David Boadella. 

Toksyczni terapeuci,  

przemoc religijna, 

sekty. 

Tytul oryginalu: 

Violence in therapy. 

Przeklad: Jan Peche 

Tytul oryginalu: The 

death of the ego. 

Przeklad: Anna 

Tanalska-Duleba. 

Wybor i konsultacja: 

Jacek Santorski. 

ISBN 83-85386-48-3  

 

Z biblioteczki 

LeoTara 

PRZEMOC W 
GRUPACH 
TRENINGOWYCH. 

Ponad rok temu

1

 

rozmawialem z Ewa 

Reich na temat 
potrzeby napisania 
artykulu takiego jak 
ten. W czasie 
naszych podrozy 
slyszelismy wiele o 
grupach, w ktorych 
gwaltowne 
zachowanie - mimo 
iz usprawiedliwiane 
jako awangardowa 
forma "terapii" - 

okazalo sie w 
rzeczywistosci nowa 
forma faszyzmy. 
Pisanie tego tekstu 
bylo bolesnym 
doswiadczeniem, 
czyms, czego 
wolalbym uniknac, 
gdyby to tylko bylo 
mozliwe. Jednak 
dluzej nie moge juz 
przymykac oczu i 

milczec na temat 
przemocy w terapii. 

Przemoc

2

 

terapeutyczna: 
KATHARSIS 
POPRZEZ GNIEW. 

Dlugo trwal w 
psychologii zazarty 
spor o to, czy wrogie 
i destrukcyjne 
impulsy maja u 
czlowieka charakter 

wrodzony, czy tez 
nabyty. Konrad 
Lorenz, etolog, 
ciagle utrzymuje, ze - 
wrodzony. Natomiast 
w swietle pogladu, 
wyrazonego juz 
wiele lat temu przez 
amerykanskiego 
psychologa, Johna 
Dollarda, 
niszczycielska 

agresja jest zawsze 
reakcja na frustracje. 
Z kolei problem, czy 
u ludzi wystepuje 
instynkt smierci, 
szczegolowo 
przedyskutowano 
wsrod freudystow. 
By wyjasnic zrodlo 
trwalych u czlowieka 
negatywnych i 
destrukcyjnych 

impulsow, stworzyli 
oni koncepcje 
instynktu smierci. W 
tej kwestii nie 
zgadzal sie z nimi 
Wilhelm Reich. 
Wysunal on poglad, 
ze gwaltowne 
impulsy destrukcyjne 
sa popedami 
drugiego stopnia 
(secondary 

drives)

(1)

, 

wyrastajacymi z 
tlumienia i 
wypierania popedow 
pierwotnych (takich 
jak impuls 
kontaktowania sie, 
potrzeba milosci, 
spontanicznej 
tworczosci i 
kooperacji w pracy i 
zabawie). 

Trzy warstwy 
struktury charakteru. 

W koncepcji Reicha, 
mowiacej o trzech 
warstwach psychiki 
ludzkiej, warstwa 
trzewcia sklada sie 
ze wszystkich 
kulturowo 
przyswojonych 
sposobow 
nakladania maski, 

ktora ukrywa nie 
tylko glebokie 
impulsy pierwotne, 
lecz takze rezultaty 
znieksztalcenia tych 
impulsow: 
destrukcyjne popedy 
drugiego stopnia. W 
terapii opracowanej 
przez Reicha zejscie 
ponizej 
powierzchniowej 

warstwy obron 
charakterologicznych 
prowadzi do 
wylonienia 
przenikajacych sie 
wzajemnie impulsow 
pierwotnych i 
impulsow drugiego 
stopnia. Zadanie 
terapii polega 
naporozdzielaniu ich, 
by zlosc i wscieklosc 

mogly sie w sposob 
bezpieczny 
wyladowac, tworzac 
przestrzen 
emocjonalna dla 
radosci i dajacych 
przyjemnosc 
interakcji z ludzmi. 
Reich pisal:  

"W idealach 
etycznych i 
spolecznych 

liberalizmu 
rozpoznajemy 
reprezentacje 
powierzchniowej 
warstwy charakteru; 
panowania nad soba 
i tolerancja. Normy 
spoleczne 
liberalizmu sluza 
opanowaniu 'bestii' w 
czlowieku, 'impulsow 
drugiego stopnia', 

czyli warstwy drugiej, 
freudowskiej 
podswiadomosci... W 
przeciwienstwie zas 
do liberalizmu, ktory 
reprezentuje 
powierzchniowa 
warstwe charakteru, i 
do prawdziwej 
rewolucji, ktora 
reprezentuje warstwy 
najglebsze, faszyzm 

reprezentuje w 
zasadzie druga 
warstwe charakteru, 
warstwe impulsow 
drugiego stopnia"

(1)

. 

 
W terapiach, ktore 
pomijaja rozroznienie 
Reicha, usuniecie 
warstwy 
powierzchniowej 
wyzwala 

jednoczesnie 
pozytywne impulsy 
pierwotne i impulsy 
drugiego stopnia. Z 
powodu tesknoty do 
impulsow 
pierwotnych latwo 
ludzi sklonic do 
akceptowania 
impulsow drugiego 
stopnia: w ten 
sposob milosc i 

spontanicznosc ida 
w parze z 
faszystowskim 
folgowaniem 
gwaltownosci. 
Pieksna i Bestia - to 
dwie blizniacze 
twarze, ktore na nas 
patrza, gdy opadnie 
maska. 

Odblokowanie 
gwaltownych i 

destrukcyjnych 
impulsow odbywa sie 
w terapii 
reichianskiej i w 
bioenergetyce 
poprzez kopanie, 
uderzanie, gryzienie 
lub poprzez inne 
biologiczne formy 
wyrazania furii. 
Reich zaznaczal, ze 
osoba przechodzaca 

taka terapie musi 
miec ze wzgledow 
bezpieczenstwa do 
pewnego stopnia 
silne ego. Niektorym 
z trudem udaje sie 
zapanowac nad 
wlasna 
gwaltownoscia i 
dlatego nie sa oni 
gotowi do wyrazenia 
jej otwarcie dotad, az 

nie wytworzy sie w 
nich zdolnosc do 
kontrolowania w 
miare potrzeby 
wlasnych impulsow 
za pomoca woli

3

. 

