RELACJA ŚWIADKA CZESŁAWA WASIUKA

RELACJA ŚWIADKA CZESŁAWA WASIUKA.

11[1]

Wieczorem 29 sierpnia 1943 r. przyszła sąsiadka, spotkała matkę z siostrą na ręku i

mnie przy nodze. Mówiła, Ŝe rano Ukraińcy mają napaść na wieś i będą mordować. Jak
sąsiadka poszła, mówię mamo uciekajmy, a mama co będzie to będzie, nigdzie nie będę
uciekała. Rano jeszcze była szarówka, ojciec i matka nas zbudzili i mówią, Ŝe musimy
uciekać bo Ukraińcy wieś okrąŜają. Schowaliśmy się do lochu (piwnicy na ziemniaki). Ojciec
powiedział, Ŝe łatwo tu wykryją i wyszliśmy z lochu. Wtedy zobaczyłem pocisk świetlny,
który przeleciał nad domami, wzdłuŜ wsi. Poszliśmy w stronę rzeczki  (rów melioracyjny
poza wsią, w tzw. „zagrodziu”), ale zaraz usłyszeliśmy głos: „kuda bo strelaju”. Wróciliśmy i
koło domu zabrali nas na zebranie do szkoły. Na placu przed szkołą było juŜ duŜo ludzi, a
Ukraińcy leŜeli z karabinami maszynowymi gotowymi do strzału. Tutaj nas rozdzielono.
MęŜczyzn zamknięto w szkole, a kobiety z dziećmi w kościele. Kobiety modliły się po cichu,
głośno płakały  jeszcze inne modliły się leŜąc krzyŜem przed ołtarzem. Koło południa kościół
otworzyli i kazali wychodzić. Poprowadzili w kierunku cmentarza, po lewej stronie paliły się
zabudowania w odległości 150 m. Przy cmentarzu niektóre kobiety nie chciały iść dalej. Tutaj
zostały zabite. Matka nie pozwoliła na to patrzeć. Zasłaniała sobą i mówiła idź szybciej.
Ukraińcy  kilkanaście strzałów oddali w kierunku wsi, a nas pognali dalej. Za cmentarzem
skręciliśmy w prawo, później w lewo przez pola uprawne 2-3 km. Zatrzymali na dróŜce przed
krzakiem olszyny, a na lewo było ściernisko. Wszystkim kazano usiąść na ziemi.

Po chwili przyjechał na białym koniu jakiś starszy i zrobi krótką naradę. Później jeden

Ukrainiec wziął dziesięć osób od czoła wyprowadził dalej na ściernisko kazał się kłaść i
zabijał bagnetem na karabinie. Z następną dziesiątką to samo zrobił. Wziął trzecią dziesiątkę
zabił pięć, sześć osób i mówił: Ja sam nie budu byty i odszedł na bok. Wtedy z grupy wyszedł
inny wziął następną dziesiątkę, zaczął bić doszedł drugi i we dwóch wybili tę dziesiątkę. dalej
bili na stojąco strzelając z tyłu, po trzech, czterech i na zmianę. Ja byłem z matką w ostatniej
niepełnej dziesiątce. Przede mną poszły trzy osoby, a ja za nimi, ale matka zawołała: „Czesiek
chodź do mnie”, poszedłem do matki pocałowała mnie w czoło, odwróciłem się i poszedłem
na zabicie, jakieś cztery metry na brzeg ścierniska. Widziałem jak pierwsza osoba padła, do
drugiej strzelał inny, a ten co zabił pierwszą, zachodził zabić trzecią, ja byłem czwarty.
Przyszłą mi myśl udawać trupa. Zakryłem twarz i oczy rękami, Ŝeby nie pokłuć twarzy o
ś

ciernisko, upadłem jak zabici padali. Nie ruszając się zacząłem pomału oddychać, jak

zabrakło powietrza to szybciej i znów pomału. Bałem się, Ŝe mnie plecy będą się ruszać i
dobiją, jak inni dobijali pokazując go się rusza i omdlałem. Przez sen usłyszałem, jak kobieta
mówiła: „uciekajmy”. Ukraińcy juŜ poszli. Podniosłem się na rękach i zobaczyłem, jak trzy
kobiety uciekały w krzaki. Chciałem biec za nimi, ale ostatnia cofnęła się z krzaków i mnie
ręką pogroziła. Popatrzyłem na matkę, nie miała lewego ramienia. Brat leŜał z drugiej strony
matki, a siostra w poprzek z otwartymi oczami. Zrzuciłem z nóg ciało i połoŜyłem się jak
przedtem i straciłem świadomość. Po obudzeniu się wstałem, słońce było juŜ nad zachodem.

