TYTUL: "Manifest komunistyczny 
 AUTOR: Karol Marks, Fryderyk Engels 
 
 OPRACOWAL : Cezary Cholewinski (cholewin@dollar.it.com.pl)  ---- 
----------------------------------------------------------------- 
---- 
 
Manifest Partii Komunistycznej (1) 
 
       Widmo kr

ąŜ

y po Europie - widmo 

komunizmu.Wszystkie pot

ę

gi starej Europy 

poł

ą

czyły si

ę

 w 

ś

wi

ę

tej nagonce przeciw temu 

widmu: papie

Ŝ

 i car, Metternich i Guizot, 

francuscy radykałowie i niemieccy 
policjanci.Gdzie jest taka parta opozycyjna, 
ktora przez swoich rz

ą

dz

ą

cych przeciwników nie 

zostałaby obwołana komunistyczn

ą

, gdzie taka, 

która nie odwzajemniłaby si

ę

 pi

ę

tnuj

ą

cym zarzutem 

komunizmu zarówno bardziej post

ę

powym 

opozycjonistom , jak i swym reakcyjnym 
przeciwnikom? Z tej rzeczywisto

ś

ci wynika dwojaki 

wniosek. Komunizm został ju

Ŝ

 przez wszystkie 

europejskie pot

ę

gi uznany za pot

ę

g

ę

. Ju

Ŝ

 

najwy

Ŝ

szy czas, aby komuni

ś

ci otwarcie 

przedstawili całemu 

ś

wiatu swoje pogl

ą

dy, swoje 

cele, swoje d

ąŜ

enia i bajce o widmie komunizmu 

przeciwstawili własny manifest partii. W tym celu 
zebrali si

ę

 w Londynie komuni

ś

ci najró

Ŝ

niejszych 

narodowo

ś

ci i naszkicowali nast

ę

pujacy manifest, 

który zostanie opublikowany w j

ę

zykach: 

angielskim, francuskim, niemieckim, włoskim, 
flamandzkim i du

ń

skim. 

 
I - Bur

Ŝ

uje i proletariusze (2) 

 
         Historia całego dotychczasowego 
społecze

ń

stwa (3) jest histori

ą

 walk klasowych. 

         Wolni i niewolnicy, patrycjusze i 
plebejusze, baroni i gołota, bur

Ŝ

uazja i lud, 

krótko mowi

ą

c, wyzyskiwacze i wyzyskiwani stali 

wci

ąŜ

 naprzeciw sobie, prowadzili nieprzerwan

ą

, 

czasem skryt

ą

, czasem otwart

ą

 walk

ę

, walk

ę

, która 

za ka

Ŝ

dym razem ko

ń

czyla si

ę

 rewolucyjnym 

przekształceniem społecze

ń

stwa albo pospólnym 

zanikiem walcz

ą

cych klas. We wcze

ś

niejszych 

epokach historycznych znajdujemy prawie wsz

ę

dzie 

całkowity podzial społecze

ń

stwa na ró

Ŝ

ne stany, 

rozmaite zró

Ŝ

nicowanie pozycji społecznych .W 

staro

Ŝ

ytnym Rzymie mamy  patrycjuszy, ekwitów, 

plebejuszy, niewolników, w 

ś

redniowieczu panów 

feudalnych, wasali, rzemie

ś

lnikow, chłopów, 

gołot

ę

 i do tego jeszcze w prawie ka

Ŝ

dej z tych 

klas  okre

ś

lone zró

Ŝ

nicowanie. 

        Wyłaniaj

ą

ce si

ę

 z upadłego społecze

ń

stwa 

feudalnego nowoczesne społecze

ń

stwo bur

Ŝ

uazyjne 

nie zniosło przeciwie

ń

stw klasowych. Ono tylko 

postawilo nowe klasy, warunki ucisku i formy 
walki na miejscu starych. Nasza epoka, epoka 
bur

Ŝ

uazji, charakteryzuje si

ę

 tym,  

Ŝ

e upro

ś

cila 

sprzeczno

ś

ci klasowe. Całe społecze

ń

stwo rozpada 

si

ę

 coraz bardziej na dwa wrogie obozy, na dwie 

wielkie otwarcie staj

ą

ce przeciwko sobie klasy: 

bur

Ŝ

uazj

ę

 i proletariat. Ze 

ś

redniowiecznej 

gołoty rekrutowali si

ę

 pierwsi mieszczanie; z 

tych mieszczan rozwin

ę

ły si

ę

 pierwsze elementy 

bur

Ŝ

uazji. 

       Odkrycie Ameryki, eksploracja Afryki 
zdobywały dla powstaj

ą

cej bur

Ŝ

uazji nowe tereny. 

Rynek wschodnioindyjski i chi

ń

ski, kolonizacja 

Ameryki, wymiana handlowa 
z koloniami, zwi

ę

kszenie si

ę

 

ś

rodków wymiany i 

obfito

ść

 towarów nadaly handlowi , 

Ŝ

egludze, 

przemysłowi niespotykany rozmach, a mo

Ŝ

liwo

ść

 

niezwykłego rozwoju rewolucyjnemu elementowi w 
upadajacym społecze

ń

stwie feudalnym. 

Dotychczasowa gospodarka feudalna ani 
rzemie

ś

lnicze zakłady przemysłowe nie mogły ju

Ŝ

 

zaspokoi

ć

 popytu, rosn

ą

cego dzi

ę

ki nowym (4) 

rynkom. Na ich miejscu pojawila si

ę

 manufaktura. 

        Mistrzowie cechowi zostali wyparci przez 
przemysłowy stan 

ś

redni; podział pracy mi

ę

dzy 

ró

Ŝ

ne korporacje został zast

ą

pionmy przez podział 

pracy w oddzielnych warsztatach. Ale caly czas 
rósł rynek, caly czas rósł popyt.  Tak

Ŝ

e 

manufaktura ju

Ŝ

 nie wystarczała. Wtedy para i 

maszyny zrewolucjonizowały produkcj

ę

 przemysłow

ą

. 

Na miejscu manufaktury pojawił si

ę

 nowoczesny 

wielki przemysł, na miejscu przemysłowego stanu 

ś

redniego pojawili si

ę

 milionerzy przemysłowi, 

szefowie całych armii przemysłowych, nowocze

ś

ni 

bur

Ŝ

uje. Wielki przemysł ostatecznie ukształtował 

rynek 

ś

wiatowy, który przygotowało odkrycie 

Ameryki. Rynek 

ś

wiatowy dał handlowi, 

Ŝ

egludze i 

komunikacji l

ą

dowej mozliwo

ść

  nieznanego 

przedtem rozwoju. To wpłyn

ę

ło zwrotnie na rozwój 

przemysłu, i w tej samej skali, w jakiej 
rozwijały si

ę

 przemysł, handel, 

Ŝ

egluga, koleje - 

rozwijała si

ę

 bur

Ŝ

uazja, powi

ę

kszała swoje 

kapitały, spychala wszystkie odziedziczone po 

ś

redniowieczu klasy na drugi plan. Widzimy wi

ę

c, 

Ŝ

e nowoczesna bur

Ŝ

uazja sama jest wytworem 

długiego ciagu rozwojowego, szeregu przewrotów w 
sposobie produkcji i wymiany. Ka

Ŝ

de z tych 

stadiów rozwoju bur

Ŝ

uazji przynosiło 

odpowiadaj

ą

cy mu post

ę

p polityczny. (5). 

       B

ę

d

ą

c stanem uciskanym przez panów 

feudalnych, uzbrojonym i samorz

ą

dz

ą

cym si

ę

 

stowarzyszeniem (6) w komunie (7), tu niezale

Ŝ

n

ą

 

republik

ą

 miejsk

ą

 (8), ówdzie trzecim stanem w 

monarchii obło

Ŝ

onym podatkami (9), wreszcie w 

epoce manufaktury przeciwwag

ą

 dla szlachty w 

monarchii stanowej lub absolutnej (10), opanowała 
ona główne podstawy wielkich monarchii, wreszcie 
od czasu powstania wielkiego przemysłu i rynku 

ś

wiatowego wywalczyła sobie wył

ą

czne panowanie 

polityczne w nowoczesnych demokracjach 
przedstawicielskich. Nowoczesna władza pa

ń

stwowa 

jest tylko komitetem, ktory zarz

ą

dza 

ogólnospołecznymi interesami calej klasy 
bur

Ŝ

uazyjnej. 

        Bur

Ŝ

uazja odegrała w historii rol

ę

 w 

najwy

Ŝ

szym stopniu rewolucyjn

ą

. Bur

Ŝ

uazja, 

gdziekolwiek zdobyła panowanie, zniszczyła 
wszystkie feudalne, patriarchalne, sielankowe 
stosunki. 
      Zerwała ona bezlito

ś

nie rozmaite wi

ę

zi 

feudalne, które trzymały ludzi na ich naturalnych 
miejscach, a nie przyniosła ze sob

ą

 

Ŝ

adnych 

nowych wi

ę

zi mi

ę

dzy czlowiekiem a czlowiekiem 

oprocz gołego handlu, oprócz bezdusznego 
“płacenia gotówk

ą

”. Utopiła ona w lodowatej 

wodzie egoistycznego wyrachowania 

ś

wi

ę

te dreszcze 

pobo

Ŝ

nego zachwycenia, rycerskiego uduchowienia, 

kołtu

ń

skiej melancholii. 

       Rozmieniła ona osobist

ą

 godno

ść

 na warto

ść

 

kieszeni i na miejscu niezliczonych godnie 
zasłu

Ŝ

onych wolno

ś

ci postawiła pozbawion

ą

 

sumienia wolno

ść

 handlu. Innymi słlowy, 

postawiłla ona na miejscu wyzysku osłoni

ę

tego 

iluzjami religijnymi 
i politycznymi wyzysk oschły, otwarty, 
bezwstydny, bezpo

ś

redni. Bur

Ŝ

uazja obna

Ŝ

yła 

wszystkie do tej pory nazywane szlachetnymi i 
traktowane z pobo

Ŝ

n

ą

 boja

ź

ni

ą

 czynno

ś

ci duchowe. 

Zmieniła ona lekarza, prawnika, ksi

ę

dza, poet

ę

, 

naukowca 
- w swoich płatnych robotników najemnych. 
Bur

Ŝ

uazja odebrała stosunkom rodzinnym ich 

wzrusz

ą

jaco-sentymentalny welon i sprowadziła je 

do czystych stosunków pieni

ęŜ

nych. Bur

Ŝ

uazja 

odkryła, 

Ŝ

e brutalne uzewn

ę

trznienie siły, ktore 

reakcja tak bardzo podziwiała w 

ś

redniowieczu, 

znajduje pasuj

ą

ce do siebie uzupełnienie 

w najgnu

ś

niejszym ukryciu si

ę

 w nied

ź

wiedziej 

skórze. 
       Najpierw wskazała, co mo

Ŝ

e urzeczywistni

ć

 

ludzkie działanie. Wykonała całkiem inne cudowne 
dzieła ni

Ŝ

 egipskie piramidy, rzymskie aklwedukty 

i gotyckie katedry, przeprowadzila całkiem inne 
wyprawy ni

Ŝ

 w

ę

drówki ludów i wyprawy krzy

Ŝ

owe. 

      Bur

Ŝ

uazja nie mo

Ŝ

e istrnie

ć

, nie 

rewolucjonizuj

ą

c ustawicznie  instrumentów 

produkcji, a wi

ę

c stosunków produkcji, a wi

ę

c 

całych  stosunków społecznych. 
        Przeciwnie, pozostawanie w stanie nie 
zmienionym starego sposobu produkcji było 
pierwszym warunkiem istnienia wszystkich 
wcze

ś

niejszych klas przemysłowych. Epok

ę

 

bur

Ŝ

uazyjn

ą

 cechuj

ą

 przede wszystkim: ustawiczne 

rewolucjonizowanie produkcji, nieprzerwane 
wstrz

ą

sy wszystkich stanów społecznych, wieczna 

niepewno

ść

 

i ruch. (11) 
     Wszystkie uwa

Ŝ

ane za trwałe okoliczno

ś

ci z 

ich nast

ę

pstwami: szlachetnymi wyobra

Ŝ

eniami i 

pogl

ą

dami  zostały zniesione, wszystkie nowo 

utworzone zestarzały si

ę

, zanim mogły skostnie

ć

. 

        Wszystko co istniej

ą

ce i stałe - znikło 

jak kamfora, wszystko  co 

ś

wi

ę

te - zostało 

sekularyzowane, i wreszcie ludzie zostali 
zmuszeni do trze

ź

wego spojrzenia na swoj

ą

 

sytuacj

ę

 

Ŝ

yciow

ą

, swoje wzajemne stosunki. 

Potrzeba ci

ą

głego rozszerzania zbytu swoich 

produktów gna bur

Ŝ

uazj

ę

 po całej kuli ziemskiej. 

Wsz

ę

dzie musi ona si

ę

 pojawi

ć

, wsz

ę

dzie 

ustanawia

ć

 i budowa

ć

 powi

ą

zania. Bur

Ŝ

uazja przez 

swoj

ą

  (12) eksploatacj

ę

 rynku 

ś

wiatowego 

ukształtowała kosmopolitycznie produkcj

ę

 

i konsumpcj

ę

 wszystkich krajów. Ku wielkiemu 

Ŝ

alowi reakcjonistów usun

ę

ła ona ziemi

ę

 spod nóg 

narodowemu przemysłowi. Prastare przemysły 
narodowe zostały zniszczone i wci

ąŜ

 codziennie s

ą

 

niszczone. Znajduj

ą

 si

ę

 one pod naciskiem nowych 

przemysłów, których wprowadzenie jest 

Ŝ

ywotn

ą

 

kwesti

ą

 dla wszystkich rozwini

ę

tych narodów; 

przemysłów, które pracuj

ą

 nie tylko na surowcach 

krajowych, ale i na pochodz

ą

cych z 

najodleglejszych obszarów, i na których z kolei 
produkty jest zapotrzebowanie nie tylko we 
własnym kraju, ale tak samo we wszystkich 
cz

ęś

ciach 

ś

wiata. Na miejsce starych potrzeb, 

zaspokajanych wyrobami krajowymi, przychodz

ą

 

nowe, które dla zaspokojenia korzystaj

ą

 z 

produktów najodleglejszych krajów i stref 
klimatycznych. Na miejscu dawnej lokalnej i 
narodowej samowystarczalno

ś

ci i izolacji 

przychodzi wielostronny handel i wielostronna 
wzajemna zale

Ŝ

no

ść

 narodów. 

        I jak dzieje si

ę

 z wytwórczo

ś

ci

ą

 

materialn

ą

, tak samo dzieje si

ę

 i z wytwórczo

ś

ci

ą

 

duchow

ą

. Wytwory duchowe poszczególnych narodów 

staj

ą

 si

ę

 wspólnym dobrem. 

         Narodowa jednostronno

ść

 i ograniczono

ść

 

staje si

ę

 coraz mniej mo

Ŝ

liwa, i z wielu 

literatur narodowych i lokalnych tworzy si

ę

 jedna 

literatura 

ś

wiatowa. Bur

Ŝ

uazja wzrasta dzi

ę

ki 

szybkiemu polepszaniu wszystkich czynnikow 
produkcji, dzi

ę

ki nie ko

ń

cz

ą

cemu si

ę

 ułatwianiu 

komunikacji mi

ę

dzy wszystkimi, tak

Ŝ

e najbardziej 

pierwotnymi narodami ludzko

ś

ci. Niska cena jej 

towarów jest ci

ęŜ

k

ą

 artyleri

ą

, za której pomoc

ą

 

burzy ona do gruntu wszyskie chi

ń

skie mury, 

zmusza do kapitulacji najtwardsz

ą

 ksenofobi

ę

 

ludów pierwotnych. Zmusza ona wszystkie narody, 
aby uznały bur

Ŝ

uazyjny sposób produkcji za 

własny, je

ś

li nie chca zostac zniszczone; zmusza 

je, aby wprowadziły u siebie tak zwan

ą

 

cywilizacj

ę

, to znaczy stały si

ę

 bur

Ŝ

uazyjnymi. 

Innymi słowy, stawarza ona sobie 

ś

wiat na obraz i 

podobie

ń

stwo swoje. 

        Bur

Ŝ

uazja narzuciła wsi panowanie miasta. 

Utworzyła ona olbrzymie miasta, 
w ogromnym stopniu zwi

ę

kszyła liczb

ę

 ludno

ś

ci 

miejskiej kosztem wiejskiej i w ten sposób 
oddzieliła pewn

ą

 znacz

ą

c

ą

 cz

ęść

 ludno

ś

ci od 

idiotycznego 

Ŝ

ycia wiejskiego. 