Osoba o 
umiarkowanie silnym 
ego jest w stanie 
zogniskowac i 
ukierunkowac swoja 
furie, by nie szkodzic 

sobie i innym 
przejawami 
niebezpiecznego 
zachowania. Kopiac 
materac i uderzajac 
poduszke, 
doswiadcza 
odblokowania 
sprezonych 
destrukcyjnych 
uczuc, jakkolwiek jej 
dzialanie nie staje 

sie niebezpieczne. 
Jezeli nie dokona sie 
takiego rozroznienia, 
moze dojsc do 
sytuacji okreslanej 
jako odreagowanie 
(acting-out), a 
wowczas czlowiek 
wyzwala swe 
gwaltowne uczucia 
czy zaachowania na 
forum spolecznym, 

kosztem wlasnym i 
innych ludzi. 

Rzeczywistosc 
ekspresji 
gwaltownosci 
nastepujaco opisali 
Alexander Lowen i 
John Pierrakos w 
monografii 
posweiconej temu 
tematowi: 
"Zachowanie 

gwaltowne jest 
naturalna reakcja na 
zagrozenie wolnosci. 
Odnosi sie to 
zarowno do 
doroslych, jak i do 
dzieci. Nie zawsze 
wynikiem takiego 
zachowania jest 
uzyskanie wolnosci. 
Na przemoc zwykle 
odpowiada sie 

przemoca i w walce, 
ktora potem 
nastepuje, zwycieza 
zwykle silniejszy. 
Dlatego moze sie 
okazac, ze lepiej jest 
opanowac wlasna 
gwaltownosc, ale te 
decyzje powinno sie 
podejmowac raczej 
w oparciu o kontekst 
sytuacji, niz o zasady 

etyczne. Czlowiek 
moze sie raczej 
poddac niz walczyc, 
jezeli to uratuje mu 
zycie, ale ma prawo 
walczyc, jezeli jego 
wolnosc jest 
zagrozona. 

Gwaltownosc moze 
byc wyrazem 
patologii. Jest 
patologiczna - to 

znaczy neurotyczna, 
psychopatyczna lub 
psychotyczna - 
wtedy, gdy nie ma 
zwiazku z 
rzeczywistym 
ograniczeniem 
wolnosci danej 
osoby. Jezeli np. 
ograniczenie 
pojawilo sie w 
przeszlosci, to 

patologia jest 
aktualne 
przywolywanie 
gwaltownosci 
powstalej z tamtego 
powodu. Podobnie, 
jezeli ograniczenie 
wprowadzaja 
rodzice, to 
patolgiczne jest 
wyladowanie agresji 
na mlodszym 

rodzenstwie. 
Problemy pojawiaja 
sie dlatego, ze tylko 
nieliczni rodzice 
pozwalaja dziecku 
gwaltownie 
reagowac na 
frustracje. 
Gwaltownosc musi 
wiec znalezc obiekt 
zastepczy albo tez 
musi byc 

powstrzymana do 
pozniejszej okazji... 
Wyladowanie 
stlumionej agresji, to 
znaczy 
odblokowanie jej w 
sposob niewlasciwy, 
nie uwalnia 
czlowieka od 
frustracji. Na 
przyklad 
gwaltownosc ojca, 

ktory bije swoje 
dziecko za przejawy 
buntu lub odmowe 
wykonania polecen, 
nie ma 
bezposredniegozwia
zku z zachowaniem 
dziecka. Ani 
buntowniczosc, ani 
nieposluszenstwo 
dziecka nie 
ograniczaja osobistej 

wolnosci ojca. Jego 
gwaltownosc 
oznacza, ze 
prawdopodobnie 
doznawal 
ograniczenia 
wolnosci ze strony 
swojego ojca, ktory 
wymagal 
posluszenstwa i nie 
tolerowal buntu. 
Uderzajac dziecko, 

wyladowuje 
gwaltownosc 
nalezaca do innego 
czasu i innej sytuacji. 
Jedynym rezultatem 
takiego dzialania jest 
pozbawienie dziecka 
wolnosci, podczas 
gdy ojciec, mimo 
chwilowego uczucia 
ulgi i spokoju, staje 

sie jeszcze bardziej 
sfrustrowany"

(3)

. 

Bezpieczna 
gwaltownosc. 

Jerome Liss, ktory 
zapoczatkowal grupy 
encounter

4

 w 

Wielkiej Brytanii, 
interesujaco opisuje, 
jak grupa czy sesja 
terapeutyczna 
umozliwiaja 

doswiadczanie 
bezpiecznej 
gwaltownosci: 
"Ludziom potrzebne 
sa bezpieczne 
warunki do 
wyladowania 
sprezonej 
gwaltownosci, by 
otworzyc brame 
prowadzaca do 
milosci. Nowe grupy 

moga nas nauczyc, 
ze gwaltowna 
ekspresja bywa 
calkowicie 
bezpieczna. Slowo 
violence - przemoc, 
gwaltownosc -ma 
dwaq znaczenia 
slownikowe: 
'stosowanie sily 
fizycznej w celu 
zranienia lub 

obrazenia kogos' 
oraz 'dzialanie 
nacechowane 
porywczoscia i 
ferworem'. 
Potrzebne nam sa 
okazje do 
porywczego 
dzialania w 
bezpiecznych 
warunkach, 
potrzebujemy owej 

bezpiecznej 
gwaltownosci. 
Zahamowanie 
porywczosci i 
ferworu to 
zahamowanie 
entuzjazmu, potrzeb 
i intensywnych 
zainteresowan, to 
destrukcyjna 
ucieczka. Potrzebne 
jest nam miejsce do 

pracy nad ferworem, 
by nie umarly nasze 
namietnosci". 

Liss opisuje 
przypadek 
przygnebionego 
czlowieka, imieniem 
Ted. Grupa pomaga 
mu zogniskowac 
uwage na 
zawieszonej nad nim 
zlowieszczej czarnej 

sylwetce. "Ted wstal. 
Drzal, ciezko 
oddychal, jeczal, byl 
w stanie ostrej 
paniki. Potem zwinal 
sie w klebek... Nagle 
rozprostowal sie. 
Zaczal sie rzucac, 
jakby chcial 
gwaltownie 
zaatakowac ten 
straszny cien, 

krzyczac: 
'Nienawidze cie! 
Nienawidze cie!' 
Krzyczal tak i 
boksowal sie z 
cieniem, dopoki nie 
wyczerpal calej 
energii.Osunal sie na 
podloge, plakal, a 
pozniej powiedzial z 
ulga: 'Zwalczylem 
tego upiora'. 