Czesław Wasiuk

Byłam świadkiem – wspomnienia i relacje Heleny Bieleckiej

[2]

Relacja I

W marcu 1943 roku Ŝyło nas sześcioro: Jula, Zosia, ja (Helena), Julian, Marysia i

Jasio, z tym, Ŝe Jula była na robotach przymusowych w Niemczech.

Jak juŜ wspomniałam, w niedzielę wszystkich kto nie poszedł do kościoła, tato zbierał

w pokoju i czytał cała Mszę św. Mama w tym czasie w kuchni szykowała obiad. Jasio kiedyś
zapytał: „ A po co oni się modlą?”

„śeby bozia dała zdrówko i chleba” – odpowiedziała mama. Dzieci cichutko weszły do
kuchni i klęcząc, na cały głos zaśpiewały: „Boziu, daj chleba i śmietany”.

miech, radość i miłość, aŜ pulsowały w tym domu. Mimo trosk, niedostatku i wojny, to

poczucie więzi rodzinnej sprawiało, Ŝe Ŝycie było piękne.

Bardzo się modliłam, pisałam wiersze do Matki Boskiej i co się dało, czytałam. „Ojca

zadŜumionych” Słowackiego nauczyłam się na pamięć. Byłam zauroczona tragizmem i
rymem. Pamiętam, Ŝe moje dzieci nie chciały radia ani zabaw, tylko prosiły:- Mamo,
powiedz: „LeŜało dziecko nieŜywe...”

Przed wojną Polacy, śydzi i Ukraińcy traktowali się jak równi sobie. śyli dość

skromnie, ale razem uczyli się, pracowali, pili, a nawet były mieszane małŜeństwa.

Wojna wszystko przewróciła do góry nogami.

Z wojny we wrześniu 1939 roku oraz pierwszej okupacji sowieckiej niewiele

pamiętam. Polska została rozebrana przez „Przyjaciół” Moskali i Niemców. Myśmy się
znaleźli pod okupacją sowiecką.

ydzi śmiali się i mówili: „ Jak był Piłsudski, to było po ludzku, jak przyszedł Sowiet,

to s...ka zobaczyła świet”.

Wiem, Ŝe były wywózki na Sybir oraz róŜne zakazy i nakazy.

W 1941 roku Niemcy przepędzili „przyjaciół” Moskali i zaczęła się u nas okupacja

niemiecka. Weszli czyści, piękni, z uśmiechem na twarzach i zimnym wrogim spojrzeniem.
Znowu wszystko się zmieniło.

ydzi zostali oznaczeni gwiazdą Dawida; byli przeraŜeni.

Ukraińcy waŜni i butni, z nikim się nie bratali. Co chcieli, to robili. Utworzono

ukraińską policję, która w polskich domach przeprowadzała rewizje i zabierała wszystko co
się jej podobało, groŜąc, Ŝe zabiją, jeśli ktoś się poskarŜy. Władza przeszła w ręce ukraińskich
nacjonalistów. Niemców po wsiach nikt nie widział, tylko ich rozkazy i zarządzenia
wykonywali coraz bardziej rozbestwieni Ukraińcy.

Polacy Ŝyli w ciągłym strachu przed Niemcami i Ukraińcami.

Tato codziennie odwoził mleko do zlewni w Małym Siedliszczu. Pewnego dnia

1942 roku wrócił z mlekiem zmieniony, blady – i powiedział” „w nocy wszystkich śydów z
miasteczka wywieźli i wymordowali. Zrobili to Niemcy przy pomocy policji ukraińskiej”.

