E. Cassier - Klucz do natury czlowieka_HAS£O

WWW.FILOZOF.PL – Studencki Serwis Filozoficzny

II. KLUCZ DO NATURY CZŁOWIEKA:

SYMBOL

Biolog Johannes von Uexkiill napisał ksiąŜkę, w której

dokonał krytycznego przeglądu podstaw biologii. Według
Uexkiilla biologia jest nauką przyrodniczą, która trzeba
rozwijać

posługując

się

zwykłymi

metodami

empirycznymi:  obserwacją  i  doświadczeniem.  Z  drugiej
strony  myśl  teoretyczna  nie  ma  w  biologii  tego  samego
charakteru  co  w  chemii  czy  fizyce.  Uexkiill  jest
zdecydowanym  rzecznikiem  witalizmu,  broni  zasady
autonomii  Ŝycia.  śycie  jest  rzeczywistością  ostateczna  i
samowystarczalna.  Nie  moŜna  go  opisać  ani  wyjaśnić  w
kategoriach  fizyki  czy  chemii.  Wychodząc  z  tego
załoŜenia  Uexkiill  rozwija  nowy  ogólny  plan  badań
biologicznych.

Jest

jako

filozof

idealistą

lub

fenomenalistą. Fenomenalizm jego opiera się jednak
raczej na załoŜeniach empirycznych niŜ na elementach
metafizycznych

czy

epistemologicznych.

Byłoby

dogmatyzmem

bardzo

naiwnego

autoramentu

—

wykazuje Uexkiill — zakładać, Ŝe istnieje jakaś absolutna
rzeczywistość rzeczy, taka sama dla wszystkich istot
Ŝ

ywych. Rzeczywistość nie jest jednorodna i jedyna; jest

niebywale  zróŜnicowana  i  ma  tyle  róŜnych  schematów  i
wzorów,  ile  istnieje  w  niej  róŜnych  organizmów.  KaŜdy
organizm  jest  jak  gdyby  istotą  monadyczną.  Ma  swój
własny świat,  poniewaŜ  ma swoje  własne  doświadczenia.
Zjawiska, które obserwujemy

WWW.FILOZOF.PL – Studencki Serwis Filozoficzny

w Ŝyciu pewnych gatunków biologicznych, nie dadzą
się przenieść na Ŝadne inne gatunki. Doświadczenia — a
więc teŜ i realia — dwóch róŜnych organizmów są nie-
współmierne z sobą. W świecie muchy — powiada
Uexkull — znajdujemy tylko „musze rzeczy"; w świecie
jeŜa

morskiego

znajdujemy

tylko

„rzeczy

jeŜa

morskiego".

Wychodząc z takiego załoŜenia ogólnego Uexkull

rozwija  bardzo  pomysłowy  i  oryginalny  schemat  świata
biologicznego.  Pragnąc  uniknąć  wszelkich  interpretacji
psychologicznych, przyjmuje metodę w pełni obiektywną
czy  teŜ  behawiorystyczną.  Twierdzi,  Ŝe  jedynym
kluczem  do  Ŝycia  zwierzęcego  są  fakty,  których
dostarcza  nam  anatomia  porównawcza.  JeŜeli  znamy
budowę  anatomiczną  jakiegoś  gatunku  zwierzęcego,  to
mamy

juŜ

wszystkie

dane

konieczne

zrekonstruowania

jego

szczególnego

trybu

do-

wiadczenia. Staranne przestudiowanie budowy ciała

zwierzęcia,  jakości,  liczby  i  rozmieszczenia  róŜnych
narządów  zmysłów  oraz  układu  systemu  nerwowego
daje  nam  doskonały  obraz  wewnętrznego  i  zewnętrz-
nego  świata  tego  organizmu.  Badania  swe  Uexkiill
rozpoczął od organizmów najniŜszego rzędu; stopniowo
rozszerzył je na wszystkie formy Ŝycia organicznego. W
pewnym sensie nie zgadza się na rozróŜnianie niŜszych
i  wyŜszych  form  Ŝycia.  śycie  jest  wszędzie  doskonałe.
Jest  takie  samo  zarówno  w  najwęŜszym,  jak  w
najszerszym  kręgu.  KaŜdy  organizm,  nawet  najniŜszego
rzędu,  jest  nie  tylko  w  jakimś  nieuchwytnym  sensie
przystosowany  (angepasst),  ale  całkowicie  osadzony
(eingepasst)  w  swoim  otoczeniu.  Stosownie  do  swej
budowy  anatomicznej,  wyposaŜony  jest  w  pewien
Meiknetz  i  pewien  Wiiknetz  —  system  receptorów  i
system  efektorów.  Organizm  nie  mógłby  utrzymać  się
przy Ŝyciu bez współpracy