Dla calkowitego 
uwolnienia sie od 
paniki, jaka Ted mial 
w sobie, potrzebowal 
on wlasnie 
bezpiecznej 
gwaltownosci, za 
pomoca ktorej mogl 
sie zemscic. Upior, 
reprezentujacy 
wszystkie 
zmaterializowane 

'podejrzliwe oczy', 
zaatakowal cialo 
Teda. Zeby pozbyc 
sie tej obcej mocy, 
Tedowi potrzebne 
bylo wyladowanie 
fizyczne. Samymi 
slowami nie mozna 
by bylo tego 
dokonac" 

(4)

. Czy to 

w trakcie spotkan 
grupowych, czy sesji 

indywidualnych, 
trakcie 
organizowania 
sytuacji, w ktorych 
gwaltownosc 
moglaby byc 
wyrazona we 
wlasciwych 
warunkach, 
terapeuta musi 
zachowac czujnosc, 
gdzy niektorym 

ludziom latwiej 
wybrac zlosc, 
pokrywajaca jakies 
inne uczucie, np. lek, 
z ktorym znacznie 
trudniej wejsc w 
kontakt. W metodzie 
Radix stosuje sie 
strukture o nazwie 
"lek pod pokrywka 
zlosci", gdzi ta 

sytuacja wystepuje 
bardzo czesto 

(5)

. 

Trzeba znalezc 
rownowage miedzy 
uzasadnionym 
udzialem w 
intensywnym 
doswiadczeniu 
zlosci, ktora dojrzala 
do tego, zeby ja 
odczuwac i moze 
przygotowywac 

droge dla nowych 
wgladow oraz 
nowego 
zorganizowania 
emocjonalnego, a 
prostym 
odtworzeniem 
dotychczasowych 
form wyrazania 
zlosci, ktore blokuja 
droge glebszym 
impulsom. Trzeba 

takze miec ciagle na 
uwadze potrzeby 
osob niedostatecznie 
odgraniczonych 
(underbounded), 
ktore pod naciskiem 
wlasnych 
destrukcyjnych 
uczuc moga byc w 
stalym 
niebezpieczenstwie 
fragmentacji. 

Doswiadczenie 
zapanowania nad 
poteznymi uczuciami 
o charakterze 
destrukcyjnym i 
przyznania, ze one 
istnieja, jest wazne 
chocby dlatego, ze 
umozliwia 
oczyszczajace ich 
odblokowanie. 
Stanley Keleman 

omowil dosc 
obszernie niektore z 
tych problemow w 
swoim artykule na 
temat zasad 
katharsis i pracy nad 
forma ekspresji w 
terapii 

(6)

. 

Przemoc 
emocjonalna: 
WROGI NACISK. 

Z powodu 
niezrozumienia 
niektorych z tych 
podstawowych 
rozroznien czesto 
pojawia sie w 
grupach 
terapeutycznych i w 
sesjach 
indywidualnacy 
sytuacja, ktorej 
ustalonym celem jest 

"wydobycie zlosci". 
W praktyce oznacza 
to, ze lider zaczyna 
dyrygowac energia 
emocjonalna w 
grupie, akcentujac 
emocje uprzednio 
przez siebie 
wyselekcjonowana. 
Jednak wowczas 
oczyszczajaca 
ekspresja, bedaca 

rezultatem tego 
wszystkiego, okazac 
sie moze dobra dla 
jednych, zla dla 
innych, a 
nieadekwatna dla 
pozostalych. 

Reich opracowal 
znakomite narzedzia 
analizy charakteru. 
Uzywal ich, aby 
pomagac ludziom w 

konfrontowaniu sie z 
wlasnymi ustalonymi 
postawami i w 
wyzwalaniu energii 
do dokonywania 
zmian. Niektore z 
tych narzedzi przejal 
ruch encounter i 
zaadaptowal je do 
pracy w grupach. 
Uzycie feed-backu 
jako zyczliwej 

konfrontacji z liderem 
lub reszta grupy, ma 
na celu pomoc 
jednostkom, by 
postrzegaly siebie 
tak, jak je widza inni i 
zdawaly sobie 
sprawe ze sposobu 
wchodzenia z innymi 
w kolizje. Jednak ten 
rodzaj feed-backu 
oddziela jedynie 

delikatna linia od 
feed-backu 
negatywnego i 
wrogiego, ktorego 
celem - z 
antyterapeutycznymi 
konsekwencjami - 
jest atak na dana 
osobe z powodu 
pancerza 
charakterologiczneg
o. 

Zaten grupy 
treningowe moga 
miec rezultaty dobre 
albo zle. Joel Kovel 
tak o tym mowi: "W 
zaleznosci od natury 
tego, co znajduje sie 
pod warstewka 
"Terapeutycznego 
ciepelka", spotkania 
w grupach moga 
prowadzic do 

ujawnienia znacznej 
wrogosci. Jezeli 
dolaczy sie do tego 
jeszcze nieszczesna 
sklonnosc grup do 
szukania sobie kozla 
ofiarnego, oznacza 
to dosc czesto, ze 
ktos bardziej 
podatny na ciosy 
dozna wiecej 

zniewag, niz moze 
zniesc" 

(7)

.  

Kozly ofiarne i 
nagonki. 

Sklonnosc grupy do 
traktowania jako 
kozla ofiarnego 
jednego ze swoich 
czlonkow, ktory z 
jakichs powodow 
niedostatecznie 
pszystosowuje sie do 

normy przyjetej w 
grupie, jest cecha, z 
ktorej wrazliwy lider 
bedzie sobie zdawal 
sprawe i ktorej zdola 
przeciwdzialac. 
Oryginalny 
eksperyment 
Synanonu w 
niespotykanym 
nigdzie indziej 
stopniu rozwinal 

proces zniewazania 
slownego - stalo sie 
ono tam sztuka. W 
tej spolecznosci 
terapeutycznej 
narkomanow 
zachecano do 
zniewag werbalnych: 
do krzyku, 
przeklenstw, a 
rownoczesnie 
respektowano 

calkowity zakaz 
jakiejkolwiek 
gwaltownosci 
fizycznej. 
Konfrontacja w tej 
grupie byla jednak 
ograniczona 
pewnymi scislymi 
regulami. Jedna z 
nich wykluczala 
destrukcyjna 
dzialalnosc, zwana 

zwana nagonka (rat-
packing), ktora ma 
miejsce wtedy, gdy 
cala grupa, albo jej 
wiekszosc, zwraca 
sie przeciwko jednej 
osobie, tworzac 
ogromna presje 
emocjonalna na 
zasadzie wielu-
przeciw-jednemu. 
Carl Rogers, jedna z 

glownych postaci 
ruchu encounter, ma 
sporo ciekawego do 
powiedzenia o tym, 
jakich liderow 
wymaga praca z 
ludzkimi uczuciami w 
grupie. "Ni polecam - 
pisal - facylitatora, 
ktory wierzy w jakies 
pojedyncze 
podejscie, czyli w 

