjalistę. [patrz: Porady i pomoc]. Badania wykazały,  
że wszystkie te dolegliwości mają ściśle określone przyczyny  
fizyczne i nie powinny być leczone objawowo środkami  
uspokajającymi, uśmierzającymi ból, antydepresyjnymi ani hipnozą.  
Nigdy nie chowaj swoich kłopotów i mieszanych uczuć co do własnej  
osoby wyłącznie dla siebie. Przede wszystkim zwróć się do rodziców  
i porozmawiaj z nimi, gdy tylko dojdziesz do wniosku, że coś z  
Twoimi miesiączkami jest nie tak. Jeżeli porozumienie się z  
rodzicami sprawia Ci trudności albo nigdy nie dotykałaś przy nich  
tak delikatnej materii, poszukaj koniecznie kogoś spoza rodziny,  
kto mógłby Ci pomóc, a przede wszystkim Cię zrozumieć. Może  
znajdzie się sąsiadka, nauczycielka lub starsza od Ciebie krewna,  
z którą jesteś na tyle w bliskich stosunkach, że nie będziesz się  
krępować. Wygadaj się przed nią. O ile pozbędziesz się  
niepotrzebnych lęków, możesz liczyć na dobre rady i wsparcie.  
Jeżeli nie masz nikogo takiego w kręgu rodziny i przyjaciół, idź  
do znajomego doktora i opowiedz mu szczerze o trapiących Cię  
kłopotach.  
 
 
3 zdrowie 
 
 

Miałam kiedyś okazję spotkać Mary Rand, złotą medalistkę  
olimpijską w pięcioboju. Wracała właśnie z treningu squasha i  
wydawała się najładniejszą dziewczyną, jaką kiedykolwiek  
widziałam. Nie była umalowana, po włosach spływał jej pot, ale  
miała gładziutką cerę, żywe spojrzenie, radosną minę i przepiękny  
uśmiech. Wtedy właśnie uświadomiłam sobie, że sprawność i zdrowie  
wyglądają bardzo ładnie.  
Według mnie, jednym z najlepszych sposobów na wzmocnienie wiary w  
siebie i nabranie nowych chęci do życia jest zdobycie i utrzymanie  
sprawności fizycznej. Jeżeli stanie się tak w Twoim przypadku, nie  
tylko będziesz dobrze się czuć, lecz również osiągniesz prawidłową  
wagę, zawsze już odpowiednią do wzrostu i budowy ciała. A wtedy  
pojawi się szansa na zachowanie takiej figury, jaką chciałabyś  
mieć.  
 
Prawidłowe odżywianie  
 
To, co jemy, w znacznej mierze oddziałuje na nasze zdrowie i  
samopoczucie nie tylko obecne, lecz również przyszłe. Aby czuć się  
i wyglądać dobrze, musimy odżywiać się odpowiednim pokarmem. Wiele  
nastolatek nie ma jednak wpływu na to, co zjada. Muszą się  
dostosować do jadłospisu całej rodziny, a nierzadko także do tego,  
co oferuje szkolna stołówka. Zgodnie z prawem, obiady w szkole  
powinny zawierać wszystkie właściwe składniki odżywcze, ale jeżeli  
w Twojej szkole jest tylko barek, w którym sama wybierasz sobie  
jedzenie, może się okazać, że Twoje posiłki nie są tak zdrowe, jak  
być powinny. Nastolatki, którym pozostawia się dowolność przy  
doborze posiłków, mają często tendencję do zamawiania szybkich  
dań, jak ryby z frytkami, hot dogi, hamburgery, smażone kurczaki  
albo biorą przekąski, jak batoniki czekoladowe, prażona kukurydza,  
słone paluszki, herbatniki lub chipsy. Takie jedzenie najczęściej  
zawiera bardzo mało błonnika, pozbawione jest minerałów i witamin,  
które giną poddawane długotrwałemu ogrzewaniu. Ma na ogół mnóstwo  
tłuszczu, którym przesiąka podczas smażenia albo jest bardzo mocno  
słodzone, czyli bardzo wysoko kaloryczne. Chociaż dieta składająca  
się wyłącznie z tego typu potraw jest wyjątkowo niekorzystna, przy  
zróżnicowanym, racjonalnym sposobie odżywiania się we wszystkich  
tych potrawach można odnaleźć wartościowe składniki pokarmowe.  
Hamburger, na przykład, zawiera dużo białka, żelaza, trochę  
witamin i minerałów. Dlatego nic nie szkodzi, jeśli od czasu do  
czasu skusisz się na taki posiłek albo zjesz trochę słodyczy.  
Najważniejsze, aby jak najwcześniej wyrobić w sobie prawidłowe  
nawyki żywieniowe i dowiedzieć się, które pokarmy służą zdrowiu, a  
które szkodzą. Naucz się też wybierać wszystko, co pomoże Ci  
zachować jak najlepszą figurę. Jeśli zaczniesz odżywiać się źle,  
coraz częściej będziesz chorować. Stosując zdrową dietę, zachowasz  
zdrowe włosy, paznokcie i zęby.  
 
Bądź odpowiedzialna za swoją dietę  
Jeżeli chciałabyś odżywiać się prawidłowo, przygotuj się na  

wyjście z własną inicjatywą i dobrowolne podjęcie określonych  
obowiązków. Przyjmując odpowiedzialność za to, co jesz oddasz  
wielką przysługę rodzicom. Z pewnością będą zadowoleni, jeśli:  
- Będziesz chciała dowiedzieć się jak najwięcej o racjonalnym  
planowaniu posiłków i o gotowaniu  
- Będziesz robić zakupy dla całej rodziny.  
Angażując się w sprawy diety, mogłabyś też nauczyć się zarządzania  
i oszczędnego gospodarowania powierzonymi Ci pieniędzmi.  
Istnieją potrawy lepsze i gorsze. Jedne przekąski mogą być  
niezdrowe lub tuczące, inne zawierają niezbędne składniki  
odżywcze, które warto uzupełniać jak najczęściej. Są też takie, po  
które można sięgać od czasu do czasu przy zachowaniu  
zróżnicowanej, racjonalnej diety.  
Warto przyzwyczaić się do czytania opisu na opakowaniu każdego  
produktu. Dowiesz się z niego, co zjadasz; dane o zawartości  
kalorycznej produktu przydają się, zwłaszcza osobom kontrolującym  
swoją wagę. Poza składnikami odżywczymi do produktów dodawane są  
sztuczne barwniki, konserwanty i aromaty, oznaczane symbolami  
zaczynającymi się od litery E.  
 
Jaki jest nasz pokarm  
Niezbędnymi składnikami naszego pokarmu są białka, węglowodany,  
tłuszcze, błonnik, minerały i witaminy. Racjonalna dieta powinna  
zawierać co najmniej zalecane dawki każdego z nich. Przez dłuższy  
czas obywając się bez którejś z tych substancji, zaczęlibyśmy mieć  
kłopoty ze zdrowiem: zaburzenia metabolizmu, a w przypadku  
niedoboru witamin czy minerałów - ciężkie choroby.  
 
Białka  
Białka potrzebne są organizmowi do budowania i rekonstrukcji  
tkanek. Białko to podstawowy materiał budulcowy naszego ciała. Z  
niego w większości składają się mięśnie, skóra, krew i nerwy,  
dlatego istnieje stałe zapotrzebowanie na ten budulec. W związku z  
tym powinno się jeść dziennie około 50-70 gramów białka. Dobrymi  
jego źródłami są: mięso, ryby, drób, jaja, orzechy, fasola i ser.  
 
Węglowodany  
Węglowodany w postaci nie oczyszczonego ryżu, kasz, ciemnego  
chleba, nasion roślin strączkowych, świeżych owoców i warzyw (w  
tym ziemniaków i bananów w przeszłości "oskarżanych" o nadmierną  
kaloryczność) powinny stanowić około połowy Twojej diety. Celuloza  
i pektyny zawarte we wszystkich włóknistych jarzynach i owocach  
same nie mogą być trawione, ale pełnią bardzo ważną rolę w  
procesie trawienia (patrz: Błonnik, poniżej). Węglowodany  
rafinowane powinno się jeść wyłącznie w niedużych ilościach.  
Ciasta, dżemy, czekolada, cukierki i herbatniki powinny stanowić  
niewielką część racjonalnej diety. Organizm zużywa cukier ze  
wszystkich źródeł energii (czy będą to ciastka, czy owoce i  
mleko), a poziom cukru we krwi może być inny u każdej osoby, a  
ponadto zmieniać się z godziny na godzinę. Jeżeli zaczniesz jeść  

za dużo cukru jak na potrzeby Twojego organizmu, ciało będzie  
gromadzić zapasy w postaci tłuszczu. Postaraj się więc włączyć do  
diety cukier z najrozmaitszych źródeł i unikaj jego nadmiaru.  
 
Tłuszcze  
Występują w dwóch postaciach: stałej, jak masło, i  
ciekłej, jak olej. W tłuszczu rozpuszczają się witaminy A i D, a  
więc przyjmujemy te witaminy razem z tłuszczem zawartym w  
pożywieniu. Uważa się, że jedzenie sporej ilości nasyconych kwasów  
tłuszczowych wiąże się z ryzykiem rozwoju choroby serca, dlatego  
powinno się ograniczyć spożycie nasyconych tłuszczów. Tak czy  
inaczej, racjonalne odżywianie oznacza używanie tłuszczu  
roślinnego zamiast zwierzęcego i to w niewielkiej ilości. W diecie  
powinny znaleźć się mniej więcej dwie łyżki stołowe oleju  
dziennie, najlepiej kiedy jest to olej sałatkowy, to znaczy  
orzechowy, sezamowy lub słonecznikowy. Aby osiągnąć właściwy  
poziom spożycia tłuszczu, włącz do diety orzechy, awokado albo  
majonez.  
 
Błonnik  
O znaczeniu błonnika w naszej diecie prowadzono w  
ostatnich latach długie dyskusje. Obecnie wiadomo, że błonnik  
zapewnia prawidłowe funkcjonowanie układu pokarmowego, powoduje,  
że ruchy perystaltyczne jelit stają się płynne i regularne,  
wchłania wodę, a więc uważa się, że jest w stanie złagodzić  
uczucie głodu, a ponadto zabezpiecza nas przed pewnymi chorobami,  
jak niektóre nowotwory, choroby układu pokarmowego czy choroba  
wieńcowa. Podstawowymi źródłami błonnika są wszelkie pokarmy  
pochodzenia roślinnego, zwłaszcza produkty zbożowe z pełnego  
przemiału, mąka, bulwy takie, jak ziemniaki, nasiona roślin  
strączkowych, orzechy i owoce.  
 
Minerały  
Dwa najważniejsze minerały, które powinny znaleźć się w  
naszym pożywieniu, to wapń i żelazo. Wapń jest niezbędnym budulcem  
kości i zębów, a żelazo stanowi bardzo ważny składnik krwi,  
częściowo tracony podczas menstruacji. Ponieważ w okresie  
dojrzewania człowiek rośnie, zwiększa się ilość krwi w organizmie  
i istnieje zwiększone zapotrzebowanie na żelazo. Wapń znajduje się  
przede wszystkim w mleku i jego przetworach, jarzynach i ziarnach  
zbóż, a żelazo w mięsie, "owocach morza", podrobach, jajach i  
rzeżusze.  
Inne ważne minerały, jak sód, potas, magnez, fosfor, glin i cynk,  
a także jod i fluor, potrzebne organizmowi w niewielkiej dawce,  
znajdują się zwłaszcza w jarzynach, ziarnach zbóż i owocach.  
 
Witaminy  
Potrzebne są do regulacji rozmaitych procesów  
zachodzących w organizmie. Witamina A poprawia wzrok i utrzymuje  
tkanki ciała, a jej źródła to jarzyny żółte i o ciemnozielonych  

liściach oraz tłuszcze. Witamina C potrzebna jest między innymi  
przy procesach związanych z gojeniem, a także do przyswajania  
żelaza przez organizm. W przeciwieństwie do wielu innych  
substancji, nie może być magazynowana w ciele, dlatego powinna być  
stale obecna w naszym pożywieniu. Dobre źródła tej witaminy to  
owoce cytrusowe i jarzyny o ciemnozielonych liściach. Witamina B12  
znajduje się między innymi w mięsie, a witaminy A i D w  
tłuszczach.  
 
Przejście na zdrową dietę  
Oto kilka rad dla osób chcących przejść na racjonalną dietę. Nie  
są trudne do zastosowania i powinnaś przyjąć je za podstawę swoich  
nawyków żywieniowych w dorosłym życiu:  
- Staraj się ograniczyć jedzenie słodyczy - ciastek, herbatników,  
cukierków, czekoladek i słodkich napojów. Sięgaj po nie rzadko.  
Jeżeli przyzwyczaiłaś się do przekąsek pomiędzy posiłkami, zamień  
je na owoce, orzechy, rodzynki i ser żółty.  
- Jedz mniej potraw tłustych i smażonych, zwłaszcza jeśli do tej  
pory były stałą częścią Twojej diety. Zamiast jajka sadzonego  
zjedz jajko w koszulce, ugotowane na twardo lub na miękko. Zamiast  
smażyć mięso, piecz je na ruszcie. O wiele lepsze od frytek są  
pieczone ziemniaki.  
- Staraj się rezygnować z jak największej ilości przetworów,  
zastępuj je świeżymi produktami. Rób sobie własne kanapki z  
ciemnego pieczywa zamiast kupować gotowe, z białej bułki.  
- Staraj się jeść dwie, a nawet trzy porcje owoców dziennie, na  
zmianę z lekko obgotowanymi jarzynami. Najlepszym sposobem  
przyrządzania warzyw jest duszenie - tracą wówczas najmniej smaku  
i wartości. Kiedy tylko możesz, jedz surowe jarzyny.  
- Zmniejsz ilość spożywanego białego pieczywa i staraj się włączać  
do diety jak najwięcej ciemnych produktów zbożowych, zawierających  
sporo witamin i błonnika. W sklepach można dostać najrozmaitsze  
produkty z ciemnej mąki. Ciemny ryż jest o wiele smaczniejszy od  
kleistego białego ryżu.  
- Pij mleko odtłuszczone zamiast pełnotłustego. Wszystkie  
najważniejsze substancje zostają w mleku po odciągnięciu tłuszczu.  
- Kiedy tylko możesz, dodawaj do diety groch, fasolę i soję.  
Stanowią znakomite i tanie źródło białka, a także błonnika.  
Jadłospis na cały dzień  
Jedz codziennie:  
Chude mięso, drób, ryby, jaja, nasiona rośliń strączkowych (groch,  
fasola, soja). Chleb, płatki, kasze, makaron, ryż. Owoce (jabłka,  
gruszki, śliwki, pomarańcze, banany, morele, brzoskwinie itd.) i  
jarzyny (marchew, kapusta, ziemniaki - ale nie frytki, bób,  
pomidory itd.)  
Jedz z umiarkowaniem: 
Nabiał (mleko, ser jogurt). Orzechy (w tym orzeszki ziemne),  
masło, margaryna; dżem, przetwory  
Jedz rzadko: 
Ciasta, ciasteczka, herbatniki, napoje gazowane, chipsy, frytki,  

prażoną kukurydzę  
 
Zachowanie figury  
 
Wiele nastolatek przechodzi fazę wielkich obaw o swoją wagę.  
Najczęściej czują, że są za grube, inne cierpią z powodu  
nagromadzenia tłuszczu w konkretnych miejscach ciała. Zwykle uważa  
się, że dziewczyna zaczyna mieć nadwagę, jeżeli waży o 10% więcej  
niż wskazywałyby wzorcowe wyliczenia, natomiast jeżeli jest  
cięższa o 20%, można mówić o otyłości. Zgodnie z takimi  
kryteriami, za osoby z nadwagą trzeba by uznać połowę osób, które  
przekroczyły 20 rok życia - rzeczywiście, wiele z nich naprawdę  
boryka się z tym problemem. Dawniej panowało przekonanie, że  
tłuszcz u dziecka jest oznaką zdrowia, a nadwaga sama zniknie w  
okresie dojrzewania. Dzisiaj uważa się, że każdy nadmiar tłuszczu  
stanowi problem, bez względu na to, kiedy się zacznie pojawiać.  
Skontrolowanie czy naprawdę masz się o co martwić, nie zawsze jest  
takie proste. Nie wystarczy się zważyć i zmierzyć. Musisz  
przyjrzeć się sobie dokładnie i określić czy jesteś delikatnie,  
średnio, czy mocno zbudowana. Przy mocnej budowie, przy dużym  
szkielecie, będziesz potrzebowała więcej ciała, które by go okryło  
i w związku z tym powinnaś ważyć stosunkowo więcej. Trzeba też  
wziąć pod uwagę, w jakim okresie się znajdujesz, ponieważ waga  
może ulegać pewnym wahaniom. Po pierwsze - ciągle rośniesz, po  
drugie - podczas menstruacji możesz być cięższa. Nie wystarczy  
więc zważyć się, przede wszystkim trzeba się sobie dobrze  
przyjrzeć. Jeżeli poważnie myślisz o odchudzaniu się, umieść na  
łazienkowym lustrze takie równanie:  
 
Odkładany tłuszcz = jedzenie - spalona energia  
 
Kiedy, z jakiegokolwiek powodu, ilość energii zawartej w pokarmach  
przewyższa ilość energii spalanej poprzez ruch czy procesy  
życiowe, organizm zaczyna gromadzić jej nadmiar w postaci  
tłuszczu. Jeśli organizm zużywa więcej energii niż pobiera z  
pożywienia, zgromadzony tłuszcz staje się źródłem brakującej  
energii i jest likwidowany, a ciężar ciała maleje. Jeżeli  
rzeczywiście zależy Ci na schudnięciu i utrzymaniu idealnej wagi,  
powinnaś skupić się na prawej stronie naszego równania. Żadne  
ograniczenia na krótką metę niczego nie dają, a rozwiązanie  
problemu nadwagi jest brutalnie proste. Możesz osiągnąć  
zmniejszenie się lewej strony równania tylko wtedy, gdy zaczniesz  
albo mniej jeść, albo więcej się ruszać, a najlepiej obie rzeczy  
jednocześnie.  
Aż nazbyt często rozważa się skuteczność różnych diet, ale według  
mnie istotne znaczenie przy odchudzaniu ma zwiększenie ilości  
spalanej energii i to przede wszystkim powinnaś postawić sobie za  
cel. Jednak istnieją czynniki zakłócające równowagę między obiema  
stronami równania. Jednym z nich jest szybkość przemiany materii w  
Twoim organizmie - miara ilości tej energii pobieranej z pokarmu,  

którą ciało zużywa na zasilanie wszystkich czynności niezbędnych  
do życia, jak oddychanie, trawienie i poruszanie się. Jest to  
najczęściej stała wielkość, obejmująca około dwóch trzecich  
energii spalanej przez organizm w ogóle. Jeżeli natura obdarzyła  
Cię wolną przemianą materii, to jedząc i ćwicząc tyle samo, co  
Twoja koleżanka o szybszej przemianie materii, utyjesz, a ona nie.  
Wielu ludziom bardzo trudno to zrozumieć i zaakceptować.  
Jednakże są rzeczy, z którymi można sobie poradzić. Na pewno nie  
powinno się jeść obfitego posiłku wieczorem, kiedy wiadomo, że  
organizm nie zdąży spalić pobranej energii. Najlepiej jeść tuż  
przed okresami wzmożonej aktywności. Najlepszą zasadą jest  
jedzenie obfitego śniadania, umiarkowanego obiadu i lekkiej  
kolacji. Wiele dziewczyn, które chcą szybciej schudnąć, decyduje  
się na mniejsze posiłki. Warto jednak pomyśleć o zwielokrotnieniu  
ćwiczeń fizycznych, ponieważ ruch wpływa na bilans energetyczny  
dokładnie tak samo, jak ograniczenie jedzenia, a na dłuższą metę  
daje o wiele lepsze efekty.  
 
Odchudzanie przez ruch  
Niedawno udowodniono, że ćwiczenia fizyczne wpływają na wyrównanie  
bilansu energetycznego nie tylko poprzez zwiększenie ilości  
spalanej energii, lecz także - uprawiane regularnie -  
przyspieszenie tempa naszej przemiany materii. Jeżeli przez ponad  
miesiąc będziesz ćwiczyła 4 razy w tygodniu po 30 minut lub  
dłużej, wszystkie rozleniwione mięśnie staną się sprawne i  
szczupłe. Całkowicie sprawny, aktywny mięsień przetwarza energię  
około dwa razy szybciej. Cały organizm przystosowuje się do  
zdwojonego wysiłku, serce, płuca i mięśnie pracują aktywniej, a  
więc organizm spala więcej energii nawet w te dni, kiedy  
odpoczywasz. Dlatego właśnie ruch jest najbardziej skuteczną formą  
odchudzania. Jednak o tym, że okazał się jedynym sposobem  
sprawowania stałej kontroli nad naszą wagą, wiemy od niedawna.  
Niewiele odchudzających się osób wydaje się to zagadnienie  
rozumieć i mało kto korzysta z tej wiedzy.  
 
Niedowaga  
Bardzo trudno poradzić coś osobom z wyraźną niedowagą. Większość  
chudych dziewczyn ma bardzo dobrą przemianę materii, a  
spowolnienie jej jest prawie niemożliwe. Jeżeli jednak bardzo się  
postarasz, być może uda Ci się przytyć. Powinnaś jeść kilka  
obfitych posiłków dziennie, pamiętać o jedzeniu produktów  
tuczących, nie opuszczać żadnego posiłku. Szczupłość już od dawna  
jest bardzo modna, ale trzeba pamiętać, że poważna niedowaga może  
odbić się źle na zdrowiu. Dolna granica w tabelach wagi ciała, z  
których w Wielkiej Brytanii korzysta się dla celów  
ubezpieczeniowych, została ostatnio podniesiona, ponieważ okazało  
się, że osoby ważące o cztery kilogramy więcej niż powinny żyją  
dłużej od ważących o cztery kilogramy za mało.  
 
Nadwaga  

Wiele dziewcząt, które chciałyby się odchudzić, żywi całkowicie  
nierealistyczne oczekiwania co do tempa i rezultatów chudnięcia.  
Dość szybko załamują się i przestają odchudzać. Dlatego musisz  
dokładnie wiedzieć, na czym polega odchudzanie, jeszcze przed  
przejściem na jakąkolwiek dietę czy podjęciem wszelkich działań.  
Oczywiście spadek wagi zależy głównie od tego, bez ilu kalorii  
jesteś w stanie się obywać. Jeżeli Twoje średnie zapotrzebowanie  
wynosi 2000 kalorii dziennie, nawet dość obfita dieta zawierająca  
1500 kalorii wytworzy deficyt energii około 500 kalorii, co  
tygodniowo daje 3500, a tylu potrzeba, żeby zrzucić pół kilograma  
tłuszczu.  
Drastyczne diety nie są dobrym sposobem utrzymywania prawidłowej  
wagi na dłuższy okres. Już na początku następuje gwałtowny spadek  
nawet do 5 kilogramów w ciągu tygodnia. Jednak tłuszcz stanowi  
ledwie część tego, co ubyło. Jeżeli zredukujesz dostarczaną  
energię do 400 kalorii dziennie, prawie połowa utraconych  
kilogramów będzie spowodowana odwodnieniem. Takie ograniczanie  
jedzenia jest tak naprawdę długoterminową, powolną głodówką.  
Jedyne, co można osiągnąć tą metodą, to stopniowe wprowadzenie  
organizmu w stan hibernacji. Narządy spalające zazwyczaj energię  
będą dążyły do zatrzymania każdej kalorii jak najdłużej, byle  
tylko przeżyć. W takim stanie nie sposób się odchudzać. Może się  
okazać, że Twoje zapotrzebowanie energetyczne zaczyna obniżać się  
nawet do 500 kalorii dziennie, a wówczas nie będziesz mieć dość  
energii do normalnego funkcjonowania.  
Jeżeli chcesz schudnąć na stałe, musisz przebudować cały styl  
odżywiania. Przy wyborze diety musisz pamiętać, że przyjmujesz  
nowy system jedzenia, który będzie towarzyszyć Ci przez resztę  
życia. Weź więc pod uwagę poniższe wskazówki:  
- Czy Twoja dieta jest elastyczna? Każda dobra dieta musi być  
taka, bo mało która dziewczyna prowadzi na tyle uregulowany tryb  
życia, by mogła stosować się do sztywnego jadłospisu przez dłuższy  
czas.  
- Czy dieta nie jest za ostra? Nie licz, że przeżyjesz przyjmując  
mniej niż 1000 kalorii dziennie.  
- Czy dozwolone w diecie produkty uważasz za normalne i smaczne?  
Okropne byłoby przejście na dietę składającą się z potraw, których  
nie lubisz lub które jesz rzadko.  
- Czy dieta pozwala na małe przyjemności? Większość osób łatwiej  
przyzwyczaja się do diety dopuszczającej niekiedy przysmaki.  
- Czy dieta będzie pasowała do jadłospisu innych domowników?  
- Czy skład diety oparty jest na zasadach racjonalnego odżywiania?  
Nie powinnaś stosować diety hollywoodzkiej. Każda dieta polegająca  
na żywieniu się produktami jednego lub dwóch rodzajów jest  
niezdrowa.  
- Czy dieta jest kosztowna? Do tej kategorii zalicza się diety  
wysokobiałkowe. Fundusze nastolatki czy jej rodziny rzadko  
wystarczają na kilka najlepszych steków tygodniowo.  
 
Jaka dieta ?  

Kiedy już ustalisz, czy wolisz kontrolę kalorii, dietę o niskiej  
zawartości węglowodanów, tłuszczu i białka, czy jakąkolwiek inną,  
przeprowadź na własny użytek pewne badania. Nikt poza Tobą nie  
stwierdzi, która dieta jest dla Ciebie najwłaściwsza i która  
najlepiej pasuje do Twoich upodobań. Pamiętaj, że odniesiesz  
sukces stosując taką dietę, która zmniejszy liczbę spożywanych  
kalorii i pomoże Ci jeść mniej. Nie schudniesz jedząc wszystko, na  
co masz ochotę.  
- Jedz powoli i dokładnie żuj każdy kawałek.  
- Podczas jedzenia nie zajmuj się niczym innym, nie oglądaj  
telewizji, nie czytaj. Skup uwagę na posiłku.  
- Układaj jedzenie na mniejszych talerzach, uzyskasz wrażenie  
większej obfitości.  
- Zamiast cukru używaj słodzika, zwłaszcza do potraw gotowanych.  
- Całkowicie zrezygnuj ze smażenia. Potrawy pieczone na ruszcie są  
o wiele zdrowsze, a często też smaczniejsze.  
- Pij odtłuszczone mleko. Śmietanka w pełnotłustym mleku nikomu  
dobrze nie służy, a zawiera mnóstwo kalorii. Po odciągnięciu  
śmietanki mleko zachowuje wszystkie wartości.  
- Zapełnij lodówkę niskokalorycznymi przekąskami, na przykład  
chudym jogurtem i surowymi jarzynami.  
- Możesz pić niskokaloryczne napoje gazowane, jeśli je bardzo  
lubisz. Pamiętaj, że puszka zwykłej coli zawiera 100 zbędnych  
kalorii.  
- Zgromadź w domu zapasy niskokalorycznego jedzenia:  
niskokalorycznych zup w puszkach, niskokalorycznego majonezu i  
sosów sałatkowych, niskokalorycznego pieczywa i krakersów.  
- Wyrzuć wszystkie resztki tuczących produktów albo włóż je do  
zamrażarki. Nie zostawiaj ich w lodówce, bo prędzej czy później  
się do nich dobierzesz.  
 
Choroby odchudzania  
 
Większość dzieci ma swoje ulubione potrawy i takie, których  
nienawidzi. Zjawisko to pojawia się nawet bardzo wcześnie, a w  
zależności od reakcji rodziców zanika lub przenosi się na nawyki  
jedzeniowe w dorosłym życiu. Jeżeli masz kilkanaście lat i ciągle  
czujesz wstręt do niektórych potraw, jest wielce prawdopodobne, że  
Twoi rodzice w pewnym sensie zachęcili Cię do tego - na przykład  
przez przykładanie zbyt dużej wagi do określonego sposobu  
odżywiania się. Oczywiście nie jest to nic złego, chyba że  
zaczniesz mieć obsesję na punkcie jedzenia. Taka wybredna osoba  
jest bardzo uciążliwa dla otoczenia i niezbyt mile przyjmowana.  
Ponadto przechodząc na "kapryśną" dietę, pozbawisz się ważnych  
składników odżywczych i rozchorujesz. W drastycznych przypadkach  
mówi się nawet o "chorobach odchudzania", w których przyczyny  
łapczywego jedzenia jednych pokarmów i całkowita rezygnacja z  
innych mają o wiele głębsze korzenie.  
 
Anoreksja Nervosa  

Ta czasem nawet śmiertelna choroba powstaje prawdopodobnie na  
podłożu psychologicznym. Zdarza się ona o wiele częściej niżby się  
mogło wydawać. Około dziesięciu procent nastolatek cierpi na  
którąś z jej postaci, chociaż u wielu przybiera ona dość łagodne  
formy.  
Choroba ta niemal zawsze zaczyna się w okresie dojrzewania i  
występuje z reguły u dziewczyn, które chciałyby się odchudzić i  
być szczupłe. Zdarza się jednak, że dziewczyna podświadomie  
pragnie pokazać, że to ona jest odpowiedzialna za siebie, a nie  
jej rodzice czy opiekunowie. Jednocześnie w podświadomości takiej  
dziewczyny może tkwić chęć do pozostania dzieckiem, wskutek czego  
zaczyna walczyć z rozwojem swojego ciała, chce, żeby było chudsze  
"jak u małej dziewczynki". Prostym sposobem przejęcia kontroli nad  
własnym ciałem i odpowiedzialności za siebie samą jest dla niej  
pilnowanie tego, co je. Wszystkim wokół, a zwłaszcza troskliwym  
opiekunom może się wydawać, że to oni kontrolują ile ich córeczka  
zjada. Nie będą zdawać sobie sprawy do jakich sztuczek i wybiegów  
ucieka się taka dziewczyna, aby uwierzyli, że więcej jedzenia się  
w niej nie mieści.  
Nieprawdopodobne, ile są w stanie wytrzymać dziewczyny z obsesją.  
Bez względu na pierwotne powody popadnięcia w stan nałogowego  
niejedzenia, dziewczęta z anoreksją wyrabiają sobie dziwne pojęcie  
o rzeczywistym kształcie własnej figury. Kiedy prosi się je o  
narysowanie siebie samej, zawsze wyjdzie z tego coś w rodzaju  
baryłki. Wydaje im się, że są za grube, nawet jeśli obiektywnie  
stwierdzono 170 cm wzrostu i wagę ledwie 40 kilogramów! Ciągle  
marzą, żeby być "choć trochę szczuplejsze" i przeraża je myśl, że  
mogłyby przytyć i być grube. Ich dieta nierzadko składa się z  
samej herbaty, słodzonej sacharyną. Wiele dziewczyn z anoreksją  
zaczyna po jakimś czasie, oprócz szczupłej sylwetki, mieć problemy  
z powodu ubocznych efektów odchudzania. Zaczynają wypadać im  
włosy, miesiączki stają się coraz rzadsze a nawet zanikają,  
niepostrzeżenie całe ciało pokrywa się owłosieniem.  
Niestety żaden lekarz nie jest w stanie poradzić wówczas niczego  
innego, jak karmienie na siłę, zwłaszcza gdy dziewczynie zagraża  
śmierć (a to zdarza się u piętnastu na sto dziewczyn z anoreksją).  
Leczenie psychiatryczne też na ogół daje mizerne rezultaty.  
Jedynym sposobem zwalczenia anoreksji jest przejście głębokiej  
przemiany wewnętrznej. Dziewczyna musi odrzucić pomysł pozostania  
wiecznie dzieckiem bez biustu i bez miesiączki, odnaleźć dobre  
strony nadchodzącej dorosłości wraz ze wszystkim, co się z nią  
łączy. Jedną z najlepszych metod wyjścia z anoreksji jest poznanie  
innych osób cierpiących na tę chorobę. Istnieją już grupy  
wzajemnej pomocy, które udzielają porad, informacji i prowadzą  
zajęcia grupowe. [W Polsce: MOP-y (Warszawa) i inne; patrz: Porady  
i pomoc.]  
 
Bulimia  
Uważa się ją za odmianę anoreksji. Polega na tym, że przez kilka  
dni człowiek obywa się prawie bez pokarmów, a później opanowuje go  

taka chęć jedzenia, że nie mogąc jej zaradzić, daje się ponieść  
szaleństwu objadania się wszystkim, co znajdzie pod ręką. Często  
oznacza to bardzo szybkie pochłanianie dziwacznych mieszanek  
rzeczy surowych i gotowanych, słodkich razem ze słonymi, a  
wszystko w ogromnych ilościach. Zdarza się, że organizm nie  
wytrzymuje tak nagłego przypływu pokarmu. Bywało już, że kobiety  
umierały, ponieważ po którejś z podobnych uczt pękł im żołądek.  
Bardzo trudno wyrwać się z zaklętego kręgu głodówek i nałogowego,  
łapczywego jedzenia. Na tę przypadłość cierpi o wiele więcej osób  
niż się na ogół sądzi.  
 
Ile powinnaś ważyć  
Wzrost     Waga (kg)  
(cm)       Drobna budowa    Średnia budowa      Masywna budowa  
142        43                46                 51  
145        44,5              46,5               52  
147        45                48,                53  
150        46,5              50                 54,5  
153        51                56                 56 
155        49,5              52,5               57  
157,5      51                54,5               59  
160        52                56                 60,5  
163        54                58                 62,5  
165        56                60                 64,5  
168        57,5              61,5               66  
170        59,5              63,5               68  
173        61,5              65,5               70  
175        63                67                 72  
178        65                69                 74,5  
 
 
Odpoczynek  
 
Każdy żywy organizm czy to roślina czy zwierzę, zawsze po okresie  
wzrostu lub aktywności musi przez jakiś czas odpoczywać. Ludzie  
prawdopodobnie potrzebują więcej odpoczynku, ponieważ poziom ich  
aktywności jest o wiele wyższy i podlega wahaniom. Ciało ludzkie  
jest strukturą bardzo skomplikowaną, a nasz mózg - najbardziej  
złożony w całym świecie organicznym. Mózg ten potrafi myśleć i  
przetwarzać informacje w sposób wyłączny dla rodzaju ludzkiego.  
Człowiek w ciągu 24 godzin pewien czas musi poświęcić na  
wypoczynek. Mózg pracuje tak intensywnie, że po 16 godzinach bez  
odpoczynku we wszystkich jego komórkach wyczerpują się nośniki  
energii, umożliwiające mu sprawne funkcjonowanie. Wystarczy jednak  
około ośmiu godzin całkowitego wypoczynku, czyli snu i energia  
powraca do komórek mózgowych, zdolnych teraz do podjęcia nowej,  
całodniowej pracy. Nietrudno sobie wyobrazić, że wszystkie inne  
komórki naszego ciała przechodzą podobny proces zużywania energii  
i uzupełniania zapasów, który trwa mniej więcej dobę.  
Sen jest procesem złożonym. Kierują nim co najmniej dwa ośrodki w  

mózgu, jeden powoduje, że zasypiamy, a drugi, że się nie budzimy.  
Pierwszy ośrodek włącza się pod wpływem rozmaitych czynników, na  
przykład przyzwyczajenia, bodźców wzrokowych, to znaczy obserwacji  
tego, co dzieje się wokół nas, a także pod wpływem ogólnego  
zmęczenia, zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Przypuszcza  
się, że drugi ośrodek uaktywnia się dzięki zachodzącym w mózgu i  
całym ciele reakcjom chemicznym.  
Ciało regeneruje się po całym dniu, dopiero kiedy śpimy, ale wielu  
specjalistów od snu uważa, że właściwe przygotowanie do pracy w  
dniu następnym zapewniają mózgowi marzenia senne. Wyobraź sobie,  
że mózg działa podobnie jak komputer, do którego wprowadza się  
rozmaite dane. Zaraz po wprowadzeniu są one przetwarzane,  
segregowane, analizowane i przeprowadzane są na nich różne  
operacje. Wydaje się oczywiste, że jeżeli kanały przenoszące  
informacje zatkają się od nadmiaru danych, cały system zacznie  
pracować o wiele wolniej.  
Podczas snu wszystkie narządy ciała znajdują się w neutralnym  
stanie rozluźnienia. Serce pracuje wolniej, temperatura ciała  
spada o kilka dziesiątych stopnia, oddychanie jest znacznie  
spowolnione, a w związku z tym zmniejsza się dostęp tlenu do  
całego ciała. Kiedy śpisz, zapadasz jakby w stan częściowej  
hibernacji.  
 
Rady dla osób nie mogących zasnąć  
Wysypianie się to rzecz bardzo ważna i jeżeli nie możesz wieczorem  
usnąć, powinnaś wypróbować poniższe sposoby:  
- Uśniesz łatwiej i głębiej, jeśli będziesz bardzo zmęczona  
fizycznie, w tym celu dużo gimnastykuj się w ciągu dnia.  
- Sypialnia powinna być dobrze przewietrzona i mieć odpowiednią  
temperaturę. Najlepiej usypia się w chłodnym pokoju i ciepłym  
łóżku.  
- Wkładaj wygodną piżamę czy koszulę nocną. Nic nie może Cię  
uciskać.  
- Nie może Ci być zimno w stopy.  
- Tuż przed spaniem rób coś, przy czym się relaksujesz. Weź ciepłą  
kąpiel albo przeczytaj kilka rozdziałów dobrej książki.  
- Napij się przed snem czegoś ciepłego, ale nie może to być napój  
pobudzający, jak kawa czy herbata.  
- Wypróbuj, czy nie działa na Ciebie taki relaks:  
 1. Myśl o każdej części ciała po kolei i rozluźniaj je.  
 2. Zwolnij oddychanie, bierz głęboki oddech i wypuszczaj  
powietrze w tempie dwa razy wolniejszym od normalnego.  
3. Postaraj się skończyć z gonitwą myśli. Całkowicie przestań  
myśleć. Wyobraź sobie, że patrzysz na czarny aksamit albo skup się  
na oddychaniu. Liczenie owiec też nie jest takie głupie.  
 
Ćwiczenia  
 
Ćwiczenia fizyczne w młodym wieku wydają się mieć wyłącznie plusy  
i to dla każdej dziedziny życia. Dziewczyna aktywna wygląda  

ładniej, jej sylwetka staje się zgrabniejsza i bardziej sprężysta,  
a także szczuplejsza. Ładnie wygląda ktoś, kto jest zwinny, gibki  
i wdzięcznie się porusza, a wszystko to są rezultaty ćwiczeń  
fizycznych. Przy okazji można poznać wiele ciekawych osób, zdobyć  
nowych przyjaciół i oczywiście mieć interesujące zajęcie,  
relaksujące i odświeżające.  
Aby zachować estetyczną, sprężystą sylwetkę, powinnaś ćwiczyć  
cztery razy w tygodniu. Wszystko jedno, jaką formę ruchu  
wybierzesz, ważne jest, aby uprawianie jej sprawiało Ci  
przyjemność, a nie było rutynową, przymusową męczarnią. Można  
chodzić na kilkukilometrowe, szybkie spacery, pływać, jeździć na  
rowerze oraz uprawiać wiele innych dyscyplin sportu. Codzienne  
ćwiczenia zintensyfikują pracę całego organizmu, Twoja  
wytrzymałość i ogólna siła wzrosną. Rzadziej będziesz mieć  
zadyszkę po wysiłku, bo poprawi się wydolność serca. Ćwiczenia  
pomogą Ci także utrzymywać serce i płuca w pełnej gotowości na  
wypadek zagrożenia. Większość osób w okresie dojrzewania ma bardzo  
sprawne ciało i wstyd byłoby pozwolić mu na utratę sprawności do  
dwudziestego roku życia.  
Bardziej aktywne formy ruchu pozwalają też spalić pokaźną liczbę  
kalorii. Każdy trening powinien trwać co najmniej 20 minut,  
najlepiej jeżeli trwa ponad pół godziny i jest dość intensywny.  
Nic nie szkodzi, jeśli trochę się spocisz. Ćwicząc w ten sposób,  
uzyskasz wspaniałe rezultaty. Po pierwsze, zdobędziesz pewność, że  
ciało funkcjonuje prawidłowo, po drugie w razie potrzeby będziesz  
mogła wykorzystać zapas sił i energii we właściwy sposób. Na  
dodatek zyskasz świetne samopoczucie. Nie będziesz ospała i  
wiecznie zmęczona. Kto ćwiczy regularnie, temu wszystko wydaje się  
łatwe, w sensie psychicznym i fizycznym. Regularne ćwiczenie  
zapobiega także tyciu, ponieważ intensyfikuje metabolizm komórkowy  
i to na długo, nie tylko w czasie wykonywania ćwiczeń.  
"Zaczęłam ćwiczyć na rowerze treningowym w domu, ale było to takie  
nudne, że przesiadłam się na zwykły rower i teraz niezależnie od  
pogody jeżdżę koło domu".  
"Jeżeli ćwiczę rano, przez cały dzień czuję się świetnie. Ćwiczę  
codziennie, robię to już nałogowo".  
 
Rodzaje ćwiczeń  
Koniecznie musisz pomyśleć o tym, jaki rodzaj ćwiczeń najbardziej  
Ci odpowiada i pasuje do Twojego stylu bycia. Nie ma najmniejszego  
sensu biegać z samego rana jeżeli nienawidzisz wstawania wcześniej  
niż naprawdę musisz. Zastanów się dobrze, czy wolisz na przykład  
gry zespołowe i regularne treningi, czy chcesz robić coś zupełnie  
sama, kiedy akurat masz na to czas. Wybór należy do Ciebie.  
Najlepsze dla zdobycia ogólnej sprawności sporty czy rodzaje ruchu  
to niewątpliwie bieganie, marsze, trucht, pływanie, jazda na  
rowerze i tenis. Jeżeli nie zależy Ci na uprawianiu żadnej  
konkretnej dyscypliny sportu, wybierz którąś z powyższych form  
aktywności fizycznej. Najłatwiej do planu dnia włączyć szybki chód  
czy marsz. Nie podjeżdżaj do szkoły autobusem, możesz tę samą  

drogę albo jej część pokonać pieszo. Idź dość aktywnie, ale nie  
nerwowo, utrzymuj stałe, równe tempo. W miarę szybko poprawi się  
krążenie krwi, a serce i płuca zaczną sprawniej działać. Zakładaj  
do chodzenia wygodne buty, nawet gdyby miało to oznaczać noszenie  
drugiej pary w torbie. Bardzo popularny jest obecnie trucht, czyli  
jogging, który przynosi szybką poprawę sylwetki i funkcjonowania  
układu krążenia. Trzeba na to poświęcić codziennie trochę czasu i  
koniecznie zakładać odpowiednie buty, a może i dres. Najwięcej  
cech prawdziwego sportu ma bieganie, do którego jednak trzeba się  
przygotować, tzn. wcześniej osiągnąć określony poziom sprawności.  
Zapisz się do jakiegoś klubu sportowego, w którym trenuje się  
bieganie, gdyż samemu trudno przyswoić sobie odpowiednią technikę  
i osiągnąć dobry rezultat. Wspaniałym treningiem ogólnorozwojowym  
jest pływanie i jeżeli będziesz regularnie pływać, wypracujesz  
sobie piękną sylwetkę. Mięśnie staną się sprężyste, a ponadto  
usprawnią się oddychanie i krążenie krwi. Jeżeli masz rower,  
zacznij jeździć na nim do szkoły. To będzie bardzo dobre ćwiczenie  
dla mięśni nóg, a także dla wszystkich pozostałych. Jeżeli  
wybierzesz tenis, potraktuj go poważnie, jako sport, albo jako  
przyjemność i aktywny wypoczynek.  
Ćwiczenia rozgrzewające  
Obroty głowy  
Pochyl głowę w prawo, przenieś do tyłu, na lewo i do przodu, a  
potem w drugą stronę.  
Skłony na boki  
Pochyl się na bok w lewą stronę, opuszczaj dłoń coraz niżej  
przesuwając ją wzdłuż nogi. Wyprostuj się i powtórz w drugą  
stronę.  
Skręty tułowia  
Wyciągnij ramiona przed siebie, przenieś je na prawo, skręcając  
się w pasie, potem skręć się na lewo, cały czas trzymając dłonie  
na wysokości ramion.  
Wymachy ramion z przysiadami  
Stań w lekkim rozkroku, podnieś ręce nad głowę. Płynnym ruchem  
ugnij kolana i jednocześnie zrób wymach rękami na dół i w tył.  
Potem zrób wymach w przód i do góry i jednocześnie wyprostuj  
kolana.  
Kolano do łokcia  
Podnieś jedno kolano na wysokość klatki piersiowej, skłoń głowę i  
staraj się sięgnąć lewym łokciem do prawego kolana i na odwrót.  
 
Papierosy  
 
Młodzi ludzie bardzo często sięgają po pierwszy papieros tylko z  
powodu dręczącej ciekawości, jak to jest kiedy się pali. Chcą tego  
doświadczyć osobiście. Mogą eksperymentować w ten sposób nawet  
przez kilka ładnych lat i nie uzależnić się, co jednak nie oznacza  
reguły. Zazwyczaj człowiek przyzwyczaja się do palenia niedługo po  
pierwszej próbie, a kiedy już wpadnie w nałóg, porzucić go jest mu  
niezwykle ciężko. Palenie, tak jak inne nałogi, może zrujnować  

zdrowie.  
Palenie to nienormalne i nienaturalne przyzwyczajenie, a osoby  
palące dużo, zwłaszcza te, które wcześnie zaczęły, uzależniają się  
zarówno psychicznie, jak i fizycznie od nikotyny zawartej w  
papierosach. Istnieje aż nadto dowodów, że palenie papierosów  
prowadzi do ciężkich chorób, a nawet do przedwczesnej śmierci.  
Najcięższe, śmiertelne choroby wywoływane paleniem to rak płuc i  
choroba wieńcowa serca, ale lista nie ogranicza się wyłącznie do  
nich. Palenie papierosów może skończyć się kalectwem w postaci  
rozedmy płuc albo wrzodami w przewodzie pokarmowym. Wydawałoby  
się, że nikt przy zdrowych zmysłach nie będzie podejmował takiego  
ryzyka, a jednak w świecie są miliony nałogowych palaczy.  
Spora część młodzieży pali, bo chce wyglądać poważniej, doroślej  
albo po to, by nie odróżniać się od reszty kolegów i koleżanek.  
Dzieci palaczy szybciej sięgają po papieros niż te, u których w  
domu pali się rzadko. Niektórzy pragną naśladować podziwianą  
gwiazdę muzyki czy sportu albo bohatera filmowego, pokazujących  
się zwykle z papierosem w ustach. Jak większość nastolatków,  
możesz uważać papierosy za symbol dorosłości. Pamiętaj jednak, że  
dowodem prawdziwej dorosłości nie są symbole ani inne oznaki  
pozorne, lecz zdolność do panowania nad sobą, do podejmowania  
długoplanowych, mądrych decyzji i do odrzucania presji otoczenia,  
a więc do pozostania osobą niepalącą.  
"Dopóki nie paliłam, czułam się całkiem zagubiona. Nie byłam jedną  
z wielu, wciąż mówiono mi, że słaba ze mnie koleżanka, bo tylko ja  
nie palę".  
"Zaczęłam palić, bo cała rodzina pali. Nawet brat, chociaż jest  
tylko o rok starszy ode mnie".  
 
Rzucać czy nigdy nie zaczynać  
Będzie Ci o wiele łatwiej oprzeć się pokusie palenia, jeżeli jakaś  
szanowana przez Ciebie dorosła osoba nie pali, na przykład ktoś z  
rodziców, nauczycieli, trener czy bliski znajomy. Dawniej uznawano  
za normalne palenie w domu, w biurze, w pociągu, a nawet w kinie  
czy teatrze. Teraz spotykamy się z tym o wiele rzadziej, ponieważ  
wprowadzono liczne przepisy i zakazy. Możesz sądzić, że jeszcze  
daleko Ci do ciężkich chorób związanych z paleniem, ale wiedz, że  
osoba paląca szybko staje się coraz mniej atrakcyjna. Wielu ludzi  
mówi, że palenie jest dla nich czymś obrzydliwym, a więc gdybyś  
zaczęła palić, sporo osób zapewne zrazi się do Ciebie już przy  
pierwszym spotkaniu. Dym papierosowy wchodzi we włosy i w ubranie,  
osadza się na zębach, a jak on pachnie - wiadomo.  
"Rzuciłyśmy palenie razem z mamą. Pomyślałam sobie, że skoro ona  
może, to ja muszę. "  
"Pewnego dnia olśniło mnie. Po co ja to robię ? Nie dość, że nie  
ma to sensu, to jeszcze wydaję tyle pieniędzy!"  
Za każdym razem, gdy tylko przyjdzie Ci ochota na papieros,  
przypomnij sobie poniższe fakty. Osoba wypalająca mniej niż 15  
papierosów dziennie rezygnuje z pięciu i pół roku życia. Każdy  
wypalony papieros będzie Cię kosztować cztery minuty życia.  

Różnica między długością życia kobiet i mężczyzn zmniejsza się ze  
względu na fakt, że kobiety palą o wiele więcej i częściej niż  
kiedyś. Jeżeli planujesz urodzenie dzieci, pamiętaj, że na  
dziesięć palących matek u jednej dochodzi do poronienia albo  
dziecko umiera zaraz po przyjściu na świat. Dzieci kobiet palących  
są z reguły mniejsze od tych, których matki nie palą, częściej  
zapadają na różne choroby i przedwcześnie umierają.  
Jeżeli masz wrażenie, że zaczęłaś przyzwyczajać się do palenia,  
przedyskutuj tę sprawę z rodzicami i powiedz im, że w żaden sposób  
nie potrafisz odmówić, kiedy ktoś częstuje Cię papierosem albo że  
sama zaczęłaś kupować papierosy. Na pewno będą umieli Ci doradzić,  
w jaki sposób powiedzieć "nie".  
 