         Wie

ś

 stała si

ę

 zale

Ŝ

na od miasta, ludy 

pierwotne i kraje rozwijaj

ą

ce si

ę

 od 

rozwini

ę

tych, narody chłopskie od mieszcza

ń

skich, 

Wschód od Zachodu. 
        Bur

Ŝ

uazja znosi coraz bardziej 

rozdrobnienie ludno

ś

ci, 

ś

rodków produkcji i ich 

posiadania. Zaglomerowała ona ludno

ść

, 

scentralizowała 

ś

rodki produkcji 

i skoncentrowała ich własno

ść

 w swoich r

ę

kach. 

Koniecznym tego nast

ę

pstwem była 

i centralizacja polityczna. Niezale

Ŝ

ne, lu

ź

no 

tylko zwi

ą

zane prowincje, z  rozmaitymi 

interesami, prawami., rz

ą

dami i cłami zostały 

wtłoczone w jedn

ą

 granic

ę

 celn

ą

 jako jeden naród 

z jednym rz

ą

dem, jednym prawem i jednym interesem 

narodowo-klasowym(13). Bur

Ŝ

uazja w ci

ą

gu swego 

zaledwie stuletniego panowania klasowego powołała 
do 

Ŝ

ycia bardziej masywne i kolosalne siły 

wytwórcze ni

Ŝ

 wszystkie poprzednie pokolenia 

razem wzi

ę

te. Ujarzmienie sił przyrody, 

mechanizacja, zastosowanie chemii w przemy

ś

le i 

rolnictwie, 

Ŝ

egluga parowa, koleje, telegrafy 

elektryczne, wzi

ę

cie pod upraw

ę

 całych 

kontynentów,  regulacja rzek i - tyle ludzi 
wyzutych z ziemi; które

Ŝ

 wcze

ś

niejsze (14) 

stulecie przeczuwało, 

Ŝ

e takie siły sprawcze 

drzemi

ą

 w łonie uspołecznionej pracy? 

          A wi

ę

c (15) widzielismy: 

Ś

rodki 

produkcji i wymiany, na których podstawie 
ukształtowała si

ę

 bur

Ŝ

uazja, zostały wytworzone w 

społecze

ń

stwie feudalnym. Na okre

ś

lonym szczeblu 

rozwoju dla tych  

ś

rodków produkcji i wymiany 

przestały by

ć

 odpowiednie stosunki produkcji i 

wymiany w społecze

ń

stwie feudalnym, feudalna 

organizacja rolnictwa i manufaktury, innymi słowy 
feudalne stosunki własno

ś

ci - dla zbyt dobrze ju

Ŝ

 

rozwini

ę

tych sił wytwórczych. Hamowały one bowiem 

produkcj

ę

, zamiast j

ą

 wspomaga

ć

. W takim samym 

stopniu, w jakim j

ą

 kiedy

ś

 wspomagały,  zmieniły 

si

ę

 w wi

ę

zy j

ą

 kr

ę

pujace. Musiały one zosta

ć

 

zerwane i zostały zerwane. Na ich miejsce 
przyszła wolna konkurencja z odpowiadaj

ą

c

ą

 jej 

konstytucj

ą

 społeczno-polityczn

ą

, z ekonomicznym 

i politycznym panowaniem klasy bur

Ŝ

uazyjnej. 

       Na naszych oczach odbywa si

ę

 odczuwalny 

ruch naprzód. Na bur

Ŝ

uazyjne stosunki produkcji i 

wymiany, bur

Ŝ

uazyjne stosunki własno

ś

ci, 

nowoczesne społecze

ń

stwo bur

Ŝ

uazyjne, na tak 

gwałtowny rozwój 

ś

rodków produkcji i wymiany - 

spogl

ą

damy zadziwieni, jak ucze

ń

 czarnoksi

ęŜ

nika, 

nie mog

ą

cy  zapanowa

ć

 nad mocami piekielnymi, 

które sam wywołał. Od dziesi

ę

cioleci historia 

przemysłu i handlu sprowadza si

ę

 (16) do historii 

walki współczesnych sił wytwórczych z 
współczesnymi stosunkami produkcji, ze stosunkami 
własno

ś

ci, które s

ą

 warunkiem panowania bur

Ŝ

uazji 

i samego jej istnienia. 
        Do

ść

 wymieni

ć

 kryzysy gospodarcze, które 

przez swoje okresowe nawroty coraz gro

ź

niej 

stawiaj

ą

 pod znakiem zapytania  egzystencj

ę

 

całego społecze

ń

stwa bur

Ŝ

uazyjnego. Podczas 

regularnie wyst

ę

puj

ą

cych kryzysów gospodarczych 

marnuje si

ę

 du

Ŝ

a cz

ęść

 nie tylko wytworzonych 

produktów, lecz (17) tak

Ŝ

e gotowych do działania 

sił wytwórczych.  Podczas kryzysów mamy do 
czynienia jakby z wybuchami epidemii, która 
wszystkim wcze

ś

niejszym epokom wydawałaby si

ę

 

nonsensowna 
- epidemii nadprodukcji. Społecze

ń

stwo nagle 

powraca przej

ś

ciowo do stanu barbarzy

ń

stwa, n

ę

dzy 

i głodu, odci

ę

te od wszystkich 

ś

rodków wy

Ŝ

ywienia 

jak podczas wojny na wyniszczenie(18); przemysł, 
handel wydaj

ą

 si

ę

 zniszczone; no i dlaczego tak 

si

ę

 dzieje? Poniewa

Ŝ

 społecze

ń

stwo posiada zbyt 

wielk

ą

 cywilizacj

ę

, za du

Ŝ

o 

Ŝ

ywnosci, zbyt wielki 

przemysł, zbyt wielki handel. Siły wytwórcze, 
które stoj

ą

 do jego dyspozycji, nie przyczyniaj

ą

 

si

ę

 ju

Ŝ

 do utrzymywania (19) bur

Ŝ

uazyjnych 

stosunków własno

ś

ci; przeciwnie, dla tych 

stosunków rozwijaj

ą

 si

ę

 one zbyt gwałtownie, tak 

Ŝ

e same s

ą

 przez te stosunki hamowane; i poniewa

Ŝ

 

maj

ą

 tendencj

ę

 do przezwyci

ęŜ

ania tego hamowania, 

powoduj

ą

 nieporz

ą

dek w całym społecze

ń

stwie 

bur

Ŝ

uazyjnym, który zawsze towarzyszy istnieniu 

bur

Ŝ

uazyjnej własno

ś

ci. Bur

Ŝ

uazyjne stosunki 

produkcji stały si

ę

 zbyt ciasne, aby pomie

ś

ciło 

si

ę

 w nich całe osi

ą

gni

ę

te dzi

ę

ki nim bogactwo. 

       - W jaki sposób bu

Ŝ

uazja stara si

ę

 

przeciwdziała

ć

 kryzysom? Przez wymuszone 

niszczenie masy sił wytwórczych z jednej strony, 
przez opanowanie nowych rynków 
i  bardziej bezwzgl

ę

dna eksploatacj

ę

 starych (20) 

z drugiej. A wi

ę

c jak mo

Ŝ

na okre

ś

lic ten sposób? 

Zmniejsza on 

ś

rodki, które mog

ą

 przeciwdziała

ć

 

kryzysom, i dlatego przygotowuje nast

ę

pne kryzysy 

coraz bardziej wszechogarniaj

ą

ce i coraz 

gwałtowniejsze. Bro

ń

, za pomoc

ą

 której bur

Ŝ

uazja 

usmierciła feudalizm, teraz jest skierowana 
przeciwko samej bur

Ŝ

uazji. Ale bur

Ŝ

uazja nie 

tylko wykuła bro

ń

, która jej przyniesie 

ś

mier

ć

; 

wytworzyła tak

Ŝ

e ludzi, którzy tej broni bed

ą

 

u

Ŝ

ywa

ć

 - nowo

Ŝ

ytnych proletariuszy, czyli 

robotników. W takim samym stopniu, w jakim 
rozwija si

ę

 kapitał 

i bur

Ŝ

uazja, rozwija si

ę

 nowo

Ŝ

ytny proletariat, 

klasa robotników, którzy 

Ŝ

yj

ą

 tylko tak długo, 

jak długo mog

ą

 znale

Ŝć

 prac

ę

, a znajduj

ą

 prac

ę

 

tylko dopóty, dopóki  mog

ą

 swoj

ą

 prac

ą

 powi

ę

kszy

ć

 

kapitał. Robotnicy ci, którzy musz

ą

  si

ę

 sami 

sprzedawa

ć

, s

ą

 takim samym towarem jak ka

Ŝ

dy inny 

artykuł, którym mo

Ŝ

na handlowa

ć

 i dlatego 

wystawieni s

ą

 na wszystkie zmienne losy 

konkurencji, wszystkie osłabienia koniunktury. 
Praca proletariuszy przez swój podział i 
wykorzystanie maszyn utraciła cały samodzielny 
charakter i dlatego dla (21) robotników utraciła 
cały urok. Robotnik stał si

ę

 zaledwie dodatkiem 

do maszyny, od którego wymaga si

ę

 tylko 

najprostszych, najmonotonniejszych, 
najłatwiejszych do nauczenia si

ę

 czynnosci. 

Koszty, które poci

ą

ga za soba zatrudnienie 

robotnika, ograniczaja si

ę

 dlatego wła

ś

ciwie do 

wy

Ŝ

ywienia, którego potrzebuje on dla utrzymania 

przy 

Ŝ

yciu siebie i dla reprodukcji swojej klasy. 

Cen

ą

 jakiegokolwiek towaru, a wi

ę

c tak

Ŝ

e 

pracy(22), jest koszt jego wyprodukowania. W tym 
samym stopniu, w jakim ro

ś

nie uci

ąŜ

liwo

ść

 pracy, 

obcina si

ę

 płac

ę

. Wi

ę

cej, w tym samym stopniu, w 

jakim rosn

ą

 umaszynowienie i podział pracy, 

wzrasta równie

Ŝ

 ilo

ść

 (23) wykonywanej pracy, 

b

ą

d

ź

 to przez wydłu

Ŝ

anie godzin pracy, b

ą

d

ź

 to 

przez  zwi

ę

kszenie norm pracy w jednostce czasu, 

przyspieszony bieg maszyn 
i tak dalej. Nowoczesny przemysł zamienił mały 
warsztat patriarchalnego majstra 
w wielk

ą

 fabryk

ę

 kapitalisty przemysłowego.  Masy 

robotnicze, wyzyskiwane 
w fabryce, zostały zorganizowane na wzór 

Ŝ

ołnierzy. Zostały one, jak “szeregowcy” 

przemysłu, oddane pod nadzór całej hierarchii 
“podoficerów” i “oficerów”. S

ą

 one nie tylko 

parobkami bur

Ŝ

uazji, pa

ń

stwa bur

Ŝ

uazyjnego, s

ą

 

one codziennie i stale zamieniane w parobków 
przez maszyn

ę

, przez nadzorców i przede wszystkim 

przez (24)  poszczególnych bur

Ŝ

ujów - wła

ś

cicieli 

fabryk. Ten despotyzm jest tak małostkowy, 
nienawistny, za

Ŝ

arty, 

Ŝ

e otwarcie ogłasza zysk za 

swój (25) cel. Praca r

ę

czna wymaga coraz 

mniejszego wydatku sił i coraz mniejszej 
zr

ę

czno

ś

ci, to znaczy coraz bardziej rozwija si

ę

 

nowoczesny przemysł, w którym praca ludzi jest 
coraz bardziej wypierana przez maszyny (26). W 
klasie robotniczej  ró

Ŝ

nice płci i wieku nie 

powoduj

ą

  ju

Ŝ

 istotnego zró

Ŝ

nicowania 

społecznego. Ró

Ŝ

nica wyst

ę

puje tylko w kosztach 

pracy, poniewa

Ŝ

 s

ą

 ró

Ŝ

ne narz

ę

dzia pracy, 

dostosowane do ró

Ŝ

nych mo

Ŝ

liwo

ś

ci wieku i płci 

pracowników. 
       Wyzysk robotnika przez fabrykanta tak 
szeroko si

ę

 rozprzestrzenił, 

Ŝ

e jak tylko 

dostanie on wypłat

ę

, zaraz opadaj

ą

 go 

przedstawiciele innych cz

ęś

ci bur

Ŝ

uazji: 

kamienicznik, kramarz, wła

ś

ciciel lombardu (27) i 

tak dalej. Dotychczasowi drobni przedstawiciele 
stanów po

ś

rednich: drobni przemysłowcy, kupcy i 

rentierzy, r

ę

kodzielnicy i chłopi, wszystkie te 

klasy wtapiaj

ą

 si

ę

 w proletariat,  cz

ęś

ciowo 

przez to, 

Ŝ

e ich mały kapitał nie wystarcza na 

zakład wielkoprzemysłowy, a konkurencja 
z wi

ę

kszymi kapitalistami ich niszczy, cz

ęś

ciowo 

przez to, 

Ŝ

e ich biegło

ść

 staje si

ę

 nieprzydatna 

w zestawieniu z nowymi sposobami produkcji. Tak 
wi

ę

c proletariat rekrutuje si

ę

 spo

ś

ród wszystkich 

klas społecze

ń

stwa. Proletariat przechodzi wiele 

ró

Ŝ

nych stadiów rozwoju. Jego walka przeciw 

bur

Ŝ

uazji rozpoczyna si

ę

 wraz 

z pocz

ą

tkiem jego istnienia. Na pocz

ą

tku walcz

ą

 

pojedynczy robotnicy, potem robotnicy jednej 
fabryki, potem robotnicy jednej bran

Ŝ

y skupieni w 

jednym miejscu 
- przeciwko pojedynczemu burzujowi, który ich 
bezpo

ś

rednio wyzyskuje. Kieruj

ą

 oni swe ataki nie 

tylko przeciwko bur

Ŝ

uazyjnym stosunkom produkcji, 

kieruj

ą

 je takze przeciw narz

ę

dziom pracy, 

niszcz

ą

 obce, konkurencyjne towary, niszcz

ą

 

maszyny,  podpalaj

ą

 fabryki, które usiłuj

ą

 (28) 

przywróci

ć

 zdawałoby si

ę

 miniony  ju

Ŝ

 wyzysk 

godny 

ś

redniowiecza. W tym stadium robotnicy 

tworz

ą

 mas

ę

 rozsypan

ą

 po kraju 

i rozbit

ą

 przez konkurencj

ę

. Masowe trzymanie si

ę

 

razem robotników jest nie tylko skutkiem ich 

własnego zjednoczenia, ale skutkiem zjednoczenia 
bur

Ŝ

uazji, która dla osi

ą

gni

ę

cia swoich własnych 

celów politycznych musi uruchamia

ć

 cały 

proletariat 
i jeszcze mo

Ŝ

e to robi

ć

. W tym stadium 

proletariusze zwalczaj

ą

 wi

ę

c nie tylko swoich 

wrogów, ale i wrogów swoich wrogów, pozostało

ś

ci 

monarchii absolutnej, wła

ś

cicieli ziemskich, 

kapitalistów nieprzemysłowych, drobnomieszczan. 
Cały historycxny ruch jest wi

ę

c skoncentrowany w 

r

ę

kach bur

Ŝ

uazji; ka

Ŝ

de wi

ę

c zwyci

ę

stwo, które 

jest osi

ą

gane, jest zwyci

ę

stwem bur

Ŝ

uazji. Ale 

wraz z rozwojem przemysłu proletariat nie tylko 
si

ę

 powi

ę

ksza;  jest on skoncentrowany w  coraz 

wi

ę

kszej masie, ro

ś

nie jego siła 

i czuje on j

ą

 coraz bardziej. 