jedyny i podstawowy 
element procesu 
grupowego. Mam 
wielki szacunek dla 
terapeutow 
Synanonu i dla 
skutecznosci ich 
pracy z 
narkomanami, ale 
odrzuca mnie ich 
pospiesznie 
uformowany dogmat, 

ze bezlitosny atak - 
oparty badz na 
uczuciach 
prawdziwych, badz 
rzekomych - jest 
jedynym kryterium, 
ktore pozwala 
ocenic, czy grupa 
odnosci sukces czy 
porazke. Chce, zeby 
dawac wyraz 
wrogosci i 

wscieklosci wtedy, 
kiedy emocje te sa 
rzeczywiscie 
przezywane; i ja sam 
chce je wyrazac 
wtedy, kiedy 
rzeczywiscie we 
mnie powstana; ale 
istnieje wiele innych 
uczuc, ktore sa 
rownie wazne, 

zarowno w zyciu, jak 
i w grupie" 

(8)

. 

Przyjrzyjmy sie dwu 
przykladom nagonki. 
Pierwsza, ktora 
miala w Londynie, 
opisuje ponizej Glyn 
Seaborn-Jones. 

Nowa tyrania. 

"Rodzice zadali: 
'Pohamuj zlosc, bo 

inaczej cie odrzyce'. 
Niedoswiadczony 
terapeuta lub grupa 
moze w inny sposob 
jawny lub ukryty 
stawiac przeciwne 
zadanie: 'Wyraz 
swoja zlosc, bo cie 
odrzuce'. Nowa 
tyranie ilustruje 
incydent, jaki zdarzyl 
sie w jednej z moich 

grup. Jedna z 
uczestniczek, 
Berenice, zglosila sie 
na ochotnika do 
pracy nad 
centralnym 
problemem swojego 
zycia: czula, ze 
ludzie ja odrzucaja, 
ale nie umiala 
powiedziec, 
dlaczego, i nie 

umiala nic zrobic, 
zeby to zmienic. Na 
moja prosbe wybrala 
dwoje sposrod 
czlonkow grupy, 
ktorzy, jak czula, 
odrzucali ja. Kiedy 
sie z tym do nich 
zwrocila, przyznali, 
ze rzeczywiscie ich 
irytuje, gdyz staje sie 
chlodna i 'rozsadna' 

oraz zaczyna sie 
wymadrzac wlasnie 
wtedy, gdy dla 
wszystkich jest 
jasne, ze 'tak 
naprawde', to jest 
zla. W miare 
rozwijania sie tej 
rozmowy oboje 
stawali sie coraz 
bardziej wsciekli, 
wrzeszczeli na nia, 

walili w poduszki, 
zadajac: 'Okaz swoje 
uczucia! Przestan 
udawac!'. Stopniowo 
i inni w grupie zaczeli 
sie emocjonalnie 
wciagac w sytuacje. 
Piecioro uczestnikow 
zirytowallo sie i 
zaczelo na nia 
krzyczec, dwie osoby 
zmartwily sie i 

wybuchnely 
placzem, dwie inne 
zaczely pocieszac te 
placzace, a dwie 
smialy sie nerwowo. 
Ja sam pozostalem 
na uboczu i 
czekalem, czy ta 
prowokacja 
spowoduje wybuch 
zlosci u Berenice. 
Wyrazila ona czesc 

tej zlosci krzyczac: 
'faszystka!' do 
dziewczyny, z ktora 
znalazla sie twarza w 
twarz. W miare 
jednak, jak rosla 
liczba atakujacych - 
zamrozila sie 
ponownie, a kiedy 
atakujacych jkeszcze 
przybylo, 
wybuchnela 

placzem. Jasne bylo 
dla mnie, ze lek byl 
dla niej uczuciem 
wazniejszym niz 
zlosc. Powiedzialem 
grupie, ze jej 
oskarzenie 
'faszystka', ktore 
wywolalo smiech, 
bylo calkowicie 
uzasadnione. 
Doswiadczala ona 

teraz tyranii 
podobnej do tej, jaka 
stosowala wobec niej 
matka. Tyle, ze 
wymagania byly 
odwrotne: 'Wyraz 
swoje uczucia, zlbo 
cie odrzuce', w 
miejsce: 'Zmien albo 
pohamuj swoje 
uczucia albo cie 
odrzuce!'. 

Sugerowalem takze, 
ze niektorzy 
czlonkowie grupy 
atakowali to, co bylo 
lustrzanym 
odn\biciem 
zamrozonego, 
przerazonego 
dziecka obecnego w 
nich samych: 
dziecka poddanego 
naciskowi, zeby 

robilo cos, czego w 
tym czasie nie 
potrafilo, zeby nie 
wyrazalo swych 
uczuc. Jedna z 
kobiet zgodzila sie 
wtedy ze mna i 
powiedziala, ze na 
miejscu Berenice 
wybieglaby z pokoju. 
'Tak, ze Berenice 
jest bardzo odwazna' 

- powiedzialem na to. 
W tym momencie 
dalem znak i cala 
grupa objela 
Berenice jak dziecko. 
Dla Berenice kontakt 
ten oznaczal ulge 
plynaca z cieplej 
akceptacji po 
przezyciu leku przed 
calkowitym 
odrzuceniem, a 

pozostalym 
uczestnikom stworzyl 
mozliwosc 
odpokutowania z 
brutalna zbiorowa 
napasc na kogos, 
zmagajacego sie z 
tym samym 
problemem, jaki mieli 
sami - problemem 
braku 
spontanicznosci". 

Incydent ten jest 
ilustracja trzech 
kwestii: 
niebezpieczenstwa 
przymusu uwolnienia 
sie od tyranii, 
potrzeby lagodnego 
pohamowania 
impulsow zlosci u 
prowadzacego grupe 
iu potrzeby 
okazjonalnej 

interpretacji w trakcie 
pracy z grupa. 
Interpretacja, jaka 
dalem, zmienil bieg 
pracy grupy o 180. 
Grupa bez lidera, 
albo grupa z liderem 
niedoswiadczonym 
czy niewrazliwym, 
moze latwo przegnac 
lub sparalizowac 
jednego ze swych 

uczestnikow, badz 
tez zrobic mu pranie 
mpzgu, osaczajac go 
jak sfora wscieklych 
psow gonczych 

(9)

. 