Alkohol  
 
Picie alkoholu to kolejna rzecz, którą możesz uważać za symbol  
dorosłości, ponieważ dzieciom nie pozwala się go próbować, a  
dorośli piją z upodobaniem. Oczywiście, niewielka ilość alkoholu  
może sprawiać przyjemność, zwłaszcza w eleganckim towarzystwie,  
ale trzeba nieustannie pamiętać, że alkohol to też trucizna, od  
której na dodatek można się uzależnić. Trzeba więc uważać,  
zwłaszcza że dostępność trunków nie stanowi żadnego problemu.  
Łatwo wpaść w zwyczaj picia przy każdej okazji, co z początku jest  
tylko nieważnym przyzwyczajeniem, ale potem przechodzi w poważne  
uzależnienie. Na dłuższą metę alkohol niszczy ciało, rujnuje  
wątrobę i alkoholik umiera w stanie śpiączki wątrobowej, jednym z  
najgorszych, jaki może się zdarzyć przed śmiercią. Zanim to jednak  
nastąpi, choroba alkoholowa powoduje takie "zakonserwowanie"  
mózgu, że zdolności intelektualne chorego szybko obniżają się do  
poziomu zerowego. Wielu młodych ludzi pije dlatego, że jest to  
łatwy i tani sposób poprawienia sobie nastroju. Niestety, rzadko  
kiedy młody człowiek wie, kiedy przestać. Najpierw zamierzasz  
wypić jeden, najwyżej dwa kieliszki dla towarzystwa, a potem  
okazuje się, że alkohol już działa i nie jesteś zdolna do niczego  
poza dalszym piciem. Bardzo też łatwo dać się namówić na "jeszcze  
tylko ten jeden". Pamiętaj, że po każdym poalkoholowym przypływie  
dobrego humoru następuje bardzo nieprzyjemny kac, rozdzierający  
ból głowy połączony z wymiotami i uczuciem przygnębienia.  
"No, ale przecież wszyscy piją, dorośli zalewają się, kiedy tylko  
mogą. Dlaczego mamy być gorsi?"  
"Żeby się napić, byłam zdolna do wszystkiego. Kradłam i kłamałam,  
a nawet wyciągałam pieniądze z torebki mamy".  
 
Alkohol trzeba traktować ostrożnie  
Nikt nie zmusi Cię do zaprzestania picia, o ile nie zdecydujesz o  
tym sama. Pamiętaj, że za każdym razem, gdy sięgasz po alkohol,  
zdajesz się na wielkie ryzyko. Młodzieży do 18 roku życia nie  
sprzedaje się alkoholu w barach, kawiarniach, pubach,  
restauracjach, a także w wielu sklepach, ale w kawiarni czy pubie  
równie miło jest siedzieć pijąc napoje bezalkoholowe.  

Pamiętaj i o tym, żeby nie prowadzić samochodu pod wpływem  
alkoholu. Nigdy nie pozwól wieźć się osobie, która piła, choćby  
nie wiadomo jak nalegała. Musisz też wiedzieć, że alkohol wpływa  
na sposób zachowania i miesza w głowie. Może się okazać, że  
zrobisz pod jego wpływem coś, czego później będziesz gorzko  
żałowała.  
 
Jak mogą pomóc rodzice  
Picie alkoholu to niezwykle rozpowszechniona rozrywka towarzyska.  
Musisz wyrobić sobie jasny pogląd na picie, a potem podjąć decyzję  
czy chcesz to robić, czy nie. Najlepszym miejscem, gdzie można  
dowiedzieć się wszystkiego o plusach i minusach picia jest Twój  
dom. Wielu rodziców chętnie pozwala swoim dzieciom popróbować,  
jaki smak mają różne trunki podawane w domu, chociaż, zgodnie z  
prawem, nie wolno im umożliwiać Ci prawdziwego picia, dopóki nie  
skończysz 18 lat. Rodzice powinni porozmawiać z Tobą, jeżeli  
napotkasz jakieś problemy, zastanowić się na przykład, jak masz  
wrócić do domu, jeśli wychodzisz z kimś, kto na pewno będzie pił  
albo co robić, jeżeli Twoi przyjaciele spędzają większość wolnego  
czasu w pubie czy w kawiarni.  
 
Narkotyki  
 
Żadna przytomna dziewczyna, która sama chce odpowiadać za swoje  
czyny i uczucia, nigdy nie zdecyduje się na spróbowanie  
narkotyków. Może wydać Ci się dziwne i niezrozumiałe, że papierosy  
i alkohol, od których człowiek się uzależnia, w pewnym wieku  
przestają być zakazane, a narkotyki nie. W Wielkiej Brytanii  
narkotyzowanie się jest prawnie zabronione, a chociaż obowiązujące  
prawo nigdy nie jest doskonałe, jego zadaniem jest ochrona Twojej  
osoby. Za narkomanię [w Polsce: za handel narkotykami] grozi kara  
pozbawienia wolności, a strach przed karą to wystarczająco dobry  
powód, żeby nigdy nie sięgać po narkotyki. Jeszcze lepszym powodem  
wydaje się jednak chęć zachowania zdrowia i kontroli nad tym, co  
się robi, a zawsze skuteczniejsze są argumenty własne od  
narzucanych z zewnątrz.  
Narkotyzowanie się, bez względu na rodzaj zażywanego środka czy  
częstotliwość, ma fatalny wpływ na organizm i może spowodować:  
wymioty, oziębłość płciową, zaparcia, zatrzymanie miesiączki,  
zniszczenie wątroby, choroby krwi, wycieńczenie mięśni, problemy z  
myśleniem, żółtaczkę prowadzącą do śmierci oraz AIDS.  
Jednym z powodów, dla których młodzi ludzie wpadają w narkomanię,  
jest przekonanie, że od alkoholu do narkotyków istnieje płynne  
przejście. To nieprawda, nigdy nie daj się oszukać. Narkotyki  
uzależniają o wiele szybciej niż alkohol. A jeżeli sądzisz, że  
pozwolą Ci znaleźć się na nie wiem jakim "haju", wiedz, że "haj"  
nigdy nie zrekompensuje tego, co następuje po ustaniu działania  
narkotyku. Jeżeli ktoś uporczywie trwa przy narkotykach, coraz  
częściej wpada w "dołek", a coraz rzadziej jest na "haju", musi  
więc systematycznie zwiększać dawki narkotyku aż całkowicie straci  

panowanie nad sobą. Naucz się wykorzystywać wszystkie przyjemne i  
emocjonujące doznania, jakich dostarcza normalne życie: że ładnie  
wyglądasz, dobrze się czujesz, dbanie o siebie sprawia Ci  
satysfakcję, jesteś coraz sprawniejsza i że powoli stajesz się  
dorosłą, dojrzałą osobą.  
 
Jak mogą pomóc rodzice  
Rodziców często przeraża sama myśl o narkotykach, ponieważ na ogół  
jest to coś, z czym się jeszcze nigdy bezpośrednio nie zetknęli.  
Mogą więc nie zdawać sobie sprawy z łatwości zdobycia narkotyków,  
są nieświadomi, że normalnych ludzi na nie stać, a także że ktoś  
może wywierać na Ciebie presję i zmuszać Cię, żebyś spróbowała.  
Zanim zaryzykujesz zdrowie i życie, porozmawiaj o swoich obawach i  
pokusach z rodzicami. Razem może dojdziecie do sedna sprawy, czyli  
przyczyny, dla której zaczęłaś myśleć o narkotykach. Może się  
okaże, że głównym powodem są namowy koleżanek albo poczucie  
załamania, ciekawość, bunt lub zagubienie. Potem spróbujecie  
ustalić, jak można by to naprawić. Jeżeli Twoi rodzice zareagują z  
początku wściekłością, pamiętaj, że prawdopodobnie kieruje nimi  
strach. Nie daj się zbić z tropu. Rozmawiaj otwarcie i w tym  
momencie przejmij odpowiedzialność za tę trudną rozmowę. Jeżeli  
rodzice nie są w stanie Ci pomóc albo już zaczęłaś brać narkotyki,  
skorzystaj z odpowiedniego telefonu zaufania, gdzie otrzymasz  
kontakt z ośrodkami leczenia narkomanii.  
Aby się wyleczyć z narkomanii, trzeba odnaleźć w sobie niezwykle  
silne pragnienie odrzucenia nałogu. Musisz odzyskać kontrolę nad  
swoim ciałem i umysłem, rozpocząć na nowo normalne życie i zająć  
się pracą, której wyniki uznasz za warte poświęcenia. Jest to  
jednak zadanie niezwykle trudne, z nałogu bowiem nie można wydobyć  
się bez udziału osób umiejących leczyć narkomanię, a więc  
potrzebne Ci będą szczególna, troskliwa pomoc i opieka. Pamiętaj  
jednak, że pomoc znajdzie się wtedy, gdy zaczniesz jej szukać z  
pełną determinacją. Wiele osób, którym udało się wydobyć z  
narkomanii i pozbyć uzależnienia, mówią: "To cudowne, że znowu  
żyję!"  
Jak działają narkotyki  
- LSD (kwas) - Występuje jako małe, kolorowe pastylki lub plamki  
na bibule, przyjmowany doustnie  
Trwająca kilka godzin "podróż". Może to być przerażające,  
koszmarne przeżycie, z którego nie sposób się wówczas wyrwać. Łączy  
się z dręczącymi halucynacjami i uczuciem paranoi. 
- Amfetamina - Najczęściej biały lub brązowy proszek wąchany lub  
wstrzykiwany. Może też występować pod postacią pigułek lub  
kapsułek  
Powoduje wyostrzenie zmysłów, nagły przypływ niezmiernej energii,  
niezwykle szybkie kojarzenie i jasność spojrzenia. Gdy kończy się  
działanie narkotyku, następuje depresja i wielkie trudności z  
zaśnięciem. 
- Konopie indyjskie (trawka, haszysz, marihuana, gandzia) -  
Brązowa żywiczna substancja w postaci twardych "ciasteczek" lub  

sypkich ziół i nasion. Obie formy stosowane w połączeniu z  
tytoniem i palone jako "jointy" 
Człowiek czuje się "pijany" i "wesoły" ale często traci wówczas  
poczucie czasu i przestrzeni. Może się nienormalnie zachowywać, co  
prowadzi nawet do poważnych wypadków. Narkotyk wywołuje napady  
paranoi. 
- Heroina - Biały lub brązowy proszek, podgrzewany, a  
następnie wdychany lub wstrzykiwany  
- Morfina opium - Proszek, ciastowata masa  
- Kompot - Wywar ze słomy makowej  
Najpierw człowiek czuje się "dobrze" i jest bardzo rozbudzony,  
potem przychodzi uczucie otumanienia.Nadmierne dawki powodują  
utratę przytomności. Bardzo łatwo się uzależnić. U osób  
zażywających ją po raz pierwszy występuje reakcja obronna organizmu  
- ciężkie wymioty.U nałogowych narkomanek zostaje wstrzymane  
trawienie,stąd całkowite zaparcia, zanika też miesiączka.  
Dalszym etapem jest poważne uszkodzenie funkcji mózgu  
(zmiany psychiczne) i całego organizmu. Zastrzyki  
powodują opuchnięcie, bliznowacenie naczyń krwionośnych,  
infekcje,zwiększają ryzyko zarażenia się żółtaczką czy AIDS. 
- Kokaina (koka, crack) - Biały proszek, najczęściej wąchany, ale  
może być też wstrzyknięty.  
Daje bardzo podobne efekty jak amfetamina, ale łatwiej się 
od niej uzależnić. 
4 Jak dbać o wygląd  
 
 
Większość z nas wygląda zupełnie inaczej niż dziewczyny i kobiety  
oglądane na filmach i w reklamach, po licznych zaś próbach  
upodobnienia się do nich często spotyka nas ciężki zawód. Prawdę  
mówiąc, samo próbowanie jest błędem. Żadna dorastająca dziewczyna  
nie powinna chcieć zrobić czegoś, co pozwoliłoby jej upodobnić się  
do modelek i aktorek. Musi być dumna z tego, że jest właśnie taka,  
jaka jest. Nasza indywidualność to jeden z największych skarbów,  
jakie mamy. Świadomość bycia sobą i wiara we własne siły stanowią  
najwspanialsze źródło szacunku do samych siebie i mają znaczenie  
zarówno dla naszego wyglądu, jak i sposobu myślenia.  
Nastolatki zasypują mnie setkami listów, w których skarżą się na  
pryszcze, cienkie włosy, za duże nosy, za małe piersi, za chude  
uda, za grube kostki i chociaż strasznie mi ich żal, to wyłącznie  
dlatego, że siebie nie lubią. Powtarzam jeszcze raz: nie zmienisz  
swojego wyglądu. Trudno. Musisz tylko wydobyć wszystko, co stanowi  
Twoje plusy i uczynić kolejne plusy z minusów. Niezwykłość rodzaju  
ludzkiego polega na tym, że każdy człowiek jest inny, a więc jest  
kimś wyjątkowym, niepowtarzalną, wartościową indywidualnością. Daj  
spokój z rozmyślaniami, jak powinnaś wyglądać. Nie istnieje wygląd  
idealny. Naucz się żyć z tym, co masz. Jeżeli kochasz siebie  
właśnie za to, jaka jesteś, znajdziesz się na dobrej drodze ku  
szczęściu.  
 

Cera  
 
Naprawdę zadbana, zdrowa cera to wielki plus i jeden z  
podstawowych składników urody. A więc bez względu na to, czy masz  
cerę piękną z natury, czy nie, powinnaś zadbać o siebie jak  
należy, poświęcając temu dużo uwagi. W okresie dojrzewania  
organizm stara się ustalić, gdzie leży równowaga hormonalna, a  
efekty uwidaczniają się na skórze. Działające na Ciebie androgeny,  
hormony męskie, mogą spowodować, że skóra będzie tłusta i pojawią  
się pryszcze.  
 
Pryszcze  
Nigdy nie powinno się wyciskać pryszczy, bo powoduje to  
przeniesienie infekcji w głębsze warstwy skóry. Można delikatnie  
wyciskać ciemne zaskórniki, ale tylko po gorącej kąpieli, kiedy  
skóra jest rozpulchniona, a pory otwarte. Na wszelki wypadek  
zawsze posmaruj wyciśnięte miejsce małą ilością środka  
bakteriobójczego. Nie radzę używać żadnych "cudownych" maści  
przeciw pryszczom, a jeżeli masz bardzo tłustą cerę, unikaj  
wszelkich drażniących substancji, które tylko pomagają bakteriom  
rozprzestrzeniać się po całej skórze.  
 
Trądzik  
Prawie każda nastolatka ma trądzik. Wzmożone wydzielanie hormonów  
płciowych w tym okresie prowadzi do zwiększonego wydzielania łoju  
przez skórę. Łój drażni ją i powoduje powstanie czerwonych plamek,  
a jeżeli do tego miejsca dostaną się bakterie, rozwinie się  
infekcja i powstanie krosta. Nasilenie trądziku zależy od tego,  
jaka ilość androgenów krąży we krwi, na ile wrażliwe są gruczoły  
łojowe skóry i z jaką łatwością dochodzi do infekcji. Idź do  
dermatologa. Istnieje wiele skutecznych preparatów, ale sprzedaje  
się je wyłącznie na receptę.  
 
Oczyszczanie skóry  
Przynajmniej raz dziennie powinno się oczyszczać lub myć skórę na  
całym ciele, a okolice narządów płciowych, o ile to możliwe,  
jeszcze częściej. Oczyszczanie twarzy i szyi, które stale są  
odsłonięte, niekoniecznie oznacza mycie wodą i mydłem. W sklepach  
można dostać wiele niedrogich, a dobrych mleczek kosmetycznych.  
Wcale nie musisz kupować najdroższych kosmetyków ani za każdym  
razem wykonywać całego kompletu zabiegów, to jest zmywania  
mleczkiem, tonikiem, a na końcu nawilżania i odżywiania, choć  
sprzedawczynie w drogerii twierdzą, że powinnaś. Oczyszczaj cerę  
na tyle, abyś czuła, że jest czysta, a sposób oczyszczania i  
kosmetyki dobierz zgodnie z wymaganiami swojej skóry. Niektóre  
dziewczyny mówią, że czują się brudne dopóki nie umyją twarzy wodą  
z mydłem. Być może w ich przypadku tak jest, co wcale nie znaczy,  
że w Twoim również. Sprawdź przede wszystkim, jaka metoda zapewnia  
Ci poczucie czystości.  
 

Kosmetyki nawilżające  
Nawilżanie jest naprawdę najważniejszym zabiegiem kosmetycznym,  
największą przysługą, jaką oddajesz swojej cerze, a im wcześniej  
zaczniesz, tym lepiej. Nie wydaje mi się, że 13 czy 14 rok życia  
to za wcześnie. Wybierz tylko lekki, nietłusty krem i nakładaj go  
po każdym oczyszczeniu twarzy i szyi, rano i wieczorem. Lekkie,  
puszyste kremy, wchłaniające się całkowicie i znikające zaraz po  
nałożeniu, będą odpowiednie dla Ciebie aż skończysz 20 lat. Jeżeli  
dużo czasu spędzasz w zamkniętych pomieszczeniach z centralnym  
ogrzewaniem albo żyjesz w bardzo suchym klimacie, prawdopodobnie  
będziesz musiała stosować nawilżanie częściej niż dwa razy  
dziennie. Nie moknij przez wiele godzin w gorącej kąpieli,  
ponieważ jest to sposób nie na nawilżanie, lecz odwrotnie - na  
całkowite pozbawienie naskórka osłonki tłuszczowej, przesuszenie i  
stwardnienie. Kiedy tylko możesz, myj się pod prysznicem, a jeżeli  
obstajesz przy kąpielach w wannie, kąp się naprawdę krótko.  
 
Oczyszczanie i nawilżanie  
Usuń makijaż oczu chusteczką do demakijażu oczu lub delikatnym  
mleczkiem, łagodnie pociągając od strony nosa ku zewnętrznej  
stronie powieki. Nie naciągaj skóry.  
Palcami wmasuj w skórę sporą ilość mleczka kosmetycznego. Potem  
zbierz nadmiar mleczka wacikiem.  
Jeżeli wolisz oczyszczać skórę wodą z mydłem, używaj delikatnego  
"mydła bez mydła" lub żelu do mycia. Zrób pianę i rozprowadź po  
twarzy. Dokładnie spłucz wszelkie pozostałości.  
Do odświeżania cery używaj toniku. Delikatnie przetrzyj nim twarz,  
omijając usta i skórę wokół oczu.  
Nałóż sporo kremu nawilżającego na całą twarz. Powoli rozprowadź  
krem po całej twarzy.  
Rozprowadź krem od środka na zewnątrz twarzy. Wokół oczu wmasuj go  
w zagięcia skóry. Uważaj, żeby nie napinać skóry.  
 
 
Typy cery  
W zasadzie mówi się o trzech podstawowych typach cery, chociaż  
prawdopodobnie Twoja cera nie odpowiada żadnemu z nich. Większość  
osób ma cerę mieszaną. Zastanów się, z mieszanki jakich typów  
składa się Twoja cera. Podstawowe typy to cera tłusta, sucha i  
mieszana.  
 
Cera sucha  
Cera sucha wygląda rzeczywiście, jakby była sucha, czasem się  
łuszczy, często jest nieprzyjemnie napięta, zwłaszcza po umyciu  
mydłem. Często brakuje jej ochrony w postaci warstewki łoju, a na  
nadmierny upał lub zimno reaguje  naciągnięciem. Pękanie  
cieniutkich naczynek krwionośnych pod skórą oznacza bardzo suchą  
cerę. Sporą zaletą takiej cery jest to, że rzadko pojawiają się na  
niej wypryski, ale częste pierzchnięcie i łuszczenie na suchym  
powietrzu należą już do wad.  

 
Rady dla cery suchej  
- Używaj wyłącznie łagodnych, bezalkoholowych kosmetyków.  
- Stosuj gęstą, odżywczą śmietankę do czyszczenia.  
- Nawilżaj skórę twarzy, wokół oczu i szyi tak często, jak tylko  
możesz, nie żałuj kremu.  
- Zanim się umalujesz, po nawilżeniu twarzy zastosuj nawilżający  
podkład.  
- Używaj jak najmniej pudru.  
- Nie poprawiaj makijażu pudrem, dopóki nie musisz. Na ogół trzeba  
dopudrować tylko nos.  
 
Cera tłusta  
Cerę tłustą można poznać po tym, że cała twarz się błyszczy.  
Czasami nabiera żółtawej barwy i wydaje się gruba. Cera tłusta ma  
skłonność do pryszczy i zaskórniaków, zwłaszcza w okresie  
dojrzewania. Tłusta cera ma tę zaletę, że wydziela dość dużo łoju  
chroniącego naskórek przed wysychaniem. Łatwo przylepia się do  
niej kurz. Dobrze służy jej mycie specjalnym mydłem lub żelem,  
jest to więc najlepszy sposób na utrzymanie jej w czystości.  
 
Rady dla cery tłustej  
- Możesz stosować toniki i środki ściągające z zawartością  
alkoholu. Stosuj tylko lekki, nietłusty środek czyszczący w  
płynie. Albo dwa razy dziennie myj wodą z mydłem i masuj czubkami  
palców. Nie ulegaj pokusie jeszcze głębszego czyszczenia.  
- Bardzo tłusta cera nie wymaga dodatkowego nawilżania, ale jeśli  
masz tylko trochę tłustą, stosuj delikatne nawilżanie, zwłaszcza  
kiedy przebywasz w ogrzewanych pomieszczeniach lub w suchym  
klimacie, a także jeżeli masz suche miejsca na twarzy.  
- Wyszukaj suchsze obszary skóry, jak usta, szyja, boki policzków  
i czoła. Będą potrzebowały regularnego nawilżania.  
 
Cera mieszana  
Większość z nas ma właśnie cerę mieszaną, z tłustym pionowym pasem  
przez środek twarzy i tłustym czołem oraz z suchymi miejscami na  
policzkach, wokół oczu i na szyi. Im ciemniejsza skóra, tym  
większą wykazuje skłonność do całkowitej suchości albo właśnie  
tłustości cery.  
 
Rady dla cery mieszanej  
- Ideałem byłoby stosowanie dwóch sposobów pielęgnacji skóry na  
raz i osobnych zestawów kosmetyków na miejsca suche i tłuste. Jest  
to jednak skomplikowane i kosztowne. O ile więc kontrast między  
tłustymi i suchymi obszarami nie jest bardzo wyraźny, najlepiej  
ograniczyć się do czyszczenia całej twarzy lekkim mleczkiem  
kosmetycznym.  
- Tonik stosuj na tłuste obszary, a suche przemywaj tym samym  
tonikiem, ale rozcieńczonym wodą.  
- Suchsze miejsca muszą być nawilżane kilkakrotnie w ciągu dnia.  

 
 
Bezpieczne opalanie  
Chociaż to bardzo smutny fakt, słońce jest dla skóry szkodliwe i  
niebezpieczne. Opalanie się na brąz nie jest dobrym pomysłem, choć  
byś nawet uważała, że opalenizna ładnie wygląda. Niemniej  
funkcjonowanie naszego organizmu zależy od słońca, ponieważ  
stanowi ono źródło witaminy D. Aby otrzymać dostateczną dawkę tej  
witaminy, wystarczy wyjść na świeże powietrze i nie trzeba nawet  
rozbierać się do kostiumu. Promienie ultrafioletowe, z których  
między innymi składa się światło słoneczne, są szkodliwe dla  
skóry, a stopień zniszczenia jej zależy od czasu oddziaływania  
tych promieni. W małych dawkach promienie ultrafioletowe drażnią  
skórę, która nadmiernie się rozgrzewa, a jeśli masz jasną cerę,  
czerwienieje. Długie przebywanie na słońcu powoduje  
zaczerwienienia i obrzęki, a jeszcze dłuższe może skończyć się  
zwyczajnym poparzeniem, z bąblami i łuszczeniem się skóry. Gdybyś  
przekroczyła wszelkie granice rozsądku, siedząc na słońcu bardzo  
długo, skóra mogłaby ulec takiemu zniszczeniu, że przestałaby  
spełniać wszelkie funkcje, do których została stworzona. Załamałby  
się system chłodzenia organizmu, a to oznaczałoby ciężką chorobę.  
Jednorazowe uporczywe opalanie wystarczy, żeby skóra zaczęła-  
zmieniać właściwości. Jeśli opalasz się często i regularnie,  
efekty zaczynają być widoczne. Skóra traci jędrność i gładkość,  
zaczyna się marszczyć, ponieważ rozkładają się włókna kolagenowe  
utrzymujące ją w napięciu. Innymi słowy, nadmiar słońca postarza  
skórę, czego już, niestety, nie można w żaden sposób cofnąć.  
Dlatego moją najlepszą radą jest, żebyś się nie opalała choćbyś  
musiała za każdym razem zwalczać silną pokusę. Równie złe jest  
opalanie sztuczne. Zamiast opalać się, pomyśl lepiej o ochronie  
skóry przed silnym słońcem. Noś romantyczny kapelusz z szerokim  
rondem oraz przejrzystą bluzeczkę, a pozostaniesz "blada i  
interesująca". Jeżeli naprawdę nie możesz wytrzymać bez  
opalenizny, przystąp do opalania we właściwy, rozsądny sposób. Za  
każdym razem, gdy wychodzisz na słońce, smaruj się kremem  
ochronnym z filtrem. Zadbaj o to, żeby dowiedzieć się wszystkiego  
o rodzajach filtrów. Na tubkach i butelkach z kremami  
przeciwsłonecznymi znajdziesz dokładne objaśnienia, ze szczegółową  
instrukcją użycia. Nie stosuj preparatów pozbawionych opisu.  
Strzeż się wszelkich środków, na których napisano, że pomagają się  
opalić. Z pewnością nie zawierają żadnych substancji ochronnych i  
nie są niczym innym, jak zwykłymi kremami nawilżającymi. Zastanów  
się, czy wiesz, do jakiego typu należy Twoja skóra i jak długo  
możesz przebywać na słońcu bez obawy spalenia się. Jeżeli masz  
ciemną cerę, mimo długiej kąpieli słonecznej nic Ci nie grozi.  
Jeżeli jesteś z natury blada, spieczesz się bardzo szybko. Dowiedz  
się, jakiego stopnia ochrony wymaga Twój rodzaj skóry. Pamiętaj,  
że opalać się trzeba bardzo ostrożnie. Pierwszego dnia wyjdź na  
słońce tylko na kilka minut i w ciągu następnych dni nieznacznie  
wydłużaj ten czas. Warto przy okazji pamiętać, że człowiek opala  

się nie tylko leżąc na plaży. Równie mocno opalisz się w ruchu,  
podczas jazdy na nartach wodnych czy żeglowania. Pieczołowicie  
dbaj więc o ochronę przed słońcem za każdym razem, a kiedy minie  
okres, w którym wolno Ci się opalać, ubierz się. Jeżeli przebywasz  
na wodzie lub na śniegu, opalisz się szybciej, promienie słoneczne  
odbijają się bowiem od wody lub śnieżnej bieli i opalają równie  
mocno, jak padające bezpośrednio z góry.  
 
 
Zachowanie opalenizny  
Nie można zachować opalenizny inaczej niż opalając się ciągle na  
nowo. Można jednak spowolnić proces blednięcia skóry, jeżeli doda  
się do kąpieli trochę olejku, a po wytarciu się, posmaruje całe  
ciało balsamem nawilżającym. Zapobiega to naturalnemu złuszczaniu  
się naskórka.  
 
 
Kolor cery a opalanie  
- Jasna -  
Masz jasne włosy i oczy - kiedy chcesz się opalić na brąz na ogół  
nic z tego nie wychodzi. Łatwo się za to przypiekasz.  
- Ciemna -  
Masz ciemną cerę, oczy i włosy. Łatwo się opalasz, nie przypiekasz  
się. 
- Ciemna -  
Twoje włosy, oczy i skóra są czarne albo ciemnobrązowe. Prawie nie  
zdarza Ci się przypiec na słońcu. 
 
Makijaż  
 
Dopóki jesteś młoda, staraj się wyglądać jak najnaturalniej i  
stosuj makijaż jedynie dla podkreślenia tego, czym obdarzyła Cię  
natura, a nie po to, by całkiem się odmienić. Wyglądałabyś  
sztucznie i fałszywie. Ogranicz się więc do stosowania minimum  
środków, ale ucz się jednocześnie wykorzystywać je tak, by uzyskać  
maksimum wyrazu. Malowanie się to bardzo przyjemna rzecz. W  
drogeriach znajduje się pełno niedrogich kosmetyków w miliardach  
kolorów, więc spróbuj trochę poeksperymentować, bez obawy o  
fundusze. Nie spiesz się i powoli staraj się odnaleźć wszystko, co  
pasuje do Twoich naturalnych barw, osobowości i humoru. Odkryj  
kolory pasujące do ubrań, które nosisz. Zwróć uwagę, co w Twojej  
twarzy jest godne podkreślenia, a co wręcz przeciwnie i naucz się,  
ćwicząc cierpliwość i nabywając wprawy, jak odwrócić uwagę od  
defektów urody, a podkreślić zalety.  
 
Podkład  
Stosuj podkład po to, żeby zakryć niewielkie przebarwienia i by  
nadać cerze równomiernej gładkości. Właściwy dobór podkładu polega  
na znalezieniu odcienia najbardziej przypominającego odcień Twojej  
skóry. Nakłada się go delikatnie i rytmicznie dotykając twarzy  

końcami palców.  
 
Puder  
Może Ci się wydawać, że skoro używasz podkładu, to puder jest  
niepotrzebny. Puder jednak utrwala podkład, a skórę pokrywa  
naturalnie wyglądającym puszkiem. Po odpowiednim nałożeniu pudru  
skóra przestaje tłusto błyszczeć, ale nie traci jedwabistego  
połysku. Można kupić puder w postaci sypkiej albo w sprasowanych  
krążkach. Sypki puder łatwiej się rozprowadza i łatwo usunąć jego  
nadmiar z twarzy, z kolei sprasowany jest wygodniejszy do noszenia  
w torebce. Barwy pudrów są dość ograniczone, najczęściej kobiety  
kupują puder jasny, przejrzysty, który zmienia lekko fakturę  
skóry, a nie kolor. Jeżeli decydujesz się na puder barwiony,  
wybierz odcień o dwa tony jaśniejszy od podkładu.  
 
Róż  
Używa się go, aby nadać twarzy cieplejszy, żywszy odcień.  
Umiejętnie stosowany daje wrażenie lepszych proporcji, podkreśla  
policzki i ożywia całą twarz, zwłaszcza gdy skóra jest blada i bez  
wyrazu. Odwrotnie niż przy makijażu oczu czy ust, róż powinno się  
nakładać tak, żeby był jak najmniej widoczny, wybierz więc  
naturalny odcień i pamiętaj, że kolory wyglądają o wiele  
intensywniej w pudełku niż na skórze. Trzeba też się dobrze  
zastanowić, gdzie nałożyć róż. Jeśli na przykład nałożysz go za  
blisko nosa, twarz wyda się wąska i wklęsła. Wieczorem możesz  
nałożyć trochę więcej różu, żeby zrównoważyć jasne światło  
sztucznego oświetlenia, ale staraj się robić to wyjątkowo  
starannie i zawsze zachowuj umiar.  
 
Biały cień  
Biały cień stosuje się, żeby podkreślić zalety twarzy, na przykład  
oczy czy kości policzkowe. Przydaje się zwłaszcza jako  
uzupełnienie makijażu oczu. Możesz musnąć nim górną krawędź kości  
policzkowych i linię tuż pod brwią.  
 
Makijaż oczu  
Dopóki jesteś młoda, maluj oczy tak delikatnie i naturalnie, jak  
tylko się uda, ponieważ bardzo łatwo przesadzić z kredką czy  
cieniem i wywołać efekt sztuczności. Nadmiar koloru wokół oczu  
postarza. Najpierw pokryj okolicę nad okiem aż do brwi jasnym  
cieniem. Brzegi barwnej plamy rozetrzyj czubkami palców, żeby  
ładnie i stopniowo zanikała. Potem weź cień o kilka tonów  
ciemniejszy i lekko nałóż na samą górną powiekę. Brzegi znów  
rozetrzyj palcami. Jeżeli chcesz, podkreśl teraz łuk brwiowy  
białym cieniem. Następnie użyj kredki lub eyelinera.xx Wybierz  
niezbyt ciemny kolor, najlepiej subtelny i neutralny, brąz lub  
szary. Musisz oprzeć się pokusie dopasowywania eyelinera do koloru  
sukienki. Zdecyduj się raczej na barwy pasujące do koloru włosów,  
oczu i cery. Jeżeli masz czarne włosy i rzęsy, możesz wybrać  
czerń. Podkreśl oczy linią jak najbliżej rzęs, potem rozetrzyj  

delikatnie kreski górną i dolną, żeby nie odcinały oka od reszty  
twarzy. Jeżeli chcesz osiągnąć ostrzejszy efekt, pokuś się o  
narysowanie kreski na dolnej powiece powyżej rzęs. Ostatnim etapem  
malowania oczu jest nałożenie tuszu. Pokryj górne i dolne rzęsy  
kilkoma cienkimi warstwami, staraj się, żeby rzęsy się nie  
sklejały. Przy wyborze tuszu pamiętaj, że o ile nie jesteś  
brunetką, lepszy będzie szary lub brązowy. Wiele młodych osób  
reaguje alergicznie na rozmaite kosmetyki, zwłaszcza te do  
makijażu oczu, zawsze więc, zanim nałożysz nowy produkt na skórę  
wokół oczu, przetestuj go na nadgarstku. Jeżeli skóra będzie  
czerwona i piekąca, nie nakładaj tego kosmetyku na twarz. Zacznij  
używać wyłącznie hypoalergicznych produktów.  
 
Szminka  
W sprzedaży spotykamy najrozmaitsze rodzaje szminek do makijażu  
ust, ale najbardziej godne polecenia są pomadki w kremie, pędzelek  
o kwadratowym zakończeniu i konturówka. Narysuj konturówką linie  
dociągając je do kącików ust, najpierw na górnej, potem na dolnej  
wardze. Nabierz trochę pomadki na pędzelek i wypełnij nią usta,  
zaczynając na środku i rozprowadzając ją na boki. Możesz zostawić  
linie konturówki nie pokryte albo, jeśli wolisz, rozetrzeć  
konturówkę z barwnikiem wypełniającym wargi. Dokładnie rozprowadź  
barwnik aż do kącików. Na koniec możesz nałożyć błyszczyk do ust.   
 
 
Zasady makijażu  
1. Zanim zaczniesz, oczyść dokładnie cerę i nałóż krem  
nawilżający.  
2. Nałóż plamki korektora na luki pod oczami i ewentualne czerwone  
miejsca. Rozmasuj go. Nałóż sporo podkładu na brodę, policzki i  
czoło i także rozmasuj.  
3. Rozprowadź na całej twarzy niewielką ilość pudru, a potem na  
kości policzkowe nałóż róż i rozprowadź go w kierunku skroni.  
4. Nałóż na powieki cień, a następnie podkreśl zewnętrzny kącik  
górnej powieki eyelinerem. Nałóż małe kropeczki eyelinera na dolną  
powiekę. Rozetrzyj wszystko delikatnie pędzelkiem. Wytuszuj rzęsy.  
5. Obrysuj usta konturówką w tym samym odcieniu co pomadka lub  
nieco ciemniejszą.  
6. W ostatniej chwili, już po ułożeniu fryzury i ubraniu się,  
wypełnij usta pomadką.  
 
Higiena osobista  
 
 
Mycie  
Najlepszym sposobem utrzymania ciała w czystości jest mycie  
delikatnym mydłem pod bieżącą wodą, czyli pod prysznicem. Jeżeli  
nie masz prysznica i kąpiesz się w wannie, korzystaj z niej jak  
najkrócej i nigdy nie przesiaduj w ciepłej wodzie. Moczenie się w  
wodzie przez długi czas pozbawia naskórek tłuszczowej osłonki,  

powoduje łuszczenie się, stwardnienie skóry, szorstkość i  
naciągnięcie. Stosuj jak najłagodniejsze substancje myjące.  
Najlepsze są kostki do mycia bez mydła, żele i mydełko dziecinne.  
Szczególnie dokładnie myj się pod pachami i w kroczu. Opłucz  
dokładnie pachy, niektóre bowiem dezodoranty źle reagują z mydłem  
i wywołują uczulenia. Jeżeli umiesz, myj osobno okolicę odbytu, a  
osobno okolicę pochwy. Jeżeli się nie da, postaraj się  
przynajmniej, żeby mydło spływało od przodu do tyłu, a nie na  
odwrót. Mydlana woda nie powinna dostać się do samej pochwy.  
Delikatna wyściółka pochwy łatwo ulega podrażnieniu i może piec. U  
niektórych osób ten sam efekt wywołują płyny do kąpieli.  
 
Przykre zapachy  
Wydzielanie potu jest niezbędnym procesem służącym chłodzeniu  
organizmu. Woda wyparowuje z powierzchni skóry i chłodzi ją. Sam  
pot nie pachnie brzydko, mocny zapach powodują bakterie  
rozkładające pot i wytwarzające związki o silnym zapachu, które są  
czymś zupełnie naturalnym. W świecie zwierząt podobne substancje  
działają jako czynnik wabiący przeciwną płeć i nawet dla wielu  
ludzi zapach potu jest przyjemny albo przynajmniej nieszkodliwy.  
Wiele jednak osób uważa go za przykry. Czują się głęboko urażone  
towarzystwem kogoś, kto pachnie potem. Kiedy na dworze robi się  
gorąco, większość z nas zaczyna pocić się intensywniej, a gdybyśmy  
nie używali dezodorantów lub środków przeciwpotowych, wszyscy  
roztaczalibyśmy zapach nie do zniesienia. Dezodoranty zawierają  
środki hamujące rozkład potu. Preparaty przeciwpotowe zmniejszają  
ilość wydzielanej wilgoci.  
 
Pod pachami  
Miejsce to charakteryzuje szczególnie intensywny zapach.  
Wydzielany tam pot ma nieco inny skład niż na skórze w pozostałych  
miejscach, w dodatku tworzy się tam zakamarek, do którego prawie  
nie dostaje się powietrze, woda z potu nie wyparowuje dość szybko,  
a zleżały pot zaczyna się rozkładać. Jeżeli wydzielasz pot o  
silnym zapachu, poza normalnym myciem i częstą zmianą ubrań stosuj  
męski dezodorant bezzapachowy ze środkiem przeciwpotowym.  
Dezodoranty bezzapachowe i środki przeciwpotowe są lepsze,  
ponieważ mniej drażnią skórę i nie mają zapachu, który mieszałby  
się z naszym naturalnym, i dodatkowo z perfumami. Dobrze jest  
ogolić pachy albo zdepilować włoski kremem, ponieważ owłosienie  
nie sprzyja parowaniu potu, lecz go zatrzymuje. Bezpośrednio po  
depilacji nie używaj dezodorantu, bo podrażnisz skórę.  
 
Dezodoranty intymne  
Pochwa jest narządem, który oczyszcza się sam, nie musisz jej w  
tym pomagać. Dlatego nigdy nie stosuj żadnych dezodorantów  
intymnych, nawet gdybyś bardzo chciała spróbować. Są zupełnie  
niepotrzebne, a mogą okazać się szkodliwe. Wiele z nich zawiera  
środki bakteriobójcze i inne chemikalia, które zakłócają bardzo  
delikatną, naturalną równowagę kwasów i bakterii niezbędnych w  

pochwie dla jej zdrowia. Stosowanie dezodorantów intymnych może  
skończyć się wystąpieniem upławów.  
 
Dezodorant do stóp  
Jeżeli na nieszczęście cierpisz z powodu mocnego zapachu stóp,  
zwłaszcza kiedy jest ciepło, kup zasypkę lub dezodorant, dzięki  
którym pozbędziesz się tego problemu. Jeszcze skuteczniejszą  
metodą na zmniejszenie zapachu stóp jest częste mycie i zmienianie  
skarpetek czy rajstop nawet dwa razy dziennie. Zawsze kupuj buty  
skórzane albo płócienne, a nie z tworzywa sztucznego, w lecie noś  
sandałki.  
 
Depilacja  
 
 
Twarz  
Niekształtne brwi można korygować przez wyrywanie włosków pęsetką.  
Tak też usuwa się niepotrzebne włoski pomiędzy brwiami. Nigdy  
jednak nie próbuj wyrywać, a tym bardziej golić włosków nad górną  
wargą, na brodzie ani na znamionach. Jeżeli w tych miejscach  
wyrastają ciemne włoski, które bardzo Cię denerwują, dobrym  
rozwiązaniem, dopóki jesteś młoda, byłoby rozjaśnienie ich.  
Najlepszym i jedynym naprawdę trwałym sposobem jest elektroliza,  
ale nie dla młodej dziewczyny, która ma nieustabilizowaną  
równowagę hormonalną. Być może, kiedy w organizmie nastąpi już  
równowaga hormonów, włoski same znikną. Elektroliza jest zabiegiem  
długotrwałym i kosztownym. Polega na wkłuwaniu igły w cebulkę  
każdego włoska z osobna. Może go przeprowadzić tylko znająca się  
na tym zawodowa kosmetyczka. Dlatego poczekaj z usuwaniem włosków,  
dopóki nie będziesz trochę starsza. Jeżeli masz naprawdę duże  
owłosienie na twarzy, idź do lekarza. Może się okazać, że to  
skutek nadmiaru lub niedoboru jakiegoś hormonu i należy zastosować  
leczenie hormonalne.  
 
Pod pachami  
Najprościej pozbyć się włosków pod pachami goląc je. Można to  
robić często i bez kłopotu, podczas brania prysznicu czy kąpieli.  
Przed goleniem trzeba się pod pachami dobrze namydlić, a po  
goleniu dokładnie opłukać. Można też stosować krem do depilacji.  
Zawiera on substancje chemiczne, które rozpuszczają włoski.  
Chociaż ta metoda skutkuje dłużej, może Ci się nie spodobać, bo  
wymaga sporo czasu, wokół robi się bałagan, a krem brzydko  
pachnie.  
 
Ręce i piersi  
Większości ludzi na ogół nie przeszkadzają włoski na rękach,  
uważane są za coś normalnego. Jeżeli Ty akurat jesteś przeciwnego  
zdania, spróbuj je rozjaśnić wodą utlenioną. Włoski na piersiach  
można wyrywać pęsetką albo wyskubywać nożyczkami, w żadnym wypadku  
nie wolno ich golić ani stosować kremów do depilacji czy wosku.  

 
Bikini  
Włoski wychodzące poza majteczki od kostiumu najlepiej usuwać  
przez woskowanie. Jest to bolesne, ale na długo wystarcza. Zrób to  
w dobrym salonie kosmetycznym, przynajmniej pierwszy raz. Można  
używać kremów, mechanicznych depilatorów albo golić tę okolicę, co  
jednak bardzo podrażnia.  
 
Nogi  
Jednakowo dobrymi sposobami są: golenie, woskowanie, stosowanie  
kremów oraz depilatorów mechanicznych. Najtrwalszy rezultat dają  
woskowanie i depilator mechaniczny, ale jeżeli masz niewiele  
włosków na nogach, z powodzeniem wystarczy rozjaśnienie ich.  
 
Fryzura  
 
Otoczka zdrowych, lśniących włosów wokół twarzy może stać się  
największym z Twoich atutów, zwłaszcza że rzucają się w oczy.  
Włosów nie wolno zaniedbywać, musisz traktować je właściwie i  
dowiedzieć się, jak uzyskać naprawdę ładną fryzurę, która stanie  
się przedmiotem Twojej dumy. Może wyda Ci się dziwne, ale jeżeli  
chcesz mieć naprawdę zdrowe włosy, powinnaś wiedzieć, że najlepiej  
służy im mało mycia, mało szamponu, mało grzania, mało suszenia,  
mało czesania, a za to dużo płukania i odżywiania. Chodzi o to, że  
najlepiej włosy rosną i wyglądają, kiedy zostawi się je w spokoju.  
Mycie szamponem, drapanie, skrobanie, a potem jeszcze wielokrotne  
czesanie drażni skórę głowy, stymuluje wydzielanie przez nią  
tłuszczu i łoju i łuszczenie się (stąd łupież). Powinnaś więc  
skupić się na tym, jak "uspokoić" skórę głowy, nie drażnić jej  
bardziej, ażeby jednocześnie włosy wyglądały jak należy.  
 
Mycie włosów  
O ile używasz najłagodniejszego szamponu, jaki udało Ci się dostać  
i nie męczysz skóry głowy brutalnymi metodami, możesz myć włosy  
nawet codziennie lub co drugi dzień. Powinno się rozprowadzić  
szampon i nie drapać ani nie masować skóry, zwyczajnie zostawić  
szampon na włosach na minutę, potem dokładnie spłukać. Kup zatem  
szampon dla niemowląt i za każdym razem weź go bardzo mało,  
rozpuść w pół szklanki ciepłej wody, rozprowadź dokładnie na  
całych włosach, pozostaw, spłucz i pozwól włosom wyschnąć bez  
suszenia suszarką. Powstrzymaj się od pokusy mycia włosów "aż będą  
piszczeć", pisk przy pociągnięciu palcami po mokrych włosach  
oznacza, że zostały one pozbawione całkowicie tłuszczu i wilgoci,  
a po wyschnięciu będą fruwać jak siano. Możesz, jeśli chcesz, myć  
włosy rzadziej, ale zawsze staraj się nakładać szampon tylko raz.  
Współczesne szampony są bardzo skuteczne nawet po jednym umyciu,  
lecz każdy producent będzie zalecać mycie dwukrotne za każdym  
razem, bo zależy mu na szybszym zużyciu butelki. Jeżeli chcesz,  
żeby włosy wyglądały świeżo mimo rzadszego mycia, stosuj suchy  
szampon, czyli pochłaniający tłuszcz proszek, który nakłada się,  

wyczesuje i fryzura jest gotowa.  
 
Suszenie  
Najlepszym sposobem suszenia jest pozostawienie włosów, by schły  
na powietrzu. Możesz używać suszarki, ale tylko takiej, która  
wytwarza lekki strumień niezbyt ciepłego powietrza. Nigdy nie susz  
włosów gorącym powietrzem, gdyż przesusza ono włosy - ich osłonki  
zaczynają łatwo pękać i włosy się rozdwajają. Jeżeli zakładasz  
gorące wałki albo nakręcasz włosy na lokówkę za długo i za często,  
skutek będzie ten sam. Włosy ulegną zniszczeniu i zrobi się z nich  
splątane siano. Ale gorące papiloty mogą być dobrodziejstwem dla  
Twoich włosów. Można nosić je stale w torebce i układać włosy  
zawsze, gdy chce się poprawić swój wygląd, choć działają na  
krótko. Bardziej długotrwały efekt dają gorące wałki, jednak na  
zakręcenie włosów za ich pomocą potrzeba o wiele więcej czasu.  
 
Włosy tłuste  
Jeżeli włosy rozdzielają się na zlepione pasemka, oznacza to, że  
masz tłuste włosy. Z pewnością poczujesz się lepiej, jeżeli  
dowiesz się, że jest to bardzo powszechny problem wśród  
nastolatek. Widocznie skóra głowy produkuje więcej tłuszczu i łoju  
niż powinna. Myj włosy na tyle często, żeby zawsze wyglądały  
ładnie, ale używaj wyłącznie bardzo łagodnego szamponu. Wiele  
szamponów przeznaczonych właśnie do tłustych włosów zawiera zbyt  
ostre środki myjące, co tylko pobudza gruczoły skórne do  
zwiększonej produkcji tłuszczu. Nie próbuj też stosować szamponów  
przeciwłupieżowych, bo one także stymulują działanie gruczołów  
łojowych. Unikaj częstego czesania włosów, nie szczotkuj ich. Im  
rzadziej będziesz myć włosy, tym lepiej, chociaż niewątpliwie  
będziesz miała lepszy humor, jeśli włosy będą cały czas wyglądać  
czysto. Do każdego mycia bierz bardzo mało szamponu, tyle tylko,  
by pozbyć się nadmiaru tłuszczu, i nie stosuj odżywek. Można  
osuszyć włosy przez zrobienie trwałej lub farbowanie, a także  
przez nakręcanie na wałki i papiloty.  
 
Włosy suche  
Suche włosy można poznać po tym, że bardzo łatwo się plączą i  
zamieniają się we fruwające wokół głowy siano. Jeżeli masz właśnie  
takie włosy, oznacza to, że skóra na głowie wydziela trochę za  
mało łoju. Powinnaś więc myć włosy jak najrzadziej, może nawet raz  
na cztery dni, i używać bardzo łagodnego szamponu. Po każdym  
umyciu nałóż na włosy odżywkę w kremie i zostaw na kilka minut,  
potem dokładnie spłucz. Nie rozczesuj włosów po myciu, tylko  
przegarnij je delikatnie rzadkim grzebieniem.  
 
Łupież  
Obumarłe komórki naskórka odrywają się od powierzchni skóry na  
całym ciele i spadają w postaci suchych łusek. Obecność włosów na  
głowie utrudnia im spadanie. Zbierają się więc w grubsze łuski  
zatrzymywane przez włosy i to nazywa się łupieżem. Ten rodzaj  

łupieżu można ograniczać przez częste mycie, na przykład co drugi  
dzień, ale tylko bardzo łagodnym szamponem. Nie trzyj ani nie drap  
skóry, natomiast staraj się bardzo dokładnie spłukać włosy za  
każdym razem. Jeżeli masz bardzo duży łupież, spróbuj zastosować  
szampon przeciwłupieżowy, ale nie wolno Ci stosować szamponu  
zawierającego selen częściej niż raz na dwa tygodnie. Mógłby  
podrażnić skórę i zwiększyć ilość łupieżu.  
 
Dobór fryzury  
Większość z nas, poza specjalistkami od układania włosów, marzy o  
fryzurze łatwej w pielęgnacji, wymagającej minimum dbania i  
poprawiania. Najlepszą fryzurą jest więc taka, przy której  
wystarczy włosy umyć i zostawić do wyschnięcia, a tymczasem zająć  
się innymi sprawami.  
 