        Interesy, sytuacje 

Ŝ

yciowe wewn

ą

trz 

proletariatu, coraz bardziej si

ę

 wyrównuj

ą

, 

moniewa

Ŝ

 mechanizacja coraz bardziej zaciera 

ró

Ŝ

nice mi

ę

dzy rodzajami pracy i prawie wsz

ę

dzie 

zbija płace do jednakowo niskiego poziomu. 
Rosn

ą

ca konkurencja mi

ę

dzy bur

Ŝ

ujami i wynikaj

ą

ce 

z tego kryzysy gospodarcze powoduj

ą

 stałe 

obni

Ŝ

anie płac robotników; rozwijaj

ą

ce si

ę

 coraz 

szybciej, nieprzerwane ulepszanie maszyn czyni 
ich cał

ą

 sytuacj

ę

 

Ŝ

yciow

ą

 coraz bardziej 

niepewn

ą

; sprzeczno

ś

ci miedzy pojedynczym 

robotnikiem a pojedynczym bur

Ŝ

ujem coraz bardziej 

nbieraja charakteru sprzeczno

ś

ci mi

ę

dzy dwiema 

klasami. Dlatego robotnicy zaczynaj

ą

 tworzy

ć

 

zmowy (29) przeciwko bur

Ŝ

ujom; przyst

ę

puja razem 

do walki o utrzymanie swoich płac roboczych. Sami 
tworz

ą

 trwałe stowarzyszenia, aby si

ę

 zaopatrywa

ć

 

na wypadek strajków. Miejscami wybuchaj

ą

 walki i 

rozruchy(30).  Od czasu do czasu zwyci

ęŜ

aj

ą

 

robotnicy, ale tylko przejsciowo. Wła

ś

ciwym 

wynikiem ich walk jest nie bezpo

ś

redni sukces, 

lecz coraz szerzej wokół rozrastaj

ą

ce si

ę

 

zjednoczenie robotników. Jest ono wymuszone przez 
popraw

ę

 

ś

rodków komunikacji, osi

ą

gni

ę

t

ą

 dzi

ę

ki 

wielkiemu przemysłowi 
i ustanawiaj

ą

c

ą

 wzajen

ą

 wi

ęź

 mi

ę

dzy robotnikami z 

ró

Ŝ

nych okolic. A trzeba tylko ł

ą

czno

ś

ci, aby 

wiele walk lokalnych o wsz

ę

dzie takim samym 

charakterze scentralizowa

ć

 w jedn

ą

 

ogólnopa

ń

stwow

ą

 walke klasow

ą

. Ale (31) ka

Ŝ

da 

walka klasowa jest walk

ą

 polityczn

ą

.  A 

zjednoczenie, dla którego mieszczanie 

ś

redniowiecza z jego zniszczonymi drogami(32) 

potrzebowali stuleci, w epoce kolei nowo

Ŝ

ytni 

proletariusze urzeczywistnili w ci

ą

gu niewielu 

lat. Ta organizacja proletariuszy w klas

ę

, 

i w nast

ę

pstwie w parti

ę

 polityczn

ą

, jest co 

chwila rozsadzana przez konkurencj

ę

 miedzy samymi 

robotnikami. Ale ci

ą

gle zmartwychwstaje 

silniejsza, trwalsza, pot

ęŜ

niejsza. 

         Wymusza uznanie niektórych interesów 
robotników w formie ustawy, poniewa

Ŝ

 wykorzystuje 

rozłamy w

ś

ród bur

Ŝ

uazji. Tak było z ustaw

ą

 o 

dziesi

ę

ciogodzinnym dniu pracy w Anglii. 

Sprzeczno

ś

ci starego społecze

ń

stwa  w ogóle 

wielorako wspieraj

ą

 rozwój proletariatu. 

Bur

Ŝ

uazja znajduje si

ę

 w ci

ą

głej walce: z 

pocz

ą

tku  przeciw arystokracji; pó

ź

niej przeciw 

tym cz

ęś

ciom samej bur

Ŝ

uazji, których interesy 

popadaj

ą

 w sprzeczno

ść

 z post

ę

pem w przemy

ś

le; 

stale - przeciw bur

Ŝ

uazji z całej zagranicy. We 

wszystkich tych walkach jest ona zmuszona 
odwoływa

ć

 si

ę

  do proletariatu, wymaga  jego 

pomocy, i w ten sposób jest on wci

ą

gany do ruchu 

politycznego. Tak wi

ę

c bur

Ŝ

uazja sama dostarcza 

proletariatowi elementów jego własnego (33) 
u

ś

wiadomienia, to jest broni przeciwko sobie 

samej. Dalej, jak widzieli

ś

my, przez post

ę

p w 

przemy

ś

le zostaj

ą

 całe wielkie cz

ęś

ci składowe 

klasy panuj

ą

cej przerzucane w sklad proletariatu, 

a w ka

Ŝ

dym razie ich warunki 

Ŝ

ycia s

ą

 zagro

Ŝ

one. 

Tak

Ŝ

e one dostarczaj

ą

 proletariatowi mas

ę

 

elementów 

ś

wiadomo

ś

ci (34). Na koniec w czasach, 

gdy walka klasowa zbliza si

ę

 do rozstrzygni

ę

cia, 

proces tego rozstrzygania wewn

ą

trz klasy 

panuj

ą

cej, wewn

ą

trz całego starego społecze

ń

stwa, 

przybiera tak  gwałtowny i ostry charakter, 

Ŝ

e 

pewna niewielka cz

ęść

 klasy panujacej si

ę

 od niej 

odcina i przył

ą

cza si

ę

 do tej klasy, która niesie 

w r

ę

kach przyszło

ść

. Jak wcze

ś

niej cz

ęść

 szlachty 

przechodziła w szeregi bur

Ŝ

uazji, tak teraz cz

ęść

 

bur

Ŝ

uazji przechodzi w szeregi proletariatu,  a 

zwłaszcza cz

ęść

 tych ideologów bur

Ŝ

uazyjnych, 

którzy dopracowali si

ę

 teoretycznego zrozumienia 

całego ruchu historycznego.  Ze wszystkich klas, 
które dzi

ś

 przeciwstawiaj

ą

 si

ę

 bur

Ŝ

uazji, tylko 

proletariat jest klas

ą

 prawdziwie rewolucyjn

ą

. 

Pozostałe klasy przemijaj

ą

 i zanikaj

ą

 wraz z 

rozwojem wielkiego przemysłu, a proletariat jest 
wła

ś

nie jego produktem. Klasy 

ś

rednie: drobny 

przemysłowiec, drobny kupiec, r

ę

kodzielnik, chłop 

- wszyscy zwalczaj

ą

 bur

Ŝ

uazj

ę

, aby ocali

ć

 przed 

zagład

ą

 swoj

ą

 egzystencj

ę

 jako klas 

ś

rednich. 

Wi

ę

cej, s

ą

 nawet reakcyjne-(35) usiłuj

ą

 obróci

ć

 

wstecz koło historii. 
       

ś

eby

ś

my mogli uzna

ć

 je za rewolucyjne ze 

wzgl

ę

du na stoj

ą

ce przed nimi przej

ś

cie w szeregi 

proletariatu, musiałyby nie broni

ć

 swoich 

przeszłych, lecz przyszłych interesów,  porzuci

ć

 

swoje stanowisko, aby stan

ąć

 na stanowisku 

proletariatu. 
       Lumpenproletariat, ta bierna zgnilizna 
najni

Ŝ

szych warstw starego społecze

ń

stwa, 

zostaje przez rewolucj

ę

 proletariack

ą

 miejscami 

wprawiony w ruch, z powodu całej swojej sytuacji 

Ŝ

yciowej staje si

ę

 on bardziej ch

ę

tny do tego, by 

pozwala

ć

 machinacjom reakcji kupowa

ć

 si

ę

. Warunki 

zycia w ramach starego społecze

ń

stwa, jesli 

chodzi 
o proletariat, s

ą

 ju

Ŝ

 zniszczone. Proletariusz 

jest pozbawiony własno

ś

ci; jego stosunek do 

kobiet i dzieci nie ma ju

Ŝ

 nic wspólnego z 

bur

Ŝ

uazyjnymi stosunkami rodzinnymi; praca w 

nowoczesnym przemy

ś

le, nowo

Ŝ

ytne jarzmo kapitału, 

takie samo w Anglii jak we Francji, takie samo w 
Ameryce jak w Niemczech, pozbawiło go całego 

narodowego charakteru. Ustawy, moralno

ść

, religia 

s

ą

 dla niego tylko bur

Ŝ

uazyjnymi przes

ą

dami, za 

którymi tylko ukrywaj

ą

 si

ę

 bur

Ŝ

uazyjne interesy. 

Wszystkie dawniejsze klasy, które zdobywały sobie 
panowanie, usiłowały ochrania

ć

 ju

Ŝ

 uzyskan

ą

 

sytuacj

ę

 

Ŝ

yciow

ą

, przez to 

Ŝ

e poddawały całe 

społecze

ń

stwo warunkom swojego panowania. 

Proletariusze mog

ą

 zapanowa

ć

 nad społecznymi 

siłami wytwórczymi tylko w ten sposób, 

Ŝ

e znios

ą

 

dotychczasowy sposób zawłaszczania i przez to 
znios

ą

 w ogóle wszelkie sposoby zawłaszczania. 

Proletariusze nie maj

ą

 niczego ustrzec przed jego 

losem, maj

ą

 znie

ść

 wszystkie dotychczasowe 

prywatne bezpiecze

ń

stwa (36) i prywatne 

ubezpieczenia. 
w interesie mniejszo

ś

ci. Ruch proletariacki jest 

samodzielnym ruchem zniewolonej wi

ę

kszo

ś

ci 

wyst

ę

pujacym w jej własnym interesie. 

Proletariat, znajduj

ą

ca si

ę

 na samym dole warstwa 

obecnego społecze

ń

stwa, nie mo

Ŝ

e si

ę

 pod

ź

wign

ąć

 

ani nawet wyprostowa

ć

 bez wysadzenia w powietrze 

wszystkich wspieraj

ą

cych si

ę

 na nim warstw, które 

tworz

ą

 oficjalne społecze

ń

stwo. Chocia

Ŝ

 nie w 

tre

ś

ci, jest jednak w formie walka proletariatu 

przeciw bur

Ŝ

uazji na razie walk

ą

 narodow

ą

. 

Proletariat ka

Ŝ

dego kraju musi naturalnie 

najpierw rozprawi

ć

 si

ę

 ze swoja własn

ą

 bur

Ŝ

uazj

ą

. 

Przez to, 

Ŝ

e narysowali

ś

my najogolniejsze fazy 

rozwoju proletariatu, 

ś

ledzili

ś

my mniej lub 

bardziej ukryt

ą

 wojn

ę

 domow

ą

 wewn

ą

trz 

istniej

ą

cego społecze

ń

stwa a

Ŝ

 do punktu, gdzie 

proletariat rozpoczyna otwarcie rewolucj

ę

 i przez 

obalenie bur

Ŝ

uazji sił

ą

 ugruntowuje swoje 

panowanie. Całe dotychczasowe społecze

ń

stwo 

zasadzało si

ę

, jak widzieli

ś

my, na sprzeczno

ś

ci 

mi

ę

dzy klas

ą

 uciskaj

ą

c

ą

 a uci

ś

nion

ą

. Ale 

Ŝ

eby 

jaka

ś

 klasa mogła 

w przyszło

ś

ci  uciska

ć

, teraz musz

ą

 jej byc 

zapewnione warunki, w ramach których mo

Ŝ

e ona 

przynajmniej wie

ść

 swoj

ą

 słu

Ŝ

alcz

ą

 egzystencj

ę

. 

Staro

Ŝ

ytny proletariusz przekształcił si

ę

 w 

członka 

ś

redniowiecznej komuny, tak samo jak 

małorolny chłop 
w bur

Ŝ

uja pod jarzmem feudalnego absolutyzmu. 

Nowo

Ŝ

ytny proletariusz w jego uwarunkowaniach 

klasowych - przeciwnie, wraz z post

ę

pem przemysłu 

zamiast si

ę

 podnosi

ć

, pogr

ąŜ

a si

ę

 coraz gł

ę

biej. 

Robotnik staje si

ę

 n

ę

dzarzem, a jego n

ę

dza (37) 

rozwija si

ę

 jeszcze szybciej (38) ni

Ŝ

 naród i 

jego bogactwo. Przez to staje si

ę

 jasne, 

Ŝ

e 

bur

Ŝ

uazja jest niezdolna do pozostania dłu

Ŝ

ej 

panuj

ą

c

ą

 klas

ą

 społecze

ń

stwa i narzucania całemu 

społecze

ń

stwu warunków 

Ŝ

yciowych tej klasy jako 

praw wszystko reguluj

ą

cych. Jest niezdolna do 

panowania, poniewa

Ŝ

 jest niezdolna do zapewnienia 

swoim niewolnikom egzystencji w ramach 
niewolnictwa, poniewa

Ŝ

 pozwala na pogarszanie si

ę

 

ich poło

Ŝ

enia, poniewa

Ŝ

 musi ich do

Ŝ

ywia

ć

, 

zamiast by

ć

 przez nich do

Ŝ

ywiana. Społecze

ń

stwo 

nie mo

Ŝ

e dłu

Ŝ

ej 

Ŝ

y

ć

 pod jej panowaniem, dlatego 

Ŝ

e jej 

Ŝ

ycie przestało by

ć

 zgodne z 

Ŝ

yciem 

społecze

ń

stwa. Istotnym (39) warunkiem dla 

egzystencji i panowania klasy bur

Ŝ

ujów jest 

koncentracja bogactwa w r

ę

kach prywatnych, 

akumulacja i pomna

Ŝ

anie kapitału; warunkiem 

istnienia kapitału jest praca najemna. Praca 
najemna zasadza si

ę

 wył

ą

cznie na konkurencji 

robotników mi

ę

dzy sob

ą

. 

        Post

ę

p w przemy

ś

le, którego mimowolnym i 

bezradnym nosicielem jest bur

Ŝ

uazja, stawia na 

miejscu izolacji robotników wskutek konkurencji 
ich rwolucyjne zjednoczenie wskutek ich 
stowarzyszenia w pracy. Wraz z rozwojem przemysłu 
(40) usuwa si

ę

 wi

ę

c bur

Ŝ

uazji spod nóg podło

Ŝ

e, 

na którym produkuje ona i zawłaszcza produkty. 
        Produkuje ona przede wszystkim swojego 
(41) grabarza. Jej upadek i zwyci

ę

stwo 

proletariatu s

ą

 równie nieuniknione. 

 
 
II - Proletariusze a komuni

ś

ci 

 
      W jakim stosunku  pozostaj

ą

 komuni

ś

ci do 

proletariuszy w ogółe? W porównaniu 
z innymi partiami robotniczymi komuni

ś

ci nie 

stanowi

ą

 jakiej

ś

 szczególnej partii. Nie maj

ą

 

interesów odr

ę

bnych od interesów proletariatu 

jako cało

ś

ci. Nie przedstawiaj

ą

 

Ŝ

adnych 

szczególnych (42) zasad, zgodnie z którymi chc

ą

 

modelowa

ć

 ruch proletariacki. Komuni

ś

ci ró

Ŝ

ni

ą

 

si

ę

 od pozostałych partii proletariackich tylko 

tym, 

Ŝ

e 

z jednej strony (43) w ró

Ŝ

nych walkach narodowych 

proletariuszy uwa

Ŝ

aj

ą

 za wa

Ŝ

ne 

i wysuwaj

ą

 na plan pierwszy wspólne interesy 

całego proletariatu, niezale

Ŝ

ne od narodowo

ś

ci, z 

drugiej strony tym, 

Ŝ

e w ró

Ŝ

nych stadiach rozwoju 

, przez które przechodzi walka mi

ę

dzy 

proletariatem a bur

Ŝ

uazj

ą

, stale reprezentuj

ą

 

interesy całego ruchu. Komuni

ś

ci sa wi

ę

c 

praktycznie najbardziej decyduj

ą

c

ą

 cz

ęś

ci

ą

 partii 

robotniczych wszystkich krajów, ci

ą

gle nadaj

ą

c

ą

 

im ruch; wcze

ś

niej od pozostałych mas 

proletariatu wyrobili sobie pogl

ą

dow

ą

  teori

ę

 

warunków, przebiegu i ogólnych rezultatów ruchu 
proletariackiego. Nast

ę

pny cel komunistów jest 

ten sam co wszystkich pozostałych partii 
proletariackich: ukształtowanie proletariatu w 
klas

ę

, obalenie panowania bur

Ŝ

uazji, zdobycie 

władzy politycznej przez proletariat. Tezy 
teoretyczne komunistów w 

Ŝ

adnym wypadku nie 

polegaj

ą

 na ideach, na zasadach, które zostały 

wynalezione czy odkryte przez tego czy owego 
polepszacza 

ś

wiata. S

ą

 one tylko ogólnym 

wyra

Ŝ

eniem rzeczywistych warunków istniej

ą

cej 

walki klasowej, historycznego ruchu odbywaj

ą

cego 

si

ę

 na naszych oczach. Zniesienie dotychczasowych 

stosunków własno

ś

ci nie jest charakterystycznym 

okre

ś

leniem komunizmu (44). 

       Wszystkie stosunki własno

ś

ci podlegały 

ustawicznym historycznym przemianom 
i odmianom. Na przykład Rewolucja Francuska 

zniosła własno

ść

 feudaln

ą

 na rzecz bur

Ŝ

uazyjnej. 