A teraz przyklad 
nagonki, ktora nie 
zostala opanowana 
przez lidera. 
Wydarzenie to 
opisala mi jedna z 
uczestniczek mojej 

grupy w Stirling. 
Czlowiek, ktory stal 
sie ofiara, byl jej 
bliskim przyjacielem. 
Nazwe go John. Bral 
on udzial w trwajacej 
siedem dni grupie 
encounter. Juz 
pierwszego dnia lider 
powiedzial do Johna: 
"Wezme sie za 
ciebie przed koncem 

grupy". Wiec w 
ostatnim dniu zajec 
zachecil wszystkich 
do udzielenia 
Johnowi tylko 
negatywnego feed-
backu. A i od siebie 
dodal podobny. Nie 
bylo feed-backu 
pozytywnego. Na 
tym zajecia sie 
skonczyly. John 

wyszedl 
wstrzasniety, w 
poczuciu wlasnej 
bezwartosciowosci, z 
myslami o 
samobojstwie. 
Pozniej przez dlugie 
miesiace zyl w stanie 
szoku i depresji. 
Cale miesiace 
minely, zanim zaczal 
odzyskiwac 

szacunek dla 
samego siebie. 
Niczego 
wartosciowego nie 
nauczyl sie z 
doswiadczenia, w 
ktorym stal sie 
kozlem ofiarnym. 
Zdruzgotanie 
pancerza charakteru 
nie spowodowalo 
zadnego rozwoju. 

Nie wystapil zaden 
efekt oczyszczajacy. 
Wynikiem byla tylko 
proba odbudowania 
poczucia wlasnej 
godnosci i glebokie 
poczucie zranienia, 
ktore John odbieral 
jako najbolesniejsze 
przezycie wslasnego 
zycia. 

Matt Miles, Mott 
Liberman i Irv Yalom 
przeprowadzili na 
Uniwersytecie 
Kalifornijskim w 
Stanford badania 
nad stylami 
prowadzenia grup i 
wplywem stylu pracy 
lidera na 
uczestnikow. 
Wyprowadzili 

nastepujacy wniosek 
ogolny: Jedna 
trzecia uczestnikow 
grup odnosi korzysci 
trwajace co najmniej 
przez 6 miesiecy; w 
jednej trzeciej 
korzysci sa 
krotkotrwale, a 
pozostala czesc albo 
odpada w trakcie 
trwania zajec, albo 

ponosi szkody. Te 
ostatnia grupe, 
liczaca 8% 
wszystkich osob 
poddanych 
badaniom, nazwano 
ofiarami. Wsrod ofiar 
sa tacy, ktorzy 
doznali popwaznych 
szkod, a takze tacy, 
ktorzy, choc czuli sie 
zle, nie potrzebowali 

terapii, aby przyjsc 
do siebie. Najwiecej 
opfiar bylo w 
grupach, ktorych 
liderow cechowaly 
albo chlod i dystans, 
albo wysoki poziom 
agresji, wzglednie 
wszystkie z wyzej 
wymienionych cech. 
Tam, gdzie lider 

okazywal cieplo, nie 
bylo ofiar 

(10)

. 

Liczba stylow 
prowadzenia grupy 
rowna jest liczbie 
podstawowych typow 
charakteru. W 
najwyzszym stopniu 
niszczace 
oddzialywanie 
wywiera lider o 
wysokim natezeniu 

cech 
psychopatycznych. 
Trzeba w tym 
miejscu przypomniec 
opis charakteru 
psychopatycznego, 
ktory zawiera 
kombinacje 
chlodnego dystansu 
z agresywnym 
manipulowaniem 
innymi ludzmi. 

Ponizsze cytaty 
pochodza z artykulu 
Alexandra Lowena, 
ktory najpelniej 
opisal te strukture. 

Charakter 
psychopatyczny. 

"Psychopata moze 
robic lub mowic 
rzeczy, ktore rania 
innych, nieswiadom 
rezultatow swego 

dzialania. Jego 
wrogosc jest 
niezamierzona i 
prawdopodobnie 
dlatego psychopata 
nie dostrzega jej 
przejawow we 
wlasnym 
postepowaniu. W 
uzasadnionych 
slowach zaprzeczy, 
jakoby mial zle 

intencje; posunie sie 
jednak dalej i 
zaprzeczy tez 
oczywistym faktom. 
(...) Psychopaci sa 
znani z tego, ze z 
latwoscia potrafia cie 
zawiesc. Zmusza 
cie, bys uwierzyl, ze 
to, co mowia, jest 
prawda, byc moze 
dlatego, ze sami w to 

wierza albo tez 
dlatego, ze sami nie 
wierza w nic. 
Przekonaja cie o 
wlasnej niewinnosci, 
nawet jezeli byles 
swiadkiem, ze zrobili 
cos zlego. I 
przeblagaja cie 
dzieki swojej 
niewiarygodnej 
otwartosci.  

Jezeli psychopata 
jest w stosunku do 
ciebie niewrazliwy 
albo obojetny, to 
dzieje sie tak 
dlatego, ze 
rzeczywiscie dla 
niego nie istniejesz. 
Swiadom jest ciebie 
jako obrazu w swoim 
umysle, a jego 
reakcje sa reakcjami 

na ten obraz, a nie 
na zadna czujaca 
osobe istniejaca w 
formie cielesnej. 
Potrafi cie bezkarnie 
zniszczyc, bo to, co 
robi, to dla niego 
tylko wyamazanie 
obrazu ze 
swiadomosci (...). 
Moze 
wyabstrahowac 

swoje uczucia do 
poziomu 
kosmicznego, stajac 
sie mistykiem. Na 
tym poziomie bedzie 
rozprawial o 
uczuciach, ale beda 
to tylko abstrakcje 
lub duchy, anie 
zwykle codzinne 
uczucia przezywane 
przez istoty ludzkie, 

ktorych zycie jest 
dazeniem do 
prostych 
przyjemnosci i 
radosci (...). 

Prawie zawsze 
psychopata otoczony 
jest przez wlasnych 
wyznawcow. 
Potrzebuje 
wyznawcow i 
zastosuje wszelkie 

triki, zeby ich 
przyciagnac. Bedzie 
mamil, czarowal, 
uwodzil, przywabial 
ludzi po to, zeby go 
potrzebowali... 
Bedzie obwieszczal i 
obiecywal, ze stanie 
sie ich swiatlem, ich 
cieplem, motorem 
ich dzialania i cih 
zyciowym 

wyzwaniem. Uwaza 
sie za lepszego od 
innych, gdyz nie 
potrzebuje nikogo. 
Ludzie zrozpaczeni, 
przerazeni, 
zagubieni beda sie 
do niego garnac jak 
do zbawcy. Czyz nie 
pokazal, ze potrafi 
wzniesc sie ponad 
ludzkie zmagania? 