Po tym zaczęło się rabowanie wszystkiego, co po śydach zostało. Niektórzy śydzi

byli bogaci, toteŜ wzbogacili się ich mordercy. Rabowała nie tylko policja, ale takŜe prawie
wszyscy zwykli mieszkańcy Małego Siedliszcza. Sąsiad, który teŜ woził mleko, później
opowiadał, Ŝe jest juŜ bogaty, tyle dobra wszelkiego sobie naściągał. Po południu tego dnia
poszłam do Małego Siedliszcza (miasteczka). Chodziłam i oglądałam splądrowane domostwa.
Kiedy wróciłam do domu, dostałam torsji i rozchorowałam się. Dziś nie wiem, dlaczego tam
poszłam. Jednocześnie z rabunkiem trwało wyłapywanie śydów, którzy się ukrywali,
zabijano ich widłami i siekierami. Szukano na strychach, w piwnicach i we wszelkiego
rodzaju kryjówkach, a takŜe w lasach i zaroślach. Później Ukraińcy chodzili i sprzedawali
zrabowane rzeczy: buty, odzieŜ, biŜuterię. Przynosili do mamy suknie do przeróbki i
materiały do szycia. Mama im szyła. W nocy ktoś zastukał do okna. Tato otworzył drzwi i do
mieszkania weszli przestraszeni śydzi: Szyłym z synami i synową. Prosili: „Mieciu ,ratuj!

Uciekliśmy. Do nocy siedzieliśmy w szuwarach nad rzeką”.

Tato zaprowadził ich na strych obory, gdzie było siano. Mama codziennie gotowała duŜy gar
zupy. Siedzieli cicho. Ukraińcy często zaglądali do obory i sprawdzali, czy czasami tato nie
zabił świni lub jałówki na własny uŜytek. Na to potrzebna była zgoda władz. Tato drŜał ze
strachu, Ŝe odkryją śydów. Tylko małe dzieci nie wiedziały. My starsi, wiedzieliśmy i
musieliśmy milczeć.

Po jesieni przyszła ostra zima. Koce i kurtki nie wystarczały. Chleb zamarzał na kość.

Zupa momentalnie stygła. Więc przychodzili w nocy do mieszkania ogrzać się. Nie wolno
było o tym nikomu pisnąć słowa, gdyŜ groziła śmierć całej rodzinie. Pamiętam, kiedyś w
nocy przyszli do mieszkania i przeraŜeni zobaczyli, Ŝe w kuchni jest Marysia (3,5 letnia) i
patrzy na nich, a po chwili mówi: „ To śydy”. BoŜe! Ile trzeba było dziecku się natłumaczyć,
Ŝ

e zaraz pójdą, nie wiemy dokąd. ToteŜ wiosna poszli w lasy. Prawdopodobnie zginęli

wszyscy troje. Było im dane przeŜyć w strachu i zimnie tylko jedną zimę.

Przyszedł rok 1943. Tymczasem policja ukraińska przeistoczyła się w bandę UPA

(Ukraińska Powstańcza Armia) groŜąc, Ŝe teraz wymordują Polaków i będą mieli wolną
Ukrainę. Znowu strach i przeraŜenia padło na ludność polską. Wpadali do domów polskich,
rewidowali, szabrowali i zapewniali o przyjaźni, gdyŜ niektórzy Polacy zaczęli wyjeŜdŜać do
miast. Miedzy innymi babcia z ciocią Zosią, stryjkiem Wackiem i ciocią Kazią wyjechała do
Kostopola do cioci Broni. My zostaliśmy. Po głodnej wiośnie tato postanowił trochę się
zaopatrzyć na wyjazd. Tymczasem zaczęły napływać coraz bardziej alarmujące wieści o tym,
Ŝ

e Ukraińcy mordują Polaków, Ŝe napadają na większe wsie, wszędzie jest panika. Tato

wykopał dół pod stodołą i schował trochę rzeczy, miał jechać jeszcze do młyna. Mama
jeszcze szyła Ukraińcom, którzy zapewniali, Ŝe nigdy nie przyjdą nas mordować.

Któregoś wieczora tato mnie, Zosię i Julka schował w schronie pod stodołą i przykrył

darnią, mówiąc: „ MoŜe te dzieci przeŜyją”. Następnego ranka, na wpół Ŝywe wskutek braku
powietrza, nas powyciągał. Tato był jakiś otępiały, nic nie mógł robić, zamyślał się.