Jaka fryzura jest dla ciebie najlepsza  
Zanim wejdziesz do salonu fryzjerskiego, przyjrzyj się sobie  
obiektywnie, a nawet krytycznie i zastanów się, do jakiego gatunku  
należą Twoje włosy. Jakie są? Cienkie czy grube? Miękkie czy  
sztywne? Kręcą się, układają w fale czy są proste? Potem przypatrz  
się kształtowi swojej twarzy. Czy jest prostokątna, okrągła,  
sercowata czy też długa i pociągła? Po tym wszystkim będziesz  
miała jakieś pojęcie, z czego możesz wybierać.  
Najlepszym sposobem znalezienia modnej fryzury dla siebie jest  
przejrzenie aktualnych żurnali i ilustrowanych pism dla kobiet.  
Zobacz, jak uczesane są tam modelki. Kiedy wybierzesz fryzurę,  
która Ci się podoba, pomyśl, czy byłaby odpowiednia dla Ciebie.  
Porównaj kształt twarzy modelki ze swoim, a także rodzaje włosów.  
Nie wystarczy zastanowić się, jak modelka została ostrzyżona,  
pomyśl, jakich innych zabiegów dokonano na jej włosach. Zrobiono  
jej trwałą? Przy okazji zwróć uwagę, czy modniejsze są włosy  
proste, czy kręcone. Przyjrzyj się, jakie dodatki mają we włosach  
modelki - chusteczki, wstążki, spinki, grzebienie czy opaski. Gdy  
już wybierzesz dla siebie jakieś uczesanie, zabierz ze sobą  
zdjęcie idąc do fryzjera. Jeżeli masz delikatne włosy, a modelka  
na fotografii ma akurat sztywne i grube, zapytaj fryzjerki, czy  
uda się z Twoich włosów zrobić taką fryzurę stosując trwałą,  
piankę czy lotion do układania włosów. Użycie współczesnych  
środków pielęgnacyjnych pozwala osiągnąć niemal każdy efekt bez  
względu na gatunek włosów, choć może będziesz musiała więcej czasu  
poświęcać na każdorazowe układanie. Poproś fryzjerkę o radę.  
Jeżeli idziesz do nowego fryzjera po raz pierwszy, zaznacz, że  
chcesz zmienić uczesanie i poproś o kilka minut rozmowy przed  
strzyżeniem. Pamiętaj, że fryzjerka może mieć nowe, świeże  
spojrzenie na Twoją twarz i zupełnie inny pomysł na ostrzyżenie  
niż Ty sama. Przygotuj się więc na szybkie decyzje i eksperymenty.  
Zwróć uwagę na ogłoszenia na niektórych salonach fryzjerskich, że  
potrzebują modelek. Oznacza to, że salon przeznacza pewne godziny  
na naukę nowych stylistów i poszukuje klientek, które zechcą  
pełnić rolę modelek. W ten sposób możesz zmienić fryzurę tanim  

kosztem, a praktyki fryzjerskie zawsze odbywają się pod ścisłą  
kontrolą doświadczonego specjalisty.  
 
Strzyżenie  
Jak powie Ci każdy doświadczony fryzjer, dobre obcięcie jest  
podstawą łatwej do utrzymania, modnej i ciekawej fryzury.  
Przygotuj się, że powiesz fryzjerowi, co Ci się podoba, a co nie.  
Jeśli na przykład chcesz mieć włosy długie w którymś miejscu i  
nigdy nie przyszłoby Ci do głowy skracać ich, zaznacz to z góry.  
Fryzjer z pewnością przedstawi Ci różne propozycje, trzeba więc  
będzie uzgodnić wersję odpowiadającą obu stronom. Jeżeli widziałaś  
jakąś świetną fryzurę na zdjęciu w piśmie, która bardzo Ci się  
podoba, mimo że wiesz, że nie będzie dla Ciebie odpowiednia, może  
uda się ją zmodyfikować na tyle, że zacznie pasować do kształtu  
Twojej twarzy i gatunku włosów. Umiejętne strzyżenie można  
wykorzystać do najrozmaitszych efektów. Na przykład długie,  
ciężkie włosy można wystopniować, przez co góra stanie się lżejsza  
i fryzura nie będzie wiecznie ulizana. Trzeba też wziąć pod uwagę,  
że różne fryzury podkreślają różne części twarzy. Odpowiednim  
strzyżeniem można optycznie zwęzić lub poszerzyć twarz, wydłużyć,  
skrócić, podkreślić długą szyję lub zrównoważyć szerokie brwi. O  
tym wszystkim powinnaś porozmawiać z fryzjerem.  
 
Trwała  
Trwała ondulacja polega na nadaniu włosom naprawdę trwałych  
skrętów, więc chociaż współczesne techniki robienia trwałej są o  
wiele lepsze od dawnych, musisz się bardzo dobrze zastanowić przed  
podjęciem decyzji o kręceniu włosów tą metodą. Sporo czasu minie,  
zanim włosy odrosną. Porozmawiaj z fryzjerką o różnych rodzajach  
trwałej i zastanów się nad najlepszym dla Ciebie. Istnieją lekkie  
trwałe, które tylko dodają włosom puszystości i powodują, że włosy  
mają niewielką tendencję do falowania. Proces ondulacji jest  
często tak łagodny, że nawet jeśli masz bardzo cieniutkie,  
delikatne włosy, możesz go zastosować bez obawy, że je zniszczysz.  
Włosy po trwałej są puszyste, dają się kręcić, układać w dowolną  
fryzurę, a ponadto o wiele łatwiej sobie z nimi radzić nawet kilka  
tygodni po wizycie w zakładzie fryzjerskim. Można je specjalnie  
układać na wyjątkowe okazje, bez konieczności chodzenia za każdym  
razem do fryzjera.  
 
Barwienie  
Istnieje nieskończenie wiele możliwości zmiany koloru włosów.  
Możesz zdecydować się na delikatną płukankę albo pokusić się o  
wykonanie trwałych, wielobarwnych pasemek, co tylko chcesz. Możesz  
stosować krótkotrwałe płukanki subtelnie zmieniające odcień  
włosów, szampony lub żele koloryzujące. Tymi sposobami barwimy  
włosy w domu. Wymienione środki nakłada się jak szampon, a po  
kilku myciach kolor równomiernie schodzi. Bardziej skomplikowane  
zabiegi, jak robienie pasemek, farbowanie czy rozjaśnianie, należy  
wykonywać wyłącznie w salonie fryzjerskim.  

 
Henna  
To barwnik naturalny, który nadaje całym włosom rudawego koloru.  
Wielką zaletą henny jest to, że nie niszczy włosów, chociaż  
farbowanie przebiega w sposób dość uciążliwy. Trzeba trzymać  
nałożony barwnik na włosach przez długi czas. Henna najlepiej  
wychodzi u szatynek, u blondynki może wyjść zbyt jaskrawo, a u  
brunetki może wcale nie być widoczna.  
 
Pasemka  
To dobry sposób na ożywienie włosów. Włosy po wykonaniu balejażu,  
czyli nieregularnych pasemek wyglądają jak rozjaśnione przez  
słońce. Najczęściej stosuje się je u blondynek. Balejaż polega na  
nałożeniu trwałej farby na niektóre pasemka włosów, reszta zaś  
pozostaje w naturalnym kolorze.  
 
Farbowanie  
Farbowanie oznacza trwałą zmianę koloru włosów. Jeżeli więc chcesz  
to zrobić, idź do salonu fryzjerskiego.  
 
Rozjaśnianie  
Jest to trwałe wybielanie włosów. Stosuje się tę metodę, aby  
rozjaśnić całe włosy albo tylko pasemka. Po wybieleniu nakłada się  
farbę w odpowiednim kolorze, blond albo ciemniejszą. Każde trwałe  
farbowanie polega na rozjaśnieniu, a następnie nałożeniu barwnika.  
Rozjaśnianie niszczy włosy, należy więc je odżywiać z dużą  
regularnością, inaczej nie będą ładne. Pamiętaj, że jeśli bardzo  
rozjaśnisz włosy, szybko zaczną pojawiać się przy skórze ciemne  
odrosty. Trzeba będzie wówczas ponawiać zabieg dość często.  
 
Paznokcie  
 
Ładne, zadbane paznokcie naprawdę mają ogromne znaczenie dla  
wyglądu kobiety, warto więc poświęcić im trochę czasu i uwagi. Na  
wygląd paznokci wpływa na przykład dieta. Powinno się jeść dużo  
białka, a więc ryb, jaj i jogurtu, a paznokcie będą zdrowe i  
mocne. Prawie każda dziewczyna zaczyna kiedyś marzyć o pełnym  
zestawie równiutkich, długich paznokci jak u modelki, ale na ogół  
wszelkie starania spełzają na niczym. Im ktoś jest aktywniejszy,  
tym trudniej jest mu ciągle pamiętać o paznokciach i wykonywać  
wszystkie zabiegi pielęgnacyjne. Nie sposób wyobrazić sobie  
lekarki, pielęgniarki, dentystki, informatyka czy kogokolwiek, kto  
pisze na maszynie, z długimi paznokciami. Przeszkadzałyby mu w  
pracy. Bardzo trudno zachować ładne paznokcie, jeśli często ma się  
do czynienia z wodą. Woda rozmiękcza płytkę paznokcia i powoduje  
łatwiejsze zginanie się jej i łamanie. Im dłuższe paznokcie, tym  
więcej potrzebują troski. Muszą przecież być stale czyszczone,  
wyrównywane i wygładzane. Większość pracujących, uczących się,  
słowem - aktywnych kobiet woli mieć dość krótkie paznokcie.  
Lakier, zwłaszcza jeżeli stosuje się podkład, znacznie wzmacnia  

paznokcie, a jednocześnie jest bardzo dekoracyjny. Nie ma jednak  
nic gorszego niż poodłupywane kawałki lakieru, kiedy więc  
poświęcisz swój czas na pomalowanie paznokci, postaraj się, żeby  
lakier nigdzie nie odprysnął.  
 
Co zrobić z obgryzaniem paznokci  
Obgryzanie paznokci jest nawykiem nerwowym, którego bardzo trudno  
się oduczyć. Jeżeli ktokolwiek może zmusić Cię, byś przestała, to  
tym kimś jesteś tylko Ty sama.  
"Zaczęło mi zależeć na ładnych paznokciach i zaczęłam je  
lakierować. Teraz wyglądają tak ślicznie, że szkoda by mi było je  
obgryzać".  
"Co z tego, że przestałam obgryzać paznokcie, skoro teraz obgryzam  
skórki wokół paznokci?"  
Nikt nie zmusi Cię do zaprzestania gryzienia paznokci, o ile sama  
nie będziesz tego bardzo chciała, a wtedy okaże się, że to wcale  
nie jest takie trudne. Nie jestem zwolenniczką smarowania paznokci  
piekącą substancją, bo aż nazbyt łatwo jest ją zmyć i zacząć  
obgryzanie od nowa. Znajdź jakiś powód, który zmusi Cię do  
pozostawienia paznokci w spokoju. Wielu dziewczynom wystarczy  
świadomość, jak paznokcie wyglądają, kiedy się je obgryza, a jak  
kiedy się nie obgryza. Obgryzione stają się też często czymś  
krępującym, kiedy się ma chłopaka. Ja obgryzałam paznokcie, dopóki  
nie zauważyłam, że ze wszystkich znanych mi ludzi, którzy mieli w  
życiu jakieś osiągnięcia, nikt tego nie robi. Zaczęłam intensywnie  
pracować nad sobą. Ostatecznie rozprawiłam się z nawykiem  
obgryzania w wieku 27 lat. I właściwie tylko pielęgnowałam  
paznokcie. Starałam się, żeby wyglądały jak najładniej. Robiłam  
manicure prawie codziennie. Okazało się, że lakier do paznokci  
dodatkowo mi pomagał, bo przypominał, że mam nie gryźć paznokci,  
kiedy bezwiednie brałam palce do ust.  
 
Jak robić manicure  
 
Warto potrudzić się trochę i zadbać o paznokcie. Rób sobie  
manicure regularnie co tydzień, niech wejdzie to na stałe do planu  
tygodnia.  
1. Papierowym pilniczkiem o drobnym ziarnie nadaj paznokciom  
odpowiedni kształt. Przesuwaj nim tylko w jednym kierunku od boków  
w stronę środka.  
2. Zamocz palce w cieplej wodzie z mydłem i poczekaj kilka minut  
aż zmiękną skórki.  
3. Nałóż patyczkiem krem do zmiękczania skórek wokół paznokci i  
odsuń skórki od paznokcia lub usuń je całkiem.  
4. Wypoleruj paznokcie skórzaną poduszeczką, pociągając od czubka  
paznokcia ku nasadzie.  
5. Wetrzyj krem w palce i dłonie, wmasuj go takim ruchem, jakbyś  
zakładała ciasne rękawiczki. Teraz możesz polakierować, jeśli  
chcesz.  
 

Wzrok  
 
Trzeba koniecznie dbać o oczy. Kiedy są zmęczone i pozbawione  
blasku, nie pomoże nawet najgrubsza warstwa makijażu wokół. Dla  
oczu odpoczynek jest niezmiernie ważny. Nie trzeba aż spać. Oczy  
doskonale wypoczywają w ciągu dnia, wystarczy tylko zamknąć  
powieki i zakryć oczy dłońmi na kilka minut. Będąc w domu można  
położyć na nie watę nasączoną naparem z oczaru wirgińskiego lub  
świetlika albo plasterki świeżego ogórka. Nie zapuszczaj nigdy  
kropli do oczu, o ile nie przepisze Ci ich lekarz. Podczas  
oglądania telewizji w pokoju powinno się zapalić dodatkowe  
światło. Telewizor świeci tak mocno, że wzrok męczy się bardzo  
szybko.  
 
Badanie wzroku  
Nie musisz przeprowadzać badań wzroku, dopóki czujesz, że wszystko  
jest w porządku. Może się jednak okazać, że zauważysz stopniowe  
pogarszanie się widzenia albo częste infekcje, pieczenie i ciągłe  
zmęczenie oczu. Wady wzroku jak krótkowzroczność, astygmatyzm czy  
zez mogą być korygowane za pomocą szkieł optycznych dobieranych  
przez okulistę. Nie ma potrzeby robienia badań ciśnienia  
wewnętrznego gałki ocznej, które wykazuje tworzenie się jaskry, aż  
do 40 roku życia, chyba że na jaskrę chorował ktoś w Twojej  
rodzinie. Oczy nie są jak zęby - nie wymagają regularnych,  
rutynowych kontroli dla upewnienia się czy są zdrowe.  
 
Okulary  
Jeżeli musisz nosić okulary, nie martw się tym. Masz świetny  
powód, żeby zakładać jeszcze jedną ozdobę. Produkuje się teraz  
rozmaite, często przepiękne oprawki, tak że okulary stały się  
bardzo modnym dodatkiem. Okulary nie są też tak drogie, jak  
dawniej, ponieważ produkcja oprawek została uwolniona spod  
monopolu okulistów. Możesz kupić oprawki gdzie tylko chcesz,  
wystarczy mieć odpowiednią receptę od okulisty. Po badaniu wzroku  
okulista musi wypisać Ci receptę na odpowiednie szkła, abyś mogła  
zamówić je tam, gdzie znajdziesz odpowiadające Ci oprawki. Jeżeli  
wykonujesz komputerowe badanie wzroku u optyka, nie musisz kupować  
oprawek w tym samym zakładzie, w którym wykonałaś badanie.  
"Jeszcze jako mała dziewczynka marzyłam o okularach. Wygląda się w  
nich tak elegancko!"  
"Okulary były dla mnie koszmarem i kiedy tylko pojawiły się  
soczewki kontaktowe, zaraz się na nie przerzuciłam. Jest z nimi  
trochę kłopotu, ale naprawdę warto się pomęczyć".  
"Nie przepadam za zwykłymi okularami, ale uwielbiam szkła  
opalizujące. W ich barwie jest coś niesamowitego, więc noszę  
okulary z takimi szkłami".  
 
Wybór okularów  
Przekonasz się, że u każdego optyka wybór oprawek jest bardzo duży  
i nawet trudno zdecydować się, w których jest Ci najlepiej. Zanim  

wybierzesz, zastanów się dobrze nad takimi rzeczami:  
- Czy oprawka jest wygodna? Czy mostek opiera się ciężko na nosie,  
czy też prawie nie czujesz, że masz okulary? Nie zsuwa się z nosa?  
Trzyma się dobrze głowy i nie ściska jej za mocno?  
- Jaki kształt ma oprawka? Przyjrzyj się, czy pasuje do Twojej  
twarzy. A jak się mają okulary do całego ciała? Nie zaburzają  
proporcji?  
- Jakiego koloru są okulary? Pamiętaj, że będziesz je nosić na  
wszystkie okazje, muszą więc Ci pasować do większości ubrań.  
Najlepiej wybrać dość neutralną barwę - brąz, szary, beż lub  
metal.  
 
Soczewki kontaktowe  
Jeżeli nie lubisz okularów, spróbuj nosić soczewki kontaktowe.  
Wiele dziewcząt wybiera tę formę korygowania wad wzroku. Są jednak  
wady, których nie da się korygować soczewkami, nie wszyscy też  
lubią wkładać sobie ciała obce do oczu. Trzeba również pamiętać,  
że soczewka może wypaść i zgubi się, a nowe soczewki sporo  
kosztują. Najbezpieczniejsze i najzdrowsze są twarde, trwałe  
soczewki, ponieważ nie odcinają dostępu tlenu do gałki ocznej i  
oko funkcjonuje normalnie.  
"Zaczęłam nosić soczewki kontaktowe i teraz mam najbardziej  
niebieskie oczy, jakie można sobie wymarzyć".  
Można dostać najrozmaitsze rodzaje soczewek jednorazowych,  
miękkich, także takie o przedłużonym czasie noszenia nawet do  
sześciu-ośmiu godzin. Nie polecam noszenia soczewek przeznaczonych  
do noszenia przez 24 godziny. Wyjmij soczewki zawsze, gdy zaczną  
Cię boleć oczy albo będziesz widzieć jak przez mgłę. Jeżeli  
stosujesz pigułki antykoncepcyjne, może się okazać, że nie wolno  
Ci nosić soczewek. Pigułki powodują u niektórych osób  
zatrzymywanie wody w organizmie, a wtedy gałki oczne mogą nieco  
spęcznieć.  
 
Przekłuwanie uszu  
 
Wiele dziewczyn chce mieć przekłute uszy - taka jest moda, a na  
dodatek w sklepach z biżuterią spotyka się na ogół większy wybór  
kolczyków niż klipsów. Mało prawdopodobne, żeby przekłucie  
zniszczyło uszy czy żeby wdała się infekcja, o ile zabieg wykona  
osoba znająca się na tym i dysponująca odpowiednimi, jednorazowymi  
przyrządami. Mogą to być tylko lekarz, kosmetyczka albo jubiler.  
Wiadomo, że przekłuwanie uszu kilku osobom przy użyciu tych samych  
przyrządów może prowadzić do zakażenia nawet takimi chorobami, jak  
żółtaczka czy AIDS.  
Zanim dasz sobie przekłuć uszy, dobrze się zastanów. Dziurki w  
przekłutych uszach są zawsze widoczne, a kiedy nie ma w nich  
kolczyków - zwracają uwagę. Gdybyś kiedyś zmieniła zdanie i nie  
chciała już mieć przekłutych uszu, dziurki będzie widać przez  
długi czas, a potem zostaną po nich blizny.  
Przyjrzyj się kształtowi płatków uszu. Są duże czy małe, mięsiste  

czy nie? Bywają osoby o tak maleńkich płatkach, że nie ma ich  
gdzie przekłuć. Jeżeli zamierzasz zrobić to w innym miejscu niż na  
płatku, pamiętaj, że dziurka będzie się dłużej goić, a potem przez  
jakiś czas to miejsce może być tkliwe.  
Po przekłuciu dziurki trzeba bardzo starannie pielęgnować:  
przynajmniej raz dziennie dokładnie je myć wodą z mydłem, a po  
umyciu z każdej strony płatka przyłożyć watkę ze spirytusem  
chirurgicznym. W świeżej dziurce nie mogą zbierać się strupki,  
trzeba więc przekręcać kolczyki w dziurce co najmniej dwa razy  
dziennie. Przez co najmniej trzy pierwsze tygodnie nie wolno  
kolczyków zdejmować; przez cały pierwszy rok powinno się je nosić  
jak najczęściej, niemal stale. Na początku bowiem dziurki łatwo  
zarastają, im dłużej nosi się w nich kolczyki, tym skłonność ta  
jest mniejsza. Początkowo musisz mieć złote kolczyki, zresztą  
wiele osób reaguje uczuleniem na każdy inny metal. Po kilku  
tygodniach od przekłucia spróbuj założyć inne kolczyki. Nie noś  
ciężkich kolczyków często ani długo, bo wyciągają płatek ucha,  
zwłaszcza kiedy już będziesz trochę starsza. Do szkoły, o ile nie  
zabrania się w niej kolczyków, noś tylko maleńkie kuleczki na  
sztyfcie, zresztą nawet jeśli nie ma takiego zakazu, nie noś  
zwisających kolczyków ani kółek. Bardzo łatwo się zaczepiają, na  
przykład podczas zajęć sportowych, a to może być bardzo  
niebezpieczne.  
 
Zęby  
 
Lśniący rząd zdrowych zębów przy każdym uśmiechu jest  
koniecznością, a jedynym sposobem sprostania jej jest właściwa  
pielęgnacja zębów i systematyczne wizyty kontrolne u dentysty (dwa  
razy do roku). Zęby, a zwłaszcza dziąsła, nie będą zdrowe, jeżeli  
pozwolisz bakteriom osadzać się na nich w postaci płytki nazębnej,  
ponadto na zębach będzie zbierać się kamień. Takie zaniedbania  
sprzyjają zapaleniom, przy których odkleja się dziąsło od zębów i  
zęby się obluzowują. Musisz więc myć zęby szczoteczką, a potem  
używać nitki przynajmniej raz dziennie. Jeszcze lepiej robić to  
dwa razy dziennie albo po każdym posiłku. Powinien je także  
czyścić dentysta podczas wizyty. Na zęby korzystnie wpływa dobra  
dieta. Zacznij od zmniejszenia ilości cukru i słodkich potraw,  
staraj się też pić szklankę wody na zakończenie każdego posiłku.  
Dobrze jest po jedzeniu żuć surową jarzynę.  
 
Jak należy myć zęby  
 
Kupując szczoteczkę, wybierz taką, która ma włosie średniej  
twardości, prostą rączkę i jest okrągło zakończona.  
1. Przednie zęby myje się z zewnątrz ruchem wymiatającym,  
przekręcając rękę w nadgarstku. Pociągaj szczoteczką od dziąsła w  
dół w przypadku górnych zębów i w górę w przypadku dolnych.  
2. Umyj wewnętrzną stronę przednich zębów. Poruszaj szczoteczką w  
ten sam sposób, jak poprzednio.  

3. Umyj powierzchnię żującą wszystkich zębów, kreśląc szczoteczką  
kółeczka. Staraj się dotrzeć do każdej nierówności i zagłębienia.  
Po umyciu wypłucz usta dokładnie.  
4. Nitką dentystyczńą trzeba czyścić przerwy pomiędzy zębami. Tam  
też osadza się płytka nazębna. Kilkakrotnie owiń nitką środkowy  
palec każdej ręki; delikatnie wprowadź ją pomiędzy zęby i  
ostrożnie przesuwaj w górę i w dół.  
 
Prostowanie zębów  
Niemal każda nierówność w układzie zębów daje się korygować, a  
łatwiej to zrobić, kiedy człowiek jest młody niż po latach.  
Ortodonta może zlecić noszenie aparatu. Jego działanie polega na  
delikatnym naciskaniu zębów przez długi czas. To zmusza zęby do  
wyrównania się - korzenie zębów rzeczywiście przesuwają się w  
szczęce i ustawiają w szeregu. Aparat nie powinien sprawiać bólu,  
a jeżeli Cię uwiera, idź do ortodonty, niech sprawdzi dlaczego.  
Aparat w ustach może być dla Ciebie czymś krępującym, jednak  
pamiętaj, że noszenie go trwa stosunkowo krótko, a dzięki niemu  
będziesz mieć ładne zęby na całe życie. Warto więc się trochę  
pomęczyć.  
 
Piersi i staniki  
 
Około dwunastego roku życia piersi zaczynają się powiększać. Wiele  
dziewczyn zaczyna wówczas zamartwiać się, że ich piersi są za  
małe, za duże, za bardzo sterczące i w ogóle "nie takie".  
Porównywanie swojego biustu z biustami koleżanek nie ma  
najmniejszego sensu. Tak jak każdy ma inny kształt nosa, każda  
kobieta ma inne piersi.  
Kilka lat temu modne stało się chodzenie bez stanika. Z czysto  
anatomicznych względów taka moda psuje kształt piersi, chyba że są  
bardzo małe i lekkie. Jeżeli masz choć trochę większe piersi i nie  
będziesz ich podtrzymywać, tkanka utrzymująca je rozciągnie się i  
biust obwiśnie. Później już nie odwróci się tego procesu. Piersi  
zawsze będą opadnięte. Jeżeli więc masz większy biust, koniecznie  
noś stanik, inaczej nie zachowasz długo naturalnego kształtu swych  
piersi.  
 
Kupno stanika  
Nie ma potrzeby noszenia sztywnego; ciężkiego stanika z drutami  
utrzymującymi kształt. W sklepach znajdują się rozmaite lekkie  
staniki właśnie dla młodych dziewcząt, które prowadzą aktywny tryb  
życia, a jednocześnie chciałyby zachować naturalny kształt piersi.  
Najlepszym materiałem na bieliznę dla Ciebie jest bawełna,  
zwłaszcza jeśli lubisz dużo ruchu i uprawiasz sport. Szyje się  
dobre staniki z materiałów syntetycznych.  
 
Jak dobrać stanik  
 
Zmierz obwód klatki piersioweJ pod biustem, potem zmierz w  

najpełniejszym miejscu piersi. Od tego wyniku odejmij wynik  
pomiaru obwodu pod biustem Jeżeli różnica wyniesie mniej niż 15  
cm, potrzebujesz miseczek o rozmiarze B, od 15 do 22 cm - C,xx a  
powyżej 23 cm powinnaś nosić miseczki o rozmiarze D. 
 
Stopy i buty  
 
Zdrowie stóp i sposób chodzenia wpływają na ogólny wygląd każdej  
kobiety. Jeżeli bolą Cię stopy, zaraz odbija się to na twarzy.  
Jeżeli nie możesz całkowicie oprzeć się pokusie noszenia modnych,  
choć niewygodnych butów albo przyzwyczaiłaś się do obcasów,  
zakładaj je tylko na specjalne okazje, a na co dzień staraj się  
nosić wygodne, płaskie buty. Stopy najlepiej czują się bez obuwia.  
Ciężar ciała rozkłada się wówczas równomiernie, żadna z części  
stopy nie jest obciążona bardziej niż pozostałe. Oczywiste wydaje  
się więc, że chodzenie na płaskim obcasie, najbardziej  
przypominające chodzenie boso, również jest dość zdrowe. Im wyższy  
obcas, tym większa siła działa na przednią część stopy. Przy  
naprawdę wysokim obcasie cały ciężar ciała spoczywa na palcach, a  
to o wiele więcej niż mogą one wytrzymać. Zaczynają się  
wykoślawiać, a dotyczy to zwłaszcza dużego palca u nogi. Inną  
przyczyną powstawania koślawego palucha jest noszenie butów o  
wąskim czubku, węższym niż szerokość palców. Tak samo działają za  
ciasne lub zawinięte rajstopy, które ściskają wszystkie palce  
razem.  
 
Zakup butów  
Gdy wchodzisz do sklepu z obuwiem, czy po buty do codziennego  
użytku, czy po balowe pantofelki, przy wyborze musisz kierować się  
tymi samymi zasadami. Najpierw, jeszcze w domu, powinnaś zmierzyć  
dokładnie długość stóp. Może jeszcze trochę urosły? W sklepie  
przymierzaj buty różnych firm, różne fasony. Nie daj sobie wmówić  
pary, w której nie czujesz się dobrze. Sprzedawczynie bywają  
bardzo przekonujące, a mogą mieć określone powody, oferując akurat  
te buty. Słuchaj swoich stóp! Pamiętaj, że nawet najładniejsze  
buty nie są warte cierpień wywołanych przez nagniotki, bąble i  
obtarcia. Nawet gdyby były supermodne i wszystkie koleżanki miały  
już takie, nie męcz się.  
 
Czy są wygodne?  
Po włożeniu buta powinnaś swobodnie poruszać palcami. Palce nie  
mogą dotykać samego czubka buta, musi zostać w nim nieco miejsca.  
But nie powinien spadać z pięty, a utrzymanie go na nodze podczas  
chodzenia nie może sprawiać kłopotu. Przymierz całą parę w sklepie  
i przejdź się kawałek. Staraj się nie skupiać uwagi wyłącznie na  
wyglądzie butów. Jeśli trzeba, zamknij oczy i pomyśl, jak się w  
nich czujesz. Nie kupuj obuwia niewygodnego, nie zakładaj, że uda  
się w nim trochę pochodzić. Nie warto wydawać pieniędzy na coś, co  
przyniesie Ci potem tylko zmartwienia.  
 

Jak wyglądają?  
Kiedy wybierasz buty, myśl o wszystkich ubraniach, do jakich je  
założysz. Mają dobry kolor? Czy ich fason jest odpowiedni do  
okazji, na jakie będziesz nosić te buty? Pasują do Twojego stylu  
ubierania się? Będzie je można założyć do dżinsów czy tylko do  
eleganckich spódniczek? Będzie można ubrać do nich rajstopy czy  
skarpetki? Jeżeli mają pasek wokół kostki - czy nie pogrubiają  
nóg?  
 
Pedicure  
Nie zaniedbuj paznokci u stóp. Nie trzeba robić pedicure'u tak  
często, jak manicure, wystarczy raz na dwa, trzy tygodnie. Zanim  
nałożysz sandały, poświęć trochę uwagi wyglądowi stóp i postaraj  
się, żeby wyglądały najładniej, jak tylko można.  
 
Ubrania  
 
Ubiór odgrywa kluczową rolę w wyglądzie człowieka, jemu w dużej  
mierze zawdzięczamy wrażenie, jakie robimy na innych. Możesz  
wykorzystać ubrania tak, aby podkreślały Twoją osobowość i  
tworzyły obraz Ciebie taki, jaki chcesz kreować. Strój może też  
odzwierciedlać Twoje nastroje. Jeśli któregoś dnia zechcesz być  
damą, zamiast zwykłych dżinsów włożysz kostium lub elegancką  
sukienkę. Innego dnia odwrotnie - poczujesz ochotę na coś na luzie  
i właśnie wtedy świetnie przydadzą się dżinsy i swobodna bluza.  
Niezależnie jednak od humoru i charakteru musisz bardzo pilnować,  
by ubierać się stosownie do okazji. Dziwnie czuje się osoba  
zmuszona wejść do drogiej restauracji w starych dżinsach i tak  
samo spaliłaby się ze wstydu, gdyby poszła na pogaduszki do  
koleżanki w balowej sukni. Myśl więc o dopasowywaniu stroju do  
okazji i zacznij kompletować garderobę tak, by znalazło się w niej  
jak najwięcej ubrań, do łączenia w różne kombinacje. Będziesz  
mogła ubierać się odpowiednio do każdej sytuacji bez wydawania na  
to majątku.  
 
Garderoba  
Warto skomponować całą garderobę wokół jednego czy dwóch  
klasycznych zestawów, na przykład mieć kostiumy w ładnych,  
neutralnych kolorach, uszytych z trwałych materiałów dobrej  
jakości, bez nadmiaru rzucających się w oczy detali. Dzięki temu  
będziesz zestawiać żakiet, spódnicę czy spodnie stale z czym innym  
i w ten sposób stworzysz wiele różnych kombinacji. Następne  
elementy garderoby możesz kupować wyłącznie w tych dwóch-trzech  
barwach, aby wszystko do siebie pasowało i odpowiadało Twojemu  
kolorytowi. Potem, gdybyś chciała zaszaleć, wystarczy dokupić  
jakiś niewielki element w jaskrawym kolorze (nawet jeśli to będzie  
gryzący w oczy róż) i dalej wszystko będzie pasować, a Ty  
odmienisz nieco swój wygląd. Świetne efekty można uzyskać za  
pomocą rozmaitych dodatków, jak chustki, kokardki, paski,  
rękawiczki i torebki, a także sztuczna biżuteria. Przekonasz się,  

że klasyczny strój dobrej jakości można nosić kilka lat i ciągle  
być modnym. Jeżeli nie masz dużo pieniędzy na ubrania, nie załamuj  
się. Na jedną czy dwie droższe rzeczy postaraj się wygospodarować  
jakieś fundusze, a resztę musisz upolować na wyprzedażach i  
obniżkach. Jeżeli lubisz grzebanie w sklepach z tanią odzieżą, z  
pewnością trafisz na zaskakujące okazje. Ludzie pozbywają się  
czasem bardzo dobrych, prawie nowych rzeczy. O ile lubisz szycie,  
zacznij szyć dla siebie. Gotowe wykroje można kupić razem z  
pismami dla kobiet albo osobno, także w niektórych sklepach z  
materiałami. Modele przedstawiane na wykrojach projektowane są  
przez czołowych projektantów i jeżeli się przyłożysz, ubranie z  
pewnością nie będzie wyglądało jak samoróbka. Szycie według  
wykroju z opisem jest bardzo proste. W sprzedaży pojawia się coraz  
więcej ładnych materiałów na sukienki, dobrze jednak przed  
dokonaniem wyboru poszukać po różnych sklepach.  
 
Kolory  
Jeżeli jesteś brunetką, dobrze Ci będzie w zestawieniach jasnych  
kolorów z ciemnymi oraz w intensywnych barwach, w czerwonym,  
czarnym, szarym, a jeśli jesteś ciemną szatynką, powinnaś świetnie  
wyglądać w ciemnych fioletach, głębokiej czerwieni zestawianej z  
czernią i bielą. Blondynkom proponowałabym jaśniejsze barwy, z  
drugiego końca palety. Dobre są róże i beże. Ruda dziewczyna  
wygląda świetnie w kolorach jesieni, oliwkowym, płowym i wszelkich  
odmianach brązu.  
 
Jak wybierać fason?  
Tak niewiele z nas odpowiada wzorom lansowanym przez mass media,  
że dopasowywanie się do nich za wszelką cenę byłoby co najmniej  
naiwne. Nawet nie trzeba próbować. Większości z nas byłoby  
nieładnie w strojach modelek, bo jesteśmy za wysokie, za niskie,  
za grube, za chude, a przede wszystkim mamy na ogół proporcje  
znacznie odbiegające od figury modelki. Cała sztuka umiejętnego  
ubierania się polega na zakładaniu takich rzeczy, które maskują  
niedostatki naszej urody. Istnieje kilka zasad, które trzeba znać,  
aby uniknąć podstawowych błędów. Na przykład, im jesteś niższa,  
tym lepsze będą dopasowane stroje, bez poduszek na ramionach i  
obszernych, bufiastych rękawów. Powinnaś zdecydować się na  
miękkszą, płynną linię. Jeżeli jesteś bardzo wysoka, unikaj ubrań  
w pionowe paski. Najlepiej noś się "na cebulkę", a przełamiesz  
wrażenie wysokości. Jeśli jesteś nieco przy kości, zdecyduj się na  
jednobarwne materiały, bez pasków, zwłaszcza poprzecznych i  
ostrych, nieregularnych wzorów. Luźniejsze ubrania o prostym  
fasonie wydłużają. Jeżeli wydajesz się sobie za szczupła, nie  
wkładaj lejących, klejących się do ciała materiałów, wybieraj  
zawsze luźne, takie o grubszej fakturze.  
 
Jak dbać o ubrania  
Ubrania posłużą Ci dłużej i będą wyglądać o wiele bardziej  
elegancko, jeżeli zaczniesz o nie prawidłowo dbać. Często je  

pierz, ale najpierw przyjrzyj się dokładnie metkom z zaleceniami  
co do prania. W razie pomyłki, ubranie może stracić kolor,  
zafarbować wszystko inne w pralce albo skurczyć się. Jeśli na  
metce napisano, że trzeba czyścić dany ubiór chemicznie, noś go do  
pralni często, to przedłuży mu życie. Białe rzeczy pierz po każdym  
założeniu, będą wówczas naprawdę białe. Nie mieszaj ich jednak z  
kolorowymi, bo prędko staną się szare. Niekiedy opłaca się  
namoczyć coś przed wypraniem, żeby łatwiej zeszły plamy. Po  
ręcznym wypraniu swetra, rozłóż go płasko i poczekaj aż wyschnie,  
inaczej straci fason.  
Zakupy z głową i zmyślne dodatki mogą zwiększyć możliwości Twojej  
garderoby.  
1. Bawełniana koszulka i dżinsy, do tego skarpetki i tenisówki.  
2. Na to żakiet - i już jesteś bardziej elegancka.  
3. Albo, zamiast koszulki, możesz włożyć białą bluzkę, do tego  
czarne buty.  
4. Spódnica zamiast dżinsów, torebka na ramię i szeroki pasek.  
5. Teraz żakiet, do butów klipsy z kokardką, na głowę beret,  
odpinasz od torebki pasek - pełnia szyku.  
 
 
5 Ty i przyjaciółki 
 
 
Młodemu człowiekowi bardzo zależy na towarzystwie przyjaciół.  
Prawie każdy nastolatek zaczyna czuć w pewnym momencie, że rodzina  
nie daje mu wszystkiego, czego potrzebowałby do szczęścia. Wtedy  
właśnie poszerza swoje zainteresowania, poznaje rozmaitych ludzi z  
różnych domów, próbuje nowych zajęć i wchodzi do grupy, w której  
wszyscy jednakowo myślą, ubierają się i zachowują. Być  
nastolatkiem to tak, jakby się należało do klubu, w którym chce  
się poznawać i porozumiewać z takimi samymi osobami, podobnie się  
ubierać, czesać i malować, wyznawać wspólne wartości i mieć  
jednakowe zainteresowania.  
Dla wielu z Was przyjaciele są całym światem, chciałoby się  
spędzać czas tylko z nimi. Wiele godzin dziennie przebywacie więc  
w towarzystwie rówieśników, a dorośli, rodzice i krewni po raz  
piewszy schodzą na dalszy plan. Może się okazać, że między  
dorastającą dziewczyną a jej rodzicami powstaje jakaś szczelina  
nieporozumienia. Rodzice niezupełnie wiedzą, o co Ci chodzi, w  
żaden sposób nie potrafią podzielać Twoich opinii, a na dodatek  
nie chcą się nawet o to postarać. Masz więc ochotę zwrócić się ze  
wszystkimi problemami do przyjaciółki w Twoim wieku, wiesz, że Cię  
zrozumie i będzie umiała wczuć się w Twoją sytuację. Dlatego  
właśnie nie możesz żyć bez rówieśników.  
"Mam przyjaciółkę, do której dzwonię, kiedy jest mi źle. O wiele  
lepiej umie mnie pocieszyć niż mama czy tata".  
" Wszystko robimy wspólnie. Za każdym razem, gdy wychodzę z  
przyjaciółką z domu, czuję, jakby to była wielka przygoda".  
Przyjaciół można zdobyć nie tylko w szkole. Istnieją kluby  

sportowe, domy kultury, kluby osiedlowe i wiele innych miejsc,  
gdzie poznaje się ludzi w swoim wieku. Jeśli więc w szkole nie  
możesz znaleźć sobie tylu przyjaciół, ilu chciałabyś mieć, nie  
jest złym pomysłem rozpoznanie okolicy pod kątem rozmaitych zajęć,  
przy których spotyka się różne osoby. Popytaj wśród koleżanek,  
znajomych lub krewnych albo pójdź bezpośrednio do jakiegoś domu  
kultury i dowiedz się, jakie prowadzą tam zajęcia i zapytaj  
ewentualnie o inne miejsca. Często w lokalnych gazetkach pojawiają  
się ogłoszenia o ośrodkach, w których można rozwijać poszczególne  
zainteresowania, o organizowanych kursach żeglarskich, klubach  
jazdy konnej, szkołach tańca i innych. Ciekawe hobby, jak na  
przykład fotografia, może być sposobem na znalezienie przyjaciół,  
jeśli tylko zależy Ci na poznaniu ludzi o podobnych  
zainteresowaniach.  
 
Jak się zaprzyjaźnić  
 
Pierwsze kroki w nowym środowisku nigdy nie są łatwe, a tym  
bardziej trudno jest tak po prostu podejść do kogoś, kto Ci się  
podoba i zaraz się zaprzyjaźnić. Jeżeli spotkanie odbywa się przy  
okazji jakichś zajęć lub hobby, wszystko staje się łatwiejsze, bo  
od początku robicie coś wspólnie i macie o czym rozmawiać. O wiele  
lepiej niż słowa zbliżają wspólne zadania. Możesz wtedy zwyczajnie  
zagadnąć na temat tego, co druga osoba robi, zwłaszcza gdy  
będziesz miała do powiedzenia coś pozytywnego i zachęcającego.  
Pierwszy krok zostanie uczyniony i może rozmowa przedłuży się.  
Jeżeli widzisz kogoś, kto robi coś naprawdę dobrze, spytaj, jak on  
to robi i czy długo musiał trenować zanim doszedł do takich  
rezultatów. Może udzieli Ci pomocnych wskazówek. Niektórzy aż palą  
się, żeby pokazać innym, jacy są świetni. Łatwiej poznać się przy  
pracy zespołowej, po pierwsze dlatego, że wszyscy robią to samo,  
po drugie mogą nosić jednakowe stroje, na przykład sportowy czy  
kąpielowy, a to działa jak znak rozpoznawczy. Możecie też  
dysponować takim samym sprzętem, a to już skłoni Was do rozmowy.  
Jeżeli na przykład jesteście w kółku fotograficznym, możecie  
rozmawiać o aparatach, obiektywach itd. Poza tym każdy z innego  
powodu przyłączył się do zajęć, można więc zacząć rozmowę od  
pytania, dlaczego zainteresowali się, powiedzmy łucznictwem, a  
okaże się, że oprócz chęci stania się doskonałymi łucznikami  
istnieje jeszcze wiele różnych powodów i że macie mnóstwo  
wspólnych spraw do omówienia. Istotnym czynnikiem, który łączy  
ludzi chodzących na jedne zajęcia, jest też stała godzina i dzień,  
kiedy się spotykają. Może to być popołudniowa dyskusja klubowa,  
wieczorna gra w szachy czy basen w sobotnie ranki, a regularność  
spotkań i pewność, że nastąpią, utrwalają znajomości.  
 
Jak stać się dobrą przyjaciółką  
Przyjaźń, podobnie jak wszelkie formy obcowania z ludźmi, polega  
na braniu i dawaniu. Przekonasz się, że gdy będziesz dużo dawać z  
siebie, sama wiele otrzymasz od przyjaznej Ci osoby. I na odwrót,  

jeżeli dasz z siebie mało, niewiele otrzymasz w zamian. Przyjaźń  
dostarcza przyjemności automatycznie, o ile się nad nią pracuje,  
warto więc skupić się na tym, co wnosisz do przyjaźni, a nie co  
przyjaźń Ci daje. Wówczas wszystko obróci się na Twoją korzyść.  
Poza takim założeniem, trzeba jednak czegoś oczekiwać od  
przyjaźni. Sporządź sobie spis tego, czego się spodziewasz po  
przyjacielskim związku z drugą osobą. Potem wczytaj się dokładnie  
w poniższą listę, żeby ocenić swoje możliwości w przyjaźni,  
dowiedzieć się, jaką przyjaciółką jesteś naprawdę i co mogłabyś w  
razie potrzeby zmienić lub poprawić.  
 
Po co jest przyjaciółka  
- Żeby mieć w kimś oparcie.  
- Żeby mieć komu opowiadać kawały.  
- Żeby było do kogo zwrócić się o radę.  
- Żeby mieć się komu zwierzać.  
- Żeby był ktoś, z czyją opinią zawsze się liczysz.  
- Żeby mieć kogoś, kto zawsze powie Ci prawdę.  
- Żeby ktoś mówił Ci wprost, że nie masz racji.  
- Żeby mieć kogoś, kto zawsze poprawi Ci nastrój.  
- Żeby ktoś lubił to samo, co Ty.  
- Żeby mieć kogoś, kto zainteresuje Cię nowymi rzeczami.  
- Żeby miał Cię kto pocieszyć.  
- Żeby był ktoś, kto nie jest nigdy zazdrosny.  
- Żeby było na kim polegać.  
- Żeby miał Cię kto poprzeć i w razie czego wystąpić w Twojej  
bronie.  
- Żeby mieć kogoś, kto czuje tak samo, jak Ty.  
- Żeby był ktoś, kto te same rzeczy uważa za ważne, co Ty.  
- Żeby mieć kogoś, kto równoważy Twoje słabości.  
 
Jak znaleźć się w grupie  
Przyjaźnie nastolatek mogą być naprawdę bardzo silne, czasem  
wytwarzają się więzy, których nic nie jest w stanie zerwać aż do  
końca życia. Częściowo dzieje się tak dlatego, że w tym okresie  
nastolatki poszukują własnej tożsamości i starając się ją  
zamanifestować, przyłączają się do rozmaitych grup. Tajemnicza i  
otoczona aurą niesamowitości identyfikacja z daną grupą może  
stworzyć kod, który zostanie w Tobie do końca życia. Wewnątrz  
grupy buduje się też poczucie lojalności i całkowitego zaufania, o  
jakich na próżno marzy się później. Wspólne problemy i  
przyjemności z okresu młodzieńczego mogą jednoczyć ludzi bardzo  
głęboko, a przyjaźnie z tego okresu wytrzymują próbę czasu.  
Poniżej opisuję kilka czynników warunkujących zyskanie poczucia  
jedności z grupą.  
- Ubiór Nastolatki często noszą coś w rodzaju "mundurka", który  
określa ich przynależność grupową. Zazwyczaj jest to dziwaczny  
albo zwariowany strój, zdecydowanie różniący się od tego, co  
wkładają na siebie dorośli - albo charakterem, albo sposobem  
noszenia, na przykład długa, czarna spódnica czy biała koszulka  

noszona z jednym ramieniem odkrytym. Znakami rozpoznawczymi bywają  
kolory albo rodzaj biżuterii, jaką nosi się w grupie. Można  
rozpoznać członków grupy po charakterystycznej fryzurze albo po  
makijażu. Jakiekolwiek byłyby konkretne znaki identyfikacyjne w  
poszczególnych grupach, istnieje coś takiego, jak styl nastolatek,  
rozpoznawalna sylwetka, fason czy luz. Ubrana w ten sposób  
zdobędziesz świadomość przynależności, zyskasz dobre samopoczucie,  
nabierzesz pewności siebie.  
- Sposób mówienia - Zawsze jest moda na pewne słowa czy wyrażenia,  
którymi posługują się tylko osoby z danej grupy. Żargon zrozumiały  
wyłącznie dla młodzieży, a nie znany dorosłym, słowa określające  
Twoje zainteresowania, wybrany rodzaj muzyki czy okolicę, z której  
pochodzisz, dają Ci poczucie przynależności.  
- Posiadane rzeczy - Może to być ściśle określony rodzaj torby na  
szkolne książki, charakterystyczny dla młodzieży z danej grupy,  
magnetofon, wideo, sprzęt do jakiejś specyficznej gry, walkman  
albo rodzaj mebli w Twoim pokoju.  
- Zajęcia - Członkowie Twojej grupy mogą upodobać sobie konkretne  
kluby sportowe albo dyskotekę. Grupa może też spędzać czas w  
kawiarence i rozmawiać.  
- Dokąd się chodzi - Grupa może chodzić w określone miejsca, do  
jakiejś kawiarni czy sklepu z płytami, gdzie zawsze można na kogoś  
trafć.  
- Co się dobrze robi - Według niepisanego prawa każdej grupy, aby  
zostać przez nią zaakceptowanym, trzeba przejść rodzaj próby  
ogniowej, wykazać się jakąś umiejętnością. Na przykład uszyć sobie  
sukienkę, po której nikt nie pozna, że jest domowej roboty.  
 
Kłopoty z przyjaciółką  
Istnieją sytuacje, w których przyjaźń sprawia nieco kłopotu. Może  
tak się stać, gdy Twoje oczekiwania wobec przyjaciółki będą za  
wysokie. Nie zapominaj, że oprócz przyjaźni musi znaleźć się w  
Twoim życiu miejsce na inne sprawy, często ważniejsze, których  
przyjaźń, nawet najgłębsza, nie może wyeliminować. Na przykład  
przyjaźń zaczyna się chwiać od kiedy masz chłopaka. Bądź  
wyrozumiała dla przyjaciółki i zachęcaj ją, żeby była wyrozumiała  
dla Ciebie. Nie daj jej odczuć, że jest już niechciana i  
niepotrzebna. Na pewno będziecie się jeszcze potrzebowały w  
przyszłości, przyjaźń powinna być ciągle żywa i nie powinno się  
jej zrywać. Nie odsuwaj się od przyjaciółki i nie pozwól, aby ona  
odsunęła się od Ciebie.  
Kiedy jedna z Was znajdzie sobie chłopaka, oczywiście przestanie  
mieć tyle czasu, co dawniej na przebywanie z przyjaciółką. Zamiast  
jednak utrzymywać wszystko w tajemnicy, powinnyście porozmawiać o  
całej sprawie i ustalić, co dalej. Nie możecie oczekiwać, że uda  
się Wam spędzać razem tyle samo czasu, ile dawniej. Może nie  
spodoba Ci się chłopak Twojej przyjaciółki albo jej nie spodoba  
się Twój. Tylko Ty sama możesz zdecydować, wobec kogo chcesz być  
lojalna, w każdym razie powinnaś się przygotować na podobne  
napięcia. Najlepsze rozwiązanie w tej sytuacji to, oczywiście,  

rozmowa z przyjaciółką, a także z samym chłopakiem i stawianie  
spraw jasno i otwarcie. Może w ten sposób stracisz chłopaka albo  
przyjaciółkę, lecz przynajmniej będziesz spokojna, bo byłaś cały  
czas szczera i myślałaś realnie.  
Jeżeli przyjaciółka znajdzie sobie chłopca, a Ty nie, możesz  
poczuć się odrzucona, samotna i gorsza. Nie daj się zapędzić w  
pułapkę uznając, że też musisz mieć chłopaka, i to jak najprędzej.  
Nie szukaj znajomości z chłopcami na siłę. Równie dobrze dasz  
sobie radę chwilowo bez nich.  
Zdarza się, że dwie dziewczyny zakochają się w tym samym chłopcu.  
Dzieje się źle, jeżeli między przyjaciółkami powstaje wtedy  
zazdrość. Dlatego najlepsze wyjście z takiej sytuacji, to poprosić  
tę trzecią osobę, czyli samego chłopaka, żeby zdecydował się,  
którą z Was woli. Wybaczenie przyjaciółce, gdyby wybrał ją a nie  
Ciebie, może okazać się nadludzkim wysiłkiem, mimo wszystko jednak  
spróbuj podjąć go i nie zrywaj przyjaźni.  
 