Ludzi, bedacych 
psychopatami, badz 
majacych cechy 
psychopatyczne, 
znalezc mozna we 
wszystkich 
obszarach ludzkich 
dazen i dzialan. Sa 
takze w naszym 
zawodzie - wsrod 
psychiatrow i 
psychoterapeutow. 

Psychopata znany 
jest ze swego 
manipulatorstwa. 
Wszystkie jego 
manipulacje i 
manewry prowadza 
do tego, zeby inni 
uznawali jego 
niezwyklosc. To cel 
kazdego, kto 
manipuluje innymi 
ludzmi. I wszyscy, 

ktorzy postrzegaja 
siebie jako osoby 
niezwykle - sa 
manipulatorami. 
Dziedzina 
psychoterapii nie jest 
wolna od pierwistkow 
psychopatycznych. 
Podejscia obiecujace 
ci zbawienie, 
dopelnienie, 
aktualizacje, etc., to 

manipulacja, bys 
postrzegal jej 
krzewiciela jako cos 
niezwyklego. Jako 
kogos, kto zna 
odpowiedz. Jako 
kogos, kto zna 
droge. Kto potrafi 
powiedziec lub 
pokazac ci, jak to 
wszystko osiagnac. 
A ludzi ida za tymi 

obietnicami, gdyz sa 
zagubieni i 
zdesperowani" 

(11)

. 

Problem z liderami 
psychopatami 
polega na tym, ze 
przyciagaja oni nie 
tylko naiwnych i 
zagubionych, ale 
takze tych, u ktorych 
rozpacz moze 
przyjac forme 

kompulsywnej 
potrzeby 
wyladowania wlasnej 
gwaltownosci, czy to 
emocjonalnej czy 
fizycznej. Moze to 
czasami prowadzic 
do zrytualizowanych 
scen upokorzenia i 
dominacji, ktore we 
wstrzasajacy sposob 
realizuja 

psychopatyczne 
zachcianki. George 
Bach opisal gre, 
zwana 

targ 

niewolnikow

, w 

nastepujacy sposob: 

Targ niewolnikow. 

"W tym rytuale 
uczestnicy maja 
okazje doswiadczyc 
siebie w sytuacji 
calkowitego 

dominowania nad 
kims i calkowitego 
poddanstwa. 
Odgrywaja kolejno 
role pana i 
niewolnika (...). 
Najpierw ustala sie 
czas - zwykle trzy do 
pieciu minut i 
podejmuje decyzje 
kto ma grac jaka 
role. Nastepnie 

osoba, ktora gra role 
niewolnika, zglasza 
pewne ograniczenia, 
mowiac, czego nie 
chce robic (np. nie 
chce spiewac lub 
czolgac sie po 
podlodze). Skoro 
jednak rytual sie 
zaczyna, 

niewolnik

 

musi wykonywac 
natychmiast 

wszystkie polecenia 
z wyjatkiem 
wczesniej 
zastrzezonych" 

(12)

. 

Ograniczenia, 
opisywane przez 
Bacha, stanowia 
umowe, co do ktorej 
istnieje zgoda. Istota 
przemocy 
emocjonalnej polega 
na tym, ze rytualy 

moga byc 
odgrywane na 
zapotrzebowanie 
jednego uczestnika 
albo lidera 

wbrew

 

zyczeniom innych 
lub w sposob, ktory 

nie

 respektuje ich 

ograniczen. W 
grupie, prowadzonej 
przez tego lidera, 
ktory zaangazowany 

byl w nagonke na 
Johna, pewien 
uczestnik 
zorganizowal, za 
zgoda lidera, rytual, 
w ktorym sam gral 
role straznika obozu 
koncentracyjnego, 
podczas gdy inni 
grali Zydow idacych 
do komory gazowej - 
byl to rodzaj 

neofaszystowskiej 
psychodramy. W 
dalszych czesciach 
tego rozdzialu bede 
mowil o pewnych 
implikacjach 
podskornych 
pradow, jakie moga 
ujawnic sie wskutek 
tego rodzaju dzialan. 

W doskonalej 
ksiazce o 

psychopatach Alan 
Harrington 
wyprowadza 
wniosek, ze taka 
grupa oferuje 
"psychopatyczny 
chrzest w postaci 
nowych (choc 
neopoganskich) 
sakramentow, 
ktorym towarzyszy 
chrzescijanskie 

samoponizenie i 
spowiedz. 
Psychopatia i 
chrzescijanstwo 
mieszaja sie. 
Nastepuje 
zamierzona utrata 
godnosci. Za zlo 
uznaje sie jedynie 
frustracje i lek. 
Wszystko inne jest 
do przyjecia (...). 

Grupa encounter 
staje sie wiec czesto 

polem 
psychopatycznych 
gier 

i 

prawdopodobnie 
izba tortur, w ktorej 
za norme uznaje sie 
spolecznie 
nieaprobowana 

niedojrzalosc 
emocjonalna

, 

czasami brutalne 
zachowanie, 
gruboskornosc, 
nieodpowiedzialnosc
, 

impulsywnosc 

i 

wybuchowe 
atakowanie innych" 

(13)

. 

Podobnym grom 
psychopatycznym 
oddawaly sie grupy 
spolecznosci 

Anonimowych 
Alkoholikow w 
Austrii. Dokladne 
sprawozdanie sklada 
Wolfgang Kerner w 
wywiadzie 
udzielonym Peterowi 
Eedy'emu 

(15)

. 

Dalsze szczegoly na 
temat emocjonalnej 
presji wywieranej w 
takich grupach 

znajduja sie w liscie 
do spolecznosci AA, 
napisanym przez 
Rafi Rosena z 
Izraela: "Moj lek 
wzbudzila 
konfrontacja z silna i 
doswiadczona grupa 
osob (waszym 
personelem 
prowadzacym), ktora 
posluguje sie 

przebieglymi 
technikami agresji, 
by lamac ludzi przy 
uzyciu 
terapeutycznie 
zorientowanych 
racjonalizacji

. Oni 

graja w 
terapeutyczna gre 
przelamywania 
pancerza i 
wyzwalania osoby. 