To, co wyró

Ŝ

nia komunizm, to nie jest zniesienie 

własno

ś

ci w ogóle, lecz zniesienie własno

ś

ci 

bur

Ŝ

uazyjnej. Ale nowoczesna bur

Ŝ

uazyjna własno

ść

 

prywatna jest ostatnim i najpełniejszym 
wyra

Ŝ

eniem wytwarzania i zawłaszczania produktów, 

które zasadza si

ę

 na sprzeczno

ś

ciach klasowych, 

(45) na wyzysku jednych (46) przez drugich (47). 
W tym sensie mog

ą

 komuni

ś

ci swoj

ą

 teori

ę

 stre

ś

ci

ć

 

w jednym wyra

Ŝ

eniu: zniesienie własno

ś

ci 

prywatnej. Zarzucano nam, komunistom, 

Ŝ

e 

chcieli

ś

my znie

ść

 własno

ść

 osobi

ś

cie pozyskan

ą

, 

samodzielnie wypracowan

ą

; wł

ą

sno

ść

, która tworzy 

podstaw

ę

 całej osobistej wolno

ś

ci, aktywno

ś

ci i 

samodzielno

ś

ci. Wypracowan

ą

, pozyskan

ą

, 

samodzielnie zarobion

ą

 własno

ść

! Mówicie o 

własno

ś

ci drobnomieszcza

ń

skiej, drobnochłopskiej, 

która poprzedzała własno

ść

 bur

Ŝ

uazyjn

ą

? 

       My nie potrzebujemy jej znosi

ć

, rozwój 

przemysłu zniósł j

ą

 i codziennie j

ą

 znosi. 

       Czy te

Ŝ

 mówicie o nowoczesnej bur

Ŝ

uazyjnej 

własno

ś

ci prywatnej? Ale czy praca najemna, praca 

proletariusza tworzy mu własno

ść

? W 

Ŝ

adnym 

wypadku. Tworzy ona kapitał, to znaczy własno

ść

, 

która wyzyskuje prac

ę

 najemn

ą

, która mo

Ŝ

e si

ę

 

powi

ę

ksza

ć

 tylko pod warunkiem, 

Ŝ

e zatrudnia 

coraz wi

ę

cej pracowników najemnych, aby ich 

wyzyskiwa

ć

. Własno

ść

 w swojej dzisiejszej formie 

jest wprawiana w ruch dzi

ę

ki sprzeczno

ś

ci mi

ę

dzy 

kapitałem a prac

ą

 najemn

ą

. Dotknijmy obu stron 

tej sprzeczno

ś

ci: by

ć

 kapitalist

ą

 to znaczy 

zajmowa

ć

 nie tylko osobiste, lecz społeczne 

stanowisko 
w produkcji. Kapitał jest produktem społecznym i 
mo

Ŝ

e by

ć

 wprawiany w ruch tylko przez wspólne 

działanie wielu członków społecze

ń

stwa, a w 

ostatniej instancji tylko przez wspólne działanie 
wszystkich jego członków. Kapitał nie jest wi

ę

c 

pot

ę

g

ą

 osobist

ą

, jest on pot

ę

g

ą

 społeczn

ą

. Kiedy 

wi

ę

c kapitał przekształci si

ę

 we własno

ść

 

społeczn

ą

, przynale

Ŝą

c

ą

 do wszystkich członków 

społecze

ń

stwa, nie zmieni si

ę

 własno

ść

 osobista w 

społeczn

ą

. Zmieni si

ę

 tylko społeczny charakter 

własno

ś

ci. Straci ona charakter klasowy. 

       Przejd

ź

my do pracy najemnej: Przeci

ę

tn

ą

 

cen

ą

 pracy jest minimalna płaca robocza, to 

znaczy suma 

ś

rodków do 

Ŝ

ycia, która jest 

konieczna, aby utrzyma

ć

 robotnika jako zdolnego 

do pracy.  Poza tym - to, co robotnik najemny 
zawłaszcza dzi

ę

ki swej pracy, wystarcza tylko na 

to, aby reprodukowa

ć

 jego n

ę

dzne 

Ŝ

ycie. 

        W 

Ŝ

adnym wypadku nie chcemy znie

ść

 

osobistego zawłaszczania produktów pracy 
w celu utrzymywania si

ę

 przy 

Ŝ

yciu i reprodukcji, 

chcemy tylko nie pozostawi

ć

 pozostawi

ć

 przy 

Ŝ

yciu 

władzy pieni

ą

dza nad cudz

ą

 prac

ą

. Chcemy tylko 

znie

ść

 n

ę

dzny charakter tego zawłaszczania, przez 

który robotnik 

Ŝ

yje tylko po to, aby pomna

Ŝ

a

ć

 

kapitał, a wi

ę

c 

Ŝ

yje tylko na tyle swobodnie, na 

ile pozwala mu na to interes klasy panuj

ą

cej. W 

społecze

ń

stwie bur

Ŝ

uazyjnym praca 

Ŝ

ywa jest tylko 

ś

rodkiem do pomna

Ŝ

ania pracy uprzedmiotowionej. W 

społecze

ń

stwie za

ś

 komunistycznym praca 

uprzedmiotowiona jest tylko 

ś

rodkiem do 

uczynienia 

Ŝ

ycia robotników swobodniejszym, 

bogatszym, wyzwolonym. W społecze

ń

stwie 

bur

Ŝ

uazyjnym przeszło

ść

 panuje wi

ę

c nad 

tera

ź

niejszo

ś

ci

ą

,  w komunistycznym - 

tera

Ŝ

niejszo

ść

 nad przeszło

ś

ci

ą

. W społecze

ń

stwie 

bur

Ŝ

uazyjnym kapitał jest samodzielny i osobisty, 

podczas gdy człowiek pracy jest niesamodzielny i 
pozbawiony osobowo

ś

ci. I zniesienie tych 

stosunków nazywa bur

Ŝ

uazja zniesieniem osobowo

ś

ci 

i wolno

ś

ci! Zreszt

ą

 słusznie. 

       Chodzi niew

ą

tpliwie o zniesienie 

osobowo

ś

ci, samodzielno

ś

ci i wolno

ś

ci dla 

bur

Ŝ

ujów. Przez wolno

ść

 rozumie si

ę

 w ramach 

obecnych bur

Ŝ

uazyjnych stosunków produkcji - 

wolny handel, kupno-sprzeda

Ŝ

. A je

ś

li si

ę

 zdarzy 

oszustwo, to jest równie

Ŝ

 wolne oszustwo. Frazesy 

wolnego oszustwa, jak wszystkie pozostałe 
wolno

ś

ciowe brawady naszej bur

Ŝ

uazji  (48), maj

ą

 

w ogóle sens tylko w jednym zestawieniu: 
w porównaniu z oszustwem zwi

ą

zanym, w porównaniu 

ze zniewolonym mieszczaninem 

ś

redniowiecznym, ale 

nie w porównaniu z komunistycznym zniesieniem 
oszustwa, bur

Ŝ

uazyjnych stosunków produkcji i 

samej bur

Ŝ

uazji. Przera

Ŝ

acie si

ę

 tym, 

Ŝ

e chcemy 

znie

ść

 własno

ść

 prywatn

ą

. Ale w waszym obecnym 

społecze

ń

stwie własno

ść

 prywatna dla dziewi

ę

ciu 

dziesi

ą

tych jego członków jest ju

Ŝ

 zniesiona, 

istnieje ona 
w ogóle tylko dzi

ę

ki temu, 

Ŝ

e dla dziewi

ę

ciu 

dziesi

ą

tych nie istnieje. Zarzucacie nam wi

ę

c, 

Ŝ

e 

chcemy znie

ść

 własno

ść

, której warunkiem 

koniecznym jest pozbawienie własno

ś

ci ogromnej 

wi

ę

kszo

ś

ci społecze

ń

stwa. Zarzucacie nam, 

Ŝ

e 

chcemy znie

ść

 własno

ść

. Rzeczywi

ś

cie, my tego 

chcemy. Głosicie, 

Ŝ

e z chwil

ą

,  gdy praca nie 

b

ę

dzie ju

Ŝ

 przemienia

ć

 si

ę

 w kapitał, gotówk

ę

, 

rent

ę

 gruntow

ą

, krótko mówi

ą

c, 

w zmonopolizowan

ą

 pot

ę

g

ę

 społeczn

ą

., to jest z 

chwil

ą

, gdy własno

ść

 osobista nie b

ę

dzie mogła 

przekształca

ć

 si

ę

 w bur

Ŝ

uazyjn

ą

, zniesiona 

zostanie osobowo

ść

. 

        Przyznajecie si

ę

 wi

ę

c, 

Ŝ

e przez osobowo

ść

 

nie rozumiecie niczego innego, jak tylko bur

Ŝ

uja, 

  mieszcza

ń

skiego posiadacza. A taka osobowo

ść

 

           rzeczywi

ś

cie powinna zosta

ć

 

zniesiona. Komunizm nie odbiera nikomu prawa do 
zawłaszczania produktów społecznych, odbiera 
tylko prawo do ujarzmiania cudzej pracy za pomoc

ą

 

i w celu tego zawłaszczania. Oponuje si

ę

 przeciw 

temu, 

Ŝ

e ze zniesieniem własno

ś

ci prywatnej 

b

ę

dzie zaprzestana wszelka czynno

ść

 i wprowadzone 

powszechne lenistwo. Gdyby to była prawda, 
musiałoby bur

Ŝ

uazyjne społecze

ń

stwo bardzo dawno 

temu upa

ść

 z powodu gnu

ś

no

ś

ci; poniewa

Ŝ

 ci, 

którzy w nim pracuj

ą

, nie zarabiaj

ą

, a ci, którzy 

w nim zarabiaj

ą

, nie pracuj

ą

. Całe to my

ś

lenie 

prowadzi do tautologii, 

Ŝ

e nie b

ę

dzie pracy 

najemnej, skoro nie b

ę

dzie juz kapitału. 

Wszystkie zarzuty, które s

ą

 wysuwane przeciwko 

komunistycznemu sposobowi produkcji i 
zawłaszczania dóbr materialnych, rozci

ą

gaj12

ą

 si

ę

 

rownie

Ŝ

 na zawłaszczanie dóbr duchowych. Dla 

bur

Ŝ

uja podobnie jak koniec własno

ś

ci jego klasy 

wydaje si

ę

 ko

ń

cem samej produkcji, tak samo 

koniec wykształcenia tylko dla jego klasy wydaje 
si

ę

 to

Ŝ

samy z ko

ń

cem wykształcenia w ogóle. 

         Wykształcenie, którego utraty on 

Ŝ

ałuje, 

dla ogromnej wi

ę

kszo

ś

ci ogranicza si

ę

 tylko do 

przysposobienia do pracy przy maszynie. Ale nie 
walczcie z nami w ten sposób, 

Ŝ

e waszymi 

bur

Ŝ

uazyjnymi wyobra

Ŝ

eniami o wolno

ś

ci, 

wykształceniu, prawie 
i tak dalej mierzycie zniesienie bur

Ŝ

uazyjnej 

własno

ś

ci. Same wasze idee s

ą

 wytworem 

bur

Ŝ

uazyjnych stosunków produkcji i własno

ś

ci, 

tak samo jak wasze prawo jest tylko wol

ą

 waszej 

klasy podniesion

ą

 do rangi ustawy, wol

ą

, której 

tre

ść

 zale

Ŝ

y od materialnych warunków 

Ŝ

ycia 

waszej klasy. Interesuj

ą

ce wyobra

Ŝ

enie, w którym 

wasze stosunki produkcji i własno

ś

ci z warunków 

historycznych, wynikaj

ą

cych z rozwoju produkcji, 

zamieniły si

ę

 w odwieczne prawa natury i rozumu, 

macie wspólne ze wszystkimi poprzednimi klasami 
panuj

ą

cymi. Tego, co rozumiecie w przypadku 

własno

ś

ci antycznej, co rozumiecie w przypadku 

własno

ś

ci feudalnej, nie mo

Ŝ

ecie ju

Ŝ

 zrozumie

ć

 w 

przypadku własno

ś

ci feudalnej. 

        Zniesienie rodziny! Nawet radykałowie 
denerwuj

ą

 si

ę

 tym haniebnym pogl

ą

dem komunistów. 

Na czym opiera si

ę

 współczesna rodzina 

bur

Ŝ

uazyjna? Na kapitale, na prywatnym zysku. W 

pełni rozwini

ę

ta egzystuje ona tylko w przypadku 

bur

Ŝ

uazji; ale znajduje uzupełnienie w wymuszonym 

celibacie proletariuszy i publicznej prostytucji. 
       Rodzina bur

Ŝ

uja (49) oczywi

ś

cie upada wraz 

z upadkiem tego jej uzupełnienia, 
a obie te rzeczy znikn

ą

 wraz ze znikni

ę

ciem 

kapitału. Zarzucacie nam, 

Ŝ

e chcemy znie

ść

 wyzysk 

dzieci przez rodziców? Jeste

ś

my odpowiedzialni za 

to przest

ę

pstwo. Ale powiadacie, 

Ŝ

e znosimy te 

najmilsze stosunki przez to, 

Ŝ

e na miejscu 

wychowania domowego stawiamy społeczne. A czy 
wasze wychowanie nie jest okre

ś

lone przez 

społecze

ń

stwo? Przez stosunki społeczne, w ramach 

których (50) wychowujecie, przez mniej lub 
bardziej bezpo

ś

redni

ą

 ingerencj

ę

 społecze

ń

stwa, 

bardzo po

ś

redni

ą

 ingerencj

ę

 szkoły i tak dalej? 

Komuni

ś

ci nie wynale

ź

li wpływu społecze

ń

stwa na 

wychowanie; zmieniaj

ą

 tylko jego charakter, 

uwalniaj

ą

 wychowanie od wpływu klasy panuj

ą

cej. 

        Bur

Ŝ

uazyjne frazesy o rodzinie i 

wychowaniu, o miłych stosunkach mi

ę

dzy rodzicami 

a dzie

ć

mi staj

ą

 si

ę

 tym wstr

ę

tniejsze, im 

bardziej wskutek rozwoju wielkiego przemysłu rw

ą

 

si

ę

 wi

ę

zi rodzinne u proletariuszy, a dzieci 

zamieniaj

ą

 si

ę

 po prostu 

w towary handlowe i narz

ę

dzia pracy. Cała 

bur

Ŝ

uazja zgodnym chórem wrzeszczy na nas: “Ale

Ŝ

 

wy, komuni

ś

ci, chcecie wprowadzi

ć

 wspólnot

ę

 

Ŝ

on!” 

Bur

Ŝ

uj widzi w swojej 

Ŝ

onie tylko narz

ę

dzie 

pracy. Słyszy on, 

Ŝ

e narz

ę

dzia pracy powinny by

ć

 

eksploatowane wspólnie, i oczywi

ś

cie nie mo

Ŝ

e 

sobie pomy

ś

le

ć

 niczego innego, ni

Ŝ

 to, 

Ŝ

e 

uspołecznienie pisane jest równie

Ŝ

 kobietom. Nie 

przeczuwa, 

Ŝ

e chodzi o co

ś

 innego, 

o zniesienie traktowania kobiet jako tylko 
narz

ę

dzi pracy. Zreszt

ą

 nie ma nic 

ś

mieszniejszego ni

Ŝ

 bardzo moralne oburzenie 

naszego bur

Ŝ

uja na przytoczon

ą

 oficjaln

ą

 

wspólnot

ę

 

Ŝ

on komunistów. Komuni

ś

ci nie 

potrzebuj

ą

 wprowadza

ć

 wspólnoty 

Ŝ

on, poniewa

Ŝ

 ona 

ju

Ŝ

 istnieje. Nasi bur

Ŝ

uje, nie zadowalaj

ą

c si

ę

 

tym, 

Ŝ

e maj

ą

 do dyspozycji 

Ŝ

ony i córki swych 

proletariuszy, nie mówi

ą

c ju

Ŝ

 o oficjalnej 

prostytucji, znajduj

ą

 główn

ą

 przyjemno

ść

 we 

wzajemnym uwodzeniu swoich  

Ŝ

on. Bur

Ŝ

uazyjne 

mał

Ŝ

e

ń

stwo jest w rzeczywisto

ś

ci wspólnot

ą

 

Ŝ

on. 

Mo

Ŝ

na by co najwy

Ŝ

ej zarzuci

ć

 komunistom, 

Ŝ

e na 

(51) miejscu obłudnie ukrytej chcieli  wprowadzi

ć

 

wspólnot

ę

 

Ŝ

on oficjaln

ą

 i szczer

ą

 (52). Samo si

ę

 

przez si

ę

 rozumie, 

Ŝ

e wraz ze zniesieniem 

obecnych stosunków produkcji przeminie wynikaj

ą

ca 

z nich wspólnota 

Ŝ

on, to znaczy oficjalna 

i nieoficjalna prostytucja. Dalej zarzucono 
komunistom, 

Ŝ

e chc

ą

 znie

ść

 ojczyzn

ę

 

i narodowo

ść

. Robotnicy nie maj

ą

  ojczyzny. Nie 

mo

Ŝ

na im odebra

ć

 tego, czego nie maj

ą

. Poniewa

Ŝ

 

proletariat musi przede wszystkim zdoby

ć

 

panowanie polityczne, podnie

ść

 si

ę

 do poziomu 

klasy (53) pa

ń

stwowej, ukonstytuowa

ć

 si

ę

 w 

pa

ń

stwo, wi

ę

c jest on pa

ń

stwowy, ale w 

Ŝ

adnym 

wypadku nie w bur

Ŝ

uazyjnym rozumieniu tego słowa. 