Pierwsze dni maja 1943 roku były jednym pasmem strachu i chęci ucieczki. Po nocach

się czuwało, były dyŜury i przy najmniejszym podejrzeniu ruchu wszyscy byli na nogach,
gotowi do ucieczki w zboŜa i do lasu. Julek mówił: „ Mamo, tylko mnie obudź, mam taki
schron, Ŝe nikt mnie nie znajdzie”.  Z 25 na 26 maja 1943 roku na noc do nas przyszły z
Grud kuzynka Maria śukowska z córeczką, Adela Sewrukowa z dwojgiem dzieci oraz
staruszka Sewrukowa. Bały się, Ŝe tej nocy ich wieś będzie mordowana. Nie było gdzie spać,
więc tato mnie i Zosie zaprowadził do obory na stryszek z sianem. W nocy obudziły nas
jakieś głosy. Noc przedtem pies Brysio całą noc wył. Teraz słychać było jakieś trzaski.
Wyprowadzają bydło z obory ? Co się dzieje ? Zosia mówi: „ Ja zejdę i zobaczę, ty zostań”.
Ale ja się nie zgodziłam. Trzymałam się jej kurczowo i prosiłam, aby została. I tak leŜałyśmy
cicho. Usłyszałyśmy, Ŝe ktoś wchodzi po drabinie. Wstrzymałyśmy oddech. Po chwili
powiedział po ukraińsku: „ Tu nic nie ma” i zszedł z drabiny. Jeszcze raz trzasnęły gdzieś
drzwi i całkiem ucichło. Wtedy cichutko zeszłyśmy z Zosią na dół. Zapamiętałam tylko
króliki na wolności, parasolkę rzuconą u drzwi wejściowych szeroko otwartych, i ciszę,
okropną ciszę. Weszłyśmy do domu i zobaczyłyśmy mamę całą we krwi na progu sypialni.
Podniosła głowę i mówi: „ To wy Ŝyjecie?”. Cisza dzwoni  w uszach, przeraŜenie, rozpacz. Co
tu się stało? A mama mówi: „Sprawdźcie, moŜe ktoś Ŝyje?. Nieprzytomna i roztrzęsiona
ułoŜyłam  z siostra mamę na łóŜku. Kurczowo trzymałam się siostry i tylko byłam w stanie
szeptać: „Zosiu, uciekajmy”. Ale ona wyniosłą zarąbaną 4-letnią Marysię do duŜego pokoju, a
ja spojrzałam na drugie łóŜko – juŜ dniało, powoli mrok się rozjaśniał – i zobaczyłam Jasia,
2,5 letniego brata. LeŜał śliczny w białej koszulce, tylko dziwnie główkę miał odrzuconą w
bok. Nachyliłam się i zobaczyłam przerąbaną szyję, głowa wisiała na skórze. Tylko
krzyknęłam, „mój Jasio nie Ŝyje” i połoŜyłam rękę na jego udzie. Jeszcze poczułam Ŝywe,
pulsujące ciało. Chwyciłam się za głowę i wypadłam z pokoju, szukając Zosi. Uczepiłam się
jej, nieprzytomna na widok pokotem leŜących trupów. Marysia śukowska córeczkę miała pod
sobą. Obie zarąbane, cały pokój we krwi. Czternastoletni Julek leŜał obok bez części czaszki,
z rozlanym mózgiem. Zosia odwracała ciała sprawdzając, czy ktoś jeszcze Ŝyje. śyła
staruszka Sewrukowa z przerąbaną szczęką. Przeniosłyśmy ją do sypialni mamy. Zosia i i
Jasia połoŜyła przy trupach. A ja nieprzytomna, wciąŜ uczepiona Zosi, szeptałam „
Uciekajmy!”. Wtedy mama mówi: „ Chowajcie się, jadą jakieś wozy drogą”.  Ja wsunęłam
się pod łóŜko mamy, pod którym była krew Marysi. Zosia schowała się w szafie w duŜym
pokoju. Weszli. Bałam się oddychać. Noga bandyty była tuŜ mojej twarzy. Chwilę postał i
wyszedł. Po chwili mama mówi: „Helka, idź, gaś”. Cicho szepcę: „ MoŜe jeszcze są”. W tym
momencie wpada Zosia i mówi cicho: „Cały dach w płomieniach, musimy mamę i staruszkę
wyprowadzić (wynieść) z domu w zboŜe, za stodołę”. Zosia się uwija, wynosi co moŜe i ściele
posłanie w Ŝycie. Ja,  trzęsąc się,  tylko szepcę: „Uciekajmy” Wyprowadzamy mamę z domu
płonącego. Zosia mówi:  „Prowadź, ja skoczę, jeszcze cos wyniosę z domu”. JuŜ dniało.
Spojrzałam na mamę i zobaczyłam odrąbane ramię i wiszące ciało. Blada wyszeptała : „Idź,
cos jeszcze uratuj, ja sama pójdę”. Kiedy wróciłam, mama leŜała w tym samym miejscu,
gdzie ja zostawiłam. Zosia wypadła z domu z garnkiem zsiadłego mleka i łyŜką.
Dowlokłyśmy mamę do Ŝyta za stodołą i juŜ było widno, kiedy przez łąki uciekałyśmy do
Kostopola, gdzie była babcia i cała reszta rodziny. W nocy był przymrozek. My bose, w
kretonowych koszulinach, przeraŜone do nieprzytomności. Na trawie był szron i nogi tak mi
zmarzły, Ŝe z bólu pomyślałam: „ Czemu mnie nie zabili”. Wtedy zobaczyłyśmy, Ŝe ktoś nas