Przyjaciele a rodzice  
Nie zdziw się, jeżeli rodzice nie zechcą od razu zaakceptować  
Twoich znajomych. Mogą uznać, że Twoi przyjaciele są za głośni,  
dziwacznie poubierani, że to "nic dobrego" i że mają na Ciebie zły  
wpływ. Zastanów się jednak, czy:  
- Twoi rodzice nie sądzą przypadkiem, że zadając się z tak  
odmiennymi osobami odrzucasz wartości, które starali Ci się wpoić.  
- Twoi rodzice nie czują, że się starzeją, bo dorastasz, masz  
swoje sprawy i pewnie wkrótce opuścisz ich.  
- Twoi rodzice nie są trochę zazdrośni o to, jak dobrze się  
bawisz. Może im w młodości nie pozwalano na tyle rzeczy.  
- Może Twoim rodzicom przypominają się dobre czasy, kiedy sami  
byli młodzi i mieli podobne problemy, jak Ty.  
Takie uczucia ma wielu normalnych rodziców, staraj się więc nie  
załamywać ich reakcją i nie bądź dla nich nieprzyjemna. Postaraj  
się zrozumieć rodziców i nie ukrywaj przed nimi, co zamierzasz  
robić ze swoimi przyjaciółmi ani dokąd razem chodzicie.  
 
 
6 Życie w domu  
 
 
Przez większość swych młodzieńczych lat żyjesz w domu rodziców i  
czy Ci się to podoba, czy nie, jesteś jednym z członków Waszej  
rodziny. Nawet kiedy już będziesz starsza i poczujesz, że  
chciałabyś opuścić rodzinny dom, może się okazać, że na razie nie  
jesteś w stanie samodzielnie się utrzymać, często bowiem w tym  
wieku nie ma się jeszcze własnych dochodów. Niezależnie więc od  
tego, jak trudne stosunki panują w Twojej rodzinie, musisz nauczyć  
się współżycia z rodzicami i resztą domowników.  
Mówią o tym nie dlatego, że tak powinno być ze względu na wielkie  
zobowiązania, jakie się ma wobec rodziny. Doskonale zdaję sobie  
sprawę, jak trudnymi ludźmi są niektórzy rodzice i że nikt nie  

miałby ochoty przebywać z nimi dłużej niż to konieczne. Chodzi mi  
raczej o nauczenie się współżycia w grupie, która to umiejętność  
przyda Ci się prędzej czy później, również w dorosłym życiu. Jeśli  
nauczysz się tego za młodu, a dom stanowi doskonałe pole do  
treningów, łatwiej będzie Ci w przyszłości odnaleźć się wśród  
innych ludzi. Jeśli nawet w pewnym momencie opuścisz rodzinę i  
zamieszkasz, powiedzmy, z przyjaciółkami, będziesz musiała i tak  
nauczyć się dawania i brania, ustępowania, zgodnego  
współdziałania, rozumienia potrzeb innych. Dlaczego więc nie  
zdobyć tych umiejętność już w domu rodzinnym?  
 
Jak żyć dobrze z rodzicami  
 
Większość dziewcząt dość blisko żyje ze swoimi matkami, ale ich  
stosunki z ojcami mogłyby być z pewnością lepsze. Gdy dziewczyna  
dorasta, a zwłaszcza gdy zaczyna miesiączkować, w relacjach między  
nią a ojcem pojawia się pewnego rodzaju zażenowanie, które może  
długo trwać, przyczyniając się do narastania bariery  
niewypowiedzianych uczuć i skrępowania. Nie ma w tym nic  
nadzwyczajnego i odczuwa to wiele córek. Jeśli więc Ty również  
zauważysz coś takiego w kontaktach z ojcem, nie przejmuj się  
zbytnio, a zobaczysz, że z czasem wszystko wróci do normy. Jeśli  
chodzi o matkę, najlepiej spróbować myśleć o niej jak o bliskiej  
przyjaciółce, z którą można kupować ciuchy, chodzić na kawę lub  
zwierzać się jej ze swoich tajemnic. Mamie powinno się to  
spodobać, tym bardziej że będzie mogła wreszcie porzucić, choć na  
chwilę, odpowiedzialną rolę rodzicielki.  
Jednym z najlepszych sposobów na to, by mieć rodziców po swojej  
stronie, jest wypytywanie o ich własne doświadczenia z czasów  
młodości, o to, jak wyglądały różne rzeczy, gdy oni byli w waszym  
wieku; co mogli robić, a czego im zabraniano; jak radzili sobie ze  
swoimi rodzicami. Zmusimy ich do przypomnienia sobie kłopotów, z  
jakimi się borykali, mając naście lat. Wystarczy, że zaczną  
patrzeć na to, co dzieje się dzisiaj przez pryzmat własnych  
młodzieńczych doświadczeń, a trudno im będzie zachować wobec  
Ciebie wyniosły dystans i udawać, że nie rozumieją, czego od nich  
chcesz.  
Nie oznacza to, że dla wzajemnego zrozumienia wystarczy dobra wola  
jednej strony. Również Ty postaraj się zrozumieć rodziców. Z  
wiekiem ludzie stają się mniej podatni na zmiany, co może  
utrudniać rodzicom nawiązanie kontaktu z dzieckiem. To rodzice  
mają prawo być mniej elastyczni niż Ty. Staraj się dobrze poznać  
ich punkt widzenia i zrozumieć, co nimi kieruje. Jeśli uznasz  
niektóre z ich poglądów zwyczajnie za głupie, nie oznajmiaj im  
tego głośnym, obrażonym głosem. Przekonuj ich do własnych racji,  
mówiąc spokojnie i rzeczowo. Jeśli uda Ci się zapanować nad sobą w  
rozmowie na drażliwe tematy, zdenerwowanie lub złość mogą  
niepostrzeżenie przejść same, umożliwiając dojście do porozumienia  
bez niepotrzebnych spięć. Jeśli kilka razy zwracałaś się już do  
rodziców z ważną dla Ciebie sprawą i mimo stosowania powyższych  

rad nie przyniosło to oczekiwanych rezultatów, może odczekaj parę  
dni i powróć do problemu przy sprzyjającej okazji.  
"Mama i tata są w porządku, ale trzeba być z nimi na dystans".  
"Oni są wobec mnie fair, więc ja staram się postępować tak samo  
wobec nich. Zawsze im mówię, dokąd idę wieczorem i nie zostaję  
gdzieś na noc bez uprzedzenia".  
 Dobrym sposobem uczynienia rodziców nieco bardziej wyrozumiałymi,  
jest pokazanie im, że inne nastolatki są takie jak Ty, pragną  
robić te same rzeczy i mają podobne zachcianki. Możesz na przykład  
zaprosić jedną lub dwie przyjaciółki do domu i spróbować wciągnąć  
któreś z rodziców we wspólną rozmowę, aby Twoi goście mieli okazję  
zaprezentować swój punkt widzenia na różne, tak zwane życiowe  
tematy. Rodzicom łatwiej będzie zaakceptować "buntownicze" poglądy  
wypowiadane przez Twoich przyjaciół, ponieważ nie czują się  
emocjonalnie z nimi związani i stać ich na obiektywizm.  
Jeśli z jednym z rodziców łatwiej Ci się dogaduje niż z drugim,  
porozmawiaj o swoim problemie właśnie z nim, a potem powiedz na  
przykład: "Może powiedziałbyś (powiedziałabyś) o tym mamie  
(tacie)?". Ten bliższy Ci rodzic będzie już najlepiej wiedział,  
jak przekazać Twoją sprawę drugiemu, który wydaje się groźniejszy.  
 
Stosunki z bliskimi krewnymi  
Wielu młodym ludziom ciocie, wujkowie, dziadkowie wydają się nieco  
nudni. Przymuszani do widywania się z nimi, ulegają tylko po to,  
żeby w domu był spokój. Jeśli tak jest również w Twoim przypadku,  
zdobądź się na okazanie starszym krewnym trochę uprzejmości,  
zrozumienia oraz łaskawości. Nie uwierzysz, jak wiele może znaczyć  
pocztówka z wakacji, parę słów w liście czy krótka wizyta.  
Sprawienie im tyle przyjemności kosztuje Cię tak niewiele czasu i  
wysiłku.  
Z drugiej strony wielu nastolatków odkrywa w cioci lub wujku  
bliskich przyjaciół, z którymi niejednokrotnie łatwiej przychodzi  
im się porozumieć niż z rodzicami. Taka osoba, zwłaszcza jeśli nie  
ma własnych dzieci, bywa dla młodego człowieka jak starsza siostra  
czy brat. Stąd też nie warto czasem unikać bliskich kontaktów z  
rodziną. W jeszcze większym stopniu dotyczy to dziadków, których  
nie obciąża już brzemię obowiązków rodzicielskich i mają teraz  
czas, spokój oraz wiele cierpliwości, żeby nawiązać przyjazne  
stosunki z wnukami. Są w stanie patrzeć na wiele spraw, które  
dotyczą wnuków, obiektywnie, bardziej bezstronnie niż kiedy  
wychowywali własne dzieci.  
Bracia i siostry to niezwykle ważne osoby w Twoim życiu.  
Niezależnie od tego, jak bardzo się teraz kłócicie, zawsze  
pamiętaj, że przyjdą lata, gdy będziesz wysoko cenić ich  
towarzystwo i przyjaźń. Jeżeli żywisz obecnie wrogie uczucia do  
rodzeństwa i nie rozmawiacie nawet ze sobą, spróbuj zdobyć się na  
uśmiech i miłe słowo. To się opłaci.  
 
Zdobywanie sobie niezależności  
 

Rodzice akceptowali, a nawet przyjmowali z dumą coraz to nowe  
oznaki Twojej samodzielności i rosnącej niezależności, kiedy byłaś  
dzieckiem i w większości wypadków nadal są dumni, gdy widzą, jak  
ich mała dziewczynka staje się dorosła. Może się jednak zdarzyć,  
że nie będą mieli tak pozytywnego nastawienia i gdy zaczniesz się  
dopominać o więcej wolności, pojawią się konflikty. Musisz wtedy  
opracować coś w rodzaju planu przyzwyczajania rodziców do swej  
dorosłości, wykazując przy tym takt i wyczucie. Stopniowo powinni  
zaakceptować to, że potrafisz samodzielnie podejmować decyzje i  
kierować własnym życiem. Ważne jest jednak, żeby nie zaskakiwać  
ich i nie stawiać sprawy na ostrzu noża. Za wszelką cenę unikaj  
awantur.  
Staraj się przekonać ich o swojej potrzebie niezależności,  
odwołując się do racji i argumentów, które mogą do nich trafić.  
Porozmawiaj o tym, co oni chcieli robić, gdy byli w Twoim wieku i  
na co pozwalali im ich rodzice. Zapytaj, czy wystarczało im tyle  
wolności, ile mieli oraz jak zdobywali większą niezależność. Po  
takiej rozmowie rodzicom łatwiej będzie zrozumieć Twój punkt  
widzenia, a niezręcznie odmawiać niektórym prośbom.  
 
Podejmowanie obowiązków  
Rodzice o wiele łatwiej zaakceptują Twoją niezależność, jeśli  
udowodnisz im, że potrafisz być odpowiedzialna i można Ci zaufać.  
Możesz na przykład wziąć na siebie jakieś obowiązki związane z  
pracami w domu. Jeśli rodzice przekonają się, że można na Tobie  
polegać, gdy ofiarujesz swą pomoc przy gotowaniu obiadu,  
zajmowaniu się dzieckiem, czy załatwianiu spraw w mieście, nie  
tylko będą bardziej skłonni przyznać Ci więcej swobody, lecz także  
uznają w Tobie równorzędnego partnera.  
Najskuteczniej przekonasz rodziców, że jesteś odpowiedzialną  
osobą, którą stać na podejmowanie poważnych zadań i  
przeprowadzanie ich do końca, jeśli znajdziesz sobie jakąś  
dorywczą pracę. Nawet mając niewiele ponad dziesięć lat możesz już  
podjąć się na przykład roznoszenia gazet. Później możesz zatrudnić  
się na soboty na poczcie lub w sklepie. W ten sposób  
zademonstrujesz rodzicom, jakim jesteś chętnym i odpowiedzialnym  
pracownikiem, który potrafi podołać obowiązkom związanym z  
wykonywaniem regularnej pracy. Przekonasz ich, że i Ty możesz  
zasilić rodzinne fundusze, co każe im poważniej Cię traktować.  
Rodzice ucieszą się z dodatkowych pieniędzy, a już na pewno będą z  
Ciebie dumni i docenią Twoje wysiłki.  
 
Sztuka rozmawiania z rodzicami  
Wszyscy rodzice uwielbiają sytuacje, gdy dziecko pyta ich o radę.  
Jeśli więc masz problem, nawet niezbyt poważny, zwróć się z nim do  
nich. Zacznij od mniejszych problemów, żeby przyzwyczaić się do  
spokojnej wymiany zdań bez poddawania się emocjom i popadania w  
złość. Rodzice zorientują się, że można z Tobą rzeczowo rozmawiać  
i kiedy już poruszysz bardzo ważną dla Ciebie sprawę, nie  
zlekceważą jej ani nie będą zbytecznie się unosić. Moje własne  

dzieci znalazły dzięki tej metodzie sposób, który zawsze sprawdzał  
się w postępowaniu ze mną. Jeśli bardzo im na czymś zależało, a ja  
się przeciwstawiłam, pytały czy mogą to zrobić tylko na próbę.  
Zaczęło się od tego, że jako maluchy wymyślały sobie niebezpieczne  
zabawy, których im zabraniałam. Szybko zorientowały się, że jeśli  
choć raz pod moim okiem nauczą się wykonywać coś w sposób  
bezpieczny, na pewno nie zakażę im tego przy następnej okazji.  
Cierpliwymi negocjacjami nauczyły mnie godzić troskę z rozsądkiem.  
Były bardzo dumne ze swojego osiągnięcia, podobnie jak ja byłam  
dumna z tego, że okazały wytrwałość i przemyślność w dążeniu od  
celu.  
Jeżeli zupełnie nie potrafisz rozmawiać z rodzicami albo przy  
każdej okazji dochodzi do kłótni, spróbuj sposobu "cierpliwych  
negocjacji" i małych kroczków - jestem pewna, że przyniesie to  
oczekiwane rezultaty. Gdyby okazało się jednak, że należysz do  
tych nastolatków, którzy nie potrafą spokojnie dogadać się z  
rodzicami, nie działaj całkowicie samodzielnie, bez poradzenia się  
kogokolwiek. Dla własnego dobra znajdź sobie zaufaną dorosłą  
osobę, z którą porozmawiasz o swoich problemach i na której radach  
będziesz mogła polegać.  
 
Potrzeba buntu  
Każdy nastolatek zaczyna odczuwać w pewnym momencie potrzebę buntu  
wobec rodziców i całego świata dorosłych. Stanowi to normalny etap  
w procesie dojrzewania, będący reakcją na emocjonalne napięcia  
związane z dorastaniem. Możesz dojść do wniosku, że nie  
odpowiadają Ci reguły i normy narzucane przez społeczeństwo i  
występujących w jego imieniu rodziców, egzekwujących te nakazy na  
co dzień w domu. Zdarza się również, że czujesz się traktowana  
gorzej niż rodzeństwo, a wpajane Ci zasady zgodnego współżycia z  
bratem czy siostrą są w Twoim mniemaniu niesprawiedliwe.  
"Z dorosłymi jest tak, że bez żadnego powodu coś Ci każą lub  
czegoś zabraniają, a tak naprawdę chodzi im wyłącznie o własną  
wygodę".  
Wszystkie nastolatki odczuwają potrzebę negacji i miewają  
buntownicze nastawienie do świata, ale nie wszystkie kłócą się i  
śmiertelnie obrażają na rodziców. Staraj się należeć do tych, co  
radzą sobie z własnymi uczuciami i potrafią żyć z rodziną. Jeśli  
nachodzi Cię buntowniczy nastrój, nie przenoś swych frustracji na  
rodzinę. Możesz powiedzieć: "chcę być sama" i wyjść albo oznajmić,  
że idziesz na spacer lub że masz coś ważnego do zrobienia i  
idziesz do swojego pokoju. Nie ma potrzeby głośnego opowiadania o  
swoich buntowniczych przemyśleniach ani też złoszczenia się na  
wszystkich wokół, byle tylko dać ujście swoim uczuciom. Można to  
zrobić gdzie indziej i w inny sposób, najlepiej poza domem. Raz na  
jakiś czas możesz się zdenerwować i wybuchnąć. Każdemu zdarza się  
stracić panowanie nad sobą, ale nie może to być norma.  
Wystrzegając się gwałtownego manifestowania buntowniczych uczuć,  
łatwiej zdobędziesz przychylność rodziców i znajdziesz z nimi  
wspólny język.  

 
Pomoc w domu  
Osobiście uważam, że dzieci powinny pomagać w pracach domowych od  
najmłodszych lat. Rodzina powinna stanowić zgrany zespół, a  
członkowie prawdziwego zespołu współpracują ze sobą i jeden pomaga  
drugiemu, ile tylko może. Im dzieci są starsze, tym bardziej  
odpowiedzialne prace potrafą podejmować. Sądzę, że sama powinnaś  
szukać trudnych i ważnych zadań. Nie nastawiaj się wyłącznie na  
czekanie aż rodzice Cię o coś poproszą czy wręcz wymuszą na Tobie  
pomoc. Jeśli jesteś uważną obserwatorką, bez trudu znajdziesz  
tysiąc takich rzeczy. Rodzice będą szczęśliwi, że nie mają na  
głowie przynajmniej tych kilku obowiązków, które będziesz za nich  
regularnie wypełniać. Systematyczna pomoc jest znacznie ważniejsza  
od nagłych zrywów, chociaż oczywiście rodzice także ją docenią.  
Dlatego sama znajdź sobie kilka prac, które najbardziej lubisz.  
Może to być mycie samochodu, przyjemniejsze prace w ogrodzie,  
pomoc przy robieniu domowych wypieków, prasowanie lub jakakolwiek  
czynność, która pozwoli rodzicom na chwilę wytchnienia. Postępując  
w ten sposób zapewnisz sobie dobre stosunki z rodzicami, a co  
więcej - dasz im powód do okazania Ci wdzięczności.  
 
Twój pokój  
 
O ile pozwalają na to warunki mieszkaniowe, każde dziecko powinno  
mieć w domu własny kąt, miejsce, dokąd może sobie pójść i uciec od  
całego świata. Powinnaś być dumna ze swojego pokoju. Stanowi on  
przecież dowód, iż rodzice szanują Twoją prywatność. Możesz  
urządzić go tak, by odzwierciedlał Twoją osobowość, pasje i  
upodobania poprzez odpowiedni dobór kolorów, mebli oraz różnych  
elementów dekoracyjnych. Nie zapominaj, że nie mieszkasz w hotelu.  
W domu nie ma pokojówki, która co rano przyjdzie i posprząta.  
Jeśli w pokoju panuje bałagan, będzie musiała zrobić to za Ciebie  
matka. Możesz traktować to jako naruszenie Twojej prywatności,  
jednak utrzymywanie porządku w pokoju należy do Twoich obowiązków.  
Twierdzenie, że skoro to Twój pokój, możesz w nim robić, co  
chcesz, byłoby nie fair. Niby dlaczego rodzice mają tolerować brud  
i bałagan? Żyjąc z nimi pod jednym dachem powinnaś dostosować się  
do norm, jakie panują w Waszym domu.  
Można dojść z rodzicami do porozumienia, umawiając się na  
przykład, że Twój pokój będzie się sprzątać raz na tydzień. Przez  
pozostałe dni rodzice nie wtrącaliby się w to, co się tam dzieje.  
Dobrym pomysłem może okazać się transakcja wymienna z mamą. Jeśli  
jest coś, czego mama szczególnie nie lubi robić, zaproponuj jej,  
że weźmiesz to na siebie; a ona w zamian posprząta u Ciebie.  
 
Późne powroty do domu  
Godzina powrotu to stały przedmiot sporów, zarówno w domach  
chłopców, jak i dziewcząt. Jeśli chodzi o dziewczyny, sprawa  
wygląda jednak gorzej, ponieważ większość rodziców bardziej boi  
się o córki niż o synów. Pogódź się od razu z tym, że nie zmienisz  

rodziców. Postaraj się zrozumieć ich obawy i nie obrażaj się,  
kiedy dojdzie do wymiany zdań na ten temat.  
Zacznij o tym rozmawiać z rodzicami dość wcześnie, żeby później  
nie czuli się zaskoczeni. Gdy będziesz starsza, poproś ich o zgodę  
na pozostanie poza domem na dłużej, obiecując, że wrócisz o  
oznaczonym czasie i zostawiając telefon, pod którym można Cię  
znaleźć. Kilka miesięcy później spróbuj przesunąć nieco godzinę  
powrotu, również prosząc rodziców o akceptację. Rodzice będą  
bardziej przychylni Twojej prośbie, jeśli z własnej woli  
poinformujesz ich, dokąd i z kim wychodzisz.  
Niektórym rodzicom trafa do przekonania argument, że powinni dawać  
swoim dzieciom tyle swobody, ile mają ich przyjaciele-rówieśnicy.  
Inni pozostają głusi na przykłady kolegów i koleżanek. Wydaje mi  
się, że skoro mieszkasz z rodzicami, powinnaś postępować zgodnie z  
tym, czego oni sobie życzą i przestrzegać zasad obowiązujących w  
Waszym domu. Demonstracyjne postępowanie na przekór rodzicom do  
niczego nie prowadzi. Jedynym sposobem uzyskania większej swobody  
jest przekonanie rodziców, że mogą Ci zaufać. Osiągniesz to, kiedy  
ustaliwszy z nimi godzinę powrotu, za każdym razem dotrzymasz  
słowa.  
W sytuacji, gdy Twoi rodzice wydają się szczególnie surowi i  
nieustępliwi, powiedz im o tym, zaznaczając jednocześnie, że  
akceptujesz ich zasady. Spróbuj następnie zapytać czy nie  
zgodziliby się dać Ci nieco więcej swobody na okres próbny. Jeśli  
okaże się, że nie zawiodłaś ich zaufania, po pewnym czasie  
wynegocjuj kolejne ustępstwa, pamiętając, by zawsze dotrzymywać  
warunków umowy.  
 
Prywatka w domu  
 
Jeżeli chcesz urządzić przyjęcie dla przyjaciół w domu swoich  
rodziców, musisz dobrze przemyśleć, co wypada robić, a czego nie.  
To duża uprzejmość ze strony matki i ojca, iż zgodzili się użyczyć  
domu na prywatkę dla Twoich koleżanek i kolegów. Dlatego pamiętaj  
o poszanowaniu ich własności i zadbaj, by pamiętali o tym również  
Twoi goście.  
Skoro wydaje Ci się, że uzyskanie pozwolenia na prywatkę od obojga  
rodziców będzie trudne, zwróć się najpierw do jednego z nich,  
najlepiej do mamy. A kiedy ją przekonasz, poproś, by poradziła Ci,  
jak dogadać się z tatą albo by sama go przekonała. Nie bądź zbyt  
ambitna przy urządzaniu pierwszej prywatki. Zaproś rozsądną liczbę  
osób, aby goście pomieścili się bez problemu i nie oczekuj, że  
rodzice zgodzą się na zabawę do czwartej nad ranem. Postaraj się,  
by za pierwszym razem nie było niczego, co denerwuje rodziców - na  
przykład picia alkoholu czy zbyt głośnej muzyki.  
Masz pełne prawo ustalić pewne reguły dla swoich gości i  
poinformować ich o tym, by każdy dobrze wiedział, gdzie jest i co  
mu wolno. Możesz na przykład zakazać palenia papierosów dlatego,  
że ludzie mają zwyczaj rzucania niedopałków na dywan. Raczej nie  
urządzaj imprezy w reprezentacyjnym salonie, gdzie stoi mnóstwo  

drogocennych sprzętów. Choćby Twoi przyjaciele byli wyjątkowo  
odpowiedzialni, o ile to możliwe przyjmuj ich w innym pokoju, a  
unikniesz później pretensji rodziców o potłuczone wazy, kryształy  
i zniszczone meble. Jeśli mama i tata zażyczą sobie, by pewne  
części domu pozostały zamknięte, zadbaj, by każdy gość wiedział, w  
których pomieszczeniach odbywa się prywatka.  
Przede wszystkim jednak nie zapraszaj nigdy przyjaciół w tajemnicy  
przed rodzicami, którzy akurat wyjechali. I tak się wszystkiego  
domyślą po powrocie, a Ty na długo stracisz ich zaufanie i  
zaprzepaścisz szansę urządzenia jawnej prywatki w przyszłości.  
 
Co z rodźicami podczas prywatki?  
Wypytaj się rodziców, możliwie najdelikatniej, czy zamierzają  
zostać w domu na czas prywatki. Większość nastolatków wolałaby,  
żeby rodzice wyszli. Z drugiej strony większość rodziców obawia  
się pozostawić dzieci same sobie, zwłaszcza jeśli urządzają  
prywatkę pierwszy raz. Można na przykład umówić się z mamą i tatą,  
że wyjdą wieczorem i wrócą do domu o ustalonej porze.  
Rodzice chętnie na ogół uczestniczą w przygotowaniach. Mama może  
chcieć coś ugotować, a tata pomóc przy przenoszeniu mebli. Często  
jednak gospodyni i jej młodzi goście wolą robić wszystko sami,  
należy więc wcześniej ustalić to z rodziną. Rodzice będą  
spokojniejsi, jeśli jeszcze przed rozpoczęciem zabawy przyjdzie do  
domu kilka osób spośród gości, które pomogą przygotować jedzenie,  
przesunąć meble, ustawić sprzęt grający, udekorować pokój i  
założyć lampiony. Gdy zamierzasz urządzić coś w rodzaju dyskoteki,  
odpowiednio wcześniej przedstaw rodzicom osobę, która zajmie się  
puszczaniem nagrań, żeby wiedzieli, kto będzie miał styczność z  
ich drogocennym sprzętem.  
Sprzątając pokój przed przyjęciem, wynieś z niego wszelkie cenne  
przedmioty. Jeśli podczas zabawy coś się stłucze lub zniszczy, nie  
staraj się tego faktu ukryć. Wybierz odpowiedni moment zaraz po  
prywatce, by powiedzieć o nieszczęściu rodzicom. Jeśli chodzi o  
tłukące się naczynia, to zamiast drżeć o całość drogocennej  
zastawy, zaopatrz się przed prywatką w jednorazowe talerzyki,  
kubeczki i sztućce.  
 Nie pozwól, by na imprezę przekradali się nieproszeni goście.  
Poproś dwóch, trzech chłopaków, żeby pilnowali, czy ktoś obcy nie  
próbuje dostać się do domu. Sama przypilnuj, żeby po zabawie nikt  
nie kładł się w nim spać, chyba że było to wcześniej ustalone.  
 
Goszczenie koleżanki w domu  
Goszczenie przyjaciółki w domu to wielka frajda, ale żeby wszystko  
się udało, trzeba starannych przygotowań. Na długo przedtem  
zapytaj rodziców, czy się zgadzają, a w każdym razie nie stawiaj  
im ultimatum, mówiąc na przykład: "d, dzisiaj przychodzi Danka i  
zostaje na noc, dobra?". Jest to bardzo nie w porządku wobec  
rodziców, którzy znalazłszy się w sytuacji przymusowej, mogą  
powiedzieć: nie. Daj rodzicom czas na zastanowienie się i nie stój  
im nad głową, czekając aż Ó decyzję.  

Pytając rodziców o pozwolenie, dobrze jest mieć gotowy plan pobytu  
gościa w domu. Zaproponuj miejsce, gdzie koleżanka będzie spała,  
ustal kolejność korzystania rano z łazienki, co z jedzeniem, kto  
będzie gotował, a kto zmywał naczynia oraz kiedy będziesz z  
koleżanką w domu, a kiedy zamierzacie wychodzić.  
O ile to konieczne, poinformuj koleżankę o zwyczajach panujących w  
Twoim domu, przygotowując ją na różne rzeczy, specyficzne dla  
Waszej rodziny, które osobom postronnym mogą wydać się dziwne.  
Umów się wcześniej z przyjaciółką, w czym mogłaby pomóc i czego od  
niej oczekujesz.  
 Na koniec zadbaj o to, by po wyjeździe przyjaciółki wszystko  
wróciło do porządku i upewnij się, czy podziękowała Twoim rodzicom  
za gościnę. Krótka karteczka z podziękowaniem to bardzo dobra  
forma.  
 
Rozporządzanie pieniędzmi  
 
Jest jak najbardziej wskazane, by dzieci od najmłodszych lat  
poznawały wartość pieniędzy i uczyły się nimi rozporządzać.  
Najlepszy sposób to wypłacanie przez rodziców tygodniowego  
kieszonkowego. Problem może pojawić się, gdy dziecko dorasta i  
rodzice tracą rozeznanie, ile powinni mu dawać. Jeśli tak jest w  
Twoim przypadku, zapytaj rówieśników, ile dostają od rodziców, a  
starsze koleżanki, jak rosło ich kieszonkowe i na co przeznaczają  
otrzymywane pieniądze. Ważne jest w tym wieku, co kupuje się za  
kieszonkowe, a co zapewniają rodzice. Niektórzy opiekunowie wolą  
dawać małe kieszonkowe i z własnej kieszeni finansować rosnące  
potrzeby dorastających dzieci. Inni dają więcej, oczekując z  
kolei, że dzieci same sobie kupią więcej rzeczy.  
Jednym ze sposobów przekonania rodziców, że warto dawać Ci  
kieszonkowe, jest ustalenie od razu, że jego część ma być co  
tydzień odkładana. Poprosić mamę i tatę, by pomogli Ci założyć  
książeczkę oszczędnościową w banku. Nie ma znaczenia, jak małe  
będą Twoje tygodniowe oszczędności, może to być np. jeden lub dwa  
nowe złote, ważne, by rodzice zobaczyli, że potrafisz rozporządzać  
pieniędzmi. Z pewnością będą wtedy bardziej skłonni podwyższać Ci  
kieszonkowe.  
Niezależnie od tego, jak małe jest Twoje kieszonkowe, podziel całą  
sumę na części, a następnie przeznacz na coś każdą z nich. Zanim  
coś kupisz, dobrze się zastanów, czy rzeczywiście na to chcesz  
wydać swoje pieniądze. Moim zdaniem, jeżeli młody człowiek pragnie  
mieć jakąś drogą rzecz, powinien przynajmniej częściowo  
sfinansować jej zakup sam. Zapytaj rodziców, czy jeśli  
zaoszczędzisz połowę, to dopłacą resztę. Mogą się zgodzić lub  
zaproponować inne warunki umowy, na przykład Ty uzbierasz trzy  
czwarte, bądź otrzymasz połowę w ramach prezentu urodzinowego lub  
gwiazdkowego.  
 
Na utrzymaniu rodziców  
Dopóki mieszkasz z rodzicami, masz prawo oczekiwać, że będą Cię  

żywić, ubierać oraz zaspokajać podstawowe potrzeby. Niezależnie od  
tego powinnaś zawsze okazywać poszanowanie dla własności rodziców.  
Gdyby na przykład Twoje koleżanki zjadły cały chleb i żółty ser w  
czasie pogaduszek u Ciebie, wyjdź i odkup jedzenie za własne  
pieniądze. Jeżeli po ukończeniu szkoły zamierzasz kształcić się  
dalej, mimo ewentualnego stypendium większość kosztów związanych z  
Twoją dalszą nauką będą ponosić najprawdopodobniej rodzice. Nie  
sądź, że Ci się to należy. Finansowe wsparcie dziecka podczas  
studiów to nie święty obowiązek rodziców, a raczej prezent dla  
Ciebie, za który bądź im wdzięczna. Pamiętaj, że starają się, jak  
mogą, aby zapewnić Ci jak najlepsze warunki i start w dorosłe  
życie. Uważam, że młodzi ludzie mają podstawy, by domagać się  
przynajmniej częściowego wsparcia finansowego ze strony rodziców  
przez cały okres nauki i poszukiwania pracy. Potem, według mnie,  
nie powinni sądzić, że pieniądze od rodziców należą się im za nic.  
Jeżeli znajdujesz się w takiej sytuacji, poproś mamę i tatę o  
pożyczkę, którą później spłacisz. Zaproponuj, że w zamian za  
wsparcie finansowe wykonasz jakieś ciężkie prace w domu czy  
ogrodzie. Ktoś, kto dobrze zna się na elektryczności, może na  
przykład zaoferować całej rodzinie swoje usługi przy naprawie  
sprzętu elektrycznego. Moim zdaniem, nastolatki powinny próbować  
znaleźć sobie dorywczą pracę w weekendy lub popołudnia i w ten  
sposób zdobywać dodatkowe fundusze na własne potrzeby. Żadna  
krzywda im się nie stanie, chyba że praca okaże się wyczerpująca i  
nie będą mieć siły ani czasu na naukę. Większość amerykańskich  
studentów płaci za uczelnię zaciągając w banku kredyt, który  
później spłacają z pieniędzy zarobionych po wykładach i zajęciach.  
Oprócz pozyskania dodatkowych funduszy wielką zaletą dorywczej  
pracy jest to, że już za młodu człowiek zdobywa doświadczenie i  
wdraża się do obowiązków dorosłych.  
 7 Kryzysy w rodzinie  
 
Wielu ludzi twierdzi, że życie rodzinne układa im się znakomicie i  
są szczęśliwi, o wiele więcej jednak osób miewa różne problemy, a  
nie brakuje rodzin, gdzie trudności zamieniają się w poważny  
kryzys. Dwa największe ciosy dla rodziny to śmierć jednego z jej  
członków i rozwód. Chociaż prawdą jest, że wszyscy wtedy cierpią,  
takie dramaty najtrwalsze ślady pozostawiają w psychice dzieci.  
 
Rozwód  
 
Rozwodzą się dorośli, ale dla dzieci jest to co najmniej równie  
ciężkie przeżycie, jak dla rodziców. Niezależnie od tego, jak  
jesteś młoda, gdy małżeństwo rodziców rozpada się, doskonale  
wyczuwasz napięcia między nimi i ciężką atmosferę w domu,  
stopniowo uświadamiając sobie, co ona może oznaczać. Szczególnie  
silnie przeżywasz kłótnie, konflikt i okres niepewności  
bezpośrednio poprzedzający decyzję o rozwodzie. Dawniej bez  
względu na sytuację w rodzinie zalecano, by rodzice za wszelką  
cenę pozostali razem dla dobra dzieci. Nieraz oznaczało to jednak  

dalszy ciąg awantur lub co gorsza zimny, pozbawiony miłości dom z  
okazującymi sobie obojętność rodzicami. Sama w pewnym momencie  
stwierdzisz, że nie ma sensu, aby rodzice przebywali na siłę pod  
jednym dachem, wyłącznie dla zachowania pozorów. Większość dzieci  
twierdzi później, że przedłużanie niepewności było najgorsze i  
lepiej by się stało, gdyby rodzice wcześniej zdobyli się na  
uczciwe postawienie sprawy.  
"Nie uważam, że rodzice powinni zostawać ze sobą ze względu na  
dobro dzieci. Miałam koleżankę, której rodzice właśnie dlatego nie  
rozeszli się i potem było coraz gorzej i gorzej. Mieli osobne  
lodówki, jedli obiad o różnych porach, nie odzywali się do siebie  
i spali w oddzielnych sypialniach".  
Bardzo ciężko młodemu człowiekowi znieść atmosferę domu, w którym  
nigdy nie widzi rodziców przytulających się czy całujących. Trudno  
mu sobie wytłumaczyć, dlaczego mają oddzielne sypialnie. Czasami  
atmosfera napięcia staje się nie do wytrzymania, zwłaszcza gdy  
dziecko wychwytuje drobne oznaki kryzysu, o których rodzice sądzą,  
że pozostają niezauważone.  
" Wiedziałam, że coś jest nie tak. Kiedy leżałam w łóżku,  
dochodziły mnie odgłosy kłótni i wtedy płakałam. Nie orientowałam  
się zbyt dobrze w tym, co się dzieje, bo byłam za mała. Mama była  
załamana. Musiała nosić ciemne okulary, bo cały czas płakała".  
Jeśli małżeństwo Twoich rodziców rzeczywiście się rozpada,  
prawdopodobnie prędzej wyczujesz atmosferę chłodu, wrogości i  
nieprzyjaznego milczenia niż staniesz się świadkiem bezpośrednich  
kłótni mamy i taty. Możliwe, że leżąc późno wieczorem w łóżku i  
wsłuchując się w odgłosy kłótni rodziców, poczujesz się zagrożona  
i bezsilna. Nie wmawiaj sobie, że te waśnie wybuchają z Twojego  
powodu i ponosisz za nie odpowiedzialność. Takie myślenie to  
pułapka. Nie jesteś ciężarem dla rodziców i nie wolno Ci się  
obwiniać za złą atmosferę w domu. Jeżeli mama i tata nie będą  
chcieli wyjaśnić Ci, co się dzieje, spróbuj zwierzyć się ze swoich  
problemów starszej przyjaciółce lub komuś z rodziny. Poproś  
osobę, której ufasz, żeby porozmawiała z rodzicami.  
Żyjąc w domu, gdzie panuje atmosfera wrogości, a rodzice kłócą się  
niemal cały czas i dochodzi do gwałtownych awantur, możesz  
zapragnąć, by wreszcie tata z mamą się pogodzili i żebyście znowu  
tworzyli normalną rodzinę. Często jednak okazuje się to  
niemożliwe, a jedynym sposobem na zakończenie ciągłych sporów  
pozostaje rozwód. Po pewnym czasie sama dojdziesz do takiego  
wniosku, choć początkowo nie dopuszczałaś do siebie podobnej  
myśli.  
 
Reakcje na rozwód rodziców  
Na wiadomość, że rodzice zamierzają się rozejść, zareagujesz  
różnymi, często sprzecznymi uczuciami. Normalnie w takiej sytuacji  
dzieci są zagubione i niepewne. Z jednej strony chcą, by rodzice  
nadal byli ze sobą, z drugiej odczuwają ulgę i zadowolenie, że  
skończą się kłótnie i wyczerpująca niepewność. Normalną reakcją  
jest również strach związany z poczuciem, że rozpada się ich  

dotychczasowy świat.  
Niemal każdy młody człowiek przeżywa wiele emocji i rozterek w  
czasie, gdy rozpada się związek jego rodziców.  
- Możesz się czuć niepewnie.  
- Możesz się obawiać, że przyjdzie Ci mieszkać z tym z rodziców,  
którego mniej lubisz.  
- Możesz się martwić czy jedno z rodziców zdoła Cię utrzymać i o  
Ciebie zadbać.  
- Możesz się zastanawiać czy po rozwodzie mama i tata będą Cię tak  
samo kochać.  
Wszystkie te obawy są całkowicie naturalne, lecz z czasem wiele z  
nich okaże się bezpodstawnych, a z resztą problemów uda Ci się  
jakoś uporać.  
Niemal każde dorastające dziecko żywi urazę do rodzica, który  
opuścił dom. Szczególną niechęć możesz czuć do tego z rodziców,  
którego obwiniasz za rozpad małżeństwa. Możesz być na tyle wrogo  
nastawiona, że odmówisz widywania się z nim, nawet jeżeli  
specjalnie przyjdzie do domu.  
Możesz odczuwać chęć zatajenia rozwodu rodziców sądząc, że to  
wstyd pochodzić z rozbitej rodziny. Jeśli w Twoim środowisku  
rozwody są potępiane, możesz czuć się napiętnowana. W takim  
wypadku zwróć się do kogoś starszego, kogo dobrze znasz, na  
przykład do jednego z dziadków. Taka osoba pomoże Ci uporać się z  
obawami i przekona, że liczy się Twoje szczęście i to, by wszystko  
dobrze ułożyło się w Waszej rodzinie, a nie co ludzie sobie myślą  
lub mówią.  
Być może wreszcie odetchniesz z ulgą. Nie będzie więcej kłótni i  
awantur, skończy się niepewność. Prawdopodobnie odniesiesz  
wrażenie, iż rodzice są szczęśliwsi teraz, niż gdy byli razem. Nie  
będziesz więcej wciągana w spory rodziców i nie będziesz musiała  
bronić któregoś z nich. W domu zapanuje spokój, zajmiesz się  
swoimi obowiązkami domowymi i skupisz nad pracą w szkole.  
Zapragniesz odnowić kontakty z przyjaciółmi.  
Może się również zdarzyć, że nie odczujesz wielkich emocji.  
Będziesz się jedynie zastanawiać, dlaczego nic specjalnie Cię nie  
obchodzi. Możesz nie odczuwać ani ulgi, ani smutku. Pozostaniesz  
obojętną i to też będzie normalne. Przecież rozwód rodziców nie  
musi oznaczać, że w Twoim życiu nastąpią dramatyczne zmiany.  
Przypuszczalnie będziesz mieszkać w tym samym domu i nadal  
widywać ich oboje. Najbardziej typowe reakcje nastolatków na  
rozwód rodziców postarałam się uszeregować według tego, na ile są  
powszechne:  
- Depresja  
- Smutek  
- Zamęt w głowie  
- Ulga  
- Wyobcowanie i poczucie inności  
- Potrzeba opowiedzenia się po stronie jednego z rodziców i  
obwinianie drugiego  
- Niepewność  

- Obojętność  
- Poczucie winy  
Bardzo często zdarza się, że nastolatki oczekują od rodziców o  
wiele więcej wyjaśnień na temat rozwodu niż ci gotowi są im  
udzielić. Poza tym zwykle dzieje się tak, że dzieci odczuwają  
potrzebę uzyskania coraz bardziej wyczerpujących wyjaśnień w  
miarę, jak dorastają. Nie wystarcza im to, co usłyszały, gdy mama  
i tata się rozwodzili. Jednak niewielu rodziców uświadamia sobie  
potrzebę rozmawiania na takie tematy ze swoimi dorastającymi  
dziećmi. Ty powinnaś być osobą, która prowokuje rozmowy o  
gnębiących Cię wątpliwościach. Postaraj się, by nie urywały się po  
kilku zdawkowych zdaniach i były czymś normalnym w domu. Otwarcie  
powiedz rodzicom, że oczekujesz od nich szczerości. W przeciwnym  
bowiem razie możesz po pewnym czasie mówić podobnie, jak ta  
dziewczyna:  
" Wiem, że odszedł do innej kobiety, ale nie potrafię sobie  
przypomnieć mamy siedzącej i rozmawiającej z nami o tym. Na pewno  
to zrobiła. Chciałabym porozmawiać o tym znowu, zwłaszcza teraz,  
gdy minęło trochę czasu i wszystko się trochę uspokoiło. Bardzo  
chciałabym się dowiedzieć, co się naprawdę stało. Teraz jestem  
starsza i potrafę więcej zrozumieć".  
Kłopotliwa dla Ciebie sytuacja może nastąpić wtedy, gdy  
rozwiedzeni rodzice nie będą potrafili lub nie zechcą zrozumieć,  
że pragnęłabyś utrzymywać bliskie stosunki z obojgiem. Masz tylko  
jedną mamę i jednego tatę i kochasz ich oboje. Musisz uświadomić  
to rodzicom.  
 
Co rodzice powinni robić  
Oto lista rzeczy, które rodzice są zobowiązani robić. O ile to  
konieczne, pokaż ją im i porozmawiaj o swoich prawach i  
potrzebach.  
- Oboje rodzice powinni okazywać, że nadal Cię kochają, troszczą  
się o Ciebie i interesują się Twoim losem.  
- Oboje rodzice powinni spotykać się z Tobą regularnie, ustalając  
terminy spotkań według zrozumiałych dla Ciebie zasad.  
- Oboje rodzice powinni spędzać z Tobą czas, zabierać Cię na  
weekendy i wakacje, widywać się z Tobą w ciągu tygodnia.  
- Ten z rodziców, z którym mieszkasz, nie powinnien utrudniać Ci  
kontaktów z drugim.  
- Oboje rodzice powinni jasno dać Ci do zrozumienia, że ich rozwód  
w żadnej mierze nie oznacza zaprzestania kontaktów z którymś z  
nich.  
- Rodzice powinni zrozumieć, że chociaż nie należą już do siebie,  
należą wciąż do Ciebie.  
- Rodzice powinni sobie uświadomić, że łatwiej Ci będzie utrzymać  
z każdym z nich bliskie stosunki, jeżeli będą się odnosić do  
siebie przyjaźnie.  
 
Czego rodzice nie powinni  
Dzieci kochają oboje rodziców i pragną zachowywać się lojalnie  

wobec każdego z nich. Dlatego wykorzystywanie dzieci dla własnych  
celów przez rozwiedzionych rodziców stawia je w bardzo trudnej  
sytuacji.  
- Żadne z rodziców nie powinno w obecności dzieci potępiać  
drugiego i pogardliwie się o nim wypowiadać ani też próbować  
przeciągnąć dzieci na swoją stronę.  
- Rodzice nie powinni usiłować "wygrywać" dziecka przeciwko sobie,  
ani starać się wyciągać od niego informacji wzajemnie na swój  
temat.  
"Jeżeli rodzice chcą się rozejść, każde z nich powinno później  
mieć czas dla dzieci. Myślę, że tylko tak jest w porządku. Jeżeli  
ojciec opuszcza dom, powinien potem regularnie przychodzić i  
spotykać się z dziećmi, żeby wiedziały, że go mają i mogą z nim  
porozmawiać i opowiedzieć, co się z nimi dzieje. Powinien  
interesować się nimi, kiedy będą dorastać, żeby cały czas czuły,  
że mają ojca".  
 
Obwinianie siebie i innych  
Możesz dojść do wniosku, że to Ty stałaś się przyczyną rozpadu  
małżeństwa rodziców. Poczujesz się odrzucona i sobie przypiszesz  
winę. Uwierz raz na zawsze, że dziecko nigdy nie jest winne  
rozwodu. Poczucie winy bywa bardzo natrętne, ale z czasem mija.  
Może prześladować Cię myśl, że gdybyś zachowywała się inaczej,  
rodzice nie rozeszliby się. Uświadom sobie, że to nieprawda.  
"Pamiętam, jak dość długo myślałam, że to moja wina. Czułam się  
zupełnie odtrącona i byłam przekonana, że to, co się stało, miało  
rzeczywiście coś wspólnego ze mną, że coś źle robiłam. Może byłam  
za bardzo płaczliwa - myślałam. Było mi z tym naprawdę ciężko".  
Trudno będzie Ci nie żywić pretensji do rodziców o to, że - według  
Twego mniemania - zdradzili Waszą rodzinę. Możesz również sądzić,  
że jedno z nich ponosi szczególną odpowiedzialność za rozwód,  
zwłaszcza to, które opuszcza dom. Pamiętaj jednak, że zwykle  
kwestia winy nie przedstawia się tak prosto i najczęściej oboje  
rodzice są odpowiedzialni za rozpad małżeństwa.  
"Myślałam, że to wina jednego albo drugiego. Byłam zła na  
obydwoje. Raz obwiniałam jedno, raz drugie. Myślałam "to wszystko  
wina taty", a potem byłam przekonana, że mamy, a jeszcze później,  
że obojga naraz. Nienawidziłam wtedy i jednego, i drugiego. Teraz  
zdaję sobie sprawę, że nikt od nikogo nie odszedł, tylko po prostu  
rozeszli się".  
 
Z którym z rodziców pozostać  
O ile nie czujesz się zdecydowanie silniej związana z jednym z  
rodziców, konieczność podjęcia decyzji, z kim zamieszkać, stawia  
Cię przed bardzo trudnym dylematem. Na przykład bardziej lubisz  
tatę, ale czujesz, że masz większe zobowiązania wobec mamy, która  
będzie potrzebowała wsparcia i kogoś bliskiego w ciężkich  
chwilach. Przypuszczasz też, że wybierając jednego z rodziców  
krzywdzisz drugiego. Wielu nastolatków przeżywa podobne rozterki.  
Podejmując tak trudne decyzje, spróbuj zdobyć się na trochę  

egoizmu i myśl więcej o sobie niż o rodzicach. Własne szczęście  
umieść najwyżej na liście priorytetów decydujących o Twoim  
wyborze. Nie zapominaj, że rodzice są dorosłymi ludźmi i należy  
oczekiwać, że sami dadzą sobie radę. To nie Twoja wina, że się  
rozeszli. Tak więc pozostań z tym z rodziców, z którym najpewniej  
będziesz szczęśliwsza.  
Wprowadzenie tych dobrych rad w życie może nie być takie proste. W  
wyniku sprawy rozwodowej sąd niemal zawsze przyznaje opiekę nad  
dziećmi jednemu z rodziców. Niezwykle rzadko zdarza się, by  
obydwoje ustanawiał wspólnymi opiekunami. Oznacza to, że jedno z  
nich będzie dbać o Ciebie i wychowywać Cię przez większość czasu.  
Przeważającą część tygodnia będziesz mieszkać w domu jednego z  
rodziców, chodzić do tej samej szkoły i wracać do tego samego  
domu. Mało prawdopodobne, byś zdołała dzielić życie równo między  
mamę i tatę. Sądzę, że od dwunastego roku dziecko powinno mieć  
możliwość wyboru, z kim woli zostać. Przy podejmowaniu decyzji,  
komu przyznać opiekę, powinno się uwzględniać Twoje zdanie. Jeżeli  
tak nie jest, sama zadbaj, żeby tata i mama wiedzieli, co o tym  
sądzisz. Gdyby Twoja wola była ignorowana, poszukaj pomocy u kogoś  
z rodziny lub u innej dorosłej i bliskiej Ci osoby (może to być  
nawet nauczycielka). Niech interweniuje w Twoim imieniu u rodziców  
i stara się, by Twoją wolę wzięto pod uwagę.  
Jeżeli masz szesnaście lat [w Polsce stanowisz o sobie ukończywszy  
osiemnaście lat] lub więcej, sprawa jest prostsza, ponieważ prawo  
pozostawia Twojej decyzji, z którym z rodziców chcesz mieszkać.  
Masz również prawo skorzystać z pomocy prawnej adwokata, który  
będzie występował w Twoim imieniu. Nie jest to oczywiście  
konieczne, ale wiedz, że istnieje taka możliwość i wielu młodych  
ludzi z niej korzysta. O ile to możliwe, najlepiej jasno  
przedstawić własne zdanie obojgu rodzicom, a następnie wspólnie z  
nimi dojść do porozumienia, w wyniku którego mieszkałabyś z tym, z  
kim chcesz pozostać.  
 