Podziały i sprzeczno

ś

ci mi

ę

dzy ludami i narodami 

zanikaj

ą

 coraz bardziej wraz z rozwojem 

bur

Ŝ

uazji, wolno

ś

ci handlu, rynku 

ś

wiatowego, 

uniformizacj

ą

 produkcji przemysłowej i 

odpowiadaj

ą

cych temu warunków 

Ŝ

ycia. Panowanie 

proletariatu b

ę

dzie powodowa

ć

 ich dalsze 

zanikanie. Zjednoczone działanie przynajmniej w 
krajach rozwini

ę

tych jest jednym z 

najwa

Ŝ

niejszych warunków jego wyzwolenia. W tej 

samej mierze, w jakiej zniesiony zostanie wyzysk 
człowieka przez człowieka, zniesiony zostanie 
równie

Ŝ

 wyzysk jednego narodu przez drugi. Wraz z 

upadkiem sprzeczno

ś

ci mi

ę

dzy klasami wewn

ą

trz 

narodu (54) upadnie równie

Ŝ

 wzajemna wrogo

ść

 

narodów. 
        Oskar

Ŝ

enia przeciwko komunizmowi, które 

s

ą

 w ogóle podnoszone z religijnych, 

filozoficznych i ideologicznych punktów widzenia, 
nie zasługuj

ą

 na szczegółowsze roztrz

ą

sanie. Czy

Ŝ

 

trzeba gł

ę

bszego wgl

ą

du, aby zrozumie

ć

, 

Ŝ

e wraz z 

warunkami 

Ŝ

ycia ludzi, ze stosunkami społecznymi, 

z bytem społecznym zmieniaj

ą

 si

ę

 tak

Ŝ

e ich 

wyobra

Ŝ

enia, pogl

ą

dy i poj

ę

cia, jednym słowem, 

ich 

ś

wiadomo

ść

? O czym

Ŝ

e innym 

ś

wiadczy historia 

idei, ni

Ŝ

 o tym, 

Ŝ

e produkcja idei przekształca 

si

ę

 wraz z produkcj

ą

 materialn

ą

? Idee panuj

ą

ce w 

jakiej

ś

 epoce były zawsze tylko ideami klasy 

panuj

ą

cej. 

        Mówi si

ę

 nieraz o ideach, które 

rewolucjonizuj

ą

 całe społecze

ń

stwo; ale w ten 

sposób tylko znajduje wyraz ten fakt, 

Ŝ

e wewn

ą

trz 

starego społecz

ń

stwa powstaj

ą

 elementy nowego, a 

wraz z  rozpadem starych warunków 

Ŝ

ycia nast

ę

puje 

rozpad i starych idei. Kiedy 

ś

wiat staro

Ŝ

ytny 

chylił si

ę

 ku upadkowi, staro

Ŝ

ytne religie 

zostały zwyci

ęŜ

one przez religi

ę

 chrze

ś

cija

ń

sk

ą

. 

W XVIII stuleciu idee chrze

ś

ciija

ń

skie zacz

ę

ły 

ulega

ć

 ideom O

ś

wiecenia, kiedy społecze

ń

stwo 

feudalne zwarło si

ę

 w 

ś

miertelnej walce z 

rewolucyjn

ą

 wówczas bur

Ŝ

uazj

ą

. Idee wolno

ś

ci 

sumienia i wyznania wyra

Ŝ

ały tylko zapanowanie 

wolnej konkurencji nad dziedzin

ą

 

ś

wiadomo

ś

ci 

(55). 
          Mówi si

ę

: “Ale

Ŝ

 religijne, moralne, 

filozoficzne, polityczne, prawne idee i tak dalej 
modyfikuj

ą

 si

ę

 przecie

Ŝ

 w toku rozwoju 

historycznego. Religia, moralno

ść

, filozofia, 

polityka, prawo pomimo tych zmian utrzymuj

ą

 si

ę

. 

S

ą

 bowiem wieczne prawdy, jak wolno

ść

, 

sprawiedliwo

ść

 i tak dalej, które s

ą

 wspólne 

wszystkim stanom 
społecznym. A komunizm znosi wieczne prawdy, 
znosi religi

ę

 i moralno

ść

, zamiast je 

ukształtowa

ć

 po nowemu, a wi

ę

c jest sprzeczny z 

dotychczasowym rozwojem historycznym”. 
       Do czego sprowadza si

ę

 ten zarzut? 

Historia całego dotychczasowego społecze

ń

stwa 

poruszała si

ę

 w sprzeczno

ś

ciach klasowych, które 

rozmaicie kształtowały si

ę

 w najró

Ŝ

nieszych 

epokach. Jak

ą

kolwiek form

ę

 przyjmowały, jeden 

fakt był wspólny wszystkim ubiegłym wiekom: 
wyzysk jednej cz

ęś

ci społecze

ń

stwa przez inn

ą

. 

Dlatego nie dziw, 

Ŝ

e 

ś

wiadomo

ść

 społeczna 

wszystkich wieków, pomimo całego zró

Ŝ

nicowania, a 

nawet rozmaito

ś

ci, poruszała si

ę

 w głównych 

wspólnych formach, w (56) formach, które tylko 
dzi

ę

ki całkowitemu rozwi

ą

zaniu sprzeczno

ś

ci 

klasowych w pełni znikn

ą

. 

      Rewolucja komunistyczna jest bardzo 
radykalnym zerwaniem z zastanymi stosunkami 
własno

ś

ci; nie dziw, 

Ŝ

e w toku swego rozwoju 

bardzo radykalnie zrywa równie

Ŝ

 z zastanymi 

ideami. Ale dajmy sobie spokój z  zarzutami 
bur

Ŝ

uazji przeciw komunizmowi. Widzieli

ś

my ju

Ŝ

 

powy

Ŝ

ej, 

Ŝ

e pierwszym krokiem w rewolucji 

robotniczej jest wyd

ź

wigni

ę

cie proletariatu do 

rangi klasy panuj

ą

cej, wywalczenie ludowładztwa. 

       Proletariat wykorzysta panowanie 
polityczne do tego, aby bur

Ŝ

uazj

ę

 pozbawi

ć

 całego 

kapitału, wszystkie 

ś

rodki produkcji 

scentralizowa

ć

 w r

ę

kach pa

ń

stwa, to jest 

proletariatu zorganizaowanego w klas

ę

 panujac

ą

, i 

mozliwie jak najszybciej powi

ę

kszy

ć

 mas

ę

 sił 

wytwórczych. Z tego wynika, 

Ŝ

e oczywi

ś

cie, mo

Ŝ

e 

to si

ę

 sta

ć

 tylko przez dyktatorskie wkroczenie w 

prawo własno

ś

ci i bur

Ŝ

uazyjne stosunki produkcji, 

czyli takimi sposobami, które wydaj

ą

 si

ę

 by

ć

 na 

dłu

Ŝ

sz

ą

 met

ę

 nie do utrzymania, gdy

Ŝ

 ekonomicznie 

nie wzbogacaj

ą

, ale rozwój historyczny sprawił, 

Ŝ

e s

ą

 nieuniknione jako 

ś

rodek do dokonania 

przewrotu w całym sposobie produkcji. Te sposoby 
b

ę

d

ą

 oczywi

ś

cie w ró

Ŝ

nych krajach ró

Ŝ

ne. Dla 

najlepiej rozwini

ę

tych krajów jednak prawie 

powszechnie b

ę

d

ą

 mogły by

ć

 stosowane nast

ę

uj

ą

ce: 

 
1. Wywłaszczenie wielkiej własno

ś

ci ziemskiej i 

przekształcenie renty gruntowej 
w dochód pa

ń

stwa. 

 
2. Podatki silnie progresywne. 
 
3. Zniesienie  prawa dziedziczenia. 
 
4. Konfiskata własno

ś

ci wszystkich emigrantów i 

buntowników. 
 
5. Centralizacja kredytu w r

ę

kach pa

ń

stwa poprzez 

bank narodowy z kapitałem pa

ń

stwowym i wył

ą

cznym 

monopolem. 
 
6. Centralizacja (57) transportu w r

ę

kach 

pa

ń

stwa. 

 
7. Zwi

ę

kszenie warsztatów narodowych, 

ś

rodków 

produkcji, wzi

ę

cie pod upraw

ę

 i  melioracja 

wszystkich gruntów według planu społecznego. 
 
8. Jednakowy obowi

ą

zek pracy dla wszystkich, 

zatrudnienie bezrobotnych, szczególnie przy pracy 
na rzecz rolnictwa. 
 
9. Zjednoczenie przedsi

ę

biorstw rolnych i 

przemysłowych, działanie na rzecz stopniowego 
znoszenia ró

Ŝ

nicy (58) mi

ę

dzy miastem a wsi

ą

. 

 
10. Powszechne i bezpłatne wykształcenie dla 
wszystkich dzieci. Zniesienie pracy dzieci w 
fabrykach w dzisiejszej formie. Poł

ą

czenie pracy 

z nauk

ą

 i tak dalej (59). 

 
        Kiedy w toku rozwoju znikn

ą

 ró

Ŝ

nice 

klasowe i cała produkcja zostanie skoncentrowana 
w r

ę

kach jednostek stowarzyszonych, wówczas 

władza publiczna utraci charakter polityczny. 
Władza polityczna w jej wła

ś

ciwym sensie jest to 

zorganizowana przemoc  jednej klasy w celu 
uciskania innej. Kiedy proletariat w walce 
przeciw bur

Ŝ

uazji w sposób konieczny zjednoczy 

si

ę

 w klas

ę

, przez rewolucj

ę

 stanie si

ę

 klas

ą

 

panuj

ą

c

ą

 i jako klasa panuj

ą

ca moc

ą

 swej władzy 

zniesie stare stosunki produkcji, wraz z nimi 
zniesie warunki istnienia sprzeczno

ś

ci klasowych, 

klasy (60) w ogóle i tym samym swoje własne 
panowanie klasowe. Na miejsce starego 
społecze

ń

stwa bur

Ŝ

uazyjnego z jego klasami i 

sprzeczno

ś

ciami klasowymi przyjdzie 

stowarzyszenie, 
w którym swobodny rozwój ka

Ŝ

dego jest swobodnym 

rozwojem wszystkich. 
 

 
III - Literatura socjalistyczna i komunistyczna 
 
 
1. Socjalizm reakcyjny. 
 
1a) Socjalizm feudalny 
 
        Francuska i angielska arystokracja była 
powołana zgodnie ze swoim historycznym poło

Ŝ

eniem 

do tego, aby pisa

ć

 pamflety przeciwko 

nowoczesnemu społecze

ń

stwu bur

Ŝ

uazyjnemu. We 

francuskiej rewolucji lipcowej z 1830 r., w 
angielskim ruchu reformatorskim jeszcze raz 
uległa znienawidzonemu dorobkiewiczowi. Nie mogło 
wi

ę

cej by

ć

 mowy o jakiej

ś

 powa

Ŝ

nej walce 

politycznej Pozostała im jej tylko walka piórem. 
Ale tak

Ŝ

e w dziedzinie literatury stare formy 

wypowiedzi z  czasów Restauracji (61) stały si

ę

 

niemo

Ŝ

liwe. Aby pozyska

ć

 sympati

ę

, musiała 

arystokracja widocznie straci

ć

 z oczu (62) swoje 

interesy i formułowa

ć

 swój akt oskar

Ŝ

enia przeciw 

bur

Ŝ

uazji jedynie (63) w interesie wyzyskiwanej 

klasy robotniczej. Tak

ą

 znalazła satysfakcj

ę

: 

Ŝ

e 

wolno jej ju

Ŝ

 

ś

piewa

ć

 pie

ś

ni ha

ń

by na swoich 

nowych panów i s

ą

czy

ć

 im w uszy bardziej lub 

mniej 

ś

wi

ę

tokradcze proroctwa. 

        W ten sposób powstał socjalizm feudalny, 
cz

ęś

ciowo pie

śń

 skargi, cz

ęś

ciowo paszkwil, 

cz

ęś

ciowo nawrót do przeszzło

ś

ci, cz

ęś

ciowo 

parcie ku przyszło

ś

ci, niekiedy trafiaj

ą

cy 

bur

Ŝ

uazj

ę

 w serce gorzkim, niszcz

ą

cym duchowo 

s

ą

dem, a ci

ą

gle oddziałuj

ą

cy komicznie z powodu 

całkowitej niezdolno

ś

ci do zrozumienia biegu 

nowoczesnej historii. Proletariack

ą

 torb

ę

 

Ŝ

ebracz

ą

 (64) uj

ę

li oni w r

ę

ce jak sztandar, aby 

zgromadzi

ć

 lud wokół siebie.Cz

ę

sto si

ę

 jednak 

zdarzało, 

Ŝ

e lud spostrzegał na ich plecach stare 

feudalne herby i pierzchał z gło

ś

nym i ur

ą

gliwym 

ś

miechem.Najlepiej to przedstawienie dali 

francuscy legitymi

ś

ci (65) i Młoda Anglia (66). 

      Feudałowie wskazuj

ą

, 

Ŝ

e wyzysk ludu przez 

nich inaczej był ukształtowany ni

Ŝ

 wyzysk przez 

bur

Ŝ

ujów, zapominaj

ą

 tylko, 

Ŝ

e oni wyzyskiwali w 

okoliczno

ś

ciach i warunkach całkiem odmiennych, a 

dzi

ś

 ju

Ŝ

 prze

Ŝ

ytych.Dowodz

ą

, 

Ŝ

e pod ich 

panowaniem nowo

Ŝ

ytny proletariat nie istniał, 

zapominaj

ą

 tylko, 

Ŝ

e jego powstanie oprócz 

nowoczesnej bur

Ŝ

uazji było koniecznym nast

ę

pstwem 

rozwoju feudalnego ustroju społecznego. Zreszt

ą

 

tak mało ukrywaj

ą

 reakcyjny charakter swej 

krytyki, 

Ŝ

e główne ich oskar

Ŝ

enie przeciw 

bur

Ŝ

uazji jest takie, i

Ŝ

 pod jej rz

ą

dami 

rozwin

ę

ła si

ę

 klasa, która wysadzi w powietrze 

cały stary ustrój społeczny. Wi

ę

cej, zarzucaj

ą

 

oni jeszcze bur

Ŝ

uazji, 

Ŝ

e to ona zrodziła 

rewolucyjny charakter proletariatu, jako 

Ŝ

e to 

ona w ogóle zrodziła proletariat. W praktyce 
politycznej dlatego uczestnicz

ą

 we wszystkich 

aktach gwałtu na klasie robotniczej, i 
rozgoszczaj

ą

 si

ę

 w zwyczajnym 

Ŝ

yciu, na przekór 

wszystkim swoim kwitn

ą

cym frazesom zbieraj

ą

 złote 

jabłka (67), a wierno

ść

, miło

ść

 i honor 

wymieniaj

ą

 (68) oszustwem na wełn

ę

,  buraki i 

wódk

ę

. Jak kler zawsze szedł noga w nog

ę

 z 

feudałami, tak samo idzie socjalizm klerykalny z 
feudalnym. Nic łatwiejszego, ni

Ŝ

 

chrze

ś

cija

ń

skiemu ascetyzmowi nada

ć

 

socjalistyczne pozory. Czy

Ŝ

 chrze

ś

cija

ń

stwo nie 

roznami

ę

tnialo si

ę

 przeciwko własno

ś

ci prywatnej, 

przeciwko mał

Ŝ

e

ń

stwu, przeciwko pa

ń

stwu? Czy

Ŝ

 nie 

wygłaszało ono kaza

ń

 o dobroczynno

ś

ci i 

jałmu

Ŝ

nie, o celibacie i po

ś

cie, o 

Ŝ

yciu 

klasztornym i Ko

ś

ciele na swoim (69) miejscu? 

Socjalizm chrze

ś

cija

ń

ski (70) jest tylko wod

ą

 

ś

wi

ę

con

ą

, któr

ą

 kler pokropuje irytacj

ę

 

arystokraty. 
 
1b) Socjalizm drobnomieszcza

ń

ski 

 
       Arystokracja feudalna nie jest jedyn

ą

 

klas

ą

, która została obalona przez bur

Ŝ

uazj

ę

 i 

której warunki 

Ŝ

ycia w nowoczesnym społecze

ń

stwie 

bur

Ŝ

uazyjnym zmarniały i obumarły.