goni. Z lasu wypadli bandyci i do rzeki nas dogonili. Zosia wciągnęła mnie do wody i za rękę
przeciągnęła mnie na drugi brzeg. Jej woda sięgała do ramion, a mnie oczy zalewała,
przeraźliwie zimna. Obejrzałyśmy się, bandytów nie było. Oni tylko nocami mordowali , a w
dzień udawali przyjaciół i niby Ŝal. Wracając z wyprawy palili te domostwa, gdzie były trupy.
Spieszyli się, gdyŜ juŜ świtało. Kiedy nasz dom palili, nawet nie zauwaŜyli, Ŝe dzieci nie
było, tylko mama i staruszka leŜały w sypialni. To nas uratowało. Na wpół Ŝywe z
przeraŜenia, drŜące z zimna, bose, w kretonowych koszulinach, oszronionymi łąkami,
omijając wsie ukraińskie, o godzinie szóstej rano dotarłyśmy do Kostopola. Nie pamiętam,
jak babcia, brat i siostry ojca to przeŜyły. Miałam 14 lat i pierwszy raz zobaczyłam światło
elektryczne. Brat ojca, Wacek, mieszkał u dalszej kuzynki, a babcia i ciocia Zosia – u cioci
Broni, która na stałe mieszkała w Kostopolu.

Zaraz rano, brat ojca Wacek i mąŜ cioci Zosi Józef Reszczyński pojechali zabrać mamę i
panią Sewrukową do szpitala. W południe poleciałyśmy do szpitala. Przywieźli mamę
sąsiedzi z okolicznych wiosek. Cecylówki i Grud, którzy zobaczyli poŜar, przyszli na osiedle
w Małym Siedliszczu, zastali pogorzelisko i znaleźli za stodołą mamę i panią Sewrukową.
Przywieźli ja do szpitala w Kostopolu 26 maja 1943 roku. Widziałam jak mamę znoszono z
wozu całą we krwi i strzępach porąbanej bielizny. Szok, przeraŜenie, głód i na wpół Ŝywa
mama.

Lista Polaków zamordowanych i zranionych przez Ukraińców w nocy z 25 na 26 maja 1943
roku w Małym Siedliszczu:

Mieczysław Szczurowski, ur. w 1903 r., mój ojciec z Małęgo Siedliszcza

Julian Szczurowski, ur. w 1929 r., syn Mieczysława

Maria Szczurowska, ur. w 1939 r., córka Mieczysława

Jan Szczurowski, ur. w 1941 r., syn Mieczysława

Maria śukowska, około 29-30 lat, kuzynka z Grud

NN. śukowska, około 3 lat, córka kuzynki

Adela Sewruk, około 40 lat, znajoma

NN. Sewruk, około 6 lat, syn Adeli

NN.Sewruk, około 4 lat, córka Adeli

10.

NN.Sewruk, około 60 lat, teściowa Adeli, z Grud, porąbana siekierą – przeŜyła

11.

Aleksandra Szczurowska, ur.w 1905 r., Ŝona Mieczysława, moja mama, z Małego

Siedliszcza, porąbana siekierą – przeŜyła.