Zmiany w twoim życiu  
Każdy z nas potrzebuje poczucia bezpieczeństwa. Rozpad rodziny i  
związane z tym zmiany w codziennym życiu odbierają to poczucie i  
wytrącają z równowagi. Najlepiej od razu pogodzić się z faktem, że  
rozwód rodziców przyniesie zmiany i stawić im dzielnie czoła, a  
nie udawać, że wszystko jest po staremu. Korzystnie byłoby  
współpracować z rodzicami i razem z nimi ustalać plany.  
Przeprowadzka jest jedną z najbardziej przykrych i poważnych  
zmian. Należy się do niej spokojnie przygotować i omówić z mamą i  
tatą, co praktycznie ma oznaczać dla Ciebie i pozostałych członków  
rodziny zmiana mieszkania. Może się na przykład okazać, że  
będziesz zmuszona zmienić szkołę. Przeprowadzka często oznacza, że  
nie będzie można się już widywać, przynajmniej tak jak dotąd, z  
koleżankami i kolegami z sąsiedztwa. Podobnie z krewnymi rodzica,  
z którym przestaniesz już mieszkać. Prawdopodobnie nowe mieszkanie  
okaże się mniejsze od dotychczasowego i zabraknie w nim osobnego  
pokoju dla Ciebie. Będziesz więc musiała pogodzić się z utratą  

prywatności, do której przywykłaś.  
Przeprowadzkę możesz odebrać jako ucieczkę z rodzinnego domu. Nowy  
zwykle nie wydaje się tak przyjemny, jak stary, często nie ma w  
nim wszystkich mebli i nie jest tak wygodny. Doszedłszy do  
wniosku, że przez rozwód rodziców Twoje warunki mieszkaniowe  
znacznie się pogorszyły, bez wątpienia odczuwasz złość i  
przygnębienie. Pamiętaj jednak, że z rodzicami dzieje się  
dokładnie to samo.  
Po rozwodzie utraciłaś pewność siebie, jesteś słaba i zalękniona.  
Brakuje Ci odwagi w kontaktach ze starymi koleżankami i kolegami.  
Pojawiają się kłopoty z nawiązywaniem nowych znajomości.  
"Myślę, że po rozwodzie dzieci robią się strachliwe i słabe. Gdy  
rodzice byli razem i, powiedzmy, ktoś dokuczał mi w szkole, mogłam  
się postawić. A teraz, kiedy ktoś mnie zaczepia i chce się bić,  
zamiast mu oddać, ustępuję albo daję się uderzyć".  
Łatwo w tym okresie zamknąć się w swoim własnym świecie w celu  
ochrony przed kolejnymi przykrościami, popaść w bierność i przyjąć  
defensywną postawę wobec życia. Prawdopodobnie staniesz się zbyt  
nieśmiała, żeby zawierać nowe znajomości, i nieufna. Wiele dzieci  
rozwiedzionych rodziców zdradza opory w nawiązywaniu kontaktów z  
ludźmi.  
Nie brakuje jednakże sytuacji, w których młode osoby odkrywają  
pozytywne strony rozejścia się rodziców. Przede wszystkim wiąże  
się to często z koniecznością przejęcia części obowiązków  
dorosłych, choćby przy opiece nad młodszym rodzeństwem czy w  
pracach domowych. Pozwala to młodemu człowiekowi poczuć się  
bardziej odpowiedzialnym i dojrzałym. Dzięki temu może się on  
dowartościować i nabrać pewności siebie.  
"Odkąd tata odszedł, łatwiej wychodzę ze swojej skorupy. Należałam  
do nieśmiałych osób i myślę, że czułam się przytłoczona przez  
ojca. Teraz musiałam zacząć robić mnóstwo rzeczy, których nie  
robiłabym, gdyby ciągle był z nami. Szybciej stałam się dorosła i  
czuję się bardziej dojrzała".  
Jeżeli rzeczywiście jesteś dorosła i stać Cię na dojrzałą ocenę  
tego, co się stało, zapewne dojdziesz do wniosku, że rozwiedzeni  
teraz rodzice kiedyś byli ze sobą szczęśliwi, a rozwód nie  
przekreśla wszystkiego dobrego, co dało im małżeństwo. Świadomość  
ta pomoże Ci pogodzić się z rozpadem rodziny i równocześnie doda  
odwagi w nawiązywaniu nowych znajomości.  
 
Separacja od rodzeństwa  
Jeżeli w wyniku rozwodu lub innych rodzinnych komplikacji  
rodzeństwo zostało rozdzielone, życie w nowej sytuacji, bez brata  
lub siostry, wyda Ci się jeszcze bardziej nie do zniesienia.  
Wszyscy jesteśmy silniej związani z naszym rodzeństwem niż  
zazwyczaj sądzimy. Wśród codziennych utarczek brat czy siostra  
nierzadko stają się wrogami, cierniem wbitym w ciało. Często  
jednak szukamy ich towarzystwa, potrzebujemy rozmowy, rady,  
wsparcia, skorzystania z ich doświadczeń. Czasami więzy między  
rodzeństwem są niesłychanie trwałe i głębokie. Trudno je wtedy  

zerwać, a oddzielenie od rodzeństwa przynosi wiele nieszczęść.  
O ile wskutek nieporozumień rodzinnych nastąpił rozdział  
rodzeństwa, nie trać kontaktu z siostrami i braćmi, niezależnie od  
tego, co się z Tobą dzieje. Dzwoń, kiedy tylko możesz i pisz jak  
najczęściej listy. Samo usłyszenie dobrze znanego Ci głosu bardzo  
poprawi Twój nastrój, podobnie jak kilka słów odpowiedzi na list,  
który napisałaś.  
Pamiętaj, że bracia i siostry przeżywają podobne problemy związane  
z rozpadem rodziny i dzieląc się swymi uczuciami pomożecie sobie  
nawzajem. Tylko rodzeństwo ma te same doświadczenia wyniesione z  
domu rodziców. Nikt inny nie będzie tak dobrze rozumiał Ciebie i  
Twoich problemów, jak siostra czy brat. Rodzeństwo łączy więź, z  
której można czerpać siłę do walki z przeciwnościami losu.  
 
Śmierć jednego z rodziców  
 
Śmierć mamy lub taty jest jedną z najgorszych rzeczy, jakie mogą  
Ci się przydarzyć. Smutek, ból i rozpacz mogą wzbogacić Cię jednak  
o doświadczenie i pewność, że skoro przeżyłaś takie nieszczęście,  
jesteś w stanie wytrzymać wszystko.  
Nie ma większego znaczenia czy śmierć przyszła niespodziewanie,  
czy po długiej chorobie. Chociaż niektóre dzieci twierdzą, że  
byłoby im łatwiej, gdyby rodzic zmarł nagle. Oszczędziłoby im to  
oglądania jego cierpień.  
Do większości dzieci początkowo nie dociera fakt śmierci. Jeżeli  
mama lub tata odeszli na zawsze, niekiedy zapominasz, na przykład  
czytając książkę, że któregoś z nich już nie ma. Wydaje Ci się, że  
jest w swoim pokoju albo krząta się gdzieś po domu. Wyobrażasz  
sobie różne rzeczy, które robicie razem i nagle uświadamiasz  
sobie, że ta osoba już odeszła.  
Pogodzenie się ze stratą kogoś tak bliskiego jest niezwykle  
trudne. Lepiej, żebyś przez pierwszy dzień i pierwszą noc nie była  
sama. Staraj się przebywać z rodzeństwem, jeśli je masz, i drugim  
rodzicem. To normalne, że ogarnia Cię uczucie strachu i  
niepewności. Jeżeli będzie ktoś przy Tobie, łatwiej poradzisz  
sobie z lękiem i unikniesz paniki. Bardzo prawdopodobne, że wraz z  
innymi członkami rodziny odczujesz wielką potrzebę bliskości.  
Zaczniecie dosłownie lgnąć do siebie. Bliskość fizyczna bardzo  
wtedy pomaga. Słyszałam kiedyś o ojcu, który po stracie żony spał  
przez pierwszy tydzień w jednym łóżku ze swoimi dwoma synami.  
 
Uczestnictwo w pogrzebie  
Pragnąc oszczędzić Ci silnych wstrząsów rodzic i krewni mogą  
zabronić Ci uczestnictwa w pogrzebie. Masz jednak pełne prawo  
nalegać, aby dopuszczono Cię do uroczystości. Bez wątpienia  
powinnaś wiedzieć, gdzie mama lub tata zostali pochowani i potem  
odwiedzać grób. Pozwoli Ci to poczuć się bliżej rodzica, który  
odszedł i może dzięki temu łatwiej pogodzisz się z jego utratą.  
Sam udział w pogrzebie przyspieszy oswojenie się z myślą, że  
zmarłego już nie ma.  

 
Rozmowy o tym, co się stało  
Dorośli chcą często oszczędzić dzieciom bolesnych szczegółów  
związanych ze śmiercią rodzica. Dzieci mogą jednak odczuwać  
potrzebę porozmawiania o tym. Dorośli na ogół boją się takich  
rozmów, sama zatem musisz zrobić pierwszy ruch. Dokładne poznanie  
okoliczności śmierci może przynieść Ci ulgę. "Dlaczego samolot się  
rozbił? Gdzie się rozbił? Jak to się stało?" - na tego typu  
pytania powinnaś znać odpowiedź. Jeżeli wyczuwasz, że opiekun wie  
więcej niż mówi, powiedz to i poproś o wyczerpujące wyjaśnienia.  
Niewiedza o całym wydarzeniu i gubienie się w domysłach będą dla  
Ciebie o wiele gorsze niż poznanie prawdy. Nie chodzi o  
rozpamiętywanie szczegółów związanych ze śmiercią. Wprost  
przeciwnie, dowiedziawszy się wreszcie wszystkiego, przestaniesz  
się już nad tym zastanawiać. Lepiej więc znać całą prawdę.  
Wytłumacz to rodzicowi.  
 
Co możesz czuć  
Każdy po stracie bliskiej osoby doznaje wstrząsu. Często objawia  
się to chęcią wycofania się z życia i ucieczki od całego świata.  
Nie zechcesz z nikim rozmawiać ani się widywać. Prawdopodobnie  
ogarnie Cię uczucie bezwładu. Jedynym Twoim pragnieniem będzie  
siedzieć bezczynnie we własnym pokoju i pogrążać się w  
rozmyślaniach. Słowa pocieszenia ze strony rodzeństwa i krewnych  
mogą Cię tylko drażnić. Nie zechcesz chodzić do szkoły ani nawet  
wychodzić z domu. Wszyscy powinni zostawić Cię w spokoju, sam na  
sam z myślami. Przez dwa, trzy tygodnie takie zachowanie jest  
całkiem normalne, poproś osoby, z którymi się stykasz, żeby  
pozwoliły Ci przez to przejść. Wstrząs nie powinien jednak trwać  
zbyt długo i nie należy bez końca poddawać się rozpaczy. Po około  
dwóch tygodniach zacznij powracać do zwykłego trybu życia.  
Przestań unikać kontaktów z rodziną, odważ się wyjść parę razy z  
domu, może nawet do kina, przejrzyj i przygotuj zeszyty szkolne,  
ubrania, sprzęt sportowy i wreszcie spróbuj podjąć normalne  
obowiązki.  
Jest całkowicie zrozumiałe, że w tym okresie obawiasz się  
samotności, nawet idąc do łazienki lub sypialni. W razie trudności  
z zasypianiem ktoś powinien być przy Tobie. To naturalne, że  
chcesz któregoś z rodziców, ale pamiętaj, że nie zawsze jest to  
możliwe. Wyjaśnij, że czasami się boisz. Nie wstydź się przyznać,  
że na przykład ogarnia Cię nagle strach w ciemności. To zdarza się  
również dorosłym. Nie wstydź się poprosić, by ktoś z rodziny albo  
przyjaciół spał w pobliżu, może nawet w tym samym pokoju.  
 
Reakcje kolegów i koleżanek  
Musisz zrozumieć, że Twoi przyjaciele zapewne czują się  
zakłopotani i nie wiedzą, jak się zachować wobec śmierci jednego z  
Twoich rodziców. Nie bardzo orientują się, jak wyrazić swoje  
współczucie i jak zacząć rozmowę, kiedy widzą Cię pierwszy raz od  
czasu, gdy zmarli Twój tata albo Twoja mama. Boją się, że na  

wspomnienie śmierci zaczniesz płakać. Nie wiedzą zupełnie, jak się  
zachować, a przecież udawanie, że nic się nie wydarzyło nie ma  
sensu. Dlatego nie dziw się, dostrzegając, że na Twój widok  
koleżanki spuszczają wzrok, odwracają się czy nawet przechodzą na  
drugą stronę ulicy dla uniknięcia spotkania z Tobą. Przyjaciele  
zachowaliby się odpowiednio w takiej sytuacji, ale zwykle nie  
umieją. Sama zbliż się do nich i zacznij rozmowę. I Ty, i oni  
poczujecie się pewniej, jeżeli na początku oczyścisz atmosferę  
mówiąc coś w tym rodzaju: "Wiecie, że zmarła moja mama, ale już  
wychodzę z tego. Nie musimy o tym rozmawiać".  
Inny problem to koleżanki, które zadręczają Cię słowami  
pocieszenia i użalaniem się nad Tobą. Nikt nie lubi przesady.  
Szybko ma się dość nadopiekuńczej przyjaciółki. Nie bój się  
jednak, że w oczach koleżanek jesteś bezbronną sierotką, one wcale  
tak nie myślą. Zdają też sobie sprawę, że nie wiele różnisz się od  
nich. Jeżeli ktoś szczególnie uporczywie Cię pociesza i masz go  
dosyć, powiedz otwarcie, że tego nie potrzebujesz. Z pewnością  
zrozumie i przestanie.  
 
Jak radzić sobie z cierpieniem  
Na pewno pomaga płacz. Czasami wypłakanie się razem z owdowiałym  
rodzicem pomoże i Tobie, i jemu. Robiąc coś i płacząc cały czas,  
możesz natknąć się na mamę bądź tatę. Przytulcie się wtedy do  
siebie. Nieszczęście bardzo zbliża. Przekonasz się, że takie gesty  
pozwolą Wam obojgu dzielniej znosić ból i cierpienie.  
Dobrym pomysłem okazują się wieczorne rozmowy przy rodzinnym  
stole. Umów się z tatą czy mamą oraz rodzeństwem, że będziecie  
zbierać się przy stole raz w tygodniu, na przykład w piątki  
wieczorem, żeby być razem, opowiadać sobie nawzajem o własnych  
uczuciach i snuć plany na przyszłość. Podstawowa zasada, jaką  
powinnaś sobie przyswoić mówi, że troska, którą człowiek się  
podzieli z kimś bliskim, doskwiera o połowę mniej. Zwierzaj się  
jak najczęściej. Niewykluczone, że pozostali członkowie rodziny  
mają podobne myśli i problemy. Nie będziesz osamotniona w swoim  
bólu.  
Ulgę w cierpieniu przynosi prowadzenie zapisków. Taki dziennik  
może pełnić rolę przyjaciela cierpliwie wysłuchującego wszystkich  
Twoich zwierzeń. Na papier można przelać wiele ukrytych myśli,  
których głośne wypowiadanie przychodzi z trudem. Po umieszczeniu w  
dzienniku stają się jakby bardziej oswojone. Uznawszy więc, że  
masz już je za sobą, nie wracaj do nich.  
Gdy umrze jedno z rodziców, rozmyślanie o wielu życiowych  
sprawach, ważnych i całkiem drobnych, napawa lękiem. Zastanawiasz  
się czy wystarczy Wam pieniędzy, czy trzeba wyprowadzić się z  
mieszkania, czy nadal będziesz mogła spotykać się z przyjaciółmi,  
kto będzie odbierał Cię ze szkoły, dawał kieszonkowe albo prał  
ubranie czy pomagał układać włosy. Postaraj się uporać najpierw z  
tym problemem, który wydaje się najpoważniejszy, a zobaczysz, że  
inne rozwiążą się same, nawet nie spostrzeżesz kiedy. Przekonasz  
się również, że mnóstwo ludzi myśli o Tobie i jest gotowych pomóc  

Ci w tych trudnych chwilach.  
Aby wyrwać się ze smutku i odrętwienia, sporządź sobie listę  
rzeczy, które należy zrobić w najbliższym czasie. Staraj się być  
praktyczna. Zaplanuj kroki, które powinnaś podjąć, aby uporać się  
z najważniejszymi problemami. Przekonasz się, że po wypunktowaniu  
na papierze spraw, które Cię martwią, rozwiązania nasuną się same.  
Znajdziesz pewnie dwa lub trzy warianty rozwiązań dla każdego z  
najbardziej palących problemów i wybierzesz najwłaściwszy.  
Robienie planów i zmuszanie się do działania to niezawodne sposoby  
na pokonanie lęku i uczucia beznadziejności. Nie namyślaj się więc  
długo, tylko bierz papier i długopis. Wypisz wszystko, co Cię  
gnębi, a obok - propozycje, jak temu zaradzić. Ta metoda zawsze  
się sprawdza.  
Po śmierci jednego z rodziców zazwyczaj okazuje się, że trzeba  
wziąć na siebie więcej obowiązków związanych z pracami domowymi.  
Na przykład podejmiesz trud opiekowania się młodszym rodzeństwem.  
Może zechcesz zatroszczyć się o owdowiałego ojca czy matkę. Często  
dorastające dziecko pragnie zastąpić zmarłego rodzica, wypełnić po  
nim lukę w domu. Stara się więc przejąć część odpowiedzialności,  
wykonywać więcej prac domowych i załatwiać różne sprawy. Również  
Ty rzucając się w wir obowiązków spróbuj uśmierzyć ból po utracie  
mamy czy taty. Aktywność, zwłaszcza związana z niesieniem komuś  
pomocy, bywa bardzo skutecznym lekarstwem na smutek.  
 
Gdy rodzic chce zawrzeć drugi związek małżeński  
Sytuacja, gdy owdowiały rodzic znalazł sobie partnera i chce  
zawrzeć drugi związek, bywa zwykle trudna dla dziecka i rodzi  
sprzeczne uczucia. Powtórne małżeństwo obraża według Ciebie pamięć  
o zmarłym. Może Ci się nie podobać, że ktoś zajmie miejsce po  
mamie lub tacie i w głębi serca uważasz, że nikt nie zastąpi  
zmarłego rodzica. Spróbuj się jednak postawić w sytuacji tego, kto  
planuje ponowne małżeństwo. Pamiętaj, że może czuć się samotny,  
potrzebować kogoś bliskiego, wsparcia i pomocy w borykaniu się z  
codziennymi kłopotami, jak również, co nie jest bez znaczenia, w  
utrzymaniu rodziny. Sama wiesz, co oznacza samotność, łatwo więc  
zrozumiesz, że skazywanie na nią rodzica byłoby nie w porządku.  
"Kilka dni temu rozmawiałam z mamą. Zapytała co powiedziałabym,  
gdyby związała się z innym mężczyzną, który by ją kochał, a ona  
jego i co by było, gdyby wzięli ślub. Powiedziałam, Że dopóki ona  
jest szczęśliwa, nie mam nic przeciwko temu, ale że nigdy nie  
będzie drugiego takiego taty, jak mój tata".  
" W zeszłym roku tata ożenił się z Karen. Jesteśmy teraz trochę  
bardziej normalną rodziną. Ciągle nie mogę się przyzwyczaić, jak  
ludzie dzwonią i pytają o panią Davis, a to nie jest mama. Za  
pierwszym razem, kiedy ktoś zadzwonił i powiedział: "Halo, czy  
zastałem panią Davis?", zamiast poprosić, by chwilę zaczekał,  
odpowiedziałam: "Nie, nie żyje".  
Dla kobiety, która straciła męża, nie ma lepszego miejsca na  
znalezienie sobie przyjaciół i nawiązanie nowych znajomości niż  
praca. Jeśli więc Twoja owdowiała matka nie pracowała dotychczas  

zawodowo, powinnaś zrozumieć jej potrzeby i pozytywnie odnieść się  
do jej postanowienia o zmianie tej sytuacji. Nie możesz żądać, by  
siedziała cały czas w domu i wyłącznie zajmowała się Tobą oraz  
rodzeństwem, jak dawniej.  
 
Rodzina po rozwodzie lub śmierci jednego z rodziców  
 
 
Matka lub ojciec samotnie wychowujący dzieci  
Żyjąc w rodzinie niepełnej, zarówno rodzic, jak i dzieci muszą  
stawić czoła wielu problemom. Coraz częściej zdarza się, że  
ojcowie przejmują na siebie obowiązki rodzicielskie i samotnie  
wychowują dzieci. A nawet, gdy dzieci są małe, ojcowie rzucają z  
tego powodu pracę i utrzymują się z zasiłków socjalnych.  
Najczęściej jednak samotnym rodzicem w rodzinie niepełnej jest  
matka, a kobietom bywa z reguły jeszcze ciężej niż mężczyznom.  
Trudniej im znaleźć dobrą pracę i zapewnić byt materialny  
rodzinie. Nierzadko matka samotnie wychowująca dzieci traktowana  
jest jak uboga i niechciana krewna. Pracodawcy obawiają się, że  
zbyt często będzie brać zwolnienia lekarskie i poświęcając się  
wychowaniu dzieci nie wywiąże się z obowiązków w pracy.  
 
Rodzicielskie troski  
Bardzo szybko zdasz sobie sprawę, że jedną z głównych trosk  
samotnie wychowującego Cię rodzica jest zapewnienie podstawowych  
potrzeb materialnych. Bez trudu zauważysz, że mama lub tata prawie  
nie ma w czym chodzić, bo pragnie abyś Ty była dobrze ubrana. Miej  
na uwadze, że rodzic za żadne skarby nie chce, byś wyglądała  
gorzej niż dzieci z pełnych rodzin. Pamiętaj też, że rodzicowi  
jest bardzo trudno odmawiać Twoim prośbom o kupienie czegoś i  
nierzadko czuje się winny nie mogąc zapewnić Ci wszystkiego.  
Wydaje się sobie gorszym rodzicem i obawia się, że przestaniesz go  
kochać.  
 
Stawanie na własnych nogach  
W rodzinach niepełnych wiele obowiązków spada na barki dzieci,  
głównie tych dorastających. Każdy członek rodziny zobowiązany jest  
pomagać w domu i robić coś dla wspólnego dobra. Zwłaszcza w  
rodzinie niepełnej powinien panować duch wzajemnej pomocy i nie  
można sobie pozwolić na samolubstwo. W rodzinach niepełnych dzieci  
szybciej dojrzewają. Wcześniej niż rówieśnicy zaczniesz stawać na  
własnych nogach i brać odpowiedzialność za życie. Będziesz musiała  
nauczyć się podejmowania decyzji i bycia pomocnym partnerem dla  
rodzica w spełnianiu domowych obowiązków oraz przy załatwianiu  
wielu spraw. Trudna sytuacja materialna w domu zapewne zmusi Cię  
do podjęcia dorywczej pracy zarobkowej. Może weźmiesz na siebie  
część domowych zajęć, na przykład gotowanie i opiekowanie się  
rodzeństwem. Może sama będziesz naprawiać różne przedmioty i  
nauczysz się rozsądnie gospodarować pieniędzmi. Zamiast czuć się  
pokrzywdzona przez los, spróbuj czerpać dumę z tego, że jesteś  

taka dorosła i robisz tyle rzeczy.  
 
Macocha, ojczym  
 
 
Akceptacja  
Akceptacja macochy lub ojczyma wiąże się z przełamywaniem wielu  
barier i może być dla Ciebie bardzo trudna.  
Jest rzeczą naturalną i zrozumiałą, że nową osobę w rodzinie  
traktuje się często jak intruza, który na dodatek kradnie Wam  
miłość taty czy mamy. Ty i Twoje rodzeństwo możecie poczuć się  
zagrożeni, zepchnięci na bok i to nie tylko w sensie psychicznym,  
gdyż pojawienie się kogoś nowego w domu wiąże się zwykle z  
ograniczeniem prywatnej przestrzeni członków rodziny. Taki obcy  
potrzebuje przecież miejsca dla siebie.  
"Nie chcieliśmy go u nas. Chciałam, żeby sobie poszedł. Stale  
mówiłam do niego w myślach: "To nie Twój dom, każdego innego, ale  
nie Twój". Nie było to chyba w porządku, bo przecież mama  
rozmawiała o tym z nami. Najpierw pozwalała mu zostawać na noc, a  
potem na cale weekendy. Wreszcie on zaczął znosić swoje rzeczy,  
wyniósł naszą sofę, nasz telewizor i nasz stół".  
Bardzo trudno poradzić sobie z sytuacją, którą oceniamy jako  
utratę uczuć i zainteresowania ze strony rodzica. Poczucie  
zagrożenia wzmaga niekiedy nowy partner mamy czy taty, pragnący  
odgrywać rolę tego, kto odszedł od Was lub zmarł. Możesz buntować  
się przeciwko takiej uzurpacji i nie uznawać władzy ojczyma lub  
macochy.  
Jednak w większości wypadków nowy partner życiowy rodzica wcale  
nie pretenduje do zajmowania pozycji prawdziwego taty lub  
prawdziwej mamy. Za to dzięki jego obecności w domu można poczuć  
się pewniej. W wielu sytuacjach zauważysz, że macocha czy ojczym  
okazują Ci sporo sympatii i zainteresowania.  
Możesz nawet dojść do wniosku, że po pojawieniu się macochy lub  
ojczyma w domu zaczęło się lepiej dziać, a życie rodzinne toczy  
się w sposób bardziej zorganizowany. Najprawdopodobniej nie  
zostaniesz odsunięta na bok, a Twoje opinie będą wysłuchiwane i  
nikt nie będzie Cię lekceważył. Możesz też poczuć, że w stosunkach  
z macochą czy ojczymem jesteś traktowana niemal jak osoba dorosła.  
"Kiedy z siostrą przychodziłyśmy do przyjaciółki taty na sobotę i  
niedzielę, nie było tam dla nas łóżek. Ona wyciągała zwykle  
kozetkę i przygotowywała na niej ojcu posłanie, a nam pozwalała  
spać w podwójnym łóżku. Myślałam wtedy, że jest bardzo miła".  
Powtórne małżeństwo często sprawia, że atmosfera w domu staje się  
lepsza, a i Tobie jest lżej, kiedy widzisz, że mama czy tata są  
znowu szczęśliwi. Świadomość, że już nie musisz wraz z rodzicem  
dźwigać ciężaru samotności, z pewnością przyniesie Ci ulgę.  
 
Przyrodnie rodzeństwo  
Kiedy mama lub tata wiążą się z kimś po raz drugi, oprócz macochy  
czy ojczyma Twoja rodzina może się powiększyć o przyrodnią siostrę  

lub brata. Nie każdemu przychodzi łatwo zaakceptować przyrodnie  
rodzeństwo. Przyrodni brat lub siostra często jawi się jako rywal  
albo intruz. Nie myśl, że Twoje konflikty i utarczki z przyrodnim  
rodzeństwem to coś gorszącego, co w innych domach się nie zdarza.  
Z czasem poznacie się lepiej i łatwiej Wam będzie żyć pod jednym  
dachem. Nie zachowujcie się wobec siebie jak obcy, spróbuj  
traktować przyrodnie rodzeństwo po przyjacielsku. Zwłaszcza na  
początku trudno jest myśleć o przyrodnim bracie lub siostrze jak o  
prawdziwym członku własnej rodziny. Wydają się co najwyżej  
kuzynami.  
Zawsze wiele okazji do konfliktów stwarza sytuacja, gdy przyrodnie  
rodzeństwo sprowadza się do Twojego domu. Im ciaśniejsze  
mieszkanie, tym więcej okazji do spięć. Na początku będziesz się  
na pewno w duchu buntować przeciwko dzieleniu domu z nowymi  
osobami.  
 
Sztuka zgodnego współżycia  
Niezależnie od wszelkich trudności i naturalnych barier stosunki  
między przyrodnim rodzeństwem mogą układać się pomyślnie. Oto  
kilka rad, które pozwolą Ci łatwiej uporać się z nową sytuacją:  
- Pomyśl o trudnościach, z jakimi musi borykać się Twój rodzic.  
- Przyrodnia siostra lub brat czują się zapewne w nowej sytuacji  
równie niepewnie, jak Ty. Spróbuj więc porozmawiać szczerze z nią  
bądź z nim o tym, co czujesz.  
- Patrz optymistycznie w przyszłość i pomyśl, że z czasem wszystko  
się ułoży.  
- Zrób sobie listę wszystkich rzeczy, które Cię denerwują.  
Następnie spróbuj poprosić o rozmowę każdego z członków rodziny.  
- Wypisz wszystkie pozytywne aspekty nowej sytuacji, zastanów się,  
jak możesz je wykorzystać.  
- Kiedy ktoś wyświadczy Ci uprzejmość lub będzie dla Ciebie miły,  
zareaguj sympatycznie.  
- Zwierz się ze swoich problemów przyjaciółce lub kartkom  
pamiętnika.  
 
Kazirodztwo i wykorzystywanie seksualne nieletnich  
 
Kazirodztwo to utrzymywanie stosunków płciowych między osobami  
blisko spokrewnionymi. Mianem kazirodztwa określa się również  
stosunki na przykład między ojczymem a pasierbicą. Wykorzystywanie  
seksualne nieletnich nie tylko zdarza się w rodzinie, lecz może  
także grozić młodemu człowiekowi ze strony innych bliskich mu osób  
dorosłych.  
Wykorzystywane seksualnie bywają już bardzo małe dzieci, mające  
zaledwie kilka lat. W tym wieku akceptują one wszystko, co mówią  
im dorośli i robią to, co oni im każą. Mogą nawet myśleć, że takie  
zachowania są normalne i inni ludzie też tak postępują.  
Jeżeli przydarzyło Ci się coś takiego, dopiero w starszym wieku  
możesz sobie zdać sprawę, że Twoje stosunki z dorosłym nie są  
normalne. Jeżeli dotyczy to osoby dorosłej, która sprawuje nad  

Tobą opiekę lub ma władzę, możesz nie widzieć sposobu na wyrwanie  
się z tego. Możliwe też, że będziesz bała się powiedzieć o tym  
komukolwiek. Pomyślisz, że nikt Ci nie uwierzy albo że Ciebie  
obwini za to, co się dzieje.  
Wiele wykorzystywanych seksualnie dziewcząt twierdzi, że czuły się  
w pewien sposób winne nienormalnym stosunkom, jakie łączyły je z  
dorosłymi. Wydawało im się, że miały w sobie coś, co zachęcało  
dorosłego do takiego zachowania. Poczucie winy bywa niesłychanie  
głębokie, gdyż wykorzystywana dziewczyna uważa, iż jest  
odpowiedzialna za coś bardzo złego, co dzieje się w jej rodzinie i  
obawia się konsekwencji. Często sytuacja ta jest dla dziecka  
nieznośna, ponieważ wpływa na stosunki z drugim rodzicem. Będąc  
wykorzystywana seksualnie przez ojca lub ojczyma, możesz poczuwać  
się do winy, że ukrywasz coś przed matką i wyrządzasz jej krzywdę.  
Postaraj się przede wszystkim uwierzyć, że niczemu nie jesteś  
winna i nie ponosisz odpowiedzialności za to, co się dzieje.  
Następnie poszukaj pomocy. Po pierwsze musisz komuś o tym  
powiedzieć. Najlepiej, żeby dowiedziała się przede wszystkim mama.  
Może się jednak zdarzyć, że z różnych względów nie jesteś w stanie  
zdobyć się na rozmowę z nią.  
Jeżeli nie możesz powiedzieć matce, zwróć się do dorosłego, do  
którego masz największe zaufanie, do krewnego, sąsiadki,  
nauczycielki czy lekarza. Postaraj się niczego nie ukrywać  
opisując sytuację. Nikt nie będzie Cię obwiniał, chociaż  
konieczność szczegółowego wyjaśniania i opowiadania o  
nienormalnych relacjach między Tobą a dorosłym będzie dla Ciebie  
na pewno krępująca.  
Jest niezwykle ważne, aby zwrócić się do kogoś o pomoc i położyć  
kres seksualnemu wykorzystywaniu przez dorosłego. W przeciwnym  
razie bolesne doświadczenia z dzieciństwa obciążą Cię w  
przyszłości. W swoje dorosłe życie przeniesiesz poczucie wstydu,  
winy i napiętnowania. Możesz być nieufna wobec ludzi i mieć  
trudności z nawiązywaniem przyjaźni. Rozmowa z kimś pozwoli Ci  
zrzucić ciężar odpowiedzialności. Warto również zasięgnąć rady  
prawnika zajmującego się tymi problemami. Na pewno dzięki  
ujawnieniu całej sprawy łatwiej odzyskasz równowagę i pewność  
siebie niż gdybyś utrzymywała wszystko w tajemnicy i żyła z  
przygnębiającym przeświadczeniem o swojej winie.  
 
 
8 Chłopak 
 
 
Zanim zaczniesz spotykać się z chłopcami, musisz najpierw ich  
poznać, co czasem jest proste, ale niekiedy nastręcza sporo  
trudności. Prawie dla każdej dziewczyny najlepszym miejscem  
poznawania chłopców jest szkoła, oczywiście koedukacyjna, a nie  
żeńska. Obcowanie z chłopcami włączone jest siłą rzeczy do  
normalnego planu dnia, a w klasach mieszanych chłopcy i dziewczyny  
przebywają razem w sposób naturalny. Jest też mnóstwo innych  

okazji czy miejsc, gdzie można się poznać, jak przyjęcia i  
prywatki, kluby sportowe, zajęcia dodatkowe, praca, a także  
spotkania z krewnymi, znajomymi rodziców i własnymi.  
Wydaje się mało prawdopodobne, abyś poznała kogoś i natychmiast  
zaczęła z nim chodzić, nie oczekuj więc zbyt wiele po pierwszych  
spotkaniach. Staraj się być normalna i naturalna. Nie zadawaj  
sobie pytań typu: czy akurat ten człowiek nadaje się na  
przyjaciela, czy chłopaka. Na początku wystarczy, że wyda Ci się  
sympatyczny i trochę go polubisz.  
 
Jak się poznać  
 
Wszyscy młodzi ludzie są trochę niepewni i nie potrafią się  
zachować w niektórych sytuacjach. Na dodatek każdemu trudno jest  
zaprzyjaźnić się z kimś, kogo się słabo zna. Pamiętaj, że  
jedziecie na tym samym wózku i że ta druga osoba może czuć  
dokładnie to samo, być tak samo nieśmiała i zawstydzona, jak Ty.  
Jeżeli zaczynasz zadawać sobie mnóstwo pytań, na które trudno Ci  
znaleźć odpowiedź, możesz być niemal pewna, że jemu krążą po  
głowie te same pytania: "Co zrobić, żeby się z nim (nią) umówić?",  
"Co moglibyśmy zrobić albo dokąd można by razem pójść?", "Czy  
powinnam (powinienem) się do niego (niej) odezwać?", "Można do  
niego (niej) zadzwonić?", "Co mam powiedzieć, gdyby chciał  
(chciała) się ze mną umówić?"  
Pierwsza zasada głosi, że musisz być sobą. Nie staraj się  
roztaczać czarownego wdzięku, nie usiłuj kreować siebie na kogoś,  
kim nie jesteś. Rób wyłącznie to, co Ci podpowiadają własne  
odczucia, a nie tak, jak Ci się wydaje, że powinnaś. Nie naśladuj  
zachowania koleżanek, które Twoim zdaniem mają duże powodzenie u  
chłopców. Będzie to wyglądało nienaturalnie, a Ty sama staniesz  
się jeszcze bardziej sztywna i skrępowana.  
 
Stosunek do siebie samej  
Żeby zachowywać się naturalnie i być sobą, musisz siebie lubić.  
Bardzo trudno polubić kogoś, kto sam nie wierzy, że jest fajnym,  
dobrym człowiekiem. Jeśli nie jesteś tak do końca pewna stosunku  
do siebie samej, sporządź listę swoich plusów. Zobaczysz, jak ich  
dużo. Nie daj się zapędzić w ślepą uliczkę uznając, że jesteś taka  
nudna, głupia i paskudna i nikt nie zechce się z Tobą umówić. Tak  
myśląc będziesz wiecznie zdenerwowana i załamana z byle powodu.  
Bądź dalej tą osobą, która lubi pogaduszki z rodzicami, opowiada  
głupie kawały, łatwo zawiera znajomości, pomaga, kiedy komuś  
dzieje się krzywda albo pociesza, kiedy ktoś jest smutny. Tak samo  
zachowuj się przy swoim chłopaku. Pamiętaj, że chłopak może  
oczekiwać od Ciebie dokładnie tego, co Tobie podobałoby się w nim.  
 
Czego szukają w sobie na wzajem dziewczyny i chłopcy  
Wiele dziewczyn daje się zwieść fałszywemu przekonaniu, że  
większość chłopców jest zainteresowana wyłącznie szukaniem sobie  
partnerki seksualnej. Okazuje się, a potwierdzają to amerykańskie  

ankiety, że jest to całkowita nieprawda. Gdy pytano chłopców o  
najważniejsze cechy dziewczyny, z którą chcieliby się spotykać,  
najczęściej padały takie odpowiedzi:  
1 Zadbana i w miarę zgrabna, lecz nie musi być pięknością - "ale  
gdyby miała straszny charakter, nie umówiłbym się z nią drugi  
raz".  
2 Przyjacielska i niezarozumiała, "żeby chciała okazywać, że mnie  
lubi".  
3 Inteligentna.  
4 Z poczuciem humoru.  
5 Uczciwa, "taka, co nie wygłupia się i nie udaje".  
6 Umiejąca rozmawiać, "żeby potrafiła ze mną pogadać".  
7 O podobnym systemie wartości i zainteresowaniach.  
8 Szczera i niewinna pod względem seksualnym: "Nie chciałbym, żeby  
była pruderyjna, ale też żeby przede mną miała wielu chłopców".  
9 Otwarta, nie nieśmiała.  
10 Dojrzała, "żeby dała się też poznać z poważnej strony".  
Zgodnie z tą samą ankietą, najważniejsze cechy poszukiwane przez  
dziewczęta u chłopców są takie:  
1 Inteligentny.  
2 Przystojny i dobrze zbudowany, ale nie jak faceci z reklam.  
3 Umiejący rozmawiać - "żeby można było z nim pogadać".  
4 Szczery i uczciwy, "nie tylko do łóżka".  
5 Pewny siebie, ale nie zarozumiały.  
6 Z poczuciem humoru, żeby było z nim wesoło.  
7 Przyzwoicie obcięty, "zadbany, żeby się nie narkotyzował i nie  
przesadzał z piciem"  
8 Romantyczny i oddany.  
9 Lubiany w szkole.  
10 Delikatny, "niech nie stara się udowodnić całemu światu, że  
jest twardym facetem".  
 
Jak mu okazać, że się go lubi  
Kiedy już znajdziecie się według Ciebie na równych pozycjach,  
spokojnie okaż mu, że Ci się podoba. Najlepszy sposób to otwarte  
zwracanie na niego uwagi. Chłopiec nie będzie czytał w Twoich  
myślach. Jeżeli będziesz się bać, ukryjesz przed nim swoje  
intencje i przestaniesz go zauważać, nigdy nie domyśli się, że coś  
do niego czujesz. Nie bój się być pierwszą osobą, która okaże  
swoje zainteresowanie. Oczywiście pomyślisz, że ryzykujesz  
podkładając się, że on równie otwarcie da Ci do zrozumienia, że mu  
na Tobie nie zależy. Ryzyko jest jednak dość nieznaczne, bo  
przecież każdy pragnie być lubiany. W takiej sytuacji chłopiec  
prędzej zareaguje miłym uśmiechem niż nieprzyjaznym spojrzeniem z  
góry. Pamiętaj, każdy lubi podobać się innym i chce, by mu  
okazywano, że się go lubi. Zawsze warto zaryzykować i odkryć  
częściowo karty, zamiast robić wszystko, by nikt nie zauważył, co  
się z nami dzieje. Tak postępując, stracisz w przyszłości wiele  
przyjaznych Ci osób.  
Jeżeli nie wiesz, co konkretnie masz zrobić, wybierz najprostsze  

formy okazywania uczuć. Nie dawaj mu ciągle do zrozumienia, że  
jesteś zakochana. Bądź raczej przyjacielska i daj się mu poznać.  
Kiedy mówi, słuchaj uważnie i patrz na niego. Pytaj go o zdanie w  
codziennych sprawach. Spróbuj przyłączyć się do grupy jego  
znajomych i szukaj okazji robienia czegoś wspólnie z nim. Nie bój  
się przyznać, że podoba Ci się to, co mówi czy robi. Nie musisz  
siadać koło niego, ale uśmiechnij się i od czasu do czasu  
spoglądaj porozumiewawczo. Kiedy spotykasz go na ulicy, mów  
"cześć", kiedy spotykasz go w klasie czy w klubie, pytaj, jak mu  
leci i co u niego słychać.  
Nie przesadzaj jednak z okazywaniem uznania. Nie staraj się  
popisywać, na wszystko odpowiadać dowcipnie i być duszą  
towarzystwa na różnych spotkaniach. Nie przeceniaj go, jeżeli nie  
widzisz rzeczywistego powodu, nie mów na przykład, że rozegrał  
najlepszy mecz, jaki kiedykolwiek oglądałaś, skoro jest to  
oczywista nieprawda.  
Nie czuj się ośmieszona, nawet kiedy ktoś ze znajomych żartuje  
sobie z Ciebie. Przede wszystkim zachowanie innych pomoże chłopcu  
odebrać informację, że Ci się podoba, a Tobie nauczyć się trudnego  
przechodzenia od obcości do przyjaźni. Będzie Ci łatwiej,  
przyzwyczaisz się, w pewnych sytuacjach okaże się to wygodne, a  
nawet przyjemne. Jeśli chłopiec, na którym Ci zależy, nie  
odwzajemnia Twoich uczuć, nie znaczy to wcale, że jesteś mało  
atrakcyjna. Widocznie szuka czegoś lub kogoś innego. Po prostu nie  
pasujecie do siebie, nie odpowiadacie sobie. Z pewnością pasujesz  
do kogoś innego, kogo jeszcze nie poznałaś.  
 
Randka  
Skoro poznałaś kogoś, kto naprawdę Ci się spodoba, następnym  
krokiem jest umówienie się z nim. Dla większości nastolatków  
najłatwiejsze jest pójście gdzieś całą paczką i właśnie tak  
zaczyna wiele par. Samo umówienie się będzie o wiele prostsze,  
jeżeli jako pretekst do spotkania posłuży konkretna rzecz,  
załatwienie jakiejś sprawy czy udanie się w określone miejsce.  
Nie ma najmniejszego znaczenia, kto wyjdzie z inicjatywą.  
Tradycyjnie chłopiec wykonywał pierwszy ruch, często więc  
dziewczyny wstrzymują się i same nie robią nic w tym kierunku.  
Wydaje mi się, że trzeba to zmienić. Jeżeli układ między Wami ma  
być uczciwy, nie ważne, kto będzie pierwszy. Wielu chłopców czuje  
ulgę, jeżeli dziewczyna coś wreszcie zaproponuje sama, nie miej  
więc oporów przed takim krokiem. Nie ma powodu, dla którego  
dziewczyna miałaby biernie siedzieć i czekać.  
Nie zaczynaj zapraszania od krótkiej rozmowy na inny temat, bo  
możesz się speszyć w połowie, puszczą Ci nerwy i nic ze spotkania  
nie wyjdzie. Podejdź i od razu zapraszaj.  
Możesz zaprosić chłopca w formie pisemnej, bez żadnych  
szczególnych wyjaśnień po co. Sam fakt, że piszesz do niego,  
oznacza, że chcesz go lepiej poznać, chyba nie będzie miał co do  
tego żadnych wątpliwości.  
"Kiedy gadam z dziewczynami, wszystko jest jak trzeba, ale  

kiedy jestem z chłopakiem, nie mogę wydusić z siebie ani słowa.  
Cały czas tylko odpowiadam tak i nie, niczego nie dodaję od  
siebie. Za każdym razem strasznie mi wstyd".  
Kolejnym krokiem jest wyjście z chłopcem tylko we dwoje, bez  
reszty towarzystwa. Oboje będziecie z pewnością czuć, że gdybyście  
się poznali jeszcze trochę lepiej, moglibyście się o wiele  
bardziej polubić. Czasami chłopak jest zaskoczony i niepewny w  
momencie otrzymania zaproszenia od dziewczyny, więc nie obraź się,  
jeżeli zacznie się wahać albo niepokojąco zastanawiać, zanim  
ochłonie. W zdenerwowaniu może nawet powiedzieć "nie" i to w  
obraźliwy dla Ciebie sposób. Jeżeli naprawdę wierzysz, że się  
zgodzi, daj mu jeszcze jedną szansę albo postaraj się spowodować  
wyjście całą grupą znajomych.  
Niewielu chłopców i dziewczyn ma w dzisiejszych czasach dość  
pieniędzy, żeby stawiać w kawiarni czy fundować bilet do kina.  
Najlepiej, kiedy każdy płaci za siebie albo płacą rachunek po  
połowie. Tak jest najsprawiedliwiej i nikt nie czuje się  
skrępowany czy zaniepokojony. Aby zdjąć ciężar z głowy chłopaka,  
od razu zaznacz, zwłaszcza jeśli to Ty jesteś inicjatorką wyjścia:  
"Płacimy każdy za siebie, dobra?" i nikt nie będzie się martwić,  
co dalej.  
 
Chłopak czy tylko przyjaciel  
Nie wszystkie znajomości z chłopcami muszą od razu oznaczać  
chodzenie ze sobą. Niekiedy lepiej pozostać na przyjacielskiej  
stopie, bez zobowiązań, jak brat i siostra. Taki układ nie  
wyklucza głębokich uczuć, oznacza tyle, że żadna ze stron nie  
angażuje się poważnie. Zaangażowanie łączy się przecież z  
odpowiedzialnością, zanim więc przyjaciel stanie się Twoim  
chłopakiem, musisz mieć pewność, że bliższy, głębszy związek jest  
właśnie tym, czego chcesz. Niektóre dziewczyny bardzo szybko i  
mocno angażują się uczuciowo, inne wiążą się z różnych przyczyn,  
dla tego, co czerpią z nowej znajomości lub co do niej wnoszą.  
Przede wszystkim zastanów się, co masz do zaoferowania osobie, z  
którą wejdziesz w bliższe układy, a bardzo wiele możesz dać z  
siebie na długo, zanim zaczniesz myśleć o wspólnym seksie. Poniżej  
wypisałam listę takich rzeczy, a Ty oczywiście dodaj do niej  
własne punkty, własne potrzeby i oczekiwania wobec przyszłego  
chłopaka. Staraj się nakreślić swój obraz w przyszłym związku i  
obraz chłopaka, jakiego chciałabyś mieć, ale nie czepiaj się  
jednego, niezmiennego wyobrażenia czy ideału, którego nikt nie  
będzie w stanie wcielić w życie, inaczej nigdy nie trafisz na  
odpowiadającego Ci chłopca. W bliskich związkach można  
ukształtować takie układy, które dadzą Ci wszystko, czego  
pragniesz, ale trzeba nad tym ciężko i długo pracować. Oto lista  
oczekiwań wobec chłopaka, z którym się chodzi na poważnie i po co  
w ogóle potrzebny jest chłopak:  
- Dla przyjemności.  
- Dla zrozumienia.  
- Do towarzystwa.  

- Dla otuchy.  
- Żeby okazywał mi szacunek.  
- Żeby mieć się z kim dzielić.  
- Do szczęścia.  
- Do pomocy w razie kłopotów.  
- Do bycia razem.  
- Dla seksu.  
- Żeby mieć z kim wyjść.  
- Do opowiadania sobie kawałów.  
- Żeby mieć z kim się śmiać.  
- Żeby mieć z kim tańczyć.  
- Żeby mieć z kim płakać.  
- Żeby mieć komu opowiadać, co chcę.  
- Żeby mieć w kimś oparcie.  
- Żeby mieć o kogo dbać.  
- Dla miłości.  
 
Układy w parze - pary dobre i złe  
Z chłopakiem można mieć dobry układ albo zły. W dobrym uznasz, że  
otrzymujesz wszystko, czego Ci trzeba, a jednocześnie związek nie  
przeszkadza Ci angażować się w inne, ważne dla Ciebie sprawy.  
Będzie Ci dobrze w towarzystwie chłopaka i nie poczujesz się  
zmuszona do zajmowania się wyłącznie kochaniem go, na przemian  
romantycznie i seksualnie. Dobry układ umożliwia każdemu  
spotykanie się z innymi ludźmi, a przede wszystkim powoduje, że  
jesteś coraz bardziej pewna siebie, lubisz się i doceniasz. Kiedy  
chcesz oprzeć się na swoim chłopcu, wtedy on udziela Ci wsparcia,  
pociesza i rozumie, a to Cię wzbogaca i podbudowuje. W dobrym  
związku nawet jeśli oboje partnerzy uznają podobne wartości,  
różnice są zawsze czymś ciekawym i wspaniałym, a nie wiecznym  
zmartwieniem. Oboje szanują i cenią wzajemnie swoje poglądy,  
dogadują się bez trudu. Taki związek pobudza do sprawniejszego  
myślenia, czasem pozwala rozwinąć się twórczo, dzięki niemu  
odczuwa się pełnię życia, zaczyna lubić świat i ludzi wokół.  
Wspaniale jest mieć partnera, w którego uczucia nie trzeba wątpić,  
równie wspaniale funkcjonować na równi z nim i podejmować decyzje  
wspólnie albo na zmianę. W dobrym związku prawie nie da się  
ocenić, kto rządzi. Współżycie seksualne obojgu sprawia  
przyjemność.  
Z drugiej strony, jeżeli wszystko układa się niby dobrze, lecz Ty  
ciągle źle myślisz o sobie, dobrze jest pamiętać, do czego każdy  
człowiek ma prawo. Na przykład jeżeli wstydzisz się czegoś, co  
zrobiłaś albo powiedziałaś, bardzo pocieszy Cię świadomość, że  
masz prawo popełniać błędy i uczyć się na nich. Masz też święte  
prawo być zawsze sobą i nie udawać kogoś, kim nie jesteś.  
Oto lista ułożona przez Vicky Wootten w książce pt. "Bądź sobą",  
która może wyda Ci się przydatna. Z pewnością umocni ona Twoją  
wiarę w siebie, oczywiście możesz też sama uzupełnić ją o inne  
"prawa", które Ci się należą:  
 

Moje prawa  
Mam prawo do:  
Bycia Sobą  
Przywiązania  
Miłości  
Wsparcia  
Proszenia o pomoc  
Chwilowego załamania  
Zdenerwowania  
Popełniania błędów  
Bycia wysłuchanym  
Wyrażania swoich uczuć, chęci, opinii  
Chwilowej naiwności  
Okazywania uczuć  
Czasu tylko dla siebie  
Czasu dla przyjaciół  
Czasu dla rodziny  
Własnych decyzji  
Własnych poglądów i wartości  
Szacunku  
Zadawania pytań  
Wpadania w złość  
Przejmowania się osobami, które kocham  
Czasu na szkołę, prace, sport, hobby  
Odmawiania  
 
Zauroczenie, Zakochanie i inne uczucia  
 
Często się zdarza, że dziewczynie zaczyna bardzo podobać się inna  
dziewczyna lub starsza kobieta. Zazwyczaj uczucie takie pojawia  
się w tym samym czasie, kiedy zaczynasz zwracać uwagę na chłopców.  
Zauroczenie osobą własnej płci, choć może też dotyczyć osób płci  
przeciwnej, bywa nieraz pierwszym doświadczeniem miłosnym. Wybór  
obiektu tej miłości nie ma zwykle nic wspólnego z wyborem  
życiowego partnera. Bez znaczenia są tu płeć, bliskość (dziewczyny  
zakochują się w liderach zespołów, piosenkarkach, aktorkach, a  
także osobach tak bliskich, jak nauczyciel ze szkoły czy chłopiec  
z sąsiedniej ławki) oraz wiek. Jedyne, co łączy takie zauroczenia,  
to fakt, że ich obiektem jest na ogół ktoś, do kogo nie mamy  
szansy zbliżyć się ani nawet nie chciałybyśmy tego. Prawdopodobnie  
dzieje się tak, bo jest to najprostszy związek uczuciowy, jakiego  
można doświadczyć. Wystarczy usiąść przed odpowiednią fotografą,  
wlepić w nią oczy i kontemplować, nawet nie trzeba z tym kimś  
rozmawiać. Innymi słowy, nie musisz zrobić żadnego wysiłku i  
niczego nie ryzykujesz.  
Takie zakochanie się z daleka jest bardzo przyjemne, bo każdy  
zakochany czuje się dobrze. Najłatwiejsza jest sytuacja, gdy  
uczucie skupia się na kimś, kogo nie spotykasz w codziennym życiu.  
W pewnym sensie możesz doprowadzić się do satysfakcjonujących  
uczuć erotycznych bez ponoszenia jakiejkolwiek odpowiedzialności.  