W rzeczywistosci 
jednak usiluja 
zlamac czlowieka, by 
nie mogl uwolnic sie 
od upodlenia. Przez 
ponad dwa lata zycia 
w komunie nie 
zdolali pomoc 
nikomu ani nikogo 
podtrzymac, a ludzi 
podatniejszych na 
zalamania i 

slabszych spychali 
jeszcze glebiej w 
niedole i to wlasnie 
wtedy, kiedy widzieli 
rece wyciagniete po 
pomoc.Racjonalizuja 
to w ten sposob, ze 
kazdy powinien sam 
walczyc o swoje; 
natomiast 
rzeczywistosc jest 
taka, ze wieksza 

czesc grupy jest 
uciskana i 
utrzymywana w 
nieszczesciu albo tez 
unika wszelkich 
"terapeutycznych" 
kontaktow z 
prowadzacymi.  

Jednak motywacje 
prowadzacych grupy 
mozna odczytac z 
wyrazu twarzy, ktora 

wyraza okrucienstwo 
i nienawisc a 
zarazem 
przyjemnosc z 
podtrzymywania gry. 
Inaczej niz ja 
odczuwaja to 
oczywiscie ludzie, 
ktorzy z wlasnych 
rodzin wyniesli 
naostrzone pazury i 
rozwinieta, pelna 

nienawisci 
agresywnosc. 
Wchodza oni latwo 
we 
wspolzawodnictwo z 
prowadzacymi i 
wkrotce znajduja sie 
na ich pozycjach" 

(14)

. 

Robert Hacco, ktory 
odwiedzil te grupe w 
roku 1975, pisal do 

mnie, ze ludzie, 
uwazani za 
negatywnych, 
stanowia liczbe okolo 
15 na 60. Pozostali 
gania ich za 
niedostateczne 
analizowanie sie, za 
brak milosci lub 
kooperatywnosci w 
pracy: "Moge tez 
stwierdzic, ze grupa 

wraz z tymi, ktorzy ja 
prowadza, wywiera 
na innych duzy 
nacisk, brak jednak 
przypadkow 
gwaltownosci 
fizycznej". 

Masochizm i 
upokorzenie. 

Peter Eedy, w trakcie 
swej wizyty w 
spolecznosci AA w 

Wiedniu, zdal sobie 
sprawe z relacji 
miedzy 
manipulowaniem 
uczuciami ze strony 
lidera, Otto Muhla, a 
masochistycznymi 
sklonnosciami 
niektorych 
uczestnikow grupy: 

"Wydaje sie, ze dla 
Muhla wazne jbylo 

jedynie 
prowokowanie, 
zwalczanie mnie, 
anie dazenie do 
nawiazania 
ludzkiego 
porozumienia. 
Wydawalo sie, ze 
bardzo chce mnie 
upokorzyc... 
Upokorzenie jest 
bardzo waznym 

elementem struktury 
masochistycznej. 

Upokarzac i byc 
upokarzanym

. To 

bylo bardzo czeste w 
tej grupie... 
Probowalem mowic, 
ze istnieje bardziej 
humanitarny sposob 
przeprowadzania 
terapii niz 
upokarzanie ludzi 

albo zmuszanie ich, 
by wystepowali na 
srodek i odgrywali 
rozne rzeczy. Mowilo 
sie, ze nie ma tam 
uzycia sily, ale od 
pierwszej chwili 
poczulem, ze kazdy 
wywiera na mnie 
nacisk, zebym 
postepowal zgodnie 
z jego norma, a nie 

zgodnie z moimi 
wlasnymi 
wartosciami czy 
normami. Nie ma 
szacunku dla 
mechanizmow 
obronnych obecnych 
w czlowieku... Nie 
powinno sie 
czlowieka zmuszac 
do rezygnowania z 
nich, bo moze to 

prowadzic do 
zalamania, jest 
bardzo destrukcyjne i 
niebezpieczne" 

(15)

. 

Eric Edwards, piszac 
swoj artykul o 
masochizmie i 
gwaltownosci, 
wyroznil pewne 
podstawowe dla tego 
zagadnienia cechy 
relacji rodzic-

dziecko: "Dziecko 
uczy sie, ze nie 
moze funkcjonowac 
inaczej, jak tylko pod 
przymusem, traci w 
ten sposob wiare w 
naturalna latwosc 
procesow 
cielesnych... 
Masochista jest 
uwieziony w sobie, 
wiec nie moze 

funkcjonowac 
spontanicznie. 
Czesto byl w rodzinie 
chlopcem (czy tez 
dziewczynka) do 
bicia, kozlem 
ofiarnym 
przyciagajacym cala 
wrogosc... W 
rezultacie zdaje sie 
mowic" 'Zmuscie 

mnie do tego, zebym 
cos czul'. Zatem: 

 

Bicie ma nardzuca 
uczucia; 

 

Pasywnosc 
uspokaja; 

 

Identyfikacja z rola 
aktywna jest 
zemsta. 

Nienawisc rozdziela 
sie w charakterze 
masochistycznym na 

trzy czesci. Ego jest 
w oporny sposob 
posluszne i/lub 
buntownize wobec 
druzgoczacego 
superego 
(wewnetrzny 
automasochizm), a 
to, co pozostaje, jest 
skierowane na 
zewnatrz w 
zwiazkach o 

charakterze 
prowokacyjnym lub 
zlosliwym... 
Podstawe procesu 
tworzy przekonanie, 
ze potega ma racje i 
ma byc popierana 
przez sile fizyczna 
albo przymus 
mentalny (wojna 
psychologiczna)" 

(31)

. 

W eksperymencie 
Synanonu zona 
jednego z 
uczestnikow byla 
karana z ten sposob, 
ze musiala chodzic w 
kolko na 
czworakach, majac 
przy tym lancuch 
zalozony na szyje 

(26)

. Oczywiscie, 

podczas gdy 

masochista zgadza 
sie na taki rodzaj 
upokorzenia, to 
ludzie nie majacy 
sklonnosci 
masochistycznych 
moga za pomoca 
manipulacji 
psychopatycznej 
zostac zmuszeni do 
zajecia pozycji 
masochistycznej, 

gdy nacisk grupy 
przezwyciezy ich 
naturalna odpornosc. 
Temat ten podejme 
w czesci 
poswieconej 
gwaltownosci 
fizycznej. 

3.Przemoc fizyczna: 

LEK PRZED 
SMIERCIA. 

Nemezis

6

 medyczna. 