Osoby wymienione pod liczbami porządkowymi od 1 do 9 zostały zarąbane siekierami i

spalone w domu. Staruszka Sewrukowa została wyleczona, ale miała wykrzywiona twarz po
przerąbaniu siekierą szczęki. śyła gdzieś w Polsce, kontaktu z nią nie miałam.W Kostopolu
rozpoczął się nowy etap naszego Ŝycia. Po przewiezieniu mamy do szpitala lekarze
powiedzieli: „ To juŜ trup, szykujcie trumnę”. Wieczorem była narada rodzinna, co z tymi
dziewczynami zrobić. U cioci Broni „kostopolanki” była juŜ babcia z córką Kazia i Zosia
Reszczyńską, jej męŜem i malutkim tygodniowym dzieckiem. Stryj Wacek z Ŝoną Weronką i
córka Zosią mieszkał u dalszej kuzynki. Nie wiadomo, co poczną i kto da jeść 14 i 15-letnim
dziewczynom. W końcu dalsza kuzynka, która wyszła za mąŜ za pana, który dogrzebał się
niemieckich przodków, i była juŜ folksdojczką, zgodziła się na dach nad głową za to, Ŝe
Helena będzie pasła jej krowę, ale jeść nie da. Pewna wielka pani, kochanka oficera
niemieckiego, której krowę teŜ pasłam w podkostopolskich lasach, dała mi stary płaszcz.
Płakałam z rozpaczy, i z głodu, a kiedy dostałam przypadłość kobiecą, wyrwałam kawałek
podszewki z tego starego płaszcza – i to była podpaska. Czasem dała mi kawałek
spleśniałego sera i suchy kawałek chleba. Często dzieliła się ze mną swoim śniadaniem
Kazia, która pasła krowy babci. Mama wciąŜ Ŝyła. W końcu za wypas krów dostawałam,
oprócz noclegu, jeden litr mleka do szpitala dla mamy. W czasie wojny Niemcy polskich
chorych Ŝywili jak w obozie.

W dalszym ciągu po całych dniach i nocach płakałam i rozmyślałam o tym okrutnym

wiecie, gdzie człowiek przyciskając nogą leŜącego na ziemi innego człowieka, zadaje mu

mierć siekierą. I tylko dlatego, Ŝe jest Polakiem. Czasami wydawało mi się, Ŝe postradałam

zmysły i nigdy nie pogodzę się z tym, co się stało.

Po trzech miesiącach mama wyszła ze szpitala. Z opuchniętą lewą ręką, opanowana,

spokojna, jak gdyby przespała wszystko to co przeŜyła. Czy patrząc tylko w kawałek sufitu
przez parę tygodni, odrodziła się do Ŝycia, pogodzona ze stratą męŜa i trojga dzieci oraz
domu i wszystkiego, co do Ŝycia potrzeba?

ZbliŜał się rok 1944. Folksdojcze zaczęli uciekać do Niemiec. Zostałyśmy z mamą

same w mieszkaniu dalszej kuzynki. Zosi z nami juŜ nie było. Z pociągu, wiozącego
dziewczęta na roboty do Niemiec, uciekła i znalazła się w Krasnymstawie w lubelskiem.

Jak przeŜyłyśmy w Kostopolu, nie wiem, gdyŜ zdobycie ziemniaka czy kawałka

chleba było cudem. Mama jakoś zdobywała kilka ziemniaków i skórkę ze słoniny, i gotowała
zupę wodziankę. PrzeŜyłam głodową biegunkę. Nie przyznałam się mamie, Ŝe jestem chora.
Kiszka stolcowa na kilka centymetrów wychodziła na wierzch i trochę pianki. Cierpiałam
męki wiecznego ciągnienia jelit w pięty. A kiedy rozpaczałam, mama z opuchniętą ręką i teŜ
głodna, prosiła: „Uspokuj się! Ludzie mówią, Ŝe mam nienormalną córkę”.

Byłyśmy z mamą świadkami wyzwolenia Kostopola. Strasznie przeŜyłam bombardowanie
miasta przez Sowietów. Niemcy przed opuszczeniem Kostopola szaleli, strach było wyjść na
ulicę. W styczniu 1944 roku weszli Sowieci. Wyglądali jak banda obdartych zawszawionych
ludzi z karabinami na sznurkach. Do ludzi w oknach wrzeszczeli: „Czego smotrisz”.
Uklękłyśmy z mamą do modlitwy myśląc, Ŝe to UPA i Ŝe zaraz nas wymordują. A to byli
Rosjanie i znowu niewola. W maju 1945 roku wywieziono nas na zachód. Z mamą i siostrą
przez dwa tygodnie jechałyśmy w odkrytych wagonach z Kostopola do Kwidzyna. Polacy

bali się Ruskich i chowali zegarki. Pamiętam napis na dworcu w Bydgoszczy: „Bierzcie
czasy i rowery, i wyjeŜdŜajcie, do cholery”.