Czasami zbyt silna pokusa zmusza zauroczoną dziewczynę do  
spotkania z tym kimś osobiście. O ile druga osoba jest  
dostatecznie delikatna, wysłucha Cię spokojnie, wówczas bądź tak  
miła i nie wymuszaj już na niej niczego ponadto. Zdarza się też,  
że ktoś kogoś kocha, a poznaje go znacznie później i wtedy rozwija  
się głęboki, prawdziwy związek dorosłych.  
Każdego z nas pociągają inni ludzie, przez całe życie wydłuża się  
lista osób, które kiedyś nas zauroczyły. Ale w znajomość z każdym,  
kto nam imponuje czy z jakiegoś względu się podoba, nie musimy się  
od razu głęboko angażować. W różnych ludziach pociągają nas różne  
rzeczy: twarz, uśmiech, sposób noszenia się, sposób mówienia,  
ruchy, można popaść w zauroczenie intelektualne, emocjonalne lub  
seksualne. Czasami pociągające wydadzą Ci się cechy uznawane za  
negatywne. Możesz poczuć się zauroczona agresywnością albo chłodem  
i niezwracaniem uwagi na nic i na nikogo. Różne rzeczy są  
atrakcyjne. Najważniejsze jest jednak, żebyś była wyczulona na  
własne upodobania i nie narzucała się z nimi. Jeżeli podoba Ci się  
w kimś przyjacielski sposób bycia, bądź tylko przyjacielska, nie  
posuwaj się za daleko. Unikaj też związków opartych wyłącznie na  
atrakcyjności seksualnej. Jeżeli nic więcej do tej osoby nie  
czujesz, zostaw ją w spokoju.  
Osoby, w których się zakochujemy, mają niezwykle silny wpływ na  
nasze życie. Jeden uśmiech ukochanego wywołuje rumieniec i  
jesteśmy nieziemsko szczęśliwe, a złe słowo lub skrzywienie na  
twarzy mogą pogrążyć nas w otchłani rozpaczy. Bezpieczny dystans  
pomaga każdej młodej dziewczynie przeżyć pierwsze doświadczenia  
miłosne bez narażania się na krzywdę. Przez zakochanie się na  
odległość dziewczyna może poznać na własnej skórze, jak odczuwa  
się prawdziwą miłość.  
 
 
9 Wszystko o seksie  
 
 
Większość młodzieży ma mieszane odczucia na temat seksu, ale nie  
można się temu dziwić. Z jednej strony Kościół oraz spora część  
opinii publicznej uważają, że uprawianie seksu przez nastolatki  
jest czymś bardzo nieprzyzwoitym i że miłość fizyczna powinna mieć  
miejsce wyłącznie w związku małżeńskim. Z drugiej strony z  
telewizji, filmów, reklam, piosenek i pism dla dziewcząt docierają  
opinie, że nie ma powodów, dla których nastolatki nie miałyby tego  
robić, a seks w ich wieku jest zjawiskiem normalnym. Zamieszanie  
wprowadzają często rodzice, którzy z jednej strony niby uczą  
przyzwoitości i przestrzegania zasad moralnych, a z drugiej jednak  
dość liberalnie podchodzą do kontaktów seksualnych zarówno w  
małżeństwie, jak i poza nim. Cóż więc dziwnego, że młodzi ludzie  
nie mają klarownej opinii, co się powinno robić, a czego nie,  
skoro najwyraźniej nawet ich rodzice nie potrafią jasno określić  
własnego stanowiska w tych sprawach. Przeprowadziłam badania wśród  
młodzieży na temat edukacji seksualnej i okazało się, że konflikty  

wewnętrzne związane z zagadnieniem seksu są nader powszechne.  
Z pewnością zdarza Ci się znaleźć pod presją o charakterze zarówno  
pozytywnym, jak i negatywnym. Przede wszystkim przyjaciółki i  
koleżanki ze szkoły zachowują się w sposób, który zdecydowanie Ci  
się nie podoba, a mimo to ulegasz im, choćby tylko dlatego, że  
jesteś jedną z grupy i nie chciałabyś wydać się gorsza. Niektóre  
dziewczyny koniecznie chcą się dowiedzieć, jak to jest z tym  
seksem i miałyby ochotę zbadać to same, a jednocześnie panicznie  
boją się złej reputacji. Co gorsza, bardzo trudno znaleźć rzetelne  
informacje, które rozwiałyby wątpliwości. Nie każda nastolatka ma  
przecież starszą, doświadczoną, życzliwą przyjaciółkę, do której  
mogłaby się zwrócić o radę czy wyjaśnienia.  
Może usiądziesz na chwilę spokojnie i zastanowisz się, po co  
istnieje coś takiego jak seks. Pytanie to może się wydać naiwne i  
oczywiste, a jednak większość z nas miewa pewne problemy z  
udzieleniem odpowiedzi. Kiedy potem poważnie zastanowisz się, jak  
seks bywa traktowany, łatwiej będzie Ci sformułować własny pogląd  
na ten temat.  
Seks w podstawowym sensie służy przetrwaniu gatunku. Dzięki niemu  
człowiek nie znikł jeszcze z powierzchni Ziemi. Ponadto seks jest  
dla ludzi czymś bardzo przyjemnym, co chce im się robić, dzięki  
niemu mają dzieci, zostaje więc zachowana ciągłość rodzaju  
ludzkiego.  
W znaczeniu społecznym i rodzinnym seks wytwarza wyjątkowo ścisłe  
i trwałe więzi w parach, doprowadzając do powstania rodziny i daje  
ludziom radość wspólnego płodzenia i wychowywania dzieci. Dla  
wielu par seks odgrywa bardzo ważną rolę w ich małżeństwie,  
ponieważ przyczynia się do scalenia związku. Bez wątpienia jest to  
najpełniejszy sposób okazywania sobie uczuć. Najbardziej  
przekonującym argumentem za jest fakt, że w miłości fizycznej w  
całej pełni odbijają się wzajemna troska, miłość i przywiązanie.  
Wydaje mi się, że właśnie dlatego ludzie tak bardzo pragną seksu.  
Poprzez seks poznaje się kochaną osobę jeszcze lepiej, głębiej,  
najbardziej intymnie, a to ma znaczenie dla par niezależnie od  
tego, czy są małżeństwem, czy nie.  
Seks, zwłaszcza udany, staje się przyjemnością pod wieloma  
względami: może podniecać, wzruszać, poruszać, dodawać otuchy, a  
nawet pocieszać. Oto autentyczne, pozytywne powody, dla których  
warto uprawiać seks.  
 
 Ustalanie hierarchii wartości  
 
Pierwszymi osobami, do których zwrócisz się, gdy będziesz chciała  
ustalić, co właściwie myślisz o seksie i co należy o nim sądzić,  
powinni być rodzice. Dla wielu znanych mi nastolatek jest to  
jednak zgoła niemożliwe. Słyszałam takie zdania:  
"Gdybym wypowiedziała jedno słowo na temat seksu, ojciec wygnałby  
mnie chyba z domu".  
"Gdybym poruszyła temat seksu w domu, rodzice zamknęliby mnie na  
klucz i nie pozwolili więcej wyjść na dwór".  

"Moi rodzice myślą, że jestem aniołem na ziemi. Gdybym zaczęła  
wypytywać ich o te sprawy, doszliby do wniosku, że jestem świńską  
dziwką".  
Jeżeli Twoja sytuacja w domu wygląda podobnie, pomyśl o rozmowie z  
kim innym. Może masz życzliwą, starszą od siebie krewną? A może  
jesteś zaprzyjaźniona z nauczycielką albo masz starszą koleżankę,  
której rady zawsze ceniłaś? Najważniejsze, żeby o seksie  
rozmawiać. Po przeprowadzeniu niezliczonych wywiadów wśród  
brytyjskich nastolatków stwierdziłam ponad wszelką wątpliwość, że  
mają ogromną potrzebę rozmawiania na te tematy, ale nie mają z  
kim. Według wielu z nich, serdeczna rozmowa mogłaby rozwiązać  
problemy, z którymi się borykają. Prawda jest taka, że rozmowy  
zawsze pomagają znaleźć rozwiązanie, nie tylko w sprawach seksu.  
Jeżeli z Twoimi rodzicami udaje się czasem porozmawiać i sądzisz,  
że byłabyś w stanie podyskutować z nimi o miłości i seksie, z całą  
pewnością powinnaś spróbować. Naprawdę warto. Przede wszystkim  
mama i tata mają za sobą wielkie doświadczenie, które pomogło im  
ukształtować własne wyobrażenia o seksie, więc udzielą Ci  
pomocnych rad, choćbyś ich nawet nie chciała i nie potrzebowała.  
Rodzicom zależy na Tobie bardziej niż komu innemu, mogą  
zaproponować Ci coś, co Tobie samej nie przyszło do głowy.  
W przeciwieństwie do przyjaciółek, z którymi może wolałabyś  
rozmawiać na ten temat, rodzice nie będą plotkować. Wszystko, co  
im powiesz, zwłaszcza o własnych doświadczeniach i obawach,  
zatrzymają dla siebie. Dzięki Twoim zwierzeniom zaczną Ci ufać, co  
pomoże Wam unikać konfliktów i ogólnie poprawi układy między Wami.  
Przypuszczalnie wydaje Ci się, że dasz sobie świetnie radę bez  
rodziców. Być może, ale nie ma cienia wątpliwości, że los każdego  
z nas jest o wiele pewniejszy, a życie prostsze i bezpieczniejsze,  
jeżeli znajdujemy oparcie w rodzicach.  
Młodzież ma opory przy podejmowaniu z rodziną tak skomplikowanego  
tematu, jak miłość fizyczna, ale wszystko staje się łatwiejsze,  
gdy się o tym pomyśli jak o treningu przed trudnymi rozmowami z  
obcymi ludźmi. Chyba nie wydaje Ci się, że przetrwasz całe życie  
bez konieczności załatwiania spraw i rozmawiania na drażliwe  
tematy z obcymi. Zanim do tego dojdzie, nabierz wprawy, inaczej  
nigdy sobie nie poradzisz. Dobrze jest więc trenować podejmowanie  
drażliwych kwestii na domownikach, gdyż w rodzinie żaden wielki  
błąd nie jest brany za złe i w razie scysji zawsze łatwo się  
pogodzić.  
Jeszcze jedna rzecz: dzięki porozumieniu z rodzicami będzie Ci w  
życiu łatwiej i bezpieczniej. Inni nie będą mogli Cię  
wykorzystywać. Zdobędziesz więcej pewności siebie.  
Oczywiście, przy trudnych tematach bardzo przydaje się  
wcześniejsze zaplanowanie całej dyskusji. Oto kilka rad:  
- Większość nastolatek, które nie mają jeszcze wielkiej wiedzy o  
seksie, w swojej naiwności myśli o rodzicach jak o osobach  
całkowicie aseksualnych. Jesteś świadoma, że kiedyś robili to  
kilka razy, bo skądś się wzięliście, Ty i Twoje rodzeństwo, ale  
strasznie Ci trudno z początku uwierzyć, że mama i tata ciągle  

jeszcze prowadzą jakieś życie płciowe. A jednak tak jest i musisz  
się z tym pogodzić. Z drugiej strony oznacza to także, że mają za  
sobą całe lata doświadczeń seksualnych, a gdyby chcieli się z Tobą  
podzielić swoimi uwagami na ten temat, mogłabyś otrzymać mnóstwo  
niezwykle cennych informacji. Podobnie jak Ty teraz, rodzice  
kiedyś usiłowali przebić się przez mur niewiedzy i jeśli mają  
trochę oleju w głowie, bardzo mało prawdopodobne, że nie  
zrozumieją Cię. Większość rodziców, o ile podchodzi się do sprawy  
rzeczowo, stara się swoje dzieci zrozumieć i wspomagać.  
- Pomyśl najpierw, jak zaczęłabyś rozmowę z obcą, dorosłą osobą.  
Chyba nie wyskoczysz ni z tego, ni z owego z pytaniem: "A kiedy  
właściwie powinno się zacząć kochać z chłopakiem?" Raczej podejdź  
do sprawy zdecydowanie delikatniej. I właśnie tak powinno się  
rozpocząć rozmowę z rodzicami. Jednym z najlepszych sposobów  
podjęcia tematu jest odwołanie się do wczesnych doświadczeń  
rodziców i zapytanie na przykład: "Tato, a jak to się stało, że  
zacząłeś chodzić z mamą?". Tą metodą stopniowo przechodź od  
ogólników do precyzyjniejszych pytań, od innych osób do siebie, od  
hipotetycznych sytuacji do własnych kłopotów.  
- Chociaż sceny w telewizji, komentarze w gazetach i reklamy  
przekazują nieraz bardzo kontrowersyjne opinie na temat seksu, są  
bardzo przydatne jako punkt wyjścia do dyskusji. Jeżeli więc  
siedzicie wszyscy razem przed telewizorem i jest mowa o seksie,  
zacznij robić uwagi i pytać rodziców, co o tym myślą. Nie można ot  
tak, siedzieć i wstydliwie milczeć.  
- Jeżeli w prasie pojawia się artykuł przeznaczony specjalnie dla  
młodzieży, na przykład o ciąży czy aborcji wśród nastolatek,  
zbadaj, jakie wartości są najważniejsze w tych sprawach dla  
rodziców i dla Ciebie. Możecie przedstawić wszelkie argumenty za i  
przeciw różnym zachowaniom opisanym w artykule. Daj mamie i tacie  
do zrozumienia, że ciągle jeszcze nie masz ugruntowanej hierarchii  
wartości odnośnie seksu i że chciałabyś uporządkować sobie  
wszystko w głowie. Myśl głośno, a rodzice będą wiedzieli, na czym  
stoisz.  
- Punktem wyjścia do rozmowy może być poradnik dla młodych ludzi,  
taki jak ta książka. Możesz go wykorzystać podejmując rozmowę na  
konkretny temat zaprezentowany w poradniku. Zapytaj rodziców, co  
sądzą o tym, co w nim napisano i czy ich poglądy nie są sprzeczne  
z przedstawionymi w książce.  
 
W jakim wieku powinno się zacząć  
 
Każdy młody człowiek powie, że to pytanie za milion dolarów. Czy  
wiek ma jakieś znaczenie? Moim zdaniem ma i z wielu powodów  
odradzałabym współżycie bardzo młodym dziewczętom. Jako lekarz  
jestem mu przeciwna z powodów czysto medycznych. Wiadomo na  
przykład, że wczesne rozpoczęcie współżycia, zwłaszcza jeśli łączy  
się z wielokrotną zmianą partnerów, powoduje, że dziewczyna staje  
się bardziej podatna na raka szyjki macicy. Prywatnie, jako zwykły  
człowiek, jestem przeciwna uprawianiu seksu przez dziewczynę,  

która nie zdążyła jeszcze zbudować własnej hierarchii wartości w  
seksie i nie jest do końca pewna, co chciałaby robić, a czego nie.  
Dla większości z nas jest to przecież nie lada problem i  
wypracowanie klarownej opinii zajmuje nam często kilka ładnych  
lat. Nawet dla wielu dorosłych jest to kwestia nie do końca  
rozwiązana.  
Niemądre byłoby całkowite ignorowanie bardzo radykalnych opinii,  
jakie słyszysz wokół. Ludzie obcy nie są tak ważni dla Ciebie, jak  
rodzice, nauczyciele, przyjaciele i krewni, ale mimo wszystko  
trochę musisz się liczyć z ogólnie przyjętymi normami społecznymi,  
a przynajmniej nie odrzucaj ich. Wiele osób ma ustalone poglądy na  
temat seksu wśród młodzieży i prawie na pewno mogłabyś spotkać się  
z negacją ze strony kogoś, kto jest dla Ciebie ważny. Nie lekceważ  
tej kwestii, gdyż przez działania całkowicie przeciwstawne  
poglądom tej osoby popsujesz sobie układy z nią, czego później  
może nie uda się naprawić.  
Nie istnieją kryteria pozwalające ustalić odpowiedni wiek do  
rozpoczęcia współżycia. Nikt nie potrafi tego powiedzieć. Nie ma  
też dwóch osób, które miałyby takie samo zdanie na ten temat.  
Decyzja o inicjacji zależy więc wyłącznie od Twojej subiektywnej  
oceny. Musisz jednak wziąć pod uwagę pewne czynniki.  
Pierwszym z nich jest prawo. W każdym kraju istnieje ustalona  
prawnie granica wieku, poniżej której współżycie seksualne  
uznawane jest za przestępstwo. Waha się ona od 16 do 18 roku  
życia, W Wielkiej Brytanii została ustalona na 16 lat. [W Polsce  
- 15.] Jeżeli więc podejmiesz współżycie płciowe przed ukończeniem  
16 lat, będziesz łamać prawo. Osobiście uważam, że mało kto może  
sprostać wszystkiemu, co wiąże się ze współżyciem seksualnym  
poniżej tego wieku.  
Inny podstawowy warunek do spełnienia zanim pierwszy raz będziesz  
się z kimś kochać, to zdobycie pewności, że nie ma najmniejszego  
ryzyka zajścia w nie planowaną ciążę. Innymi słowy, musicie  
wspólnie zastanowić się nad tą kwestią, razem zapoznać się ze  
wszystkimi metodami antykoncepcji i wybrać tę, która jest dla Was  
odpowiednia a jednocześnie najbardziej skuteczna. Powinnaś też być  
całkowicie pewna, że nie grozi Ci choroba weneryczna ani AIDS.  
Rozpoczęcie współżycia łączy się z problemem dojrzałości obojga  
partnerów. Żadne z Was nie może czuć się gorsze, mniej ważne od  
drugiego. Musisz gruntownie zrozumieć, czego oczekuje od Ciebie  
Twój partner i wiedzieć, co myśli. Niezbędny jest wzajemny  
szacunek. Seks może być dla Was bardzo ważny, ale pozostawcie też  
miejsce. na inne sprawy czy zajęcia, zarówno wspólne, jak i  
indywidualne.  
Podjęcie decyzji o rozpoczęciu współżycia musisz uzależnić od  
rodzaju Twojego związku z partnerem. Zacznij współżyć tylko z  
kimś, kogo autentycznie kochasz, na kim Ci zależy, kogo szanujesz  
i tylko pod warunkiem, że on to samo czuje do Ciebie i tak samo  
Cię traktuje. Inaczej nie sposób uznać Was za gotowych do  
współżycia. I jeszcze jedno: seks nigdy nie jest udany jeżeli  
któreś z Was nie ma pewności czy naprawdę chce się kochać.  

Zastanów się dobrze przed podjęciem decyzji, zwłaszcza jeśli  
przypuszczasz, że partner zaczyna się kierować jakimiś innymi  
motywami niż miłość i chęć bycia z Tobą blisko. Niektórym chłopcom  
wydaje się, że seks pozwoli im szybciej dorosnąć, da okazję do  
odsunięcia się od rodziców albo że lepiej wypadną przed kolegami i  
nie wydadzą się gorsi od wszystkich.  
 
Utrata dziewictwa  
 
Nie każda dziewczyna cieszy się, że straciła dziewictwo. Wiele  
martwi się z tego powodu, prawie połowa czuje smutek i złość.  
Wcale nie chodzi o to, żeby było to coś nieprzyjemnego czy  
bolesnego, dzieje się tak dlatego, że dorastającym dziewczynkom  
wpaja się obowiązek zachowania za wszelką cenę dziewictwa aż do  
ślubu, a w każdym razie jak najdłużej. Może się więc okazać, że  
to, czego Cię uczono, jest całkiem sprzeczne z tym, jak potoczy  
się Twoje życie. Niemal każda dziewczyna dorasta w przekonaniu, że  
jej cnota jest drogocennym skarbem, dlatego prawie wszystkie  
dziewczyny pragną oddać ten skarb komuś, kogo bardzo mocno kochają  
i na kim szczególnie im zależy. W przeciwnym wypadku utrata  
dziewictwa staje się przykrym wspomnieniem. Dość powszechnie  
dziewczęta mówią mi: "Zawsze myślałam, że oddam dziewictwo komuś,  
kogo będę naprawdę kochać. Później, gdy okazało się, że wcale nie  
kocham go aż tak bardzo, czułam się strasznie załamana".  
Podobny pogląd wyrażony bardzo otwarcie usłyszałam z ust innej  
dziewczyny, która powiedziała: "Wcale nie jest dla mnie ważne to,  
czy stracę dziewictwo, ale to, komu je oddam".  
Dziewczyny nastawiają się czasem negatywnie do utraty cnoty,  
ponieważ czują, że stało się z nimi coś, czego nie będzie można  
odwrócić. "Byłam zła, smutna i obrażona, bo czułam, że straciłam  
bardzo ważną część mnie - małą dziewczynkę, która we mnie była - i  
wiedziałam, że tego, co się stało, nie da się już naprawić".  
Większość dziewcząt cierpi z powodu wewnętrznych konfliktów  
potęgowanych opiniami docierającymi z zewnątrz, a opinie na temat  
dziewictwa są zazwyczaj sprzeczne. Twierdzi się, że seks jest  
przyjemny, a jednocześnie uważa się go za coś złego. Młode  
dziewczyny nie powinny się kochać, a tymczasem wiele z nich to  
robi. Co powiedzą koleżanki, jeżeli dziewczyna straci dziewictwo?  
A co powiedzą, jeżeli go nie straci?  
Może spójrz na problem z innej perspektywy: uświadom sobie, że  
samo dziewictwo nie jest rzeczą aż tak namacalną. Błona, która u  
małych dziewczynek chroni wejście do pochwy ma u każdej z Was inną  
trwałość i grubość, a duża aktywność fizyczna łącząca się z  
rozciąganiem w kroczu, jak jazda na rowerze, jazda konna,  
gimnastyka czy nawet pływanie, niekiedy wystarczy, by błona pękła.  
Możesz więc od dawna nie być dziewicą, chociaż nie współżyłaś  
jeszcze z chłopakiem.  
"Inne dziewczyny śmiały się ze mnie, że ciągle jestem dziewicą,  
ale wcale się tym nie przejmowałam, bo cnota była dla mnie czymś  
bardzo ważnym".  

"Straciłam cnotę dopiero w wieku 21 lat. W dzisiejszych czasach  
jest to coś dziwnego, ale bardzo mi zależało, żeby nie oddać  
dziewictwa komuś, kogo nie kocham naprawdę".  
 
Teraz czy kiedy indziej?  
Kiedy staniesz przed podobnym dylematem, pomyśl sobie, że jedyny  
powód dla którego powinnaś się kochać, jest taki: chcę tego. Ale  
skąd masz wiedzieć, czy naprawdę chcesz, czy nie? Oto kolejny  
dylemat, jedna z trudniejszych decyzji, jaką przyjdzie Ci w życiu  
podjąć. Dopiero jeżeli przemyślisz sobie wszystko dokładnie,  
przeanalizujesz uczucia i kierujące Tobą wartości, weźmiesz pod  
uwagę wpływ Twojego postępowania na innych, porozmawiasz o  
wszystkim ze swoim chłopakiem, odrzucisz wzorce narzucane przez  
mass media i presję towarzystwa, możesz uznać, że tylko Ty  
decydujesz o tym kroku. Jasno więc widać, że podjęcie współżycia  
nie jest rzeczą prostą i nie można robić tego lekkomyślnie.  
Istnieje oczywiście inne podejście do tej sprawy, akceptowane  
przez część młodzieży, a nawet dorosłych: jeżeli czujesz, że Ci  
dobrze, zrób to i tyle. Osoby o takich poglądach sądzą, że można  
robić wszystko, co się chce, o ile nie wyrządza się krzywdy sobie  
ani nikomu innemu. Pamiętaj jednak, że jest to bardzo egoistyczne  
podejście, dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy seks nie łączy się z  
żadnym ryzykiem, a Ty nie żyjesz w społeczeństwie rygorystycznie  
traktującym sprawy seksu i nie szkodzi to układom między Tobą a  
ludźmi, których znasz i kochasz. Ponadto nie wiem, jak zdobędziesz  
pewność, że rzeczywiście nikomu nie wyrządzisz krzywdy. Trzeba  
niezwykłej dojrzałości i doświadczenia zanim będzie się w stanie  
ocenić coś tak delikatnego i skomplikowanego.  
A więc musisz sobie i tej drugiej osobie zadać kilka pytań. Zanim  
uznasz, że chciałabyś się z chłopakiem kochać, dobrze rozeznaj się  
w jego poglądach i uczuciach i dowiedz się, co dla niego jest  
ważne w miłości. Inaczej może się okazać, że jeszcze nie pora.  
- Co o mnie myślisz? Co do mnie czujesz?  
- Po co ludzie się kochają?  
- Co sądzisz o nas?  
- Jak długo według Ciebie będziemy ze sobą chodzić?  
- Co się zmieni między nami, jeżeli zaczniemy się kochać?  
- Co by się stało, gdybym nie chciała?  
- Chciałbyś się ze mną kochać, gdybym nie wiedziała czy ja tego  
chcę?  
- A jak się już zaczniemy kochać, komu o tym opowiesz?  
- Kochałeś się już kiedyś przedtem?  
- Co zamierzasz w sprawie antykoncepcji?  
- Co będzie jeżeli zajdę w ciążę?  
 
Jak mówić "nie"  
Dziewczyny często boją się myśleć o kontaktach seksualnych bo  
nigdy nie są pewne, czy chciałyby "iść na całość". Boją się  
sytuacji, kiedy wszystko wymknie się spod kontroli albo zwyczajnie  
zrobi się nieprzyjemnie. Boją się, a jednocześnie wstydzą się  

odmówić i nawet gdyby chciały, nie umieją tego zrobić.  
"Strasznie ciężko powiedzieć, że już nie chcę. Za każdym razem  
okropnie się boję, żeby się coś nie popsuło i w końcu na wszystko  
się zgadzam. Chyba nie mam dość pewności siebie".  
Istnieje jedna ogólna zasada, którą powinnaś stosować w życiu:  
jeżeli nie masz ochoty na seks, nie kochaj się. Jest jeszcze kilka  
innych zasad, których warto przestrzegać. Jeżeli nie chce Ci się  
kochać, nie szukaj wykrętów. Z całą uczciwością powiedz mu, że nie  
chcesz. Nie mów, na przykład, że nie możesz, bo masz okres.  
Powinnaś też jasno przedstawić sprawę swojemu chłopcu. Powinnaś  
naprawdę wypowiedzieć to magiczne "nie". Niczego więcej w zasadzie  
nie musisz mówić. Nie musisz, ale dobrze byłoby pomyśleć, jak mu  
to wyjaśnić, inaczej w końcu ulegniesz wbrew własnej chęci. Nie  
ustępuj, tylko odmawiaj, nawet wielokrotnie, raz za razem.  
Jeżeli rzeczywiście zależy Ci na umiejętnym odmawianiu współżycia,  
potrenuj wypowiadanie dowolnych z proponowanych poniżej zdań:  
- Nie.  
- Nie, nie chcę.  
- Nie, nie cierpię, kiedy ktoś mnie zmusza.  
- Nie, nie czuję się do tego gotowa.  
- Nie chcę, jestem za bardzo speszona.  
- Nie chcę, chyba nie znam cię jeszcze na tyle dobrze.  
- Nie, tak bardzo zależy ci na kochaniu się z kimś, kto tego nie  
chce?  
- Nie, na razie wolę, żebyśmy byli przyjaciółmi. Jak będę chciała  
się z tobą kochać, to ci powiem.  
- Nie, przestań mnie męczyć. Naprawdę dobrze wiem, co mi  
odpowiada, a co nie.  
- Nie chcę, chyba ci jeszcze na tyle nie ufam, żeby to z tobą  
robić.  
- Nie chcę, będę to robić dopiero po ślubie.  
- Nie chcę, dopóki nie uznam, że jesteśmy naprawdę trwałą parą.  
- Nie, najpierw musimy porozmawiać o antykoncepcji.  
- Nie, najpierw muszę mieć pewność, że nie będzie żadnego ryzyka.  
- Nie chcę, jeżeli będziesz mnie dalej zmuszał, uznam to za gwałt.  
- Nie, zachowujesz się, jakby ci w ogóle na mnie nie zależało.  
- Nie chcę, zachowujesz się, jakbyś miał mnie rzucić, jeśli ci  
odmówię.  
- Nie chcę i przestań już, bo zaczynam się ciebie bać.  
- Nie chcę, zachowujesz się jak ktoś, z kim wcale nie chciałabym  
mieć do czynienia.  
- Nie chcę. Nie moglibyśmy porozmawiać zanim cokolwiek zrobimy?  
Dobrym pytaniem, które stawia sprawę na ostrzu noża, jest: "A  
chciałbyś już teraz zostać ojcem?"  
 
Ty też się liczysz  
Jeżeli podkreślisz z całą mocą swoją wolę i chęci, przykładając  
dużą wagę do tego, czego naprawdę chcesz, na pewno odeprzesz  
wszelkie naciski. Jeżeli znajdziesz się pod presją, spróbuj, czy  
nie poskutkuje któraś z odpowiedzi, w których główny nacisk  

położony będzie na "ja", na przykład:  
- Wiesz, jest mnóstwo innych rzeczy oprócz seksu, które sprawiają  
mi przyjemność.  
- To moje życie i zamierzam je przeżyć robiąc tylko to, czego  
chcę.  
- Wiem, że ty masz swoje zasady, ale ja mam swoje i moje są  
ważniejsze.  
- Każdy głupi potrafi się kochać, ja chcę czegoś więcej.  
- Na orgazmie nie kończy się przecież cały świat.  
- Nie jestem dziecinna, tylko właśnie dorosła. Dziecinny jest ten,  
kto nie myśli o konsekwencjach seksu.  
- Przywykłam robić wszystko po swojemu. Nie podniecę się nagle  
tylko dlatego, że tobie tak pasuje.  
- Powiedz, dlaczego właściwie miałoby być takie ważne, czy będę  
się z tobą kochać, czy nie?  
 
Nie trzeba "iść na całość"  
Wielu nastolatków, a także wielu dorosłych, błędnie sądzi, że  
nieuniknionym skutkiem podniecenia seksualnego jest orgazm.  
Popełnia się też błąd myśląc, że jedynym sposobem osiągnięcia  
orgazmu jest stosunek płciowy. Oba poglądy są niesłuszne.  
Dla licznych dziewcząt pierwsze kontakty seksualne nie kończą się  
orgazmem, może nawet minąć kilka lat, zanim młoda kobieta zacznie  
osiągać orgazm podczas stosunku. Często zresztą wcale nie jest to  
dla nich takie ważne. Dziewczyna angażuje się bardzo silnie  
uczuciowo i podczas stosunku bardziej skupia się na miłości niż na  
doznaniach fizycznych. Czułość, bliskość i intymna sytuacja,  
głębokie uczucie miłości, którego wyrazem jest stosunek,  
wystarczają wielu dziewczynom w zupełności. Dorosłym kobietom też  
często bardziej zależy na bliskim kontakcie i silnych uczuciach  
niż na doznaniach fizycznych. Dziewczyny na ogół nie oczekują  
orgazmu jak zbawienia, seks jest dla nich przeżyciem znacznie  
szerzej pojmowanym, a przyjemność odnajdowania w kontaktach  
seksualnych płynie z wielu źródeł naraz.  
 
Masturbacja  
 
Dla większości z nas pierwsze doświadczenia seksualne wiążą się  
właśnie z masturbacją. Masturbacja pozwala zaspokajać potrzeby  
seksualne obu płci, nie jest niczym złym ani szkodliwym, chyba że  
staje się obsesją, uporczywie powtarzaną życiową czynnością.  
Masturbacja jest chyba ważniejsza dla dziewcząt niż dla chłopców,  
ponieważ stanowi doświadczenie wyzwalające. Dokonując jej  
dziewczyna eksperymentuje i bada reakcje własnego ciała na długo  
przed rozpoczęciem kontaktów seksualnych z drugą osobą. Może się  
sama pobudzać, poznawać swoje reakcje na różne bodźce i dowiedzieć  
się, co lubi i co jej sprawia przyjemność.  
U wszystkich kobiet miejscem najbardziej czułym i najsilniej  
reagującym na pobudzanie jest łechtaczka. Dzięki niej kobieta  
podnieca się coraz bardziej i może osiągnąć orgazm. Jest niemal  

regułą, że dziewczyna doświadcza pierwszego orgazmu dzięki  
masturbacji. Niektóre z czasem przestają to robić, inne pobudzają  
się same dla dodatkowej przyjemności podczas stosunku z mężczyzną.  
Prawie każdej kobiecie zdarzyło się kiedyś masturbować,  
najczęściej dzieje się to w łóżku, przed zaśnięciem. Wiele kobiet  
ma wtedy poczucie bezpieczeństwa i zasypia dotykając swoich  
narządów płciowych.  
 
Co to jest orgazm?  
Nie jest łatwo opisać odczuwania orgazmu, bo u każdego przebiega  
on trochę inaczej. Zanim nastąpi orgazm, zaczyna gwałtownie  
narastać podniecenie, serce bije szybciej, szybciej się też  
oddycha. Usta nabierają mocniejszego koloru, rozszerzają się  
źrenice, brodawki sutkowe twardnieją i stają, łechtaczka i wargi  
sromowe powiększają się, łechtaczka wysuwa się spomiędzy warg. Gdy  
podniecenie rośnie jeszcze bardziej, powiększają się piersi, przez  
które - podobnie jak przez inne części ciała - przepływa coraz  
szybciej krew. Wargi sromowe, łechtaczka, pochwa i narządy w  
miednicy nabrzmiewają; analogicznie u mężczyzny powiększa się i  
sztywnieje członek. Czasami następuje moment szczytowego  
podniecenia tuż przed orgazmem, możliwy do utrzymania nawet przez  
kilka minut. Jeżeli podniecenie i pobudzanie trwają, dochodzi do  
orgazmu, który następuje po przekroczeniu górnej granicy  
podniecenia - klimaksu. Orgazm trwa na ogół kilka sekund. Podczas  
orgazmu całe ciało sztywnieje, napinają się wszystkie mięśnie,  
niektóre osoby w tym momencie krzyczą. Następnie ścianki pochwy  
zaczynają się na przemian to rozluźniać, to ściskać w szybkim  
tempie. Podobnie zachowują się mięśnie macicy. Gruczoły w pochwie  
wydzielają wodnistą wydzielinę, co bywa uznawane za żeński  
odpowiednik wytrysku.  
 
Seks bez stosunku  
 
Wielu dorosłych marzy o powrocie nastroju pierwszych doznań.  
Dopóki człowiek jest młody, przejście od pieszczot do stosunku  
wydaje się wielkim krokiem, w związku z czym nie podejmuje się go  
z łatwością. I bardzo dobrze. Dzięki temu pieszczoty określane  
mianem gry wstępnej, tak zwany necking i petting, stają się celem  
samym w sobie w większym stopniu niż potem, kiedy człowiek jest  
starszy. Pieszczoty młodych ludzi trwają o wiele dłużej i dają o  
wiele silniejsze przeżycia niż u pary mającej za sobą liczne  
doświadczenia, większość zaś kobiet żałuje minionego czasu, w  
którym na pieszczotach kończyły się ich kontakty seksualne, a mimo  
to czuły się zawsze podniecone i zadowolone. Później, kiedy o  
wiele łatwiej jest zdecydować się na stosunek, upajająca,  
długotrwała gra wstępna bywa pomijana i zaniedbywana. Bardzo to  
smutne, a ponieważ często tak się dzieje, wiele kobiet uważa, że  
pierwsze kontakty seksualne, choć nie dawały takiej satysfakcji,  
dostarczały najwięcej emocji i przyjemności w życiu. Dlatego  
dobrze radzę młodym parom, aby korzystały jak najpełniej z  

kontaktów seksualnych bez pełnego stosunku. Jest to o wiele  
bardziej podniecające niż cokolwiek innego, bezpieczne i może ulec  
zapomnieniu, kiedy będziecie starsi.  
Przy dobrym i w pełni wykorzystanym kontakcie seksualnym istnieje  
mnóstwo różnych rzeczy poza samym stosunkiem, które można robić.  
Wyobraź sobie, że seks jest jak góra lodowa, a stosunek to tylko  
widoczny nad wodą wierzchołek. Wystaje ponad powierzchnię mniej  
więcej jedna ósma lodowej bryły. Siedem ósmych pogrążonych w  
wodzie to wszelkie pieszczoty składające się na grę wstępną.  
Poniżej wypisano niektóre z rzeczy ukrytych w podwodnej części  
góry lodowej :  
- Dotykanie  
Dla dwojga zakochanych ludzi nawet muśnięcie palcami bywa wielką  
przyjemnością. Od dotykania można przejść do głaskania,  
delikatnego drapania, pocierania, masowania, łaskotania po całym  
ciele, nie tylko w ręce, twarz, szyję, uszy, ramiona, pierś, uda i  
narządy płciowe.  
- Całowanie  
Nie takie, jak całowanie cioci przy powitaniu. Można całować się  
długo, głęboko się temu oddawać silnie przeżywać, miękko dotykając  
całego wnętrza ust i innych części ciała językiem.  
- Szczypanie zębami, gryzienie, lizanie  
Do wszystkiego powinno się dochodzić spontanicznie i nigdy na  
siłę. To samo dotyczy wtulania się, wąchania i ocierania twarzą  
wszędzie, gdzie tylko przychodzi ochota.  
- Petting  
Dotykanie i macanie piersi, brodawek sutkowych i narządów  
płciowych zaczyna się na ogół od nieśmiałego, delikatnego kontaktu  
i powoli przechodzi do coraz silniejszych wrażeń. Silniejsze  
bodźce powinny pojawiać się jako odpowiedź na reakcję drugiej  
osoby tak, aby obojgu było z tym dobrze i przyjemnie. Korzystnie  
jest rozmawiać ze sobą i opowiadać, co się czuje, zwracać uwagę,  
jeśli coś jest przyjemne i pytać, czy to, co robimy, sprawia  
przyjemność partnerowi.  
 
Podniecenie  
Podniecenie seksualne odczuwamy całym ciałem. Kiedy kobieta czuje  
się podniecona, jej serce zaczyna szybciej pracować, przez co  
podwyższa się tętno, przyspiesza oddech, zaczyna jej być ciepło,  
może się nawet pocić. Skóra robi się bardziej różowa niż  
normalnie, na twarzy mogą pojawić się wypieki. To całkiem  
naturalne reakcje organizmu już w pierwszych fazach podniecenia.  
Krew krąży szybciej, dzięki czemu następuje dokrwienie wszystkich  
części ciała, a więc i narządów płciowych. Z tego powodu podnoszą  
się i usztywniają brodawki sutkowe, a otoczka wokół nich nieco  
czerwienieje. Narządy płciowe nabrzmiewają, a wargi i łechtaczka  
powiększają się znacznie. W pochwie zwiększa się ilość śliskiej  
wydzieliny, dzięki której łatwiej jest wsunąć tam członek.  
W tym samym czasie kobieta jest bardzo podniecona. Odczuwa  
mrowienie w brzuchu, ciepło narządów płciowych, niektóre kobiety  

twierdzą, że napięcie przeradza się niemal w ból. Napinają się  
różne grupy mięśni, zwłaszcza uda i nogi, co może się jeszcze  
spotęgować przy orgazmie kiedy ciało zupełnie sztywnieje.  
Wszystkie te reakcje są całkowicie prawidłowe.  
U mężczyzny szybsze krążenie krwi powoduje podobne reakcje. Napływ  
krwi wywołuje erekcję członka, zwiększa także wrażliwość na bodźce  
w innych miejscach, na przykład na skórze moszny, która staje się  
bardzo czuła.  
 
Stosunek płciowy  
 
Kiedy partnerzy są gotowi, to znaczy kiedy w pochwie zrobiło się  
wilgotno, a u mężczyzny nastąpiła erekcja, można wprowadzić  
członek do pochwy. Kobieta jest doprowadzana do orgazmu prawie  
zawsze przez pośrednie pobudzanie łechtaczki członkiem. Rytmiczne  
poruszanie członkiem w głębi pochwy może naciągać skórę wokół  
wejścia, a więc stymulować łechtaczkę i doprowadzić do orgazmu.  
Wcale to jednak nie znaczy, że wszystkim kobietom wystarcza takie  
pobudzanie. Często okazuje się, że najlepiej jest, jeżeli kobieta  
lub jej partner podczas stosunku poruszają bezpośrednio samą  
łechtaczkę.  
 
Stosunek płciowy  
Kiedy członek znajdzie się w pochwie, oboje partnerzy mogą się  
poruszać do góry i w dół do przodu i do tyłu, albo na boki,  
dzięki  
czemu członek jest ściskany i ociera się o ścianki pochwy. Tylko  
od konkretnej pary zależy czy wolą ruszać się powoli i głęboko  
docierać, czy też szybko i rytmicznie.  
U mężczyzny dochodzi do orgazmu dzięki pocieraniu członkiem o  
ścianki pochwy oraz ściskaniu członka mięśniami pochwy. Uczucie  
orgazmu jest dość podobne u obu płci, jedyną rzeczywistą różnicę  
stanowi to, że u mężczyzny następuje wytrysk i nasienie pod  
ciśnieniem wydobywa się z członka. Kobieta może osiągać orgazm  
kilka razy pod rząd bez dłuższych przerw, natomiast u mężczyzny  
zdarza się rzadziej, ponieważ przed kolejnym orgazmem musi  
ponownie nastąpić wzwód członka.  
 
Jeżeli jest się lesbijką  
 
Każda kobieta powinna mieć prawo wyboru kogo i w jaki sposób chce  
kochać. Lesbijka to kobieta kochająca kobiety. Związek lesbijski  
to taki, w którym kobiety razem odnoszą satysfakcję seksualną i  
czerpią z niego przyjemność. Homoseksualizm zdarza się o wiele  
rzadziej niż heteroseksualizm, ale to nie oznacza, że jest czymś  
gorszym. Lesbijki nie różnią się biologicznie od reszty kobiet,  
nie były, jak się niekiedy sądzi, inaczej wychowywane ani nie  
pochodzą z innych niż kobiety heteroseksualne środowisk. Większość  
kobiet naturalnie czuje chęć związania się z mężczyzną, inne  
akceptują związek heteroseksualny i jednocześnie utrzymują ważne  

dla siebie związki miłosne z kobietami. Są takie, które decydują  
się na związek lesbijski.  
Wiele lesbijek stara się poznać źródła swojego pociągu do kobiet.  
Analizują swoje dzieciństwo, przypominają sobie przypadki, kiedy  
były zakochane w koleżance czy nauczycielce, swoje sny o miłości  
do kobiety albo doświadczenie pierwszego orgazmu z dziewczyną.  
Wszystko to pozostaje w sferze domysłów, nauka bowiem nie jest w  
stanie niczego udowodnić.  
Z byciem lesbijką łączy się określony styl życia, kompleks spraw  
związanych z przyszłością, w tym także znalezienie osoby, którą  
obdarzysz uczuciem i będziesz się z nią kochać. Współżycie dwóch  
kobiet może być głębokie, namiętne, pełne miłości, ciepła i  
wzajemnej troski, lecz także może doprowadzić do destrukcji i  
przynieść rozczarowania. Wokół seksu uprawianego przez kobiety  
krąży wiele mitów. Czasem uważa się, że lesbijki są nienasycone  
pod względem seksualnym. Niektórzy przypisują związkowi lesbijek  
cechy normalnego związku heteroseksualnego i są przekonani, że  
jedna odgrywa w nim rolę kobiety, a druga - mężczyzny.  
"Byłam strasznie samotna i czułam się inna, aż w końcu poszłam do  
Citizen's Advice Bureau i dostałam kilka adresów klubów kobiecych,  
a tam poznałam mnóstwo wspaniałych ludzi".  
"Ludzie myślą, że lesbijki są nienormalne seksualnie. Wcale  
nieprawda. Po prostu kobiety podobają nam się bardziej niż  
mężczyźni i chcemy z nimi być. Co w tym takiego dziwnego?"  
Bycie lesbijką jest raczej wyborem stylu życia niż decyzją czysto  
seksualną. Związek lesbijski opiera się na seksie w mniejszym  
stopniu niż heteroseksualny. Natomiast bardziej polega on na  
pragnieniu bycia z kobietami, częstego kontaktu z nimi, wspólnego  
życia i otwartego mówienia o miłości do kobiet. Jeżeli  
podejrzewasz, że pociąga Cię homoseksualizm, to jak chcesz się co  
do tego upewnić? Zgodnie z tym, co twierdzą same lesbijki, prawda  
wyjdzie na jaw prędzej czy później, nie nastawiaj się więc na  
żadne próby czy eksperymenty.  
Jeżeli odkryjesz, że pociągają Cię inne kobiety, ogarnie Cię  
poczucie osamotnienia i wyobcowania. W Wielkiej Brytanii z innymi  
lesbijkami można się skontaktować i zapoznać dzwoniąc do "biura  
matrymonialnego" dla lesbijek i idąc do klubu lesbijek. W  
Citizen's Advice Bureau otrzymuje się adresy i numery telefonów,  
które są też zamieszczane w książkach telefonicznych. Niektóre  
książki telefoniczne mają oddzielny dział dotyczący seksu. [W  
Polsce działa Stowarzyszenie Grup Lambda.]  
 
Niebezpieczeństwa związane z rozwiązłością  
 
Wydaje się oczywiste, że większość z nas chce mieć jednego  
partnera. Bardzo niewiele osób woli kochać się z kilkoma naraz.  
Jeżeli tak się dzieje, grupa zachowuje się w sposób uznawany  
powszechnie za rozwiązły.  
O ile odpowiada Ci akurat taka forma współżycia, weź pod uwagę  
wiążące się z nią niebezpieczeństwo, istniejące niezależnie od  

osądów natury moralnej czy religijnej. Z uprawianiem seksu z  
więcej niż jedną osobą równocześnie wiąże się ryzyko:  
- Zarażenia się chorobą przenoszoną drogą płciową oraz zwiększenia  
podatności na raka szyjki macicy.  
- Jeżeli Ty czy Twój chłopak macie więcej partnerów czy partnerek,  
któreś z Was może zarazić się AIDS-em. Dlatego wszystkie pary  
młodych ludzi koniecznie muszą stale używać prezerwatyw razem ze  
środkami plemnikobójczymi, przy każdym stosunku, niezależnie od  
innych stosowanych przez Was metod antykoncepcji.  
- Jeżeli poświęcisz czas i energię na więcej niż jeden związek,  
może się okazać, że nie podołasz takiemu wysiłkowi i oba zaczną  
się rozpadać.  
- Bardzo zwiększa się ryzyko zranienia kochających Cię osób, które  
nie zechcą zaakceptować tego, co robisz.  
- Może teraz wydaje Ci się to nieważne, ale jeśli obecnie żywisz  
najmniejszą wątpliwość co do słuszności tego co robisz, z czasem  
całkowicie stracisz szacunek do siebie samej.  
- Ludzie nie podzielający Twoich poglądów na temat partnerów  
seksualnych najprawdopodobniej nabiorą do Ciebie niechęci i  
popsują Ci reputację.  
 
Choroby przenoszone drogą płciową  
Seks jest najlepszym sposobem okazywania miłości, lecz także  
bardzo dobrym sposobem wzajemnego zarażania się różnymi chorobami.  
Określenie "choroba przenoszona drogą płciową" i "choroba  
weneryczna" są obecnie synonimami. Istnieje sporo chorób  
przekazywanych drogą płciową, prawie wszystkie są zaraźliwe, a  
zarazić się nimi można przez współżycie seksualne z drugą osobą.  
Oto kilka z nich:  
- Rzeżączka  
- Drożdżyca  
- Kiła  
- Chlamydia  
- Kurzajki  
- Zapalenie cewki moczowej  
- Wszy  
- Opryszczka  
- Rzęsistkowica  
- AIDS  
Niektóre z tych chorób nie dają objawów we wczesnej fazie albo  
mają bardzo nieznaczne objawy, które łatwo zlekceważyć. Jeśli  
podejrzewasz, że zaraziłaś się jedną z tych chorób lub  
zaobserwowałaś którykolwiek z poniższych objawów, jak najszybciej  
zgłoś się do lekarza:  
- Ból podczas oddawania moczu lub wypróżniania się.  
- Wydzielina z pochwy o zmienionym zapachu i kolorze, pojawiająca  
się w większej ilości i silniej pachnąca niż dotychczas.  
- Jakakolwiek wydzielina, która Cię drażni, piecze, swędzi albo  
wywołuje zaczerwienienie i wysypkę.  
- Bóle w krzyżu lub ból w dole brzucha czy w pachwinie.  