Ś

redniowieczne 

mieszcza

ń

stwo i stan drobnochłopski były 

poprzednikami nowoczesnej bur

ź

uazji.W krajach o 

słabiej rozwini

ę

tym przemy

ś

le i handlu wci

ąŜ

 

jeszcze wegetuj

ą

 te klasy obok powstaj

ą

cej 

bur

Ŝ

uazji. W krajach nowoczesnych i rozwini

ę

tych 

utworzyło si

ę

 nowe drobnomieszcza

ń

stwo, które 

waha si

ę

 mi

ę

dzy proletariatem a bur

Ŝ

uazj

ą

 i 

ci

ą

gle si

ę

 odtwarza jako uzupełniaj

ą

ca cz

ęść

 

społecze

ń

stwa bur

Ŝ

uazyjnego, której członkowie 

jednak stale s

ą

 spychani przez konkurencj

ę

 w 

szeregi proletariatu, która sama widzi, 

Ŝ

e wraz z 

rozwojem wielkiego przemysłu zbli

Ŝ

a si

ę

 chwila, 

gdy całkowicie zaniknie jako samodzielna cz

ęść

 

nowoczesnego społecze

ń

stwa i zostanie zast

ą

piona 

w handlu, w manufakturze, w rolnictwie przez 
nadzorców. W takich krajach jak Francja, gdzie 
klasa chłopska obejmuje ponad połow

ę

 

społecze

ń

stwa, było naturalne, 

Ŝ

e pisarze, którzy 

wyst

ę

powali na rzecz proletariatu przeciw 

bur

Ŝ

uazji, w swej krytyce re

Ŝ

imu bur

Ŝ

ujów 

stosowali skal

ę

 drobnomieszcza

ń

sk

ą

 i 

drobnochłopsk

ą

, 

a parti

ę

 robotników postrzegali z punktu widzenia 

drobnomieszcza

ń

stwa.Tak wytworzył si

ę

 socjalizm 

drobnomieszcza

ń

ski.Sismondi jest najwybitniejszym 

z tych literatów nie tylko we Francji, lecz tak

Ŝ

e 

w Anglii.Ten socjalizm najostrzej wyra

Ŝ

ał 

sprzeczno

ś

ci 

w nowoczesnych stosunkach produkcji.Zawierał on 
kolejne upi

ę

kszenia ekonomistów. 

         Wskazywał on bezsprzecznie na niszcz

ą

ce 

działanie umaszynowienia i podziału pracy, 
koncentracj

ę

 kapitału i posuadania ziemi, 

nadprodukcj

ę

, kryzysy, nieunikniony upadek 

drobnego mieszczanina i chłopa, n

ę

dz

ę

 

proletariatu, anarchiczno

ść

 produkcji, krzycz

ą

c

ą

 

niesprawiedliwo

ść

 w podziale bogactwa narodowego, 

wojn

ę

 gospodarcz

ą

 mi

ę

dzy narodami nakierowan

ą

 na 

wzajemne wyniszczenie, upadek dawnych obyczajów, 
dawnych stosunków rodzinnych, dawnych narodów.W 
swojej pozytywnej tre

ś

ci chce ten socjalizm albo 

odtworzy

ć

 stare 

ś

rodki produkcji i wymiany, a z 

ich pomoc

ą

 - stare stosunki własno

ś

ci i całe 

stare społecze

ń

stwo, albo - gwałtem wtłoczy

ć

 

z powrotem nowoczesne 

ś

rodki produkcji i wymiany w 

ramy starych stosunków własno

ś

ci, które wła

ś

nie 

zostały przez nie rozsadzone, bo zosta

ć

 

rozsadzone musiały. 
        W obu wariantach jest on równie 
reakcyjny, co i utopijny.Organizacja cechowa 
w manufakturze i gospodarka patriarchalna na wsi - 
to s

ą

 jego ostatnie słowa. W swoim dalszym 

rozwoju kierunek ten tchórzliwie wprawil si

ę

 (71) 

w stan kaca. 
 
1c) Socjalizm niemiecki, czyli “prawdziwy” 
 
         Socjalistyczna i komunistyczna 
literatura Francji, która powstawała pod uciskiem 
panuj

ą

cej bur

Ŝ

uazji i była literackim wyrazem 

walki przeciw temu panowaniu, wprowadzona została 
do Niemiec w czasie, kiedy tam bur

Ŝ

uazja dopiero 

rozpoczynała swoj

ą

 walk

ę

 przeciw feudalnemu 

absolutyzmmowi. Niemieccy filozofowie, 
półfilozofowie i pi

ę

knoduchowie chciwie 

zawładn

ę

li t

ą

 literatur

ą

; zapomnieli tylko, 

Ŝ

e 

Ŝ

e 

przy wprowadzeniu jakiegokolwiek pisma z Francji 
nie s

ą

 równocze

ś

nie wprowadzane do Niemiec 

francuskie warunki 

Ŝ

ycia. Z powodu niemieckich 

stosunków utraciła fracuska literatura całe 
bezpo

ś

rednio praktyczne znaczenie i nabrała 

czysto literackiego wygl

ą

du. Musiała wydawa

ć

 si

ę

 

masow

ą

 spekulacj

ą

 (72) o urzeczywistnieniu istoty 

człowiecze

ń

stwa. Tak wi

ę

c dla niemieckich 

filozofów osiemnastego stulecia wyzwania 
pierwszej rewolucji francuskiej miały tylko sens 
jako ogólne wyzwania “praktycznego rozumu”, a w 
ich oczach o

ś

wiadczenia woli francuskiej 

bur

Ŝ

uazji oznaczały prawa czystej woli, 

prawdziwie ludzkiej woli. Wyj

ą

tkowa praca 

niemieckich literatów polegała na sprawieniu, aby 
nowe francuskie idee współbrzmiały z ich star

ą

 

wiedz

ą

 filozoficzn

ą

 albo raczej przyswojeniu 

francuskich idei ich filozoficznemu punktowi 
widzenia. 
       To przyswojenie dokonało si

ę

 w ten sam 

sposób, w jaki w ogóle przyswaja si

ę

 obce rzeczy 

- przez tłumaczenie. Wiadomo, w jak niesmaczny 
sposób R

ę

kopisy 

Mnichowskie, w których były spisane klasyczne 
dzieła staro

Ŝ

ytnych czasów poga

ń

skich, zostały 

pokryte 

Ŝ

ywotami 

ś

wi

ę

tych katolickich. Niemieccy 

literaci obeszli si

ę

 odwrotnie z niewtajemniczon

ą

 

literatur

ą

 francusk

ą

. Pisali swoje filozoficzne 

nonsensy z tyłu francuskiego orygiału. Na 
przykład z tyłu francuskiej krytyki  stosunków 
pieni

ęŜ

nych napisali “Pozbycie si

ę

 istoty 

człowiecze

ń

stwa”, z tyłu francuskiej krytyki 

pa

ń

stwa bur

Ŝ

uazyjnego napisali “Zniesienie 

panowania abstrakcyjnej powszechno

ś

ci” i tak 

dalej. To (73) podci

ą

gni

ę

cie takich (74) 

filozoficznych frazesów pod francuskie 
rozwi

ą

zania nazwali “filozofi

ą

 czynu”, 

“prawdziwym socjalizmem”, “niemieck

ą

 nauka o 

socjalizmie” i tak dalej. Francuska literatura 
socjalistyczno-komunistyczna została w ten sposób 
formalnie odczłowieczona. 
          I tak w r

ę

kach Niemca przestała wyra

Ŝ

a

ć

 

walk

ę

 jednej klasy przeciw innej; Niemiec był 

ś

wiadomy tego, 

Ŝ

e przezwyci

ęŜ

aj

ą

c “francusk

ą

 

jednostronno

ść

”, zamiast prawdziwych potrzeb 

reprezentuje potrzeb

ę

 prawdy, zamiast interesów 

proletariusza 
- interesy istoty ludzkiej, człowieka w ogóle, 
człowieka, który nie nale

Ŝ

y do 

Ŝ

adnej klasy,  ani 

w ogóle do rzeczywisto

ś

ci, który nale

Ŝ

y tylko do 

wyobra

Ŝ

onego nieba filozoficznej fantazji. Ten 

niemiecki socjalizm, który swoje 

ć

wiczenia 

szkolne, nie mog

ą

c sobie z nimi poradzi

ć

, 

przyjmował  tak powa

Ŝ

nie i uroczy

ś

cie, a potem 

wykrzykiwał je jak na targu, tracił tymczasem 
coraz bardziej swoj

ą

 pedantyczn

ą

 niewinno

ść

. 

Walka niemieckiej, a 

ś

ci

ś

lej pruskiej bur

Ŝ

uazji 

przeciw feudalizmowi 
i monarchii absolutnej, innymi słowy ruch 
liberalny, była powa

Ŝ

niejsza. 

        “Prawdziwemu” socjalizmowi została dana 
tak po

Ŝą

dana okazja do przeciwstawienia ruchowi 

politycznemu socjalistycznych 

Ŝą

da

ń

, do rzucenia 

tradycyjnych kl

ą

tw (75) na liberalizm, na pa

ń

stwo 

przedstawicielskie, na bur

Ŝ

uazyjn

ą

 konkurencj

ę

, 

bur

Ŝ

uazyjn

ą

 wolno

ść

 prasy, bur

Ŝ

uazyjne prawo, 

bur

Ŝ

uazyjn

ą

 wolno

ść

 

i równo

ść

,  do głoszenia masom ludowym 

przepowiedni, 

Ŝ

e w ramach tego bur

Ŝ

uazyjnego 

ruchu nie maj

ą

 nic do wygrania, a natomiast 

wszystko do stracenia. 
       Niemiecki socjalizm zapomniał 
równocze

ś

nie, 

Ŝ

e francuska krytyka, której był on 

bezdusznym echem, wi

ą

zała (76)  powstanie 

nowoczesnego społecze

ń

stwa bur

Ŝ

uazyjnego z 

odpowiadaj

ą

cymi mu warunkami 

Ŝ

ycia i pasuj

ą

c

ą

 do 

nich konstytucj

ą

 polityczn

ą

,  tymi wła

ś

nie 

warunkami, o których zwalczenie w Niemczech w 
pierwszym rz

ę

dzie chodziło. Słu

Ŝ

ył on niemieckim 

rz

ą

dom absolutnym wraz z ich poplecznikami: 

klerem, nauczycielami, junkrami i biurokratami 
jako po

Ŝą

dany strach na wróble przeciw gro

ź

nym 

d

ąŜ

eniom bur

Ŝ

uazji.Tworzył on pełne słodyczy 

uzupełnienie do gorzkich ciosów pejczem i kul z 
flinty, którymi te rz

ą

dy rozprawiały si

ę

 z 

niemieckimi powstaniami robotniczymi. Poniewa

Ŝ

 

“prawdziwy” socjalizm dawał do r

ą

k rz

ą

dów bro

ń

 

przeciwko niemieckiej bur

Ŝ

uazji,  reprezentował 

wi

ę

c tym samym reakcyjne interesy, interesy 

niemieckiego kołtu

ń

stwa (77). W Niemczech 

drobnomieszcza

ń

stwo,  si

ę

gaj

ą

ce tradycjami  XVI 

stulecia i od tego czasu wci

ąŜ

 odradzaj

ą

ce si

ę

 w 

ró

Ŝ

nych formach, tworzyło wła

ś

ciw

ą

 podstaw

ę

 

istniej

ą

cego stanu. Jego utrzymanie jest 

utrzymaniem obecnego niemieckiego stanu. Z powodu 
przemysłowego i politycznego panowania bur

Ŝ

uazji 

boi si

ę

 ono zagłady, która jest pewna, z jednej 

strony wskutek koncentracji kapitału, z drugiej 
strony wskutek powstania rewolucyjnego 
proletariatu. “Prawdziwy” socjalizm wydawał si

ę

 

mu uderza

ć

 w oba skrzydła jednym ciosem. 

Rozszerzał si

ę

 on jak epidemia. Szata utkana z 

tkaniny spekulatywnej, haftowana kwiatkami mowy 
pi

ę

knoduchów, przepojona pełnym miło

ś

ci 

spi

ę

trzeniem ucxu

ć

, ta szata, w któr

ą

 niemieccy 

socjali

ś

ci owijaj

ą

 par

ę

 swoich “wiecznych prawd”, 

tylko powi

ę

kszała zbyt tego towaru w

ś

ród takiej 

publiki. Ze swojej strony niemiecki socjalizm 
uznawał coraz bardziej swoje powołanie do bycia 
wysokim przedstawicielem tego kołtu

ń

stwa. Ogłosił 

on naród niemiecki narodem wzorcowym, a 
niemieckiego mieszczucha  wzorcowym człowiekiem. 
Nadał on ka

Ŝ

dej podło

ś

ci jaki

ś

 ukryty, wy

Ŝ

szy, 

socjalistyczny sens, 
w którym oznaczała ona jej przeciwie

ń

stwo. 

Wyci

ą

gał ostateczny wniosek z tego, 

Ŝ

e zwracał 

si

ę

 bezpo

ś

rednio przeciw “surowemu i 

destruktywnemu” kierunkowi komunizmu i 
przedkładał swoj

ą

 bezpartyjn

ą

 wyniosło

ść

 ponad 

wszystkie walki klasowe.  Z bardzo nielicznymi 
wyj

ą

tkami wszystko, co w Niemczech cyrkuluje z 

pism rzekomo socjalistycznych i komunistycznych, 
nale

Ŝ

y do obszaru tej brudnej, denerwuj

ą

cej 

literatury (79). 
 
2. Socjalizm konserwatywny, czyli bur

Ŝ

ujski 

 
        Cz

ęść

 bur

Ŝ

uazji chce pomaga

ć

 stanom 

socjalnie upo

ś

ledzonym, aby zabezpieczy

ć

 obecny 

stan społecze

ń

stwa bur

Ŝ

uazyjnego. Tu nale

Ŝą

: 

ekonomi

ś

ci, filantropi, humani

ś

ci, polepszacze 

poło

Ŝ

enia klasy robotniczej,  organizatorzy 

dobrobytu, przeciwnicy dr

ę

czenia zwierz

ą

t, 

zało

Ŝ

yciele zwi

ą

zków przymusowych, najbardziej 

kolorowi 
i pstrokaci pok

ą

tni reformatorzy ró

Ŝ

nych 

rodzajów. A nawet ten bur

Ŝ

ujski socjalizm 

wypracował cały system. Jako przykład przytoczymy 
“Filozofi

ę

 n

ę

dzy” Proudhona. 

         Socjalistyczni bur

Ŝ

uje chc

ą

 warunków 

Ŝ

ycia nowoczesnego społecze

ń

stwa bez wynikaj

ą

cych 

z nich w sposób nieunikniony walk i 
niebezpiecze

ń

stw. Chc

ą

 obecnego społecze

ń

stwa, 

pozbawionego elementów rewolucyjnych, 
rozsadzaj

ą

cych je. Chc

ą

 bur

Ŝ

uazji bez 

proletariatu. Bur

Ŝ

uazja wyobra

Ŝ

a sobie 

naturalnie, 

Ŝ

e 

ś

wiat, w którym panuje, jest 

najlepszym ze 

ś

wiatów. Socjalizm bur

Ŝ

ujski 

podnosi to pocieszaj

ą

ce wyobra

Ŝ

enie do rangi pół- 

systemu albo nawet całego systemu. Gdy wzywa on 
proletariat, aby urzeczywistnił jego system i 
(80) pomaszerował do nieba, na ziemi 

Ŝą

da tylko 

od niego, aby pozostał on w ramach 
tera

ź

niejszego społecze

ń

stwa, ale porzucił swoje 

nienawistne wyobra

Ŝ

enia o nim. Druga, mniej 

systematyczna, tylko (81) bardziej praktyczna 
forma tego socjalizmu usiłuje pozbawi

ć

 klas

ę

 

robotnic

ą

 wszelkiego rewolucyjnego ruchu, przez 

dowodzenie, 

Ŝ

e nie ta lub owa zmiana polityczna, 

lecz tylko zmiana materialnych warunków 

Ŝ

ycia, 

warunków ekonomicznych, mo

Ŝ

e zaspokoi

ć

 jej 

potrzeby. Pzez zmian

ę

 materialnych warunków 

Ŝ

ycia 

ten socjalizm rozumie jednak 
w 

Ŝ

adnym wypadku nie zniesienie bur

Ŝ

uazyjnych 

stosunków produkcji, które jest mo

Ŝ

liwe tylko na 

drodze rewolucyjnej, lecz popraw

ę

 

administracyjn

ą

, która porusza si

ę

 po ziemi tych 

stosunków produkcji, a wi

ę

c nic nie zmienia w 

stosunkach mi

ę

dzy kapitałem a prac

ą

 najemn

ą

, lecz 

w najlepszym wypadku zmniejsza bur

Ŝ

uazji koszty 

jej panowania i upraszcza prac

ę

 nad bu

Ŝ

etem 

pa

ń

stwa. Odpowiadaj

ą

ce mu 

ś

rodki wyrazu znajduje 

socjalizm bur

Ŝ

uazyjny najpierw tu, gdzie staje 

si

ę

 tylko figur

ą

 retoryczn

ą

. 