Relacja II

11[3]

O wydarzeniach tragicznej nocy z 25 na 26 maja 1943 roku mama opowiadając

wspominała, Ŝe tato się bał i mówił, Ŝe zawsze ma siekierę pod drzwiami i zginie jak
przyjdą, ale jednego „hada” zabije. Kiedy zaprowadził mnie i siostrę Zosię na noc do obórki
na stryszek, gdzie było siano i gdzie przechowywał przez zimę rodzinę Ŝydowską, wrócił i
powiedział, Ŝe będzie czuwał do północy. Marysia śukowska, której córeczka marudziła,
zaproponowała, Ŝe ona będzie czuwać do północy. Tato nie zgodził się i sam czuwał do
godziny 12.30 w nocy, a następnie Marysia.

Wszyscy spali, kiedy nad ranem, moŜe o 3.30 usłyszała, Ŝe coś się dzieje dookoła domu.
Obudziła wszystkich, ale juŜ do drzwi walili siekierami i wybijali okna, cały dom był
otoczony. Mama nie mogła obudzić Julka, który wcześniej mówił o skrytce, gdzie nikt go nie
znajdzie. Kiedy Julek się obudził, bandyci byli juŜ w domu. Straszyli, z karabinami i
siekierami za pasem. A tato juŜ nie był człowiekiem, tylko roztrzęsiona galaretą. Wszystkim
kazano iść do pokoju. Tato prosił – pójdziemy nadzy, wszystko bierzcie, tylko nie zabijajcie.
My was nie zabijemy, tylko zrobimy rewizję – odpowiedziano. Wszystko zaczęli wynosić.
Zabrali co się dało. AŜ w pewnym momencie wpadł do mieszkania inny Ukrainiec i
wrzasnął: „ Dlaczego Ŝyją, wszystkich zabić!”. I padł rozkaz: „ ŁoŜys”. Módlmy się,
powiedziała mama kładąc się przy ojcu na podłodze. Słyszała jęki i ani na chwilę nie straciła
ś

wiadomości. Poczuła oblewające gorąco i pomyślała, co oni mi zrobili, moŜe coś w środku

odbili, ale poruszyła językiem w ustach normalnie. Mama miała gruby, długi warkocz. A
ponadto wieczorem bolało ja gardło, więc szyję owinęła na noc wełnianą chustką.

Kiedy odeszli i zapanowała cisza, mama pomyślała, Ŝe moŜe te małe dzieci ocalały w

pierzynach. Wstała i upadłą. Pokotem leŜało dziewięć osób we krwi i bez Ŝycia. Ale co mi
jest, pomyślała i dowlokła się czołgając, do kuchni i napiła się wody. Następnie podeszła do
drzwi sypialni, otworzyła je i na progu upadła, jak zobaczyła, Ŝe poduszki i pierzyny
zabrano, a dzieci ( Marysia, 4 lata i Jasio 2,5 roku) zamordowano siekierami. TuŜ przed
wojną tato kupił maszynę do szycia, która stała w duŜym pokoju pod oknem.

Po pewnym czasie bandyci wrócili, między sobą mówiąc: „ Trzeba sprawdzić, moŜe

ktoś Ŝyje”, a drugi dodał: „ Po co, poodrąbywać głowy i spokojnie odjedziemy”. Mama
pomyślała– no to koniec. I wtedy kiedy nachylił się by rąbać, zobaczył maszynę do szycia.
JuŜ na dworze robiła się szarówka, prawie dniało, jak się mówiło na wschodzie, szybko
wynieśli maszynę i odjechali.

Pierwsze słowa mamy były, kiedy zobaczyła mnie i Zosię: „To wy Ŝyjecie!”. Warkocz miała
odrąbany i chustę w strzępach.