- Ból podczas stosunku.  
- Spuchnięta czerwona plamka lub pryszcz w okolicy narządów  
płciowych, także koło odbytu.  
- Gorączka.  
- Jeżeli uprawiałaś seks oralny, objawy mogą wystąpić w jamie  
ustnej, warto zwrócić uwagę na przykład na ból gardła.  
- Jeżeli miałaś stosunek analny, objawy mogą się wystąpić wokół  
odbytu.  
Większość osób, które przypuszczają, że zaraziły się chorobą  
przenoszoną drogą płciową, bardzo się tego wstydzi i nie chce iść  
do znajomego lekarza. Jednak z tego powodu nie odkłada się wizyty  
u ginekologa w nieskończoność. W każdym większym mieście istnieją  
wyspecjalizowane instytucje, które są dobrze znane i dają  
gwarancję anonimowości. W Wielkiej Brytanii idzie się po adresy do  
Citizen's Advice Bureau; zadzwoń anonimowo do jakiegokolwiek  
szpitala [skorzystaj z Telefonu Zaufania] albo znajdź adres w  
książce telefonicznej. Leczenie w poradni jest całkowicie  
bezpłatne. Natychmiast, gdy zaczniesz podejrzewać u siebie chorobę  
weneryczną, powinnaś:  
- Całkowicie powstrzymać się od współżycia.  
- Powiedzieć partnerowi lub partnerom, byłym i obecnym, że mogło  
dojść do zakażenia. Nie lekceważ powiadomienia partnerów o  
możliwości choroby, bo może nieświadomie zarażają tymczasem inne  
osoby.  
- Rozmawiając z partnerami postaraj się prześledzić drogę, jaką  
zakażenie do Was dotarło. Trzeba koniecznie znaleźć osobę, która  
je przyniosła i sprawdzić, czy choroba nie rozeszła się jeszcze  
dalej.  
 
Co robić, jeżeli partner jest chory  
Jedynym sposobem upewnienia się czy partner rzeczywiście  
zachorował, jest skłonienie go, aby Ci o tym powiedział. Mało  
prawdopodobne, by przyznał się z własnej inicjatywy. Musisz się  
więc przygotować do takiego pytania. Nie będzie to łatwe, ponieważ  
myśląc o miłości, nie zastanawiasz się nad niczym innym i w końcu  
o wszystkim zapominasz. Jednak choroby weneryczne są bardzo  
rozpowszechnione, opryszczka występuje z częstotliwością wręcz  
epidemiczną, na AIDS także choruje coraz więcej ludzi. Dlatego  
radzę, nigdy nie kochaj się z osobami przypadkowymi, bo nie znając  
ich dobrze, nie możesz bez skrępowania zadawać im trudnych pytań  
ani na poważnie, ani w formie żartu. Objawy wskazujące na chorobę  
weneryczną nie zawsze są wyraźne, ponadto w chwili podniecenia  
można ich nie zauważyć, nawet jeżeli będą oczywiste. Rzeżączka na  
przykład objawia się ropną wydzieliną z członka lub z pochwy, ale  
u kobiet nie zawsze łatwo ją odkryć. Najcięższe choroby  
przenoszone drogą płciową, jak opryszczka czy AIDS, nie dają  
żadnych objawów.  
Jeżeli chcesz uniknąć choroby wenerycznej, masz kilka możliwości  
do wyboru:  
- Nie podejmować aktywności seksualnej.  

- Stale stosować prezerwatywy.  
- Mieć jednego, stałego partnera seksualnego.  
- Nalegać, by Twój partner był wierny jednej partnerce, czyli  
Tobie.  
Choroby przenoszone drogą płciową mają zwykle ostrzejsze symptomy  
i cięższy przebieg u mężczyzn niż u kobiet. Mimo to, jeżeli nie są  
szybko i we właściwy sposób leczone, mogą doprowadzić do  
niepłodności, na przykład chlamydia powoduje zapalenie narządów w  
obrębie miednicy. Dlatego dziewczyna, o ile tylko zacznie  
podejrzewać, że została zarażona chorobą weneryczną, musi zwrócić  
o pomoc do lekarza.  
 
AIDS  
(Zespół nabytego upośledzenia odporności). Polega na spadku sił  
odpornościowych organizmu, co oznacza, że traci on zdolność  
zwalczania wszelkich infekcji i nowotworów. Medycyna jak dotąd nie  
dysponuje żadnymi skutecznymi lekami hamującymi działanie wirusa,  
który jest przyczyną tej choroby, w większości wypadków  
śmiertelnej. Obecnie wiadomo, że zakażenie wirusem wywołującym  
AIDS następuje tylko przez krew i nasienie chorego. Najbardziej  
narażonymi na zakażenie ludźmi są homoseksualiści oraz narkomani  
używający wspólnych strzykawek i igieł, lecz także osoby  
heteroseksualne, których partnerzy uprawiali seks z nosicielami  
wirusa. Ponieważ nie zawsze wiesz, czy i z kim oprócz Ciebie  
współżyje lub współżył Twój partner, musicie koniecznie stosować  
prezerwatywy razem ze środkami plemnikobójczymi podczas każdego  
stosunku, dzięki czemu ryzyko zarażenia się będzie zdecydowanie  
ograniczone.  
 
Nowotwór szyjki macicy  
Badania przeprowadzane w ciągu ostatnich kilku lat udowodniły, że  
rak szyjki macicy występuje o wiele częściej u dziewczyn, które  
miały stosunki płciowe z kilkoma partnerami. Na większe ryzyko  
narażone dodatkowo są te dziewczęta, które podjęły współżycie  
wcześnie - im wcześniej. tym ryzyko jest większe.  
Lekarze stwierdzili, że szyjka macicy jest szczególnie podatna na  
powstawanie nowotworów w wieku lat kilkunastu. Jednym z czynników  
powodujących wzrost prawdopodobieństwa powstania nowotworu jest  
kontakt szyjki macicy z nasieniem. Każde nasienie podrażnia  
delikatną szyjkę macicy u młodej dziewczyny, a jeszcze bardziej  
podrażnia ją nasienie pochodzące od różnych partnerów.  
Dziewczyna sypiająca z każdym automatycznie znajduje się w grupie  
największego ryzyka, możliwe, że rozwinie się u niej rak szyjki  
macicy.  
Stosowanie krążków lub kapturków dopochwowych jako metody  
antykoncepcyjnej w pewnym stopniu zmniejsza możliwość powstania  
nowotworu, a jednocześnie chroni przed zakażeniem chorobami  
wenerycznymi.  
Objawy nowotworu szyjki macicy są następujące:  
- Wydzielina z pochwy o innym niż normalnie kolorze i o brzydkim  

zapachu  
- Krwawienia pomiędzy miesiączkami  
- Plamienia z niewielką ilością krwi pomiędzy miesiączkami  
- Krwawienie po stosunku  
Rak szyjki macicy jest uleczalny, o ile wykryje się go dość  
wcześnie. W początkowych fazach wystarczy pojedyncza operacja,  
żeby zlikwidować go całkowicie. Rak szyjki macicy jest coraz  
bardziej powszechny wśród dziewcząt i młodych kobiet, dlatego  
badania cytologiczne powinno się wykonywać regularnie. Jeżeli  
jesteś aktywna seksualnie, poddaj się temu badaniu rokrocznie.  
Wielu lekarzom może się wydawać, że to za często, jednak ostatnie  
badania przynoszą liczne argumenty za zwiększeniem ich  
częstotliwości u nastoletnich, ale i wszystkich młodych kobiet.  
Powinnaś rzecz jasna szybko zgłaszać lekarzowi wystąpienie  
wszelkich niepokojących objawów, bo wtedy szansa całkowitego  
wyleczenia wzrasta wielokrotnie.  
 
Badanie cytologiczne  
Jego celem jest wykrycie zmian nowotworowych. Komórki nabłonka  
szyjki macicy zdrapuje się drewnianą szpatułką, a następnie  
rozprowadza na szkiełku i bada pod mikroskopem.  
Badanie jest bezbolesne i żadna dziewczyna nie powinna się  
podczas badania wstydzić. Musisz zdjąć majtki i położyć się.  
Ginekolog wprowadza do pochwy wziernik, przez który zagląda do  
środka, bada też stan Twoich narządów przez włożenie palca do  
pochwy i lekkie przyciskanie brzucha.  
 
Jeśli zajdziesz w ciążę  
 
Skoro już rozpoczęłaś współżycie, nawet przy zastosowaniu jakichś  
metod antykoncepcji, istnieje prawdopodobieństwo zajścia w ciążę.  
Jeżeli tak się stało, najlepszą, choć jednocześnie najtrudniejszą  
w realizacji rzeczą jest powiedzenie o tym jak najszybciej  
rodzicom. Nie należysz jednak do wyjątków, jeśli nie możesz tego  
zrobić albo boisz się ich urazić, zdenerwować czy zaskoczyć. Nie  
rób tego, do czego czują się zmuszone liczne dziewczęta, tzn. nie  
utrzymuj nowiny o ciąży w sekrecie przed całym światem. Nie usiłuj  
chodzić do szkoły tak długo, jak tylko się da. W późniejszych  
fazach ciąży pewne rodzaje szkolnej aktywności, na przykład  
gimnastyka, stają się bardzo niebezpieczne.  
 
Po czym poznać, że zaszłaś w ciążę  
Jeżeli przypuszczasz, że zaszłaś w ciążę, zwróć uwagę, czy nie  
występują następujące objawy:  
- Brak miesiączki w planowanym terminie  
- Krótkotrwała, skąpa miesiączka  
- Nabrzmiałe, bolesne piersi, ciemniejsze brodawki  
- Większa ilość wydzieliny z pochwy niż normalnie  
- Parcie na mocz częstsze niż normalnie  
- Mdłości  

- Dziwny smak w ustach  
- Uczucie zmęczenia silniejsze niż zazwyczaj  
- Nagły apetyt na konkretne pokarmy  
Jeżeli wystąpią u Ciebie podobne objawy albo nawet jeden z nich,  
idź czym prędzej do ginekologa lub do poradni rodzinnej i poproś o  
wykonanie testu ciążowego. Powinnaś zabrać ze sobą próbkę moczu,  
najlepiej pobranego zaraz po obudzeniu z rana. Jeżeli nie  
chciałabyś iść z tym do lekarza, możesz kupić w każdej aptece test  
ciążowy, który przeprowadza się samemu, ale to kosztuje.  
 
Jak powiedzieć o tym rodzicom  
Każda dziewczyna staje kiedyś w życiu przed straszliwą  
koniecznością oznajmienia rodzicom, że jest w ciąży, nawet jeśli  
później jej obawy zostaną rozwiane. Wbrew temu, co można by sobie  
wyobrażać, większość rodziców reaguje na taką wiadomość  
pozytywnie. Są świadomi, co przeżywa w tym momencie ich córka,  
wiedzą, że cierpi. Czują, że potrzebuje pomocy, wsparcia i rady, a  
ponieważ ją kochają, pragną, żeby właśnie do nich zwróciła się ze  
swoimi problemami. Czasami myślą, że zajście w ciążę powinno się w  
jakiś sposób ukarać, ale z drugiej strony szybko dochodzą do  
wniosku, że same obawy i niepewność związane z ciążą są już  
dostateczną karą za grzechy nierozważnej dziewczyny. Zdobądź się  
więc na odwagę i śmiało opowiedz o wszystkim. Jeżeli masz lepsze  
układy z jednym z rodziców, powiedz właśnie jemu, niech przekaże  
wiadomość drugiemu. O ile to pomoże, najpierw opowiedz bliskiej  
krewnej i poproś, żeby dla wsparcia duchowego była przy Tobie  
podczas rozmowy z rodzicami.  
Jeżeli dojdziesz do wniosku, że chcesz usunąć ciążę, musisz  
porozmawiać z rodzicami natychmiast, kiedy dowiesz się, że jesteś  
w ciąży. Potwierdzenie jej istnienia w tej sytuacjj jest sprawą  
bardzo pilną, dlatego, jak najszybciej wykonaj test ciążowy.  
Nie zaczynaj rozmowy z rodzicami bez przygotowania. Ustal, co im  
powiesz. Spróbuj też zdecydować się na jakieś wyjście z sytuacji.  
Może się okazać, że rodzice nie mają najmniejszego zamiaru zmuszać  
Cię do czegokolwiek i poczują dużą ulgę, jeśli sama zaproponujesz  
jakiś sposób postępowania. Zobaczysz, jak bardzo rodzice przejmują  
się Tobą i chcą, żebyś zrobiła tylko to, dzięki czemu będziesz  
szczęśliwa. A potem przekonasz się, że mimo początkowego szoku  
staną się najlepszymi z Twoich przyjaciół, czego nigdy byś się nie  
spodziewała.  
 
Jak powiedzieć innym  
Bardzo niebezpieczne jest ukrywanie ciąży przed całym światem.  
Każda kobieta ciężarna, a zwłaszcza bardzo młoda, wymaga  
pieczołowitej opieki lekarskiej. Im wcześniej lekarz zatroszczy  
się o Twoją ciążę, tym lepiej, więc nawet jeśli nie jesteś w  
stanie powiedzieć o niej rodzicom, idź jak najszybciej do  
ginekologa. Wielu dziewcząt propozycja ta nie zachwyca, ponieważ  
nie znają na tyle dobrze lekarza, który je prowadzi, żeby wyjawiać  
mu takie tajemnice, a poza tym bardzo się wstydzą. W tej sytuacji  

powinnaś zgłosić się do instytucji udzielającej porad samotnym  
matkom [skorzystaj z Telefonu Zaufania]. Zrób to jak najszybciej,  
gdy tylko zaczniesz przypuszczać, że jesteś w ciąży (to znaczy,  
jeżeli miesiączka powinna była zacząć się już dwa tygodnie temu, a  
do tej pory jej nie masz), ponieważ potrzebujesz opieki medycznej,  
wielu dobrych rad i wsparcia, które pomogą Ci rozwiać obawy i  
ułatwią ewentualne rozstrzygnięcia, a jeżeli zdecydujesz się na  
dalszy ciąg, pomogą Ci podczas całej ciąży i potem, gdy będziesz  
miała dziecko.  
 
Co robić?  
Nikt nie może niczego nakazać dziewczynie, skoro zaszła w ciążę.  
Sama zastanów się nad tym, jaką podejmiesz decyzję, posłuchaj, co  
Ci dyktuje serce, wielokrotnie rozmawiaj o tym z chłopakiem (o ile  
jeszcze go masz) i ze wszystkimi dorosłymi osobami, które zechcesz  
wtajemniczyć w swoje kłopoty. Istnieje kilka możliwości do wyboru,  
o których każda dziewczyna powinna wiedzieć, skoro musi znaleźć  
najlepsze dla siebie rozwiązanie, rozważywszy najpierw wszystkie  
jego plusy i minusy. Nie ma sensu kierowanie się wyłącznie cudzymi  
radami, musisz przemyśleć konsekwencje każdego z rozwiązań w  
przyszłości. Weź pod rozwagę swoje ambicje, słabe i mocne strony,  
siłę instynktu macierzyńskiego i szanse zawodowe i podejmij  
wreszcie najwłaściwsze dla Ciebie rozwiązanie. Ale nie akceptuj  
jakiegoś rozwiązania tylko dlatego, że uzna się je za najprostsze,  
a które w rzeczywistości uczyni Cię nieszczęśliwą. Potem przez  
całe życie będziesz żałować nierozważnego kroku.  
Możliwości są takie:  
- Urodzić dziecko i wyjść za jego ojca.  
- Nie wychodzić za ojca dziecka, ale żyć z nim mimo to i razem  
wychowywać maleństwo.  
- Przebyć całą ciążę, urodzić dziecko i wychowywać je samotnie.  
- Urodzić dziecko, ale oddać je do domu dziecka albo do adopcji.  
[Skorzystaj z Telefonu Zaufania.]  
- Urodzić dziecko, mieszkać z rodzicami i być może namówić matkę,  
żeby się nim zajmowała.  
- Usunąć ciążę. [Patrz niżej: Decyzja o aborcji]  
Miałam okazję przeprowadzać dość szczegółowe badania w tym  
zakresie, odwiedziłam wiele centrów dla nastoletnich matek,  
rozmawiałam tam z wieloma dziewczętami. Z tego, co mówiły wynika,  
że młodej dziewczynie w ciąży każde z powyższych rozwiązań może  
się wydać jednakowo dobre. Byłoby niemożliwe, i nawet niewskazane,  
żebym doradzała każdej z Was, jak ma postąpić. Wiele dziewczyn  
twierdziło z całą pewnością i satysfakcją, że jedynym wyjściem  
dającym nadzieję na szczęśliwą przyszłość było urodzenie dziecka i  
oddanie go do adopcji. Inne z równym przekonaniem twierdziły, że  
nie wyobrażają sobie sytuacji, w której noszą dziecko przez  
dziewięć miesięcy, a potem oddają je obcym ludziom - one  
zatrzymałyby je dla siebie za wszelką cenę. Dla jeszcze innych  
pomysł przebycia całej ciąży i oddania dziecka jest nie do  
przyjęcia, ale za jedyne rozwiązanie tej kwestii uznają aborcję.  

 
Decyzja o aborcji  
 
Jeżeli zdecydujesz się na usunięcie ciąży, zrób to jak  
najszybciej. Im wcześniej dokona się aborcji, tym będzie  
bezpieczniej. Odkładanie jej łączy się z ryzykiem wywiązania się  
komplikacji. Lekarze nie są skłonni do przeprowadzania aborcji  
powyżej dwunastego tygodnia, chociaż niektórzy wykonują ją nawet  
do szesnastego tygodnia.  
Prawo Wielkiej Brytanii stanowi, że zanim podjęta zostanie decyzja  
o aborcji, dwóch lekarzy musi oświadczyć, że ich zdaniem dalsza  
ciąża może zaszkodzić Twojemu zdrowiu fizycznemu lub psychicznemu.  
Jeśli więc Ty i wszystkie zainteresowane osoby jesteście za  
usunięciem Twojej ciąży, jak najszybciej zgłoś się do swojego  
lekarza domowego. Doktor skieruje Cię do specjalistów lub  
jednostek, które dokonują aborcji.  
Jeżeli nie jesteś w stanie porozmawiać z dorosłymi i boisz się  
mówić o tym lekarzowi, nigdy nie bierz pod uwagę przeprowadzenia  
aborcji nielegalnie. Jest to niezwykle niebezpieczne, a na dodatek  
całkowicie niepotrzebne, ponieważ, jeśli naprawdę potrzebujesz  
aborcji, zawsze możesz sobie ją załatwić, w najgorszym wypadku  
będziesz musiała zapłacić. Gdybyś w ogóle nie wiedziała, jak to  
zorganizować, idź do instytucji, która specjalizuje się w  
udzielaniu porad niezamężnym matkom. Tam udzielą Ci informacji i  
skontaktują z grupą osób, które dopilnują, żeby aborcja została  
dokonana legalnie i w bezpieczny sposób.  
(Polskie prawo zezwala na zabieg przerwania ciąży w ściśle  
określonych przypadkach, jak zagrożenie życia matki, ciąża w  
następstwie zgwałcenia.)  
 
Co myśleć o aborcji?  
Bardzo wiele dziewczyn uważa, że jakakolwiek ingerencja w ciążę  
jest złem ze względów moralnych, religijnych i biologicznych i w  
związku z tym są przeciwne aborcji. Inne zaś równie gorąco  
opowiadają się za aborcją. Ale chyba poglądy większości z nas  
mogłyby się znaleźć gdzieś pomiędzy tymi skrajnościami, a  
stwierdzenie niechcianej ciąży wywołuje w nas rozrywającą  
niepewność.  
"Nie martwiłam się zbytnio o nic jeszcze przed samą aborcją. Zaraz  
po niej płakałam i płakałam bez końca. Zdaje się, że miało to na  
mnie większy wpływ niż myślałam".  
"Było mi strasznie smutno, że muszę odebrać życie nie narodzonemu  
dziecku, ale przecież nie miałam innego wyjścia. Było to dla mnie  
najgorsze, co mogło się zdarzyć i chyba nigdy już nie będę chciała  
zajść w ciążę".  
Obawiamy się, co nastąpi, kiedy dowiedzą się o tym nasi rodzice,  
krewni i znajomi i wydaje nam się, że zostaniemy ukarane. Boimy  
się, że nie będziemy zdolne do podjęcia żadnej decyzji, co  
potęguje tylko dotychczasowe uczucie niepokoju. Boimy się  
odrzucenia, samotności, opuszczenia przez chłopaka, a jeszcze  

bardziej przymusu wychowywania dziecka samotnie. Wszystkie te  
obawy są całkiem zrozumiałe. Aborcja ma ponadto silny wpływ na  
psychikę kobiety, żadna dziewczyna bowiem nie przechodzi jej bez  
silnego wstrząsu, a na dodatek przykry bywa stan po usunięciu  
ciąży, który można by uznać za złagodzoną formę depresji  
poporodowej. Przygotuj się więc na uczucie bierności, bezradności,  
ogólną depresję, skłonność do łez, niemożność podejmowania  
decyzji i całkowitą niewiarę w siebie. Jednakże wiadomość, że  
ciąży już nie ma, przywraca niekiedy dobry nastrój. Wiele  
dziewczyn czuje ulgę po zakończeniu aborcji, chociaż jednocześnie  
może być im trochę smutno. Czeka Cię bardzo trudny okres,  
potrzebujesz więc wsparcia i otuchy, musisz mieć przy sobie  
przyjazną Ci osobę. Upewnij się, że będzie obecna podczas aborcji,  
potem zabierze Cię do domu i zostanie z Tobą. Poproś swojego  
lekarza prowadzącego, może właśnie znajoma pani doktor jest tą  
osobą, do której warto zwrócić się wtedy o pomoc. A może któreś z  
rodziców będzie dla Ciebie ostoją?  
 
Sposoby dokonywania aborcji  
Niektóre z nich to:  
- Metoda próżniowa, zassanie płodu i usunięcie (4-12 tydzień  
ciąży).  
- Rozwarcie szyjki macicy i usunięcie ciąży z macicy (13-24  
tydzień ciąży).  
- Rozwarcie i wyskrobanie płodu z macicy (tak zwana "skrobanka"  
12-16 tydzień ciąży).  
- Aborcja owodniowa polegająca na wstrzyknięciu do worka  
owodniowego otaczającego płód substancji zwanej prostaglandyną,  
która wywołuje przedwczesny poród (15-24 tydzień ciąży).  
- Hysterotomia - rzadko stosowana, poważna operacja, podczas  
której płód usunięty jest przez nacięcie w ścianie brzucha i w  
macicy (15-24 tydzień ciąży).  
 
Co masz zrobić po aborcji  
- Przez resztę dnia myśl tylko o rzeczach przyjemnych, a przez  
przynajmniej trzy dni nie podejmuj żadnego wysiłku fizycznego.  
- Jeżeli zaczniesz bardzo krwawić, wymiotować, dostaniesz  
gorączki, upławów z pochwy lub bólu brzucha - natychmiast  
skontaktuj się z lekarzem.  
- Przez co najmniej trzy tygodnie nie stosuj tamponów.  
- Na trzeci dzień po zabiegu możesz zacząć nieco bardziej krwawić  
i poczuć skurcze w brzuchu. Jeśli te objawy nie ustąpią  
samoistnie, zawiadom lekarza.  
- Po upływie tygodnia idź na kontrolę do ginekologa, nawet jeśli  
czujesz się całkiem dobrze.  
- Zacznij stosować którąś z naprawdę skutecznych form  
antykoncepcji.  
 
Gwałt  
 

Gwałty na kobietach i dzieciach stają się coraz częstsze, chociaż  
ciągle szacuje się, że około 75 do 90% gwałtów nie zostaje  
zgłoszonych. Jednym z głównych powodów, dla których dziewczęta i  
kobiety mają trudności z podjęciem decyzji o powiadomieniu  
odpowiednich organów, jest to, że gwałt zdarzył się wśród dość  
bliskich sobie osób, co utrudnia kobiecie jego udowodnienie. Gwałt  
bywa też dokonywany w okolicznościach, w których niemożliwe jest  
powiadomienie kogokolwiek, albo w które nikt nie będzie skłonny  
uwierzyć. Taki przypadek następuje, gdy kobieta sama naraża się na  
ryzyko, na przykład podróżując autostopem lub samotnie wychodząc w  
nocy na ulicę. Czasami ofiara gwałtu nie chce zgłosić tego faktu  
na policję przewidując, że zostanie potraktowana obcesowo oraz że  
na policji i w sądach będzie przepytywana w sposób męczący i  
nieprzyjemny. Ostatnio sporo zrobiono, aby zapobiec takiemu  
nastawieniu kobiet do organów sprawiedliwości. Powstało wiele  
ośrodków pomocy zgwałconym, prowadzonych zarówno przez policję,  
jak i zwykłe kobiety, gdzie nie ma mowy o braku współczucia,  
kpinach, niedowierzaniu, a ofiary traktowane przyjaźnie i z  
sympatią, otrzymują pełne wsparcie. (W Polsce m.in. MOP-y,  
Telefony Zaufania, poradnie.)  
Potencjalni gwałciciele często kierują się nienawiścią do kobiet.  
Nie lubią ich i żywią głębokie pragnienie zastraszenia i  
upokorzenia tych wrogich sobie istot. Bardzo często tacy mężczyźni  
są niedojrzali emocjonalnie, a jednocześnie niepohamowani i  
gwałtowni. Wydaje im się, że jedynym sposobem zaspokojenia potrzeb  
seksualnych jest agresja, przymuszanie drugiej osoby do  
współżycia. Wielu z nich ma problemy seksualne, takie jak  
impotencja czy niemożność osiągnięcia orgazmu. Bardzo często z  
gwałtem łączy się nadużycie alkoholu. Na podstawie wykazu  
sporządzonego w Ameryce i dotyczącego okoliczności gwałtów można  
uznać, że 50% gwałcicieli piło przed popełnieniem przestępstwa, a  
35% było nałogowymi alkoholikami.  
Jak uniknąć gwałtu - na ulicy  
- Unikaj samotnego chodzenia nocą po ulicach.  
- Jeżeli musisz wyjść sama wieczorem, nie zapuszczaj się w rejony,  
gdzie zdarzyły się przestępstwa ani tam, gdzie grasują gangi  
uliczne.  
- Staraj się unikać słabo oświetlonych ulic, wąskich przejść,  
pustych terenów i obszarów porośniętych drzewami.  
- Jeśli podejrzewasz, że ktoś idzie za Tobą, wejdź na jezdnię  
pomiędzy samochody, uważnie przejdź na drugą stronę, potem zacznij  
biec.  
- Jeżeli czujesz, że podąża za Tobą mężczyzna, który, jak Ci się  
zdaje, może zaatakować - wbiegnij na środek jezdni i zacznij  
krzyczeć.  
- Albo pobiegnij do najbliższego oświetlonego domu i poproś o  
pomoc.  
Jak uniknąć gwałtu - w domu  
- Załóż mocne zamki w drzwiach i oknach.  
- Zainstaluj wizjer i zawsze go używaj.  

- Zainstaluj łańcuch w drzwiach i zawsze go używaj.  
- Nigdy nie otwieraj drzwi komuś, kogo nie znasz. Jeżeli twierdzi,  
że jest nowym inkasentem albo że przyszedł coś naprawić, niech  
najpierw okaże dokument identyfikacyjny, czyli identyfikator.  
Gdyby ktoś cię napadł  
- Jeżeli staniesz wobec groźby napaści seksualnej, krzycz tak  
głośno, jak tylko potrafisz, i wyrywaj się. Staraj się wsadzić  
napastnikowi palec do oka albo kopnij go kolanem w krocze.  
- Musisz jednak bardzo rozważnie ocenić sytuację. Jeżeli napastnik  
jest uzbrojony, zaprzestanie obrony może ocalić Ci życie.  
 
Podczas gwałtu  
Jeżeli uznasz, że dalszy opór jest bezużyteczny albo może  
spowodować jeszcze większy wybuch agresji z jego strony, postępuj  
tak:  
- Zachowaj spokój, mów cicho, staraj się uświadomić napastnikowi,  
że jesteś człowiekiem.  
- Nie podniecaj gwałciciela odpowiadając na jego dopytywanie się  
czy jest Ci dobrze. Odpowiedz spokojnie, beznamiętnie i rzeczowo,  
na przykład: "Najbardziej boli mnie w krzyżu".  
- Skup się na cechach rozpoznawczych gwałciciela, rysach twarzy,  
ubraniu, sposobie mówienia, szczególnych wyrażeniach, znamionach,  
tatuażach, biżuterii i wszystkim, po czym można by go później  
rozpoznać.  
- Przemyśl sobie jakiś plan działania, na przykład, co zrobisz,  
żeby zawiadomić władze, jak tylko będziesz wolna.  
- Staraj się nie okazywać bólu, strachu ani słabości, bo to może  
wywołać w gwałcicielu agresję.  
Po zgwałceniu powinnaś:  
- Jeżeli jesteś sama w domu, zadzwoń do kogoś z rodziny czy  
przyjaciół, żeby natychmiast do Ciebie przyjechał.  
- Poproś go o pozostanie z Tobą przez kilka godzin.  
- Zgłoś przestępstwo na policję. Jeśli nie czujesz się na siłach,  
żeby to zrobić sama, poproś osobę, która jest przy Tobie, niech  
uczyni to w Twoim imieniu.  
- Skontaktuj się ze swoim lekarzem i jak najszybciej poddaj się  
badaniu albo, jeżeli nie masz takiej możliwości, zgłoś się do  
szpitala.  
- Nie kąp się! Zdejmij ubranie, które miałaś na sobie podczas  
gwałtu i zapakuj w torbę foliową. Nie pierz tych rzeczy. Weź je ze  
sobą do lekarza i na policję, może będą im potrzebne.  
- Staraj się ciągle pamiętać wszelkie szczegóły pomocne w  
identyfikacji napastnika, wszystko zapisz albo poproś drugą osobę,  
żeby to zrobiła. Skup się na cechach fizycznych i staraj się  
przypomnieć sobie jego oryginalne wyrażenia, ruchy, zachowanie,  
słowem - wszystko, co zauważyłaś.  
- Nie wracaj od lekarza czy z posterunku policji sama do domu.  
Poproś kogoś, żeby był z Tobą cały czas, nocował z Tobą w domu,  
może nawet w tym samym pokoju. Jeżeli nie będziesz mogła wytrzymać  
w swoim mieszkaniu, pójdź spać do rodziny lub przyjaciółki.  

- Skontaktuj się jak najszybciej z ośrodkiem pomocy dla  
zgwałconych albo z miejscowym klubem kobiecym. [Pamiętaj o  
Telefonie Zaufania i poradniach psychologicznych.] Jest ich coraz  
więcej, a ich działalność polega na udzielaniu rad i pomocy osobom  
w Twojej sytuacji.  
 
Jak o tym zapomnieć  
Gwałt źle wpływa na kobietę, zarówno pod względem fizycznym, jak i  
psychicznym. Mogą pojawić się upławy z pochwy i pieczenie. Możesz  
mieć since, opuchnięcia i odczuwać w niektórych miejscach ból.  
Wszystko to zaobserwujesz dopiero po kilku godzinach. Bardzo  
ważne, abyś po pojawieniu się nowych dolegliwości poszła jeszcze  
raz do tego samego lekarza, który wszystko zanotuje.  
Na pewno będziesz też ciężko obolała psychicznie, chociaż kobiety  
różnie reagują na gwałt. Jedne doznają szoku, inne wydają się  
bardzo spokojne i pozbierane, jeszcze inne zachowują się  
histerycznie. Jednym z najbardziej pomocnych uczuć jest  
wściekłość. Jeśli więc czujesz złość, nie wstydź się jej okazać.  
Staraj się nie wzbudzać w sobie poczucia winy. Po pierwsze - nie  
masz powodów go mieć, po drugie - nic Ci to nie pomoże.  
"Nic tak mi nie pomogło, jak pójście do ośrodka dla zgwałconych.  
Po gwałcie czułam się szmatą, oni nauczyli mnie znów myśleć, że  
jestem kimś przyzwoitym".  
"Całe szczęście, że kiedyś przeczytałam w książce, co trzeba  
robić, jeśli się padnie ofiarą gwałtu. Gdyby nie to, na pewno nie  
złapaliby tego człowieka".  
Pewnie nie będziesz chciała zostać sama, nawet na kilka minut.  
Możesz mieć kłopoty z zaśnięciem albo zapragniesz uciec gdzieś  
daleko i schować się. Są to całkiem zrozumiałe uczucia po tak  
silnym wstrząsie. Wybierając kogoś do towarzystwa, zdecyduj się na  
tego, kto przejmie się Tobą, a nie samym faktem gwałtu. Wiele osób  
zdradza szczególne spojrzenie na tę kwestię i skupia się raczej na  
gwałcie niż na samopoczuciu ofiary. Takie podejście zupełnie Ci  
nie pomoże.  
Jeśli możesz, udaj się jak najszybciej do ośrodka dla zgwałconych,  
zwłaszcza jeśli nie czujesz się na siłach zawiadomić o  
przestępstwie policję. Tam dobrze zrozumieją, przez co przeszłaś i  
będą się starali Cię pocieszyć. Załatwią Ci poradę prawną i  
udzielą pomocy na cały okres kryzysu, jaki możesz przechodzić po  
doznaniu wstrząsu.  
 
 
10 Antykoncepcja  
 
W roku 1987 w Wielkiej Brytanii ponad 50000 dziewcząt w wieku od  
12 do 17 lat urodzi dziecko. W każdej grupie dziewcząt w wieku 16  
lub 17 lat bardzo duża część utrzymuje bliskie kontakty z  
chłopcami, trochę dziewczyn chodzi na stałe z jednym chłopcem,  
nieliczne sypiają z kim się da. Jeżeli Ty i Twój chłopak  
zdecydujecie się na pełny stosunek seksualny, zróbcie wszystko,  

żeby nie skończyło się to nie planowaną ciążą. Najodpowiedniejsze  
w tej sytuacji jest szukanie porady na temat właściwej dla Was  
metody antykoncepcji.  
W Wielkiej Brytanii działają instytucje zajmujące się wszystkim,  
co dotyczy zapobiegania nie planowanym ciążom: Family Planning  
Association, Marie Stopes Clinic, Brook Advisory Centre i inne.  
Oboje potraktujcie lekarzy, miejscowe instytucje planowania  
rodziny i nauczycieli jako bardzo dobre źródło informacji na ten  
temat. Skoro już myślicie o tym, żeby zacząć się kochać, pamiętaj,  
że przede wszystkim Ty musisz chcieć. Rozmawiajcie o wszelkich  
wątpliwościach aż w końcu sama podejmiesz decyzję. Zanim  
rozpoczniecie współżycie, zwróćcie się o radę w sprawie  
antykoncepcji.  
Doradzić i ewentualnie wypisać receptę na środki antykoncepcyjne  
może oczywiście lekarz rodzinny, ale wiele dziewczyn nie zwraca  
się do niego z obawy, że powie o wszystkim rodzicom. Jednakże  
zgodnie z prawem brytyjskim, nawet dziewczyna poniżej 16 roku  
życia ma prawo do szukania porady odnośnie środków  
antykoncepcyjnych i otrzymania jej z zachowaniem przez lekarza  
całkowitej tajemnicy. Jest to jedno z praw każdej młodej  
dziewczyny. Jeżeli poprosisz swojego lekarza o środki  
antykoncepcyjne, może on odmówić, o ile uzna, że jesteś jeszcze za  
mało dojrzała na podjęcie współżycia. Mimo to, powinien zachować  
konsultację w tajemnicy. Jeżeli masz jakieś wątpliwości, zapytaj  
na wstępie czy to, co powiesz, utrzyma w sekrecie. Jeżeli nie  
chcesz iść do swojego lekarza, pomogą Ci miejscowe poradnie  
rodzinne. Wiele z nich prowadzi specjalne spotkania z młodzieżą.  
Zadzwoń i poproś o szczegółowe informacje. Także ośrodki doradztwa  
dla młodzieży, jak Brook Advisory Centre w Wielkiej Brytanii,  
udzielają porad w miły i rzeczowy sposób, więc możecie pójść tam  
we dwoje, posłuchać i zastanowić się nad wyborem środków  
antykoncepcyjnych.  
 
Zapobieganie ciąży  
 
Ciąża powstaje, kiedy plemnik zapłodni jajeczko. Najczęściej  
dzieje się to wewnątrz jajowodu, po tym, jak jajeczko zostanie  
uwolnione z jajnika i wędruje w stronę macicy. Owulacja następuje  
średnio około 14 dnia od rozpoczęcia ostatniej miesiączki.  
Wędrówka jajeczka z jajnika do macicy trwa najczęściej około 72  
godzin. Plemniki mogą żyć do 48 godzin, z czego wynika prosty  
rachunek, że kobieta jest płodna niewiele dłużej niż pięć dni w  
miesiącu. Współżycie w ciągu tych pięciu dni z dużym  
prawdopodobieństwem zakończy się ciążą, chyba że stosuje się  
antykoncepcję. Jeżeli zdecydowanie nie chcesz zajść w ciążę,  
musisz używać środków antykoncepcyjnych dosłownie przy każdym  
kontakcie seksualnym, niezależnie od fazy cyklu, w jakiej się  
znajdujesz. Chociaż najłatwiej dochodzi do zapłodnienia podczas  
pełnego stosunku, kiedy sperma zostaje w pochwie, nie oznacza to,  
że zapłodnienie nie nastąpi bez stosunku. Jeżeli na przykład jako  

metodę zapobiegawczą wybierzcie wycofywanie członka z pochwy tuż  
przed wytryskiem (stosunek przerywany), narazicie się na wielkie  
ryzyko. Wiadomo, że jeszcze na długo przed wytryskiem z członka  
wydobywają się maleńkie kropelki z plemnikami, a każda z nich może  
zawierać wystarczającą ilość spermy.  
Z pewnością słyszałaś o różnych "cudownych metodach" zapobiegania  
ciąży. Zapamiętaj, często są one całkowicie nieskuteczne. Oto  
kilka sytuacji, w których możesz zajść w ciążę:  
- Jeżeli stosowaliście metodę stosunku przerywanego.  
- Jeżeli masz okres.  
- Jeżeli mieliście stosunek tylko raz.  
- Jeżeli nie miałaś orgazmu.  
- Jeżeli wypłukałaś pochwę po stosunku.  
 
Mechaniczne środki antykoncepcyjne  
Należą do nich prezerwatywa dla mężczyzn oraz krążki dopochwowe  
dla kobiet. Są to metody najpowszechniej stosowane, polegające -  
zarówno jeśli chodzi o środki dla mężczyzn, jak i dla kobiet - na  
wytworzeniu bariery uniemożliwiającej plemnikom dotarcie do  
jajeczka. Prawie 60% par w Wielkiej Brytanii nadal używa wyłącznie  
prezerwatyw. Prezerwatywy zwane też kondonami zrobione są z  
cienkiej gumy. Zakłada się je na członek tak, żeby podczas  
wytrysku całe nasienie pozostało w prezerwatywie i nie przedostało  
się do pochwy. Krążki dopochwowe czy kapturki zakłada się na samym  
końcu pochwy, a ponadto stosuje się piankę lub krem  
plemnikobójczy, czyli przeszkodę mechaniczną uzupełnia się  
chemiczną. Prezerwatywy można z łatwością kupić w każdej aptece i  
w wielu sklepach, natomiast jeśli chodzi o dopasowywanie krążków,  
może to uczynić jedynie lekarz ginekolog. Krążki produkuje się w  
kilku rozmiarach, i wyłącznie lekarzowi pozostaw dobranie  
odpowiedniego dla Ciebie. Lekarz nauczy Cię jednocześnie sposobu  
zakładania, prawidłowego mycia i przechowywania, a także  
częstotliwości i sposobów sprawdzania czy jest dobry. Nowszym  
środkiem jest gąbka antykoncepcyjna, nasączona płynem  
plemnikobójczym, przy której nie trzeba dobierać rozmiaru.  
Hormonalne środki antykoncepcyjne  
Następną bardzo popularną metodą zapobiegawczą jest stosowanie  
pigułki antykoncepcyjnej. Doustnie przyjmuje się żeńskie hormony,  
które albo doprowadzają do zahamowania owulacji (kombinacja  
zawierająca niskie dawki estrogenu i progestogenu), albo przez  
wpływ na szyjkę, błonę macicy oraz jajowodów powodują takie  
zmiany, że zagnieżdżenie się zapłodnionego jajeczka jest  
niemożliwe. Kwestia dostępności pigułek dla nastoletnich dziewcząt  
stała się jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów wśród  
lekarzy, zresztą nie tylko ze względów moralnych, lecz także  
czysto zdrowotnych. Pigułka u każdej kobiety daje efekty uboczne.  
Szczególnemu ryzyku poddane są kobiety z nadwagą, znacznym  
nadciśnieniem oraz palące papierosy. W odniesieniu do młodych  
dziewcząt powodem kontrowersji jest wpływ regularnego stosowania  
pigułki na ich zdolności rozrodcze, zwłaszcza przed uregulowaniem  

się cyklu. Jeżeli razem z lekarzem uzgodnicie, że pigułka jest  
metodą odpowiednią dla Ciebie, upewnij się, czy znasz zasady jej  
działania i zapamiętaj, jak należy ją stosować, aby była skuteczna  
i nie szkodziła Twojemu organizmowi. Pigułkę trzeba zażywać  
codziennie, bez względu na to, czy się kochasz, czy nie, przez  
trzy tygodnie w każdym miesiącu. Potem przez tydzień nie bierzesz  
pigułki i wówczas masz okres. Powinnaś przyjmować lek mniej więcej  
o stałej porze dnia, a jeżeli zdarzy Ci się zapomnieć na jeden  
dzień o pigułce, do końca cyklu musisz stosować dodatkową metodę  
zabezpieczenia i oprócz tego regularnie przyjmować pigułki.  
Minipigułka nie zawiera estrogenów, a tylko niewielką dawkę  
progestogenu. Jest zatem odpowiednia dla kobiet, które z jakiegoś  
powodu nie mogą przyjmować estrogenów (jeżeli na przykład w  
rodzinie były wypadki choroby wieńcowej), ale jej skuteczność jest  
nieco mniejsza niż pigułki kombinowanej. Pigułka ta bowiem nie  
hamuje jajeczkowania, lecz tylko powoduje, że macica staje się  
nieprzyjazna dla plemników, które są niszczone zanim zdążą  
zapłodnić jajeczko, a jeżeli nawet dojdzie do zapłodnienia,  
jajeczko nie może się zagnieździć w ścianie macicy. Minipigułkę  
trzeba przyjmować codziennie, bez okresów przerwy.  
 
Pigułka "po stosunku"  
Jej działanie polega na wywołaniu wczesnej aborcji. Jeżeli  
przypuszczasz, że współżyłaś w okresie, kiedy mogłaś być płodna i  
zaistniało niebezpieczeństwo zajścia w ciążę, możesz zastosować  
ten rodzaj pigułki jeszcze w dzień po stosunku albo przez kilka  
kolejnych dni, wtedy zdobędziesz pewność, że szybko nastąpi  
krwawienie przypominające period. Podczas krwawienia zapłodniony  
embrion zostaje poroniony, ponieważ nie jest w stanie zagnieździć  
się w łuszczącej się, krwawiącej ścianie macicy. Pigułka "po  
stosunku" zawiera bardzo dużą dawkę hormonów, które szybko  
wywołują okres i w ten sposób niszczą ciążę w początkowej fazie  
rozwoju.  
 
Wkładki domaciczne  
Spirale są to ciała obce wkładane do wnętrza macicy, która wskutek  
stałego podrażniania nie przyjmuje zapłodnionego jaja. Stosuje je  
wiele kobiet, ale nie nadają się dla młodych dziewcząt. W zasadzie  
przeznaczone są dla kobiet, które były w ciąży.  
 
Wspólna odpowiedzialność  
Nie może być tak, że tylko jedna osoba z pary bierze na siebie  
odpowiedzialność za antykoncepcję. Powinniście wspólnie odpowiadać  
za skutki Waszej miłości. Przede wszystkim więc, przedyskutujcie  
plusy i minusy wszystkich sposobów antykoncepcji i zdecydujcie,  
kto będzie główną osobą myślącą o zaopatrzeniu Was w odpowiednie  
środki oraz o ich stosowaniu. Musicie też ustalić, jaka metoda  
będzie dla Was najlepsza. Możecie na przykład zdecydować się na  
podwójne zabezpieczenie, które ograniczy ryzyko do minimum. Na  
przykład dziewczyna może przyjmować pigułkę, a chłopak zakładać  

prezerwatywę. Prezerwatywa nie jest złym pomysłem, niezależnie od  
innych zastosowanych metod, ponieważ ogranicza możliwość zarażenia  
się chorobą weneryczną lub AIDS.  
Zanim wybierzcie którąś z metod, musicie rozważyć następujące  
kwestie:  
- Czy metoda ta jest rzeczywiście skuteczna? Poszukajcie wykazów  
skuteczności.  
- Czy ma wpływ na zdrowie? Dowiedzcie się, jakie wywołuje  
działania uboczne.  
- Czy musi zlecić ją lekarz?  
- Czy jest prosta w użyciu? Musisz pamiętać o zakładaniu (krążek)  
lub o codziennym przyjmowaniu (pigułka).  
- Czy jej stosowanie nie będzie dla Ciebie nieprzyjemne?  
- Omówcie wpływ metody na odczucia Twoje i partnera podczas  
współżycia. [Nie wspomniano o fzjologicznych metodach  
antykoncepcji ani o pianko-globulkach (np. Patentex) - przyp.  
tłum.]  
 
Najlepsze metody antykoncepcji  
Najpewniejsze są metody hormonalne, jak doustna pigułka  
kombinowana oraz minipigułka. Sposoby tworzenia mechanicznej  
bariery, jak krążek dopochwowy, kondon czy gąbka mogą być mniej  
skuteczne, ale za to nie mają wpływu na poziom hormonów w  
organizmie. Jeżeli stosuje się je w połączeniu ze środkami  
plemnikobójczymi; chronią także przed chorobami werierycznymi. Nie  
powinno się stosować samych środków plemnikobójczych, ale krem,  
żel lub globulkę warto stosować w połączeniu z prezerwatywą lub  
krążkiem zarówno na początku, jak i w trakcie pełnego stosunku.  
 
 
11 Życie w szkole  
 
 
Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że dobre wykształcenie to dla  
dziewczyny najlepsza gwarancja osiągnięcia czegoś w życiu,  
zapewnienia sobie niezależności i poczucia satysfakcji. Obecnie  
wiele dziewcząt i kobiet uznaje konieczność samorealizacji za  
ogromnie ważną. Jeżeli myślisz podobnie, zapamiętaj: edukacja  
stanowi jedyny sposób na spełnienie Twoich ambicji i planów. Wiara  
we własne siły i możliwości oraz poczucie dowartościowania, jakie  
daje zyskanie odpowiednich kwalifikacji, okażą się niezbędne,  
podczas kariery zawodowej przyjdzie Ci pokonywać liczne  
przeszkody, które z pewnością napotkasz.  
Stare angielskie powiedzenie uczy: "Kształcąc dziewczynę,  
kształcisz rodzinę". Wiele dziewczyn, które widzą się w dorosłym  
życiu w roli matek i żon sądzi, że zdobywanie szkolnej wiedzy nie  
ma sensu i w przyszłości na nic im się nie przyda. Nie biorą  
jednak pod uwagę, że dzięki wykształceniu będą bardziej  
interesującymi żonami oraz bardziej kompetentnymi matkami.  
Przecież to właśnie matka jest pierwszym nauczycielem każdego  

dziecka. Zdobycie więc przynajmniej podstaw ogólnego wykształcenia  
pozwoli lepiej spełniać się w roli żony i matki.  
 
Co może dać szkoła  
Dopiero, kiedy zaczęłam dorastać i wchodzić w dorosłe życie,  
zdałam sobie sprawę, że nic tak nie zapewni mi niezależności, jak  
wykształcenie. Mając odpowiednie kwalifikacje można liczyć na  
dobrze płatną pracę, która pozwoli pozbyć się trosk związanych z  
zaspokojeniem podstawowych potrzeb, takich jak posiadanie dachu  
nad głową, jedzenie i ubranie. Zdobycie wykształcenia uczyniło  
mnie silną i niezależną nie tylko pod względem materialnym, lecz  
również intelektualnym i psychicznym. Zyskałam pewność siebie, co  
pozwalało mi wypowiadać swoje zdanie i forsować własne pomysły.  
Zdobycie za młodu wiedzy oznacza również, że zawsze ma się coś na  
czym się zna, do czego można wrócić i zająć się tym, gdy człowiek  
poczuje się zagubiony. Wykształcenie to ogromne źródło  
wewnętrznych zasobów, z których można korzystać w różnych  
sytuacjach przez całe życie. Zyskujesz umiejętność rozwiązywania  
skomplikowanych problemów, radzenia sobie z trudnymi zadaniami w  
pracy, w jakiejś wspólnocie i życiu rodzinnym.  
 