       Ostatnimi i jedynymi powa

Ŝ

nie 

przemy

ś

lanymi słowami socjalizmu bur

Ŝ

uazyjnego s

ą

 

okrzyki: “Wolny handel! Cła ochronne! Cele 
wi

ę

zienne!” - i to wszystko w interesie klasy 

robotniczej. Socjalizm według bur

Ŝ

uazji (82) 

polega wła

ś

nie na twierdzeniu, 

Ŝ

e bur

Ŝ

uje s

ą

 

bur

Ŝ

ujami w interesie klasy robotniczej. 

 
3. Socjalizm i komunizm krytyczno-utopijny 
 
        Nie mówimy tu o literaturze, która we 
wszystkich wielkich nowo

Ŝ

ytnych rewolucjach 

wyra

Ŝ

ała 

Ŝą

dania proletariatu (pismach Babeufa i 

tym podobnych). 
        Pierwsze usiłowania proletariatu, aby  w 
czasie powszechnego wzburzenia, 
w okresie upadku społecze

ń

stwa feudalnego 

bezpo

ś

rednio urzeczywistni

ć

 własny interes 

klasowy, nie powiodły si

ę

, bo nie mogły si

ę

 

powie

ść

, gdy

Ŝ

 brakowało materialnych warunków 

jego wyzwolenia, które s

ą

 dopiero produktem epoki 

bur

Ŝ

uazyjnej, a samemu proletariatowi brakowało 

jeszcze w pełni rozwini

ę

tych form. 

        Rewolucyjna literatura, która 
towarzyszyła tym pierwszym ruchom proletariatu, 
musiała by

ć

 w tre

ś

ci reakcyjna. Uczyła ona 

powszechnego ascetyzmu i surowego zrównania. 
Wła

ś

ciwe systemy socjalistyczne i komunistyczne, 

systemy Saint-Simona, Fouriera, Owena i tak 
dalej, powstały w pierwszym okresie nie 
rozwini

ę

tej jeszcze walki mi

ę

dzy proletariatem a 

bur

Ŝ

uazj

ą

, który przedstawili

ś

my powy

Ŝ

ej. (Patrz 

rozdział pt. “Bur

Ŝ

uje i proletariusze”). 

Wynalazcy tych systemów postyrzegali wprawdzie 
sprzeczno

ś

ci klasowe jako rzeczywiste elementy 

rozsadzaj

ą

ce panuj

ą

ce społecze

ń

stwo. 

       Ale po stronie proletariatu nie 
dostrzegali 

Ŝ

adnej historycznej samodzielno

ś

ci, 

Ŝ

adnego wła

ś

ciwego mu ruchu politycznego. 

Poniewa

Ŝ

 rozwój sprzeczno

ś

ci klasowych post

ę

pował 

równym krokiem z rozwojem przemysłu, nie 
znajdowali materialnych warunków wyzwolenia 

proletariatu i próbowali wytworzy

ć

 te warunki za 

pomoc

ą

 nauk społecznych i ustawodawstwa 

socjalnego. 
        Na miejsce społecznej przyj

ść

 wi

ę

c musi 

ich osobista czynno

ść

 wynalazcza, na miejsce 

historycznych warunków wyzwolenia - fantastyczne, 
na miejsce wci

ąŜ

 posuwaj

ą

cego si

ę

 naprzód 

zorganizowania proletariatu w klas

ę

 - jaka

ś

 

szczególnie zawiła organizacja społecze

ń

stwa. Dla 

nich przyszłe losy 

ś

wiata zale

Ŝą

 od propagandy 

i zastosowania w praktyce ich planów 
społecznych.. S

ą

 oni wprawdzie 

ś

wiadomi, 

Ŝ

e 

w ich planach w głównej mierze reprezentowany jest 
interes klasy pracuj

ą

cej jako klasy najbardziej 

cierpi

ą

cej. Proletariat istnieje dla nich, jest 

przez nich postrzegany tylko jako klasa 
najbardziej cierpi

ą

ca. Zarówno nierozwini

ę

ta 

forma walki klasowej, jak i ich własna sytuacja 

Ŝ

yciowa powoduj

ą

, 

Ŝ

e s

ą

dz

ą

 oni, i

Ŝ

 s

ą

 ponad 

wszelkimi sprzeczno

ś

ciami klasowymi. Chc

ą

 oni 

polepszy

ć

 sytuacj

ę

 

Ŝ

yciow

ą

 wszystkich członków 

społecze

ń

stwa, tak

Ŝ

e najlepiej sytuowanych. 

Dlatego ci

ą

gle zwracaj

ą

 si

ę

 do całego 

społecze

ń

stwa bez ró

Ŝ

nicy, a wi

ę

c przede 

wszystkim do klasy panuj

ą

cej. Trzeba tylko 

zrozumie

ć

 ich system, aby uzna

ć

 go za najlepszy z 

mo

Ŝ

liwych plan najlepszego 

z mo

Ŝ

liwych spolecze

ń

stwa. Dlatego porzucaj

ą

 całe 

działanie polityczne, a mianowicie rewolucyjne, 
chc

ą

 osi

ą

gn

ąć

 swój cel na drodze pokojowej i 

próbuj

ą

 torowa

ć

 drog

ę

 nowej społecznej Ewangelii 

drobnymi, oczywi

ś

cie nieudanymi eksperymentami, 

sił

ą

 przykładu. To (83) fantastyczne opisywanie 

przyszłego społecze

ń

stwa wypływa (84) 

w czasie, gdy proletariat jest jeszcze w 
najwy

Ŝ

szym stopniu nie rozwini

ę

ty, a wi

ę

c sam 

jeszcze pojmuje fantastycznie własne poło

Ŝ

enie, 

dopiero przeczuwa swoje d

ąŜ

enie do całkowitego 

przekształcenia społecze

ń

stwa. Ale pisma 

socjalistyczne i komunistyczne składaj

ą

 si

ę

 

równie

Ŝ

 z elementów krytycznych. Atakuj

ą

 same 

podstawy istniej

ą

cego społecze

ń

stwa. Dlatego 

dostarczyły robotnikom jak najbardziej 
pełnowarto

ś

ciowego materiału o

ś

wiatowego. Ich 

pozytywne zdanie o przyszłym społecze

ń

stwie, na 

przykład o zniesieniu sprzeczno

ś

ci mi

ę

dzy (85) 

miastem a wsi

ą

, rodziny, prywatnych zysków, pracy 

najemnej, zwiastowanie harmonii społecznej, 
przemiana pa

ń

stwa w zarz

ą

d jedynie nad produkcj

ą

 

- wszystkie te zdania wyra

Ŝ

aj

ą

 tylko odrzucenie 

sprzeczno

ś

ci klasowych, które wła

ś

nie dopiero 

zaczynaj

ą

 si

ę

 rozwija

ć

, które znaj

ą

 oni dopiero w 

ich pierwotnej, bezkształtnej nieokre

ś

lono

ś

ci. 

Same te zdania dlatego maj

ą

 jeszcze jeden czysto 

utopijny sens. Znaczenie krytyczno-utopijnego 
socjalizmu czy komunizmu polkega na odwróconym 
warunk rozwoju historycznego. W tej samej mierze, 
w jakiej walka klasowa rozwija si

ę

 i kształtuje, 

to fantastyczne wyniesienie si

ę

 ponad siebie, to 

fantastyczne zwalczanie samego siebie traci cał

ą

 

warto

ść

 praktyczn

ą

 i całe teoretyczne 

uprawnienie. Dlatego, podczas gdy pierwsi 
budowniczowie tego systemu pod wieloma wzgl

ę

dami 

byli równie

Ŝ

 rewolucyjni, jednak ich uczniowie 

tworz

ą

 za ka

Ŝ

dym razem reakcyjne sekty. Trzymaj

ą

 

si

ę

 oni starych pogl

ą

dów swoich mistrzów wbrew 

historycznemu post

ę

powi proletariatu. Dlatego 

próbuj

ą

 konsekwentnie ponownie st

ę

pi

ć

 walk

ę

 

klasow

ą

 i łagodzi

ć

 sprzeczno

ś

ci. Ci

ą

gle jeszcze 

marz

ą

 o mo

Ŝ

liwym urzeczywistnieniu swojej utopii 

społecznej, zakładaniu poszczególnych falansterów 
i kolonii w kraju rodzinnym, zbudowaniu małej 
Ikarii (86) - dwunastego wydania Nowego Jeruzalem 
- i w celu budowy tych wszystkich hiszpa

ń

skich 

zamków musz

ą

 odwoływa

ć

 si

ę

 do filantropii (87) 

bur

Ŝ

uazyjnych serc i worków na pieni

ą

dze. W ogóle 

podpadaj

ą

 pod kategori

ę

 wy

Ŝ

ej wymienionych 

reakcyjnych czy konserwatywnych socjalistów i 
ró

Ŝ

ni

ą

 si

ę

 tylko jeszcze (88) od nich bardziej 

systematyczn

ą

 pedanteri

ą

 

i fanatyczna wiar

ą

 w cudowne działanie swojej 

nauki społecznej. Dlatego przeciwstawiaj

ą

 si

ę

 

za

Ŝ

arto

ś

ci wszystkich politycznych ruchów 

robotników, która mo

Ŝ

e wynika

ć

 tylko z braku 

ś

lepej wiary w now

ą

 Ewangeli

ę

. Oweni

ś

ci w Anglii 

s

ą

 reakcj

ą

 przeciw czartystom, a fouriery

ś

ci w 

Anglii s

ą

 reakcj

ą

 przeciw reformistom (89). 

 
IV - Stanowisko komunistów wobec ró

Ŝ

nych partii 

opozyzyjnych 
 
       Rozumie si

ę

 samo przez si

ę

, 

Ŝ

e stosunek 

komunistów do ju

Ŝ

 ukonstytuowanych partii 

robotniczych, a wi

ę

c do czartystów w Anglii i do 

reformistów agrarnych 
w Ameryce Północnej jest zgodny z tym, co 
powiedzieli

ś

my w rozdziale II. Walcz

ą

 oni o 

osi

ą

gni

ę

cie najbli

Ŝ

szych celów  i interesów klasy 

robotniczej, ale równie

Ŝ

 we współczesnym ruchu 

reprezentuj

ą

 przyszło

ść

 ruchu. We Francji 

komuni

ś

ci przył

ą

czyli si

ę

 do partii (90) 

socjaldemokratycznej przeciwko konserwatywnej i 
radykalnej bur

Ŝ

uazji, nie rezygnuj

ą

c przy tym z 

prawa krytycznego odnoszenia si

ę

 do frazesów 

i iluzji, nawet pochodz

ą

cych  z tradycji 

rewolucyjnej. W Szwajcarii popieraj

ą

 radykałów, 

nie zapominaj

ą

c o tym, 

Ŝ

e ta partia składa si

ę

 z 

wzajemnie sprzecznych elementów, cz

ęś

ciowo z 

demokratycznych socjalistów podobnych do 
francuskich, cz

ęś

ciowo z radykalnych bur

Ŝ

ujów. 

Polscy komuni

ś

ci popieraj

ą

 parti

ę

, która za 

warunek wyzwolenia narodowego uznaje rewolucj

ę

 

agrarn

ą

, t

ę

 sam

ą

 parti

ę

, która wywołała powstanie 

krakowskie z 1846 roku (91). W Niemczech dopóki 
bur

Ŝ

uazja wyst

ę

puje jako siła rewolucyjna, dopóty 

Partia Komunistyczna walczy wspólnie z ni

ą

 

przeciw monarchii absolutnej, feudalnej własno

ś

ci 

ziemi i drobnomieszcza

ń

stwu. Ale nie traci ani 

chwili, aby kształtowa

ć

 w

ś

ród robotników mo

Ŝ

liwie 

jasne u

ś

wiadomienie wrogiej sprzeczno

ś

ci mi

ę

dzy 

(92) bur

Ŝ

uazj

ą

 a proletariatem, po to, 

Ŝ

eby 

robotnicy niemieccy wraz z wyst

ą

pieniem 

społecznych i politycznych okoliczno

ś

ci, które 

bur

Ŝ

uazja musi wprowadzi

ć

 wraz ze swoim 

panowaniem, mogli wykorysta

ć

 je jako bro

ń

 przeciw 

bur

Ŝ

uazji, po to, aby po obaleniu w Niemczech 

klas reakcyjnych natychmiast rozpocz

ę

li walk

ę

 

wła

ś

nie przeciw bur

Ŝ

uazji. Główn

ą

 uwag

ę

 zwracaj

ą

 

komuni

ś

ci na Niemcy, poniewa

Ŝ

 Niemcy znajduj

ą

 si

ę

 

w przededniu rewolucji bur

Ŝ

uazyjnej i poniewa

Ŝ

 

ten przewrót dokona si

ę

 w warunkach, gdy w ogóle 

rozwój Europy poczynił ju

Ŝ

 dalszy post

ę

p, a 

wszczególno

ś

ci o wiele bardziej jest rozwini

ę

ty 

proletariat, ni

Ŝ

 w Anglii 

w XVII i we Francji w XVIII stuleciu, wi

ę

c 

niemiecka rewolucja bur

Ŝ

uazyjna mo

Ŝ

e by

ć

 

preludium do rewolucji proletariackiej. Innymi 
słowy, komuni

ś

ci popieraja wsz

ę

dzie ka

Ŝ

dy 

rewolucyjny ruch wymierzony przeciwko obecnemu 
stanowi społecznemu 
i politycznemu. We wszystkich tych ruchach 
wysuwaj

ą

 oni na plan pierwszy kwesti

ę

 własno

ś

ci, 

która mo

Ŝ

e przyj

ąć

 mniej lub bardziej rozwini

ę

t

ą

 

form

ę

, jako kwestia podstawowa w ruchu. Wreszcie 

komuni

ś

ci pracuj

ą

 wsz

ę

dzie nad wzajemnym 

powi

ą

zaniem i zrozumieniem partii demokratycznych 

wszystkich krajów. 
        Komuni

ś

ci gardz

ą

 zatajaniem własnych 

pogl

ą

dów i zamiarów. Wyja

ś

niaj

ą

 publicznie, 

Ŝ

e 

ich cele mog

ą

 zosta

ć

 osi

ą

gni

ę

te tylko przez 

gwałtowny przewrót w całym dotychczasowym 
porz

ą

dku społecznym. 

        Niech dr

Ŝą

 klasy panuj

ą

ce przed rewolucj

ą

 

komunistyczn

ą

. Proletariusze nie maj

ą

 w niej nic 

do stracenia prócz swych kajdan. Do zdobycia maj

ą

 

cały 

ś

wiat. 

 
       Proletariusze wszystkich krajów, ł

ą

czcie 

si

ę

! 

 
------- 
 
Przypisy: 
 
 (1)  “Manifest Partii Komunistycznej” jest 
jednym z najbardziej znacz

ą

cych dokumentów 

programowych komunizmu naukowego. Lenin napisał: 
“Ta mała ksi

ąŜ

eczka przewy

Ŝ

sza całe tomy. Jej 

duch inspiruje i porusza do dzisiaj cały 
zorganizowany proletariat w rozwini

ę

tym 

ś

wiecie”. 

“Manifest Partii Komunistycznej”, zredagowany 
przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa jako 
program Zwi

ą

zku Komunistów, ukazał si

ę

 po raz 

pierwszy w lutym 1848 r. w Londynie w wydaniu 
23-stronicowym. Od marca do lipca 1848 r. 
ukazywał si

ę

 w odcinkach w “Niemieckiej Gazecie 

Londy

ń

skiej” - demokratycznym organie niemieckich 

emigrantów. Jeszcze w tym samym roku ukazał si

ę

 w 

Londynie jako 30-stronicowa broszura, w której 
zostały poprawione błedy drukarskie z pierwszego 
wydania i poprawiona interpunkcja. To wydanie 
stało si

ę

 podstaw

ą

 pó

Ŝ

niejszych wyda

ń

, 

autoryzowanych przez Marksa i Engelsa. Poza tym w 

roku 1848 “Manifest” został przetłumaczony na 
niektóre j

ę

zyki europejskie (na francuski, 

polski, włoski, du

ń

ski, flamandzki i szwedzki). W 

wydaniach z roku 1848 nazwiska redaktorów nie 
były wymienione; ukazały si

ę

 drukiem po raz 

pierwszy w przypisie od redakcji, który G. J. 
Harney poczynił do pierwszego tłumaczenia 
angielskiego, wydrukowanego w 1850 r. w gazecie 
czartystów “Czerwony Republikanin”. Wszystkie 
przedmowy dost

ę

pne s

ą

 w tomie 4 “Dzieł” Marksa i 

Engelsa, str. 573-590. 
 