Mama nawet pamiętała, kiedy rano przylecieli z Grud sąsiedzi, i ich rozmowę:

„Sewrukowa Ŝyje, ale Olesia Szczurowska juŜ zmarła”. i przykryli jej twarz. Muszę ją
zobaczyć – powiedziała któraś z obecnych. Kiedy odkryła twarz. mama na nią spojrzała.
Wtedy szybko wóz, konie – i do szpitala do Kostopola.

Ja widziałam, kiedy mamę znoszono z wozu na noszach. Krew, strzępy warkocza i

chustki oraz wiszące, odrąbane ciało przy lewym ramieniu.

Mama cały czas była przytomna. Słyszała rozmowę lekarzy, którzy ją zszywali. Jeden pyta

drugiego: „ Czy ty szyłeś kiedyś trupa?”. „Tak”, padła odpowiedź. „ Ta kobieta ma skórę
twardą – to juŜ trup”.

Kiedy teraz o tym wspominam to wiem, Ŝe warkocz, chusta i maszyna do szycia

uratowały mamie Ŝycie, i Ŝe człowiek w chwili grozy nawet bólu nie czuje.

Mama Ŝyła do 1988 roku. Miała 83 lata, kiedy zmarła zabierając do grobu siedem blizn od

uderzenia siekierą.

Oprócz Polaków zamordowanych w Małym Siedliszczu, o czym napisałam wyŜej i

czego byłam naocznym świadkiem wiem, Ŝe zostali zamordowani teŜ inni Polacy, w tym moi
dalsi krewni we wsi Druchowa, gmina Ludwipol, powiat Kostopol.

Wieś Druchowa była połoŜona około 17 km na północ od Małego Siedliszcza i liczyła

ponad 200 zagród. Mieszkała tam siostra babci Teofili Szczurowskiej, Anna Płomińska z d.
Wereda z rodziną: męŜem, dwoma synami, dwiema córkami ( Anielą i Genią) oraz synowa
Ukraińką z dzieckiem. Starszy syn Józef był Ŝonaty z Ukraińką. Jak miał na imię młodszy
syn, nie pamiętam.

Któregoś dnia w maju 1943 roku babcia Ania podała całej rodzinie kolację i poszła do obory
doić krowy. Między domem a oborą rosły konopie. Po pewnym czasie usłyszała, Ŝe w domu
coś się dzieje. Wskoczyła w konopie i zobaczyła, Ŝe synowa Ukrainka z dzieckiem na ręku
wychodzi z domu i ucieka.

Po paru minutach podjechał wóz drabiniasty i banda wynosiła z domu trupy zarąbanych

siekierami: męŜa, synów i córek. Wywieźli pod las i spalili trupy wraz z wozem Wiem, Ŝe
babcia Ania po wojnie mieszkała w Rawiczu. PrzeŜyła wszystko i zmarła jako staruszka.

Wówczas przez Ukraińców zostali zamordowani:

NN. Płomiński, ojciec rodziny, mąŜ Ani

Józef Płomiński, starszy syn

NN. Płomiński, młodszy syn

Aniela Płomińska, córka

Genia Płomińska, córka.

Na zakończenie krótka refleksja autorki relacji :

Powoli to pokolenie, tak strasznie doświadczone podczas ostatniej wojny, wymiera. Historia
zawsze coś tam skręci pod kątem ustroju, układu granic i niby przebaczenia dla dobra
następnych pokoleń. Ale te rany i mordy, nawet w grobie powinny wykrzyczeć prawdę.

Nie mogę zrozumieć i nikt mnie nie przekona, jak to jest moŜliwe, Ŝe w wolnej Polsce

najwyŜsze władze państwowe milczą na temat tragedii ludobójstwa dokonanego przez
Ukraińców na Polakach na Kresach Wschodnich II RP w czasie drugiej wojny światowej.
Zamordowano tam w bestialski sposób kilkaset tysięcy naszych rodaków, w tym kobiety,
dzieci i starców za to tylko, Ŝe byli Polakami. Do dzisiaj zbrodnia ta nie została potępiona
przez Sejm III RP i zbrodniarze nie zostali ukarani. A wielu z nich jeszcze Ŝyje. śeby
dopełnić upokorzenia Polaków, mordercom z UPA stawia się na polskiej ziemi pomniki! Czy
to jest moŜliwe w innym kraju, poza Polską? Serce boli, gdy o tym myślę!

Relacja Heleny Bieleckiej