Przemoc fizyczna 
zaczyna sie od 
sincow. "Czym jest 
siniak?" - spytalem 
Stanley'a Kelemana. 
Jest to uszkodzenie 
naczyn 
krwionosnych - 
odpowiedzial. Tak 
wiec, gdy terapeuta 
posiniaczy klienta 

stosujac zbyt silny 
nacisk na miesnie, to 
uszkadza jego 
naczynia 
krwionosne. Eva 
Reich uslyszawszy o 
pacjentach bolenie 
posiniacinych w 
trakcie terapii Reicha 
lub neoreichian, 
zadala proste 
pytanie: "Czy moj 

ojciec ranil ludzi?" 
Koncepcja, jakoby 
przelamywanie 
pancerza 
psychicznego 
wymagalo bolu 
fizycznego, jest 
watpliwa. W bolu 
organizm kurczy sie, 
broniac sie nawet 
jezeli w jakims innym 
miejscu pod palcami 

terapeuty nastepuje 
rozluznienie. Wilhelm 
Reich wystepowal 
przeciwko 
drastycznemu 
manipulowaniu i 
silnemu naciskowi na 
miesnie. Podejscie 
do napiec 
miesniowych za 
pomoca silnych 
piesci nazywal 

muscle squeezer i 
armour-pusher 

(wyzymaczka dla 
miesni i lamacz 
pancerza). 

Nawet dobrzy 
terapeuci moga 
czasami nie 
rozpoznac 
ograniczen w ciele i 
do takiego nawet 
stopnia nie zwracac 

uwagi na opor 
tkanek, ze dojdzie do 
zlamania kosci. 
Pewien terapeuta 
dunski zlamal 
klientowi zebro, bo 
zastosowal zbyt silny 
ucisk na klatke 
piersiowa, 
zachecajac do 
swobodniejszego 
oddychania. Dwa 

lata temu pewna 
organizacja 
neoreichowska 
przeprowadzala 
sekretne wywiady 
wsrod terapeutow 
stosujacych te 
terapie, zeby 
dowiedziec sie o 
szkodach 
ponoszonych przez 
klientow w trakcie 

terapii ! Kiedy Ivan 
Illich pisal o efektach 
jatrogennych 
(chorobach 
powodowanych 
przez kuracje 
medyczne), nie mial 
na mysli terapeutow 
zajmujacych sie 
napieciami w ciele, 
ale jego ostra krytyka 
moze sie do nich 

rownie dobrze 
stosowac 

(17)

. 

Nademiernie 
prowokacyjna presja 
emocjonalna moze 
wywierac fizyczny 
wplyw na cialo. 
Przedluzajace sie 
wymuszanie regresji 
(primalling) moze 
spowodowac wiecej 
stresu niz ulgi i stac 

sie przyczyna 
wrzodu zoladka, 
kamieni w woreczku 
zolciowym czy 
problemow z 
watroba. Nadmierne 
oddychanie moze 
byc zabojcze. W 
pewnych formach 
rebirthingu 
doprowadza sie 
celowo do takiej 

hiperwentylacji, ze 
organizm jest na 
granicy tezyczki 
(spowodowanej 
wdychaniem zbyt 
duzej ilosci 
dwutlenku wegla i 
zmianami w 
rownowadze 
wapniowej w 
miesniach). 
Oczywiscie sposoby 

takie moga 
wywolywac 
zmienione stany 
swiadomosci - 
przyjemne albo 
niepokojace, w 
zaleznosci od 
charakteru i typu 
ciala. Jednak 
terapeuta, ktory 
decyduje sie na 
prowokowanie 

oddychania, 
powinien zdawac 
sobie sprawe, ze 
Reich okreslal taka 
prace mianem 

chirurgii 
emocjonalnej

 i 

ostrzegal, ze nie 
nalezy jej stosowac, 
jezeli nie ma sie 
odpowiednich do 
tego kwalifikacji. 

Mimo mojego 
przekonania o 
istnieniu wielu 
sposobow, by ludzie 
w malych grupach 
pomagali sobie 
wzajemnie w 
rozladowywaniu 
stresow 

(18)

, 

podtrzymuje 
zdecydowanie opinie 
Reicha, ze nie 

mozna bawic sie w 
chirurga, kiedy sie 
nie ma wyksztalcenia 
medycznego

7

. 

Pewien uczestnik 
grupy w Niemczech, 
ktory zostal 
wprowadzony w stan 
hiperwentylacji, 
stracil przytomnosc i 
juz jej nie odzyskal. 
Jest to pierwszy 

przypadek smierci 
wskutek 
sprowokowania 
nadmiernego 
oddychania. Mam 
nadzieje, ze jedyny. 

Walki - odmowa i 
przyzwolenie. 

W grupach 
encounter do 
gwaltownosci 
fizycznej dochodzi 

miedzy uczestnikami 
grupy zwykle na 
skutek zachety ze 
strony lidera. Nie 
mowie tu o 
wybuchajacej bez 
ostrzezenia 
gwaltownosci 
psychotycznej, gdyz 
zwykle niechetni jej 
sa zarowno liderzy, 
jak i uczestnicy 

grupy, wiec nikt z 
sposob zamierzony 
do nieej nie dazy. 
Nie mam zamiaru 
zajmowac sie tu 
zagadnieniem, w jaki 
sposob w grupach 
unikac reakcji 
psychotycznych - 
jest to oddzielny 
problem. 
Gwaltownosc 

fizyczna objawiajaca 
sie 
odreagowywaniem 
(acting out) zlosci i 
wrogosci w formie 
atakow fizycznych - 
tez nie jest tutaj 
przedmiotem opisu. 
Chcialbym natomiast 
przedstawic trzy 
odmiany walki: walke 
kontrolowana, walke 

bez ograniczen (no-
limits) oraz specjalna 
odmiane walki bez 
ograniczen - 
mianowicie atak typu 
nagonka (rat-
packing).  

Walka kontrolowana 
to oczywiscie sport. 
Znam judo, 
staczalem 
wielokrotnie takie 

walki, odczuwalem 
wtedy znaczna 
przyjemnosc 
przeciwstawiajac sie 
innym i czyniac z 
pelna energia uzytek 
z agresji fizycznej. 
Kiedy uzyskiwalem 
ostatni stopien, 
musialem walczyc z 
czlowiekiem o okolo 
25 kg ciezszym ode 

mnie - jezeli 
przyszpililby mnie do 
ziemi, mialbym male 
szanse. Na 
szczescie zdolalem 
wygrac, gdyz 
poruszalem sie 
szybciej niz on i 
zdolalem rzucic go 
na mate. Ucze judo 
takze male dzieci. 
Uprawiajac judo, 

czlowiek uczy sie, 
miedzy innymi, jak 
nie zranic 
przeciwnika i jak go 
w sposob 
bezpieczny 
unieruchomic; 
istnieje tez jasny 
sposob 
sygnalizowania, ze 
sie poddajesz, a 
sygnal taki jest 

natychmiast