(2)  Przez bur

Ŝ

uazj

ę

 rozumie si

ę

 tu klas

ę

 

nowoczesnych kapitalistów, którzy s

ą

 

wła

ś

cicielami 

ś

rodków produkcji społecznej i 

wyzyskuj

ą

 prac

ę

 najemn

ą

. Przez proletariat - 

klas

ę

 nowo

Ŝ

ytnychrobotników najemnych, którzy nie 

maj

ą

 

ś

rodków produkcji na własno

ść

, i przez to s

ą

 

zmuszeni sprzedawa

ć

 swoj

ą

 sił

ę

 robocz

ą

, aby mogli 

Ŝ

y

ć

. (Przypis Engelsa do wydania angielskiego z 

1888 roku). 
 
(3)  To oznacza, 

ś

ci

ś

le mówi

ą

c, histori

ę

 

utrwalon

ą

 na pi

ś

mie. W roku 1847 prahistoria 

społecze

ń

stwa, organizacja społeczna, która 

poprzedzała ni

Ŝ

ej opisan

ą

 histori

ę

, jeszcze tak 

dobrze nie była znana. Od tego czasu Haxthausen 
odkrył gminn

ą

 własno

ść

 ziemi 

w Rosji, Maurer wskazał na ni

ą

 jako na podstaw

ę

 

społeczn

ą

, z której historycznie wywodziły si

ę

 

wszystkie niemieckie szczepy, i w ogóle odkryto, 

Ŝ

e wiejskie gminy ze wspóln

ą

 własno

ś

ci

ą

 ziemi 

były pierwotnym kształtem społecze

ń

stw od Indii 

po Irlandi

ę

. Wreszczie wewn

ę

trzna organizacja 

tego pierwotnego społecze

ń

stwa komunistycznego w 

jej typowym kształcie została ustalona przez 
koronne odkrycie Morgana: odkrycie prawdziwej 
natury rodu i jego pozycji w plemieniu. Wraz z 
rozpadem tej wspólnoty pierwotnej rozpoczyna si

ę

 

podzial społecze

ń

stwa na odddzielne  i w ko

ń

cu 

przeciwstawiaj

ą

ce si

ę

 sobie nawzajem klasy. 

Spróbowałem przedstwi

ć

 ten proces rozpadu w 

“Pochodzeniu rodziny, własno

ś

ci prywatnej i 

pa

ń

stwa”, którego wydanie 2 ukazało si

ę

 w 

Stuttgarcie w 1886 roku. (Przypis Engelsa do 
wydania angielskiego z 1888 roku). 
 
 (4)  W wydaniach z  lat 1848, 1872 i 1883: tym 
nowym 
 
 (5)  W wydaniu z 1888 r. dodane: tej klasy. 
 
(6)  W wydaniach z lat 1848 i 1872: uzbrojonymi i 
samorz

ą

dz

ą

cymi si

ę

 asocjacjami. 

 
(7)  “Komunami” nazywały si

ę

 powstaj

ą

ce we 

Francji miasta, nawet zanim zdołały wymóc na 
swoich feudalnych panach i mistrzach lokalny 
samorz

ą

d i prawa polityczne jako “stan trzeci”. 

Ogólnie mówi

ą

c przytoczyli

ś

my tu Angli

ę

 jako 

typowy przykład rozwoju ekonomicznego bur

Ŝ

uazji, 

a jako typowy przykład jej rozwoju politycznego 
- Francj

ę

. (Przypis Engelsa do wydania 

niemieckiego z 1888 roku). 
Tak mieszczanie Włoch i Francji nazywali swoje 
władze miejskie, od kiedy wykupiły one od swoich 
panów feudalnych prawa samorz

ą

dowe lub wymusiły 

na nich ich przyznanie. (Przypis Engelsa do 
wydania niemieckiego z 1890 roku). 
 
 (8)  W wydaniu z 1888 roku dodane: (jak we 
Włoszech i Niemczech). 
 
 (9)  W wydaniu z 1888 roku dodane: (jak we 
Francji). 
 
 (10)  W wydaniu z 1848: i opanowuj

ą

c. 

 
 (11)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883 
dodane: tych wcze

ś

niejszych. 

 
 (12)  W wydaniu z roku 1848: t

ę

 swoj

ą

. 

 
 (13)  W wydaniu francuskim dodane: oraz jednym 
Urz

ę

dem Ceł. 

 
(14)  W wydaniu z roku 1848: które wcze

ś

niej 

 
 (15)  W wydaniu z 1848 roku: ale. 
 
 (16)  W wydaniu z 1848 roku dodane: jeszcze. 
 
 (17)  W wydaniu z 1848 roku dodane: nawet. 
 
 (18)  W wydaniu z 1848 roku: pustosz

ą

cej wojny. 

 
 (19)  W wydaniu z 1848 roku dodane: bur

Ŝ

uazyjnej 

cywilizacji i. 
 
 (20)  W wydaniach z lat 1848 i 1872: starego. 
 
(21)  W wydaniu z 1848 roku dodane: tych. 
 
 
  (22)  W pó

ź

niejszych dziełach Marks i Engels 

poj

ę

cia “warto

ść

 pracy” i “cena pracy” zmienili 

na wprowadzone przez Marksa dokładniejsze poj

ę

cia 

“warto

ść

 siły roboczej” 

i “cena siły roboczej”. 
 
 (23)  W wydaniu z 1888 roku: ci

ęŜ

ar. 

 
 (24)  W wydaniu z 1848 roku dodane: tych. 
 
 (25)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883 
dodane: ostateczny. 
 
 (26)  W wydaniu z 1848 roku: w którym praca 
dorosłych m

ęŜ

czyzn jest coraz bardziej wypierana 

przez maszyny i dzieci. 
 
 (27)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883: 

lichwiarz udzielaj

ą

cy po

Ŝ

yczek pod zastaw. 

 
 (28)  W wydaniu z 1848 roku: staraj

ą

 si

ę

. 

 
(29)  W wydaniu z 1888 roku dodane: (zwi

ą

zki 

zawodowe). 
 
 (30)  (W wydaniu francuskim: bunty). 
 
 (31)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883: ale 
naprawd

ę

. 

 
 (32)  (W wydaniu francuskim: złymi i zu

Ŝ

ytymi). 

 
 (33)  W wydaniu z 1888 roku dodane: politycznego 
i ogólnego. 
 
 (34) W wydaniu z 1888 roku: elementów o

ś

wiaty i 

post

ę

pu. 

 
 (35)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883 
dodane: skoro. 
 
 (36) W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883: całe 
dotychczasowe prywatne bezpiecze

ń

stwo. 

 
 (37)  (W wydaniu Dudena: wszechogarniaj

ą

ca 

n

ę

dza). 

 
 (38)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883: 
pr

ę

dzej. 

 
(39)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883: 
najistotniejszym. 
 
 (40)  W wydaniach z lat 1848 i 1872: wraz z 
rozwojem przemysłu ucieka wi

ę

c bur

Ŝ

uazji spod nóg 

grunt. 
 
 (41) W wydaniach z lat 1848 i 1872: swoich 
własnych grabarzy. 
 
 (42)  W wydaniu z 1888 roku: sekciarskich. 
 
 (43)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883: z 
jednej strony wła

ś

nie oni. 

 
 (44)  W wydaniach z lat 1872 i 1883: okre

ś

leniem 

wła

ś

ciwym komunizmowi. 

 
 (45)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883 
dodane: te za

ś

. 

 
 (46) W wydaniu z 1888 roku: wi

ę

kszo

ś

ci. 

 
 (47)  W wydaniu z 1888 roku: mniejszo

ść

. 

 
 (48)  W wydaniu z 1848 roku: naszych bur

Ŝ

ujów. 

 
 (49) W wydaniu z 1848 roku: taka rodzina 
bur

Ŝ

uja. 

 
 (50) W wydaniu z 1848 roku: w których ramach. 
 
 (51)  W wydaniach z lat 1848 i 1872: na tym 
miejscu, obłudnie ukrytej. 
 
 (52)  W wydaniu z 1848 roku: chc

ą

 wprowadzi

ć

 

wspólnot

ę

 

Ŝ

on oficjaln

ą

 i szczer

ą

. 

 
 (53)  W wydaniu z 1888 roku: do poziomu 
panuj

ą

cej klasy narodu. 

 
 (54)  W wydaniu z 1848 roku: narodów. 
 
 (55)  W wydaniu z 1848 roku: sumienia. 
 
 (56)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883: brak 
w tym miejscu spójnika “w”. 
 
 (57)  W wydaniu z 1848 roku dodane: całego. 
 
 (58)  W wydaniu z 1848 roku: sprzeczno

ś

ci. 

 
 (59)  W wydaniu z 1848 roku: słowa “i tak dalej” 
powtórzone dwukrotnie. 
 
(60) W wydaniu 1848 roku: zniesie warunki 
istnienia sprzeczno

ś

ci klasowych, istniej

ą

ce 

klasy, klasy w ogóle i tym samym swoje własne 
panowanie klasowe. 
 
(61)  Nie mamy tu na my

ś

li czasów Restauracji w 

Anglii 1660-1689, lecz czasy Restauracji we 
Francji 1814-1830. (Przypis Engelsa do wydania 
angielskiego z 1888 roku). 
 
(62)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883: 
spu

ś

ci

ć

 oczy ze swoich interesów. 

 
(63)  W wydaniu z 1848 roku dodane: jeszcze. 
 
(64)  W wydaniach z lat 1848 i 1872: 
proletariacki worek 

Ŝ

ebraczy. 

 
(65) Legitymi

ś

ci to zwolennicy obalonej w 1830 

roku dynastii Burbonów. Reprezentowali interesy 
szlacheckich wielkich wła

ś

cicieli ziemskich. W 

walce przeciwko panuj

ą

cej dynastii orlea

ń

skiej, 

która opierała si

ę

 na arystokracji finansowej i 

wielkiej bur

Ŝ

uazji, cz

ęść

 legitymistów nierzadko 

uciekała si

ę

 do demagogii socjalnej i 

przedstawiała si

ę

 jako obro

ń

cy ludzi pracy przed 

ich wyzyskiem przez bur

Ŝ

uazj

ę

. 

 
 (66)  Młoda Anglia to grupa angielskich 
polityków i literatów, członków partii torysów; 
grupa ta utworzyła si

ę

 na poczatku lat 

czterdziestych XIX stulecia. Przedstawiciele 
Młodej Anglii, którzy wyra

Ŝ

ali niezadowolenie 

arystokracji ziemskiej z gospodarczej i 
politycznej pot

ę

gi bur

Ŝ

uazji, uciekali si

ę

 do 

demagogicznych 

ś

rodków, aby utrzyma

ć

 klas

ę

 

robotnicz

ą

 pod swoim wpływem i wykorzysta

ć

 j

ą

 do 

walki przeciw bur

Ŝ

uazji. Przedstawicielami Młodej 

Anglii byli mi

ę

dzy innymi B. Disraeli i T. 

Carlyle. 
 
 
 (67) W wydaniu z 1888 roku dodane: które spadły 
z drzewa przemysłu. 
 
 (68)  To odnosi si

ę

 głównie do Niemiec, gdzie 

szlachta i junkrzy du

Ŝą

 cz

ęść

 swoich maj

ą

tków 

wydzier

Ŝ

awiali, a poza tym byli jeszcze wielkimi 

producentami cukru buraczanego i alkoholu z 
kartofli. Bogatsi angielscy arystokraci jeszcze 
tak nisko nie upadli; ale tak

Ŝ

e oni wiedz

ą

, jak 

mo

Ŝ

na osłabi

ć

 tempo spadania zysków przez 

u

Ŝ

yczenie swojego nazwiska mniej lub bardziej 

w

ą

tpliwym zało

Ŝ

ycielom spółek akcyjnych. (Przypis 

Engelsa do wydania angielskiego z 1888 roku). 
 
(69)  W wydaniu z 1848 roku: w/ła

ś

ciwym 

 
 (70) W wydaniu z 1848 roku: ten 

ś

wi

ę

ty 

socjalizm. 
 
 (71)  W wydaniu z 1888 roku zdanie to brzmi: 
“Wreszcie pod ci

ś

nieniem upartych faktów 

historycznychta forma socjalizmu wyrodziła si

ę

, 

tak jak ka

Ŝ

de pija

ń

stwo wyradza si

ę

 w podłego 

kaca”. 
 
 (72)  W wydaniu z 1848 roku dodane: o prawdziwym 
społecze

ń

stwie. 

 
 (73)  W wydaniu z 1848 roku: takie. 
 
 (74)  W wydaniu z 1848 roku: jej. 
 
 (75)  (W wydaniu Dudena: do wykl

ę

cia ko

ś

cienymi 

kl

ą

twami liberalizmu, pa

ń

stwa 

przedstawicielskiego, bur

Ŝ

uazyjnej konkurencji, 

bur

Ŝ

uazyjnej wolno

ś

ci prasy, bur

Ŝ

uazyjnego prawa, 

bur

Ŝ

uazyjnej wolno

ś

ci i równo

ś

ci). 

 
(76)  W wydaniu z 1848 roku: wi

ąŜ

e. 

 
 (77)  W wydaniu z 1888 roku: filistra. 
 
 (78)  W wydaniu z 1888 roku niemieckiego małego 
filistra. 
 
(79)  Burza rewolucyjna z 1848 roku zmiotła cały 
ten n

ę

dzny kierunek i odebrała jego 

przedstawicielom ochot

ę

 na dalsz

ą

 robot

ę

 w 

socjalizmie. Głównym, klasycznym 
i typowym przedstwicielem tego kierunku jest pan 
Karl Gruen. (Przypis Engelsa do wydania 
niemieckiego z 1890 roku). 
 
(80)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883: aby. 

 
(81)  W wydaniach z lat 1848, 1872 i 1883: i. 
 
(82)  W wydaniu z 1848 roku: ich socjalizm. 
 
(83) W wydaniu z 1848 roku: takie. 
 
(84)  W wydaniach z lat 1848 i 1888: odpowiada 
czasowi. 
 
(85) W wydaniu z 1848 roku: sprzeczno

ś

ci miasta z 

wsi

ą

. 

 
(86)  Falansterami nazywano planowane przez 
Charlesa Fouriera socjalistyczne osady. Ikari

ą

 

nazwał Cabet swoj

ą

 utopi

ę

, a pó

ź

niej swoj

ą

 

komunistyczn

ą

 osad

ę

 

w Ameryce. (Przypis Engelsa do wydania 
angielskiego z 1888 roku). Koloniami 
w rodzinnym kraju (chodziło o Irlandi

ę

) nazwał 

Owen swoje wzorowe gminy komunistyczne. 
Falanstery była to nazwa planowanych przez 
Fouriera pałaców dla ludu. Ikari

ą

 nazywała si

ę

 

utopijna, fantastyczna kraina, której 
komunistyczne zało

Ŝ

enia przedstawił Cabet. 

(Przypis Engelsa do wydania niemieckiego z 1890 
roku). 
 
(87)  (W wydaniu Dudena: dobroczynno

ś

ci). 

 
(88)  W wydaniu z 1848 roku: ró

Ŝ

ni

ą

 si

ę

 tylko 

jeszcze od nich wi

ę

cej systematyczn

ą

 pedanteri

ą

. 

 
(89)  Reformi

ś

ci to zwolennicy paryskiej gazety 

“Reforma”, która wyst

ę

powała na rzecz 

wprowadzenia republiki oraz przeprowadzenia 
reform demokratycznych i socjalnych. 
 
(90)  Chodzi o parti

ę

, która wówczas była 

reprezentowana w parlamencie przez 
Ledru-Rollina, w literaturze przez Louisa Blanca, 
a w prasie codziennej przez “Reform

ę

”. Nazwa 

“socjaldemokracja” w ustach tych jej autorów 
oznaczała sekcj

ę

 partii demokratycznej czy 

republika

ń

skiej z mniej lub bardziej 

socjalistycznym odcieniem. (Przypis Engelsa do 
wydania angielskiego z 1888 roku). 
Parti

ą

 socjalistyczno-demokratyczn

ą

 nazywała si

ę

 

wówczas we Francji partia reprezentowana 
politycznie przez Ledru-Rollina, a literacko 
przez Louisa Blanca, jednak od dzisiejszej 
niemieckiej socjaldemokracji była tak odległa jak 
niebo od ziemi. (Przypis Engelsa do wydania 
niemieckiego z 1890 roku). 
 
(91) W lutym 1846 roku na ziemiach polskich 
przygotowywano powstanie, które miało na celu 
wyzwolenie narodowe. Tylko w Wolnym Mie

ś

cie 

Krakowie, które od 1815 roku było pod wspólnym 
protektoratem Austrii, Rosji i Prus, udało si

ę

 

powsta

ń

com odnie

ść

 chwilowy sukces i utworzy

ć

 

rz

ą

d, który wydał manifest o zniesieniu ci

ęŜ

arów 

feudalnych. Powstanie w Krakowie zostało 
stłumione na pocz

ą

tku marca 1846 roku. 

 
(92)  W wydaniu z 1848 roku: sprzeczno

ś

ci 

bur

Ŝ

uazji z proletariatem. 

 
                               ------- 
 
KONIEC 
_______________________________ 
1 
2