i  równowagi  panującej  między  tymi  dwoma  systemami.
System receptorów, dzięki któremu gatunek biologiczny
otrzymuje  bodźce  z  zewnątrz,  i  system  efektorów,  który
sprawia,  Ŝe  na  bodźce  te  reaguje,  są  we  wszystkich
sytuacjach  ściśle  z  sobą  sprzęŜone.  Są  to  ogniwa  tego
samego  łańcucha,  który  Uexkiill  określa  jako  k r ą g
f u n k c j o n a l n y  (Funktionkreis) zwierzęcia.

Nie mogę podejmować tu dyskusji nad biologicznymi

załoŜeniami  Uexkulla.  Powołałem  się  jedynie  na  jego
koncepcje  i  terminologię,  aby  postawić  pytanie  natury
ogólnej.  Czy  moŜliwe  jest  wykorzystanie  schematu
proponowanego

przez

Uexkiilla

opisania

scharakteryzowania  ś w i a t a   l u d z k i e g o ?   Wydaje  się
rzeczą  oczywistą,  Ŝe  świat  ten  nie  stanowi  wyjątku  od
zasad  biologicznych  rządzących  Ŝyciem  wszystkich
innych  organizmów.  A  przecieŜ  w  świecie  ludzkim
znajdujemy  nowy  rys  charakterystyczny,  który  jest,  jak
się  zdaje,  cechą  wyróŜniającą  ludzkiego  Ŝycia.  Krąg
funkcjonalny człowieka jest nie tylko szerszy ilościowo;
uległ  on  takŜe  zmianie  jakościowej.  Człowiek  jak  gdyby
odkrył  nową  metodę  dostosowania  się  do  swego
otoczenia.  Pomiędzy  systemem  receptorów  a  systemem
efektorów,  które  moŜna  znaleźć  u  wszystkich  gatunków
zwierząt, znajdujemy u człowieka trzecie ogniwo: moŜna
je  określić  jako  s y s t e m   s y m b o l i c z n y .   Ta  nowa
zdobycz  przekształca  całe  ludzkie  Ŝycie.  Człowiek,  w
porównaniu  do  innych  zwierząt,  Ŝyje  nie  tylko  w
rozleglejszej rzeczywistości, Ŝyje jak gdyby w nowym

w y m. i a r z e rzeczywistości. Pomiędzy reakcjami

organicznymi a odpowiedziami ludzkimi istnieje łatwa
do uchwycenia róŜnica. W pierwszym wypadku bodziec

_____________

Zob. J. von Uexkiill: Theoretische Biologie, Berlin 1938; Umwelt

und Innenwelt der Tiere, Berlin 1921.

WWW.FILOZOF.PL – Studencki Serwis Filozoficzny

zewnętrzny  wywołuje  bezpośrednią  i  natychmiastową
reakcję;  w  drugim  wypadku  odpowiedź  następuje  po
pewnej  zwłoce.  Przerywa  ją  i  opóźnia  powolny  i  skom-
plikowany  proces  myślowy.  Takie  opóźnienie  moŜe  na
pierwszy rzut oka wydać się zyskiem o bardzo wątpliwej
wartości.  Wielu  filozofów  ostrzegało  ludzi  przed  tym
pozornym  postępem.  Uhomme  qui  me-dite  —  powiada
Rousseau  —  est  un  animal  deprave  —  ,,człowiek,  który
się  zastanawia,  jest  stworzeniem  wynaturzonym".
Przekroczenie  granic  Ŝycia  organicznego  nie  jest
udoskonaleniem, lecz pogorszeniem natury ludzkiej.

A przecieŜ nie ma sposobu na obalenie tego natu-

ralnego porządku. Człowiek nie moŜe uciec przed
własnymi osiągnięciami. Nie ma wyboru: musi przyjąć
warunki swego własnego Ŝycia. Człowiek nie Ŝyje juŜ w
ś

wiecie jedynie fizycznym, Ŝyje takŜe w świecie

symbolicznym.  Częściami  składowymi  tego  świata  są:
język,  mit,  sztuka  i  religia.  Są  to  róŜnorakie  nici,  z
których  utkana  jest  owa  symboliczna  sieć,  splątana  sieć
ludzkiego  doświadczenia.  Wszelki  postęp  ludzkości  w
dziedzinie myśli i doświadczenia sprawia, Ŝe sieć ta staje
się coraz subtelniejsza i mocniejsza. Człowiek nie potrafi
się  juŜ  bezpośrednio  ustosunkować  do  rzeczywistości.
Nie  moŜe  jak  gdyby  stanąć  z  nią  twarzą  w  twarz.  W
miarę  jak  symboliczna  działalność  człowieka  robi
postępy, rzeczywistość fizyczna zdaje się cofać. Zamiast
zajmować  się  rzeczami  samymi  w  sobie,  człowiek  w
pewnym  sensie  ustawicznie  sam  z  sobą  rozmawia.  Tak
bardzo  owinął  się  w  formy  językowe,  w  obrazy
artystyczne, w mityczne symbole lub  religijne obrządki,
Ŝ

e nie potrafi juŜ niczego zobaczyć ani poznać inaczej

jak za pośrednictwem tego sztucznego środka. Jego
połoŜenie jest jednakowe w sferze teoretycznej i
praktycznej. Ale nawet

w  tej  drugiej  człowiek  nie Ŝyje  w  świecie  nieubłaganych
faktów  ani  teŜ  zgodnie  ze  swymi  bezpośrednimi
potrzebami  i  pragnieniami.  śyje  raczej  wśród  wyima-
ginowanych uczuć, wśród lęków i nadziei, wśród złudzeń
i rozczarowań, wśród marzeń i fantazji. Epiktet powiada,
Ŝ

e „człowieka niepokoją i przeraŜają nie rzeczy same, ale

jego przekonania i wyobraŜenia o rzeczach".

Z tego punktu widzenia, który właśnie osiągnęliśmy,

moŜemy  rozszerzyć  i  poprawić  klasyczną  definicję
człowieka.  Mimo  wszelkich  wysiłków  nowoczesnego
irracjonalizmu  owa  definicja  człowieka  jako  animal
lationale  nie  straciła  mocy.  W  istocie  zdolność  rozu-
mowania  jest  nieodłączną  cechą  wszelkiej  ludzkiej
działalności. Sama  mitologia  nie jest  po  prostu  surowym
zlepkiem  przesądów  i  jaskrawych  złudzeń.  Nie  jest
czystym  chaosem,  poniewaŜ  ma  formę  systematyczna
czy  pojęciową.

Z drugiej jednak strony nie dałoby się

określić  struktury  mitu  jako  racjonalnej.  Identyfikowano
często  język  z  rozumem  lub  z  samym  źródłem  rozumu.
Łatwo jednak dostrzec, Ŝe ta definicja nie obejmuje całej
dziedziny.  Jest  swego  rodzaju  pars  pro  toto;  ofiarowuje
nam  część  zamiast  całości.  Równolegle  bowiem  z
językiem

pojęciowym istnieje

język emocjonalny;

równolegle  zaś  z  językiem  logicznym  czy  naukowym
istnieje  język  wyobraźni  poetyckiej.  Ponad  wszystko
język nie wyraŜa myśli ani pojęć, lecz uczucia i emocje. I
nawet  religia  ,,w  granicach  czystego  rozumu",  tak  jak  ją
pojmował  i  wypracował  Kant,  jest  zwykłą  abstrakcją  i
niczym  więcej.  Przekazuje  nam  jedynie  kształt  idealny,
jedynie cień tego, czym jest prawdziwe i konkretne Ŝycie
religijne. Wielcy myśliciele, którzy określili człowie-

Zob. E. Cassirer: Die Begiiiisloim im mythischen Denken, Leipzig

1921.

6 — Esej o człowieku