Rodzaj szkoły  
Większość szkół dzisiaj to szkoły koedukacyjne, do których  
uczęszcza młodzież obu płci i gdzie uczą zarówno nauczycielki, jak  
i nauczyciele. Można jednak zastanawiać się czy szkoły żeńskie nie  
byłyby lepsze dla dziewcząt. Bez wątpienia system koedukacyjny nie  
jest doskonały. Mając stale wokół siebie chłopców, trudno nie  
czynić porównań i nie eksponować różnic między obydwoma płciami.  
Chłopcy wydają się zwykle lepsi w niektórych przedmiotach.  
Wymagają też sporo uwagi i to im nauczyciele poświęcają więcej  
czasu na lekcji. Istnieje poza tym tendencja do krzywdzącego  
oceniania ładnych dziewcząt, że to tylko głupiutkie laleczki.  
Zdolne i dobrze uczące się dziewczyny mogą się więc obawiać  
uznania ich przez chłopców z klasy za nieatrakcyjne. Poza tym  
przeciwnicy szkolnictwa koedukacyjnego twierdzą, że szkoły tego  
typu bardziej przypominają męskie gimnazja, do których wpuszczono  
dziewczęta niż prawdziwie koedukacyjne placówki, uwzględniające  
potrzeby i aspiracje obu płci.  
Osobiście miałam okazję przekonać się o zaletach i wadach obu  
systemów. Wydaje mi się, że w początkowym okresie dojrzewania  
lepsza dla dziewczyny jest szkoła żeńska. W środowisku, gdzie są  
same dziewczęta, nie ma narzuconych kulturowo ograniczeń i ról  
przypisanych jednej płci. W szkole takiej możesz z powodzeniem  
zająć się tym, co Cię interesuje. Nie ma dziedzin zarezerwowanych  
dla chłopców, w których oni zawsze są górą. Nie dochodzi do  
sytuacji skłaniających do porównań, z których mogłabyś wynieść  
przekonanie, że kobiety są gorsze. Młoda dziewczyna ma więc szanse  
ukończyć taką szkołę przeświadczona, że jest równorzędnym  
partnerem dla mężczyzn, którym niczym nie ustępuje przynajmniej  
pod względem wykształcenia i zdolności umysłowych. Dziewczyny są  

bardzo pilnymi uczennicami. Rywalizacja między nimi jest bardzo  
ostra, co najlepszym daje szansę wybicia się i pełnej realizacji.  
Szkoły żeńskie mają jednak również wady.  
 
Szkoły żeńskie  
Zalety  
- Dziewczętom łatwiej skoncentrować się na nauce, jeżeli nie ma  
obok chłopców, których obecność mogłaby je rozpraszać.  
- Uczennice nie mają oporów przed specjalizowaniem się w  
przedmiotach określanych jako "męskie", takich jak matematyka,  
fizyka, przedmioty techniczne czy geologia. "Męskich" przedmiotów  
zwykle naucza kobieta, co dodatkowo ośmiela każdą uczennicę,  
stanowiąc naoczny dowód, że nie są one zarezerwowane wyłącznie dla  
mężczyzn.  
- Uczennice mają okazję widzieć kobiety w roli osób sprawujących  
władzę. W szkołach koedukacyjnych ważniejsze funkcje spełniają  
zwykle mężczyźni. W szkole żeńskiej nawet najważniejsza osoba -  
dyrektor jest kobietą.  
Wady  
- Sztuczne środowisko, chroniące uczennice przed światem  
zewnętrznym, może sprawiać, że niektóre z nich opuszczają szkołę  
nie przygotowane do życia w normalnej społeczności. Wskutek braku  
kontaktów z chłopcami część dziewcząt rozmyśla o nich zdecydowanie  
więcej i mniej realistycznie niż gdyby miała z nimi do czynienia  
na co dzień  
- Niektóre dziewczyny nie wytrzymują atmosfery panującej w  
zamkniętych szkołach żeńskich. Nastraja je ona buntowniczo i  
wykazują większą skłonność do kontestacji niż gdyby były w  
normalnej szkole.  
- Programy mogą nie uwzględniać przedmiotów i umiejętności,  
związanych na przykład z wychowaniem technicznym, uznawanych za  
niepotrzebne dziewczętom.  
 
Szkolne kłopoty  
Każdy ma w szkole jakieś problemy. Może je powodować nauczyciel,  
który "się uwziął" lub przedmiot szczególnie nie lubiany i nudny.  
Zdarza się również, że wymagania z pewnych przedmiotów są zbyt  
wysokie, a podręczniki nieodpowiednie. Staraj się jednak  
wykorzystywać to, że dziewczęta górują zwykle nad chłopcami w  
formułowaniu myśli, czytaniu i pisaniu. Dziewczyny mogą osiągać  
lepsze wyniki niż chłopcy i z powodzeniem zdawać egzaminy w całej  
swojej szkolnej karierze. Wystarczy, jeśli uwierzą we własne siły.  
Wiele dziewcząt pragnie dostosować się do wzorców panujących w  
szkole, a wtedy nad naukę zaczyna przekładać sukcesy towarzyskie.  
Całą ich uwagę pochłaniają wówczas dbanie o własny wygląd,  
pozyskiwanie znajomych oraz towarzystwo. Niechęć do nauki pogłębia  
często obawa, że osiągając dobre wyniki w szkole stają się mniej  
kobiece. Większość dziewczyn żywi przekonanie, że chłopcy nie  
lubią koleżanek uczących się lepiej niż oni. Chcąc zatem zdobyć  
chłopaka nie należy popisywać się przed nim swoją wiedzą i  

inteligencją. Nie oznacza to, że dziewczyny mają być głupie.  
Otoczenie wymaga jednak od nich, by ograniczały swe ambicje i nie  
przechwalały się sukcesami wobec chłopców, na których sympatii im  
zależy.  
Możesz również zetknąć się z poglądem, że współzawodnictwo wymaga  
agresywności, która nie przystoi kobiecie. Dziewczyna, która chce  
odnosić sukcesy w dziedzinach zdominowanych przez mężczyzn, może  
uchodzić za nie całkiem normalną. O kobiecie robiącej karierę  
myśli się często jak o dominującej, groźnej jędzy. Pamiętaj o tych  
uprzedzeniach i nie daj się złapać w pułapkę "strachu przed  
sukcesem".  
Jeżeli myślisz o studiach, musisz liczyć się z koniecznością  
przezwyciężenia konfliktu oczekiwań, jaki narzuca kobietom  
społeczeństwo. Chodzi o sprzeczność między wymaganiami stawianymi  
przez szkołę dobrej uczennicy i studentce a obowiązkami, które  
zgodnie ze stereotypem żony i matki przynależą dorosłej kobiecie.  
Pragnienie zachowania kobiecości bardzo rozprasza i odrywa od  
obowiązków związanych z nauką. Dbasz o wygląd, studiujesz pisma o  
modzie, zabiegasz o pozyskanie chłopaka, czytasz romanse -  
wszystko to wywołuje bierność i brak zainteresowania nauką, co  
wpływa na Twoje przyszłe życie, możliwość znalezienia dobrej pracy  
i karierę.  
 
Uczenie się poza lekcjami  
Większość osób uczących się musi poświęcać wiele godzin na  
przygotowywanie się do lekcji czy egzaminów siedząc nad książkami  
w domu. W szkole średniej ma się zwykle wiele różnych przedmiotów  
i ślęczenie nad podręcznikami po lekcjach wydaje się bezsensowną  
katorgą. Jeśli rzeczy, których się uczysz nie interesują Cię same  
w sobie, spróbuj pomyśleć, że musisz je opanować, aby później móc  
swobodnie studiować co tylko zechcesz. Uczenie się mnóstwa  
różnych, z pozoru niepotrzebnych rzeczy to etap, przez który  
trzeba przejść, by potem zająć się czymś, co naprawdę Cię  
interesuje. Zwłaszcza dziewczyny powinny wykazać dużo samozaparcia  
na początku swej edukacyjnej kariery, o ile planują jej  
kontynuację na wyższym etapie i już jako absolwentki chcą zdobyć  
pracę współzawodnicząc o atrakcyjne oferty ze swoimi kolegami.  
Musisz pamiętać, że we współczesnym świecie konkurencja jest coraz  
większa, również na rynku pracy.  
Ja sama postępowałam według zasady "po uczciwej pracy uczciwa  
zabawa". Przez pięć dni, od poniedziałku do piątku, ciężko  
pracowałam, a w weekendy intensywnie się zabawiałam. W niedzielę  
warto jednak położyć się wcześniej spać, żeby dobrze wypocząć  
przed poniedziałkiem. Bez wątpienia, ucząc się pilnie i siedząc  
wieczorami nad książką, będziesz zazdrościć przyjaciółkom, które w  
tym samym czasie dorabiają pracując dorywczo lub się bawią. Każdy,  
kto przykładał się do nauki, doświadczył tego. Nie jesteś  
wyjątkiem, ale pamiętaj, że dziewczyny, którym uda się wytrwać w  
zdobywaniu wykształcenia, mogą liczyć na sukcesy.  
Większości dziewcząt potrzeba zwykle trzech do czterech godzin  

nauki co wieczór w ciągu tygodnia i niekiedy w dni wolne.  
Pamiętaj, że tylko Ty decydujesz, ile powinnaś poświęcić czasu na  
naukę w domu. Na początku praca nad nowym zagadnieniem to  
odkrywanie nie znanych rzeczy, dalej następuje ich zrozumienie i  
utrwalenie, a przed sprawdzianem powtórka większej partii  
materiału. W semestrze sporo czasu zajmują pisanie wypracowań,  
przygotowywanie referatów i uczenie się z lekcji na lekcję. Przed  
końcem roku, przed większymi sprawdzianami i egzaminami, więcej  
czasu należy przeznaczyć na powtarzanie. Przez ferie i na  
wakacjach warto przejrzeć notatki i prace z ostatniego semestru,  
aby w chwili podjęcia dalszej nauki mieć dobrą podstawę do  
zdobywania nowej wiedzy.  
 
Prace domowe  
Często traktowane są jak pańszczyzna, a właśnie one dają szansę  
nauczenia się wielu rzeczy i uzyskania satysfakcji z własnych  
sukcesów. Odrabianie lekcji w domu uczy samodzielnej pracy bez  
nadzoru nauczyciela oraz korzystania wyłącznie z własnego umysłu.  
Uczy dyscypliny, nie tylko poprzez wdrażanie do rutynowych  
obowiązków, lecz także przez konieczność przygotowania samemu  
planu pracy i stosowania się do własnych ustaleń. To wymarzony  
trening przed dorosłym życiem. Poza tym do odrabiania lekcji  
potrzebne są chęć i przynajmniej odrobina motywacji, która jest  
tak niezbędna dziewczynom. Samodzielne uporanie się z trudnymi  
zadaniami do odrobienia w domu i umiejętne zorganizowanie sobie  
pracy dodadzą Ci pewności siebie i wiary we własne możliwości. Nie  
wspominając o pochwałach ze strony nauczycieli i satysfakcji  
rodziców.  
Nauka jest dla Ciebie bardzo ważną sprawą, dlatego postaraj się,  
aby to zrozumieli wszyscy domownicy. Jeżeli uczysz się przez wiele  
godzin sama, potrzebujesz wolnego pokoju lub przynajmniej miejsca,  
gdzie nikt nie przeszkadza, zapewniającego Ci przyzwoite warunki  
do pracy. Musisz mieć biurko, półki na książki, szuflady i schowki  
na konieczne przybory. Niezbędne ze względu na higienę pracy jest  
właściwe oświetlenie, najlepiej lampka na biurko, oraz wygodne i  
dostosowane do Twojego wzrostu krzesło. Zazwyczaj pokój do pracy  
stanowi jednocześnie Twoją sypialnię, ale wszyscy domownicy  
powinni pamiętać, że tu się uczysz i nie zakłócać Ci spokoju.  
Moim zdaniem dziewczyna, która dużo się uczy, na przykład przed  
poważnym egzaminem, powinna być zwolniona wieczorem z wykonywania  
obowiązków domowych. W szczególnie trudnych dla niej momentach  
można zastosować "okres ochronny", zapewniając jej jak najwięcej  
czasu na naukę. Nie oznacza to, że cała rodzina musi skakać wokół  
uczącej się córeczki. Wystarczy, że ułatwi się jej pracę i wykaże  
zrozumienie dla jej wysiłku.  
 
Egzaminy  
 
Dopiero kiedy zdawałam końcowe egzaminy na medycynie, mogłam  
stwierdzić, że jako tako oswoiłam się ze stawaniem przed komisją  

egzaminacyjną i nauczyłam się pisać prace egzaminacyjne. Oto kilka  
rad, które mogą Ci się przydać przy zdawaniu egzaminów:  
- Na egzaminie pisemnym, o ile czas na to pozwala, napisz na  
brudno krótki plan odpowiedzi. Zrób plan wszystkich punktów, które  
chcesz omówić w pracy. Uwzględnij nawet te, które wydają Ci się  
nieważne. W trakcie ich spisywania uruchomisz swoją pamięć, która  
może podsunąć Ci problemy ściślej związane z tematem. Kiedy  
przebrniesz przez te wstępne czynności, przekonasz się, że  
opuściły Cię emocje i czujesz się pewniej. Teraz, gdy umysł został  
uwolniony od nerwowego szukania odpowiedzi w pamięci, skup się na  
rozwijaniu punktów planu i pisaniu pracy egzaminacyjnej.  
- Przygotowanie konspektu odpowiedzi na brudno może zająć  
dwadzieścia, dwadzieścia pięć minut. W tym czasie będziesz  
widziała, jak inni zdający wokół Ciebie skrzętnie zapisują  
egzaminacyjne arkusze. Nie przejmuj się tym i nie ulegaj panice.  
To naprawdę się opłaca. Jeżeli można, dołącz do gotowej pracy  
egzaminacyjnej brudnopis z planem. Oceniający będzie miał okazję  
przekonać się, że gruntownie przemyślałaś temat i potrafsz  
uporządkować wszystkie zagadnienia. Poza tym, jeśli nie starczyło  
Ci na jakiś punkt czasu, w planie pozostał ślad, że problem  
znałaś. Po sporządzeniu planu w brudnopisie możesz pozwolić sobie  
na krótki odpoczynek, rozpierając się wygodnie w krześle.  
Odpowiedziałaś przecież na pytania pracy, teraz pozostaje tylko  
przepisać je na czysto. Przy przepisywaniu brudnopisu ponownie  
uruchomi się pamięć, co pozwoli Ci rozwinąć kolejne punkty lub  
zapisane skrótowo odpowiedzi.  
- Pisząc test egzaminacyjny pamiętaj o egzaminatorze. Będzie on  
przychylniej nastawiony, jeżeli oddasz rękopis przejrzysty i łatwy  
do sprawdzania. Podstawowy warunek to oczywiście czytelne pismo.  
Każdą nową myśl zaczynaj od akapitu, a większe części oddzielaj na  
przykład linią przerwy. Dzięki temu sprawdzający będzie się szybko  
orientować, kiedy zaczynasz nową myśl, co sprawi, że praca stanie  
się dla niego jaśniejsza, a Twoje wywody bardziej przekonujące.  
- O ile możesz, streść odpowiedź na dane pytanie w pierwszych  
zdaniach pracy. W ten sposób sprawdzający przekona się, że  
rozumiesz problem i potrafisz właściwie do niego podejść.  
- W zależności od przedmiotu ocenę końcową może podwyższyć  
wykonanie przejrzystych wykresów ilustrujących tezy zawarte w  
pracy. Umiejętność przedstawienia w formie graficznej różnych  
zagadnień świadczy o dobrym opanowaniu materiału.  
- Jeżeli prezentujesz znane naukowe hipotezy lub wymieniasz daty i  
fakty, podkreślaj te miejsca, aby rzucały się w oczy osobie  
sprawdzającej.  
- Pamiętaj o zasadzie, że ostateczna wersja wypowiedzi na dany  
temat, zapisana w czystopisie, powinna mieć początek, środek i  
zakończenie. Dłuższa praca wymaga rozplanowania jej z podziałem na  
trzy zasadnicze części: wstęp, rozwinięcie i zakończenie. We  
wstępie należy ująć główne tezy pracy i wprowadzić czytelnika w  
problematykę. W rozwinięciu szczegółowo omawia się przedstawione  
we wstępie tezy i problemy. Zakończenie służy do zaprezentowania  

wniosków płynących z omawianych wcześniej zagadnień. Konkluzje te  
zamykają pracę.  
- Jeżeli zorientujesz się, że otrzymałaś temat, na który bardzo  
mało wiesz, nie wpadaj w panikę. Zacznij zapisywać w brudnopisie  
wszystko, co tylko przychodzi Ci do głowy w związku z zadanym  
tematem. Mogą to być wiadomości pochodzące z telewizji, radia,  
gazet, encyklopedii czy zasłyszanej rozmowy. Podczas notowania  
zaczniesz lepiej kojarzyć i może przypomni Ci się część wiedzy,  
którą zdobyłaś na lekcjach lub zajęciach praktycznych w szkole.  
 
Jak radzić sobie ze szkolnymi obowiązkami  
Twierdzenie, że nastolatki mają lekkie i przyjemne życie, jest  
całkowicie fałszywe. Szkolne obowiązki wymagają spędzania  
codziennie wielu godzin nad książką, wytrwałości w nauce oraz  
ciężkiej pracy, która nie przynosi natychmiastowych korzyści. To  
wszystko wcale nie jest łatwe. Trzeba wykazać dużo silnej woli,  
wytrwałości i determinację. Na pewno nieraz zdarzały Ci się, i  
jeszcze się zdarzą, okresy załamania, w których dochodzi się do  
wniosku, że to wszystko jest bez sensu i nie warto tak się męczyć  
dla zdobycia wykształcenia. Nikt jednak nie da Ci siły ani chęci  
do dalszej nauki. Sama musisz przekonać siebie, że warto.  
Kiedy czujesz, że siła woli maleje, porozmawiaj z nauczycielami,  
których najbardziej lubisz. Zapytaj, jak oni radzą sobie z  
nadmiarem pracy i obowiązków. Możesz w ten sposób uzyskać bardzo  
praktyczne wskazówki. Spróbuj też wypytać o ich doświadczenia z  
czasów, gdy sami chodzili do szkoły. Na pewno podniesie Cię na  
duchu wiadomość, że już ktoś przed Tobą musiał przejść przez to  
samo i poradził sobie. Porozmawiaj też z rodzicami, o ile  
znajdujesz z nimi wspólny język. Spytaj, dlaczego ich zdaniem  
wykształcenie jest tak ważne dla dziewczyny, jakie przyniesie Ci  
korzyści i w jaki sposób wpłynie na Twoje życie. Nie ulegaj  
koleżankom, które porzuciły naukę twierdząc, że najlepsze dla  
kobiety jest znalezienie męża i w wieku osiemnastu lat założenie  
rodziny, do czego nauka wcale nie jest potrzebna.  
Nie przepracowuj się, ślęcząc nad książkami po nocach i ucząc się  
aż do zupełnego wyczerpania i załamania nerwowego. Nic nie  
usprawiedliwia takiego poświęcenia, a nie istnieje rzecz  
ważniejsza niż zdrowie, więc powinnaś o nie dbać. Jeżeli pracujesz  
zbyt ciężko, nie dosypiasz, tracisz apetyt, chudniesz, stajesz się  
bardzo nerwowa, odetchnij nieco od obowiązków szkolnych. Przestań  
uczyć się wieczorami, a zamiast tego spróbuj się zrelaksować  
czytając coś bądź oglądając telewizję.  
 
Odpoczynek  
po ciężkiej pracy trzeba solidnie odpocząć. Aby nie zadręczać się  
poczuciem winy, że się nie pracuje i ze spokojnym sumieniem  
relaksować się, dobrze jest wyznaczać sobie dzienne lub tygodniowe  
normy, na przykład liczbę stron do przeczytania lub słówek do  
nauczenia. Jak tylko wykonasz przewidzianą normę, możesz spokojnie  
pozwolić sobie na jakąś rozrywkę. Staraj się odpoczywać równie  

intensywnie, jak ciężko pracujesz. Podejmuj różne rodzaje  
aktywności i przyłączaj się do przyjaciół. Jest bardzo ważne, aby  
na czas odpoczynku oderwać się od myślenia o szkolnych  
obowiązkach. Czuj się swobodnie i ubieraj swobodnie.  
Innym sposobem na szybkie i skuteczne zrelaksowanie się jest ruch.  
Jakakolwiek aktywność fizyczna, choćby półgodzinny spacer,  
znakomicie uspokaja nerwy, pozwala pozbyć się bólu głowy i  
zapewnia dużą dawkę energii do dalszej pracy. Jeżeli będziesz  
ćwiczyła dość regularnie, przekonasz się, że Twoja kondycja rośnie  
i potrafsz na przykład przejść długą trasę nie męcząc się. Dzięki  
temu będziesz pełniej wykorzystywała czas prywatek i zabaw, bo po  
trwających do późna tańcach wystarczy Ci kilka godzin snu, żeby  
zregenerować siły i być rześką od rana.  
 
Szkolne porażki  
Prawie wszystkie dziewczyny boją się porażek w szkole. To właśnie  
obawa przed złym stopniem czy niezdanym egzaminem sprawia, że uczą  
się pilniej niż ich koledzy. Dziewczyny zaczynają bać się  
szkolnych niepowodzeń wcześniej niż chłopcy, którzy mniej się  
przejmują i twierdzą, że jakoś się im uda. Poza tym dziewczęta  
obwiniają siebie za porażki, podczas gdy chłopcy mają tendencję do  
zrzucania winy na innych. Chłopcom łatwiej przychodzi podejmowanie  
nowych wyzwań, co ułatwia im naukę i daje dużo pewności siebie.  
Nie ulegaj zbyt łatwo przekonaniu, że porażka w szkole świadczy o  
mniejszych zdolnościach lub o czymś podobnym. Staraj się sobie  
wyperswadować, że wpływ na to miało wiele czynników, takich jak  
szczęście czy kaprysy osób oceniających Cię. Aby osiągać sukcesy,  
musisz przede wszystkim wierzyć w siebie i swoje możliwości, by  
potem nauczyć się je wykorzystywać.  
Nie ma wątpliwości, że sukces w szkole łatwiej osiągną dziewczyny,  
które nie będą usiłowały dopasować się pod każdym względem do  
stereotypowego wyobrażenia o powinnościach kobiety.  
 
Dodatkowa pomoc  
Jeżeli nie radzisz sobie z jakimś przedmiotem, możesz po pierwsze  
poprosić swojego nauczyciela, żeby wytłumaczył Ci to, czego nie  
rozumiesz, po lekcjach. Nie wstydź się przyznać nauczycielowi do  
kłopotów ze zrozumieniem lub opanowaniem pewnych partii materiału.  
Jeżeli to nie wystarczy lub z różnych względów nie możesz  
oczekiwać pomocy od nauczyciela danego przedmiotu, powiedz  
rodzicom, że potrzebujesz korepetycji i wyjaśnij dlaczego.  
Korepetytor może przychodzić do Was do domu lub Ty będziesz  
musiała jeździć do niego. Prawdopodobnie w szkole zdobędziesz  
informację o korepetytorach. Korepetycje bardzo często okazują się  
naprawdę skuteczne. Nierzadko wystarczą godzina lub dwie w  
tygodniu, aby uczeń zaczął robić szybkie postępy. Nowa osoba  
przedstawia trudne dotychczas problemy w zupełnie inny sposób,  
przez co stają się one łatwe i zrozumiałe.  
Porażka w szkole czy podczas egzaminów na wyższą uczelnię to nie  
koniec świata. Nie daj wiary osobom, które sądzą przeciwnie. Wiele  

interesujących i dających możliwości rozwoju zawodów nie wymaga  
akademickiego wykształcenia. Podobnie jak liczne, ciekawe i  
przynoszące satysfakcję zajęcia, na przykład związane z opieką nad  
innymi osobami.  
Istnieją również profesje i kierunki, zwłaszcza związane z  
plastyką, takie jak malarstwo, grafika, projektowanie, których nie  
uwzględnia się w programie szkolnym. Jeżeli czujesz w sobie  
powołanie artystyczne, zwróć się do rodziców i nauczyciela w  
szkole o pomoc w znalezieniu Ci odpowiedniego kółka plastycznego  
lub miejsca, gdzie będziesz mogła rozwijać swoje zainteresowania.  
Jeżeli wykazujesz szczególne uzdolnienia muzyczne, powinnaś  
uczęszczać do szkoły muzycznej bądź baletowej, co da Ci szansę  
rozwinięcia talentu.  
Zawsze możesz zdecydować się na naukę konkretnego zawodu. Jeżeli  
zakończysz normalną, szkolną edukację mając lat szesnaście i od  
razu podejmiesz praktyczną naukę zawodu, w wieku 21 lat będziesz  
już w pełni wykwalifikowanym pracownikiem. Nie musi to oznaczać  
definitywnego końca edukacji, gdyż możesz uczęszczać na kursy  
wieczorowe i zajęcia w szkole wyższej.  
 
Szkolna nuda i wagary  
Dla niektórych dziewczyn szkoła kojarzy się wyłącznie z nudą i  
koniecznością uczenia się zbędnych rzeczy. Tylko czekają na  
moment, kiedy będą mogły rzucić szkołę i podjąć jakąkolwiek pracę,  
która da im utrzymanie i tak upragnioną wolność. Pragnienia takie  
bywają tym silniejsze, im słabiej idzie nauka. Dziewczyny takie  
często wyrastają w przekonaniu, że wykształcenie i wiedza nie  
liczą się, a najważniejsza jest miłość, następnie znalezienie  
sobie męża i założenie rodziny. Nie widzą powodu, aby tracić czas  
na szkolne obowiązki, które tylko przeszkadzają im w życiu  
towarzyskim. Od lekcji ważniejsi są koledzy i koleżanki oraz tak  
zwane prawdziwe życie. Dziewczynom tym brak zapału do nauki, a  
szkoła to dla nich przede wszystkim strata czasu. Nie widzą  
żadnego oczywistego pożytku ze szkolnej wiedzy dla przyszłej żony  
i matki. Rodzice mogą wzmacniać jeszcze taką postawę córki,  
przywiązując zbyt małą wagę do jej postępów w nauce.  
Dziewczyny chcące zdobyć jak najlepsze wykształcenie również mogą  
odczuwać w szkole nudę i brak satysfakcji. Cotygodniowa rutyna  
szkolnych zajęć zniechęca do pracy. Sposoby przedstawiania różnych  
przedmiotów są niemal identyczne, lekcje się powtarzają, prace  
domowe, zamiast stanowić wyzwanie intelektualne, są nudną  
pańszczyzną do odrobienia. Wiele wiadomości, które trzeba  
przyswoić sobie w szkole, wydaje się nieprzydatnych. Nie wolno  
wybierać przedmiotów, a o specjalizacji można zwykle mówić dopiero  
na studiach. Musisz więc uczyć się tego, co Cię nie interesuje.  
W takiej sytuacji perspektywa robienia czegoś ciekawego później w  
życiu wydaje się mieć niewielki związek ze szkolną codziennością.  
W klasie traktują Cię jak dziecko i każą uczyć się na pamięć  
mnóstwa niepotrzebnych rzeczy. Doskonale wiesz, że poza domem i  
szkołą jest mnóstwo fascynujących zjawisk i spraw, ale lekcje i  

podręczniki w żaden sposób nie zaspokajają Twojej ciekawości.  
Gdy ogarną Cię takie myśli i poczujesz, że właściwie nie wiesz, co  
Ty w tej szkole robisz, możesz ulec pokusie opuszczania lekcji.  
Prawdopodobnie po pewnym czasie wejdzie Ci to w nawyk, zwłaszcza  
jeśli wagarujesz z grupą koleżanek i kolegów.  
Dziewczyny częściej urywają się ze szkoły niż chłopcy. Jednak  
wagary dziewcząt przebiegają zazwyczaj spokojnie i nie wiążą się z  
łobuzerskimi wybrykami. Dziewczyny chcą jedynie wyrwać się ze  
szkolnej monotonii oraz uciec od nudy i bezsensownej dyscypliny, z  
którą kojarzy się im szkoła.  
Zdarzają się wypadki, że dziewczyny czują się zmuszone od  
opuszczania lekcji, żeby pomóc w pracach domowych i zająć się  
młodszym rodzeństwem, gdy matka przebywa w pracy. Wystarczy, że  
raz czy drugi tak postąpisz, by później pomoc w domu była dla  
Ciebie pretekstem, gdy zechcesz na przykład posłuchać sobie płyt.  
O swojej niechęci do szkoły porozmawiaj z rodzicami, którzy z  
pewnością dobrze wiedzą, w jakim celu pragną Cię kształcić. Może  
ich argumenty trafą Ci do przekonania i zachęcą do nauki.  
 
Jeżeli w szkole czujesz się źle  
Może się zdarzyć, że w szkole czujesz się bardzo nieszczęśliwa,  
samotna i zagubiona i jest ona dla Ciebie jedynie źródłem stresów.  
O ile Twoi rodzice chcą i potrafią, mogą wykształcić Cię własnymi  
siłami, w domu. Wymaga to jednak olbrzymiego wysiłku i  
zaangażowania z ich strony, a wielkiego zrozumienia i dojrzałości  
z Twojej. Potrzebne jest pozwolenie władz szkolnych, które wpierw  
winny zbadać, czy rodzice są w stanie zapewnić Ci odpowiednią  
edukację. Większość rodziców nie ma dość czasu, by zająć się  
kompleksową edukacją swoich dzieci, chyba że poświęcą się jej bez  
reszty. Kształcenie w domu jest zatem możliwe, choć tylko niewiele  
rodzin podejmuje to wyzwanie. Musisz wiedzieć, że jest to bardzo  
ciężka i wymagająca droga do zdobycia wykształcenia. (W Polsce  
podanie o zgodę na indywidualny tok nauczania składa się do  
dyrekcji szkoły; co semestr obowiązuje egzamin.)  
W większości wypadków wiedzę zdobywa się w szkole. Wedle prawa  
brytyjskiego trzeba uczyć się do szesnastego roku życia (w Polsce  
- do siedemnastego). Nawet jeżeli decydujesz się nie kontynuować  
nauki, osiągnąwszy szesnaście [siedemnaście] lat, nie oznacza to,  
że kończysz raz na zawsze z edukacją. Wiele osób powraca do nauki  
mając lat dziewiętnaście, dwadzieścia i więcej jako eksterni  
słuchacze szkół wieczorowych oraz studenci zaoczni. Osoby takie  
należą często do najpilniejszych i najlepszych słuchaczy i  
studentów. Jeżeli więc czujesz potrzebę złapania oddechu, zamiast  
zmuszać się do dalszej nauki - zrób sobie przerwę i zajmij czymś  
innym, prawdopodobnie po jakimś czasie z zapałem podejmiesz naukę.  
Zdobywanie wykształcenia to niewątpliwie najlepszy sposób na  
wykorzystanie lat młodości. W późniejszym wieku bardzo trudno  
znaleźć czas, siłę i pieniądze, by zacząć uczyć się od nowa i  
podnieść swoje kwalifikacje.  
 

Nauka i kariera zawodowa  
W wielu brytyjskich szkołach, nawet tych, gdzie uczą światli  
nauczyciele, funkcjonują przesądy związane ze stereotypem kobiety,  
które ograniczają uczennicom możliwość rozwijania ich  
zainteresowań w niektórych dziedzinach. W ten sposób utrudnia się  
dziewczętom dostęp do określonych zawodów i kariery zawodowej. Od  
najmłodszych lat dziewczęta i chłopcy przygotowywani są do innych  
ról i profesji. Wciąż jeszcze w licznych szkołach nauczyciele  
uznają pewne przedmioty za męskie, na przykład fizykę czy zajęcia  
techniczne, a inne za żeńskie, jak higiena, gospodarstwo domowe,  
opieka nad dziećmi czy robótki ręczne. Te różnice między  
programami przewidzianymi dla dziewcząt i chłopców często  
korespondują z postawą, z jaką w stosunku do siebie stykają się  
uczennice w całym życiu szkolnym.  
Stereotypowe poglądy na temat kobiet i ich miejsca w  
społeczeństwie mogą poważnie wpłynąć na wykształcenie i w  
konsekwencji ograniczyć możliwości kariery zawodowej, o ile sama  
nie wykażesz się determinacją w dążeniu do celu. Musisz dobrze  
wiedzieć, czego chcesz i realizować to. Funkcjonuje wciąż pogląd,  
podzielany również przez niektórych nauczycieli, że najwłaściwszym  
miejscem dla kobiety jest dom. Krzywdzi to ambitne dziewczyny,  
które myślą o zrobieniu kariery zawodowej i chciałyby jak  
najlepiej przygotować się do niej w szkole. Poza tym, według  
powszechnego mniemania istnieje wiele zawodów przeznaczonych  
głównie dla kobiet, czemu podświadomie ulega część dziewczyn  
aspirujących do wykonywania bardziej "męskich" zajęć. Musisz być  
przygotowana na tego rodzaju dyskryminację i starać się kierować  
wyłącznie własnymi zainteresowaniami i zdolnościami.  
Bez wątpienia brytyjski system edukacyjny faworyzuje chłopców.  
Dziewczęta muszą ostro walczyć, by móc zrealizować swoje ambicje.  
Nie dość, że więcej chłopców niż dziewcząt kończy edukację  
dyplomem wyższej uczelni, to jeszcze mężczyznom łatwiej o zdobycie  
wykształcenia w dziedzinach dających konkretny zawód, takich jak  
medycyna, architektura, przedmioty politechniczne czy prawo.  
Dziewczyny pragnące kontynuować naukę w szkole wyższej trafiają  
zwykle na takie kierunki, jak historia, filologia bądź socjologia,  
które dają wiedzę, ale nie są ściśle związane z konkretnymi  
zawodami.  
Jeżeli wykazujesz ściśle określone zainteresowania i wiesz, co  
chciałabyś robić w przyszłości, koniecznie powiedz o tym osobom,  
które mają wpływ na Twoją edukację. Najważniejsi są oczywiście  
rodzice, którzy mogą skontaktować się z Twoją szkołą, porozmawiać  
z dyrektorem i nauczycielami informując ich o Twoich  
zainteresowaniach i planach na przyszłość. Mogą też wspierać Cię w  
dążeniu do celu, zachęcając do pracy nad ważnymi dla Ciebie  
przedmiotami.  
Bardzo wiele pomoże Ci zyskanie przychylności przynajmniej jednego  
z nauczycieli. W niemal każdej szkole wśród grona pedagogicznego  
znajdują się osoby, które rozumieją ambicje młodych dziewcząt,  
pragnących poświęcić się karierze zawodowej. Jeżeli uda Ci się  

porozumieć z taką osobą, możesz oczekiwać jej pomocy w kontaktach  
z dyrekcją szkoły i innymi nauczycielami, co z kolei ułatwi Ci  
realizację Twoich ambicji.  
"Tegoroczne egzaminy nie poszły mi najlepiej. Rozmawiałam z moją  
nauczycielką i ona zapytała mnie, co zamierzam robić w  
przyszłości. Trudne pytanie. Odpowiedziałam, że chcę zostać  
lekarzem. "O" - powiedziała nauczycielka. Rozmawiałyśmy już o tym  
wcześniej i nie sądzę, abym była dość zdolna, żeby iść na  
medycynę, bo jestem dziewczyną i większość nauczycieli radzi mi  
radiologię".  
Nie powinnaś też rezygnować ze swoich planów na przyszłość tylko  
dlatego, że w Twojej szkole nie ma interesujących Cię przedmiotów.  
Istnieje wiele sposobów na zaradzenie temu problemowi. Sąsiadujące  
ze sobą szkoły mogą na przykład wymieniać się nauczycielami  
prowadzącymi zajęcia z rzadkich specjalności. Możesz też pomyśleć  
o zmianie szkoły i podjęciu nauki nawet w innym mieście, o ile tam  
uczą interesującej Cię specjalności. Pamiętaj o takich  
rozwiązaniach. Pamiętaj też, że masz pełne prawo do uczestniczenia  
w lekcjach każdego z wykładanych w Twojej szkole przedmiotów i nie  
może tu być żadnej dyskryminacji ze względu na płeć. Poproś o  
listę wszystkich zajęć oferowanych uczniom w szkole i jeżeli  
niektóre z nich przeznaczone są wyłącznie dla chłopców (w szkołach  
polskich panuje równouprawnienie), spytaj dlaczego. Chcąc wybrać  
któryś z "męskich" przedmiotów, poinformuj o tym zawczasu  
nauczyciela.  
"Chciałam zająć się czymś konkretnym, ale nie wiedziałam, jak się  
do tego zabrać. Myślałam o zostaniu kosmetyczką, makijaż i takie  
rzeczy, ale w tym celu trzeba dodatkowo chodzić na zajęcia  
plastyczne. Ja na nie nie chodzę. Wybrałam złe przedmioty, bo  
trochę za późno się zdecydowałam. Chciałabym robić coś fajnego,  
ale w większości zawodów związanych na przykład z muzyką  
zatrudniają tylko mężczyzn, choćby do produkcji i realizacji  
nagrań. To głównie męskie zawody, nie dla dziewczyn".  
 
Poradnictwo zawodowe  
Jeżeli wiesz, jaki zawód chciałabyś w przyszłości wykonywać lub  
myślisz o zrobieniu kariery w konkretnej dziedzinie, powinnaś  
nawiązać kontakt z kimś z poradni psychologiczno-pedagogicznej  
równie wcześnie, jak Twoi koledzy, czyli w wieku czternastu,  
piętnastu lat. Musisz wiedzieć, w jakim kierunku dalej się  
kształcić, żeby móc wykonywać pracę, o której myślisz. Uważaj  
jednak, by nie zamknąć sobie drogi na przyszłość decydując się  
zbyt wcześnie na wąską specjalność i rezygnując z przedmiotów  
ogólnych. Często zmieniają się jeszcze zainteresowania, a wtedy  
może być za późno na nadrobienie zaległości w innych dziedzinach.  
Najlepiej zdobyć gruntowne wykształcenie ogólne, zanim człowiek  
zdecyduje się na daną specjalność. W szkole żeńskiej każda  
uczennica zwykle dość wcześnie dostaje opiekuna, który doradza jej  
przy wyborze przyszłego zawodu i planowaniu dalszego kształcenia.  
W brytyjskich szkołach koedukacyjnych bywa gorzej i dziewczęta  

zbyt późno korzystają z poradnictwa zawodowego. Dbając o swój  
interes, muszą domagać się opiekuna równie wcześnie, jak chłopcy.  
Wyjaśniać w razie potrzeby, że możliwość świadomego wyboru kariery  
jest dla nich równie ważna, jak dla kolegów.  
" Wydaje mi się, że niektóre dziewczyny nie myślą o pracy w  
pewnych zawodach tylko dlatego, że wykonują je przeważnie  
mężczyźni. Bo czy widział ktoś kobietę kierującą autobusem albo  
pociągiem ? Dziewczyny unikają wszelkich dziedzin związanych z  
techniką. Poza tym, nie ma kobiet rzeźników czy tragarzy po prostu  
dlatego, że są słabsze od mężczyzn".  
Otwartość to podstawowy warunek zdobycia dobrego wykształcenia i  
znalezienia ciekawej pracy. Nie wolno Ci ulegać stereotypowemu  
modelowi, zgodnie z którym miejsce kobiety w społeczeństwie  
określają jej obowiązki żony i matki. Myśl o wszelkich dostępnych  
możliwościach rozwijania się i samorealizacji, one naprawdę są w  
Twoim zasięgu. Nie wolno zawczasu z nich rezygnować. Sama daj  
sobie szansę i już w szkole wykaż się aktywnością i nie czekając  
biernie aż ktoś Ci narzuci kierunek edukacji. Wybieraj  
samodzielnie. Gdyby żadna z propozycji nie zaspokajała Twoich  
aspiracji, zapytaj o inne.  
Średnio cztery dziewczyny z każdej dziesiątki wybierają zawody  
związane z pracą w biurze, takie jak osobista sekretarka,  
asystentka, stenotypistka, maszynistka czy urzędniczka. Inne  
popularne wśród dziewcząt zawody to nauczycielka, pielęgniarka lub  
kasjerka w banku. Tego typu zajęcia podejmuje mniej więcej jedna  
czwarta uczennic. Wiele dziewcząt myśli o pracy recepcjonistki,  
telefonistki, stewardesy, fryzjerki czy opiekunki do dzieci. W  
sumie zawody takie wybiera 70% absolwentek różnych typów szkół.  
Tylko nieliczne mają dość śmiałości, by myśleć o karierze  
naukowca, projektantki mody, informatyka, psychologa, radiologa,  
fizykoterapeuty, spikerki, dyplomowanej kosmetyczki, aktorki czy  
modelki.  
"Długo myślałam o studiowaniu historii. Nie wiem jednak, jaki  
rodzaj pracy mógłby wykonywać historyk. W szkole czy poradni  
zawodowej informują co najwyżej o stewardesach czy nauczycielkach.  
Nie są w stanie prawie niczego powiedzieć o bardziej oryginalnych  
zawodach".  
Na wybór dobrych profesji, takich jak prawnik czy lekarz, decydują  
się zwykle dziewczyny z zamożnych domów lub te, które chcą  
kontynuować rodzinne tradycje. Pamiętaj jednak, że nie zawsze tak  
jest i ani mama, ani tata nie muszą być na przykład prawnikami,  
żebyś mogła myśleć o karierze pani adwokat.  
Każda wymarzona w młodości praca może przynieść rozczarowania, gdy  
zacznie się ją wykonywać. Pracując w biurze jako maszynistka  
odczujesz nudę i będziesz narzekać na brak kontaktów z ludźmi. W  
większości biur liczba przewijających się przez nie osób jest  
niewielka, a te, z którymi pracuje się na stałe, nie wydają się  
zazwyczaj zbyt interesujące. Jeżeli jesteś zatrudniona jako  
asystentka, sekretarka bądź stenotypistka, liczysz na częste  
podróże zagraniczne u boku szefa. Potem, gdy okazuje się, że szef  

nie zabiera Cię ze sobą, przychodzi rozczarowanie. Prace  
maszynistki i sekretarki są jednak nieźle płatne, a nie wymagają  
nazbyt wysokich kwalifikacji. Wiele szkół oferuje kurs  
maszynopisania, stenotypii i stenografi, często w połączeniu z  
przedmiotami ekonomicznymi.  
Tradycyjny model funkcjonowania kobiety w społeczeństwie sprawia,  
że bardzo popularne są również zawody związane z opieką nad  
ludźmi. Opiekuńczość traktuje się jako stały atrybut kobiecości.  
Nie powinnaś jednak myśleć, że skoro nie czujesz powołania do  
takich zawodów, jak pielęgniarka czy opiekunka, to nie jesteś  
prawdziwą kobietą. Kobiety odnoszące sukces w innych zawodach  
także są prawdziwymi kobietami.  
 
Wybór przyszłego zawodu  
Kiedy nadchodzi czas, żeby pomyśleć o wyborze zawodu, większość  
dziewczyn zwykle opiera się na informacjach zasłyszanych od  
koleżanek i rodziny, przeczytanych w książkach i czasopismach lub  
zaczerpniętych z audycji radiowych i telewizyjnych. Źródła te dają  
dość ubogie spektrum możliwości. Dziewczyna według nich może być  
pielęgniarką, nauczycielką, telefonistką, kasjerką w banku,  
sekretarką i niewiele więcej. Po pierwsze więc radziłabym Ci przy  
rozważaniu tak poważnej decyzji zdobyć książkę o istniejących  
zawodach. Przeglądając informator przekonasz się, jak jest ich  
wiele. Z pewnością znajdziesz ponad setkę zawodów bądź dziedzin,  
które dają szansę ciekawej pracy i samorealizacji. Nie trzeba mieć  
stopni naukowych ani wyższego wykształcenia, żeby pracować w  
charakterze asystentki w biurze projektowym, wykonywać zawód  
geodety, pomocy dentystycznej, asystentki w pracowni  
kartograficznej, asystentki dekoratora wnętrz, optyka, ankietera w  
urzędzie statystycznym, projektanta zieleni, technika synoptyka  
czy kwalifikowanego ogrodnika.  
Jeśli należysz do tych dziewczyn, które nie mogą znaleźć dla  
siebie niczego ciekawego wśród najbardziej popularnych zawodów,  
zasięgnij szczegółowszych informacji w pobliskiej poradni  
zawodowej. Również szkoła powinna dysponować odpowiednimi  
materiałami informacyjnymi. Notabene prawo brytyjskie gwarantuje  
przynajmniej jedno osobiste spotkanie z pracownikiem poradni  
psychologiczno-pedagogicznej. Wykorzystaj rozmowę z nim dowiadując  
się o mniej typowe możliwości kariery zawodowej. Dzięki takiemu  
spotkaniu możesz na przykład zamiast pielęgniarstwa wybrać  
fizykoterapię, o ile chciałabyś wykonywać pracę związaną z opieką  
nad ludźmi, a zarazem robić coś innego niż wszyscy. Nie idź na  
spotkanie do poradni całkowicie nie przygotowana. Przemyśl  
najpierw, o co chcesz się zapytać. W przeciwnym razie może  
zostaniesz nakarmiona standardowymi informacjami, które słyszą  
wszystkie dziewczyny. Przygotuj sobie listę dziedzin, które Cię  
interesują i w których mogłabyś - jak sądzisz - wykazać się  
zdolnościami. Dzięki temu w poradni uzyskasz informację na temat  
ciekawych zawodów, o których istnieniu nie miałaś pojęcia. W  
rozważaniach nad własną przyszłością nie zapominaj o siłach  

zbrojnych, wojsku i policji. Oferują one często bardzo atrakcyjne  
stanowiska pracy również dla kobiet. Najpierw przechodzi się  
szkolenie, które trwa zwykle od czterech do siedmiu lat. Potem  
jako osoba wysoko wykwalifikowana ma się zapewnioną ciekawą pracę  
i stałe zatrudnienie.  
Przy wyborze kariery zawodowej nie słuchaj, jak ktoś mówi:  
- To praca dla mężczyzn.  
- Wyglądałabyś głupio w brudnym kombinezonie pod samochodem.  
- Dziewczyny nie interesują się techniką.  
- Raczej niewiele jest kobiet dyrektorów.  
- Dziewczyny nie zostają pilotami.  
- Rysunek techniczny to nie dla dziewczyn.  
- Kobieta nie powinna robić tego samego, co mężczyźni.  
- Nie ma kobiet - kierowców ciężarówek, bo zwykle to, co wożą  
ciężarówki, jest dla nich za ciężkie.  
- To nie jest zajęcie dla dam.  
- Mężczyźni potrafią robić to, z czym kobiety sobie nie radzą.  
- Ta praca jest zbyt skomplikowana jak dla kobiety.  
- Kobiety nie mogą zarabiać tyle, ile mężczyźni, ponieważ właśnie  
oni utrzymują rodzinę. To chłopcy, jeśli myślą o małżeństwie,  
muszą mieć stałą, dobrze płatną pracę.  
 
Pokusa rzucenia nauki  
Jak wiele dziewczyn, chciałam opuścić szkołę mając szesnaście lat,  
po zakończeniu podstawowego etapu nauczania. Bardzo pragnęłam być  
wreszcie niezależna, pracować i zarabiać pieniądze. Miałam dość  
nauki. Zamierzałam cieszyć się życiem i korzystać z młodości. Na  
szczęście rodzice i nauczyciele wyperswadowali mi pomysł rzucenia  
szkoły i po letnich wakacjach kontynuowałam edukację. Zdałam  
maturę i poszłam na studia medyczne. Teraz mogę się tylko cieszyć,  
że w końcu rodzice i nauczyciele zdołali mnie przekonać.  
Byłoby wstyd, gdybyś jako zdolna dziewczyna zadowoliła się szkołą  
podstawową i nie pomyślała o studiach. Matura i wyższe  
wykształcenie dają o wiele większe możliwości zdobycia atrakcyjnej  
pracy i zrobienia kariery. Kontynuowanie nauki ma sens. Przed  
maturą i w szkole wyższej nie jesteś już traktowana jak dziecko, z  
nauczycielami i wykładowcami możesz mieć układy partnerskie, a  
wszyscy traktują Cię poważniej. To właśnie po szczeblu podstawowym  
szkoła staje się wreszcie ciekawsza. Czujesz wtedy, że robisz coś  
konkretnego, przygotowujesz się do studiów na wyższej uczelni,  
które dadzą Ci niezależność i umożliwią rozwój. Jestem przekonana,  
że dziewczyny powinny śmiało próbować swych sił na uniwersytetach  
i innych wyższych uczelniach, a nie zadowalać się minimalnym  
wykształceniem i rzucać naukę, kiedy tylko pozwoli na to prawo.  
 
Opuszczenie domu rodzinnego  
Zaniechanie nauki wiąże się często z podjęciem dorosłego życia, co  
niesie ze sobą wiele problemów. Człowiek sam zaczyna odpowiadać za  
to, co robi. Będziesz musiała ustalać sobie plan dnia, sama dbać,  
żeby ubranie codziennie było czyste i wyprasowane, poświęcać  

więcej czasu na makijaż i układanie włosów, co w szkole nie było  
tak ważne. Z konieczności zaczniesz samodzielnie kontrolować swój  
budżet, uczyć się oszczędzania i planowania wydatków, dbać, by nie  
zabrakło nagle pieniędzy. Dorosłość to również samodzielne  
planowanie wakacji, zastanawianie się na co przeznaczyć nadwyżki  
finansowe, decydowanie z kim wypada się spotkać, a dla kogo nie ma  
już czasu i wiele innych rzeczy.  
Większość nastolatków potrzebuje wsparcia rodziny przy wchodzeniu  
w dorosłe życie i uczeniu się samodzielnego rozwiązywania wielu  
codziennych problemów. Stąd też, o ile tylko pozwalają na to  
okoliczności zewnętrzne, należy unikać sytuacji, gdy moment  
zaprzestania nauki i podjęcia pracy zbiega się z opuszczeniem domu  
rodzinnego. Wielkie i poważne zmiany w Twoim życiu powinny  
następować jeszcze wtedy, kiedy będziesz miała wsparcie ze strony  
najbliższej rodziny. Lepiej, żeby wchodzenie w dorosłość  
dokonywało się stopniowo i było rozłożone w czasie.  
 
 
Porady i pomoc  
 
W Polsce rozwojem i zdrowiem, a także leczeniem dzieci, które nie  
ukończyły piętnastego roku życia zajmują się placówki służby  
zdrowia podlegające Instytutowi Matki i Dziecka. Dotyczy to wielu  
różnych specjalności: pediatrii, dziecięcej chirurgii, neurologii,  
urologii, ginekologii itd. Ochroną zdrowia młodzieży od  
szesnastego roku życia zajmują się wszystkie placówki służby  
zdrowia. W szczególnych przypadkach taką opiekę sprawują Instytut  
Matki i Dziecka oraz Centrum Zdrowia Dziecka (jeżeli młody  
człowiek nie ukończył osiemnastego roku życia). Ponadto działają  
poradnie młodzieżowe, których sieć stworzyło np. Towarzystwo  
Rozwoju Rodziny. W niektórych miastach są czynne Młodzieżowe  
Telefony Zaufania. Od niedawna Ministerstwo Edukacji Narodowej  
tworzy placówki poradnictwa młodzieżowego.  
 
Spis treści  
 
1. Wstęp  
2. Pokwitanie  
3. Zdrowie  
4. Jak dbać o wygląd  
5. Ty i przyjaciółki  
6. Życie w domu  
7. Kryzysy w rodzinie  
8. Chłopak  
9. Wszystko o sekcie  
10. Antykoncepcja  
11. Życie w szkole 
12. Porady i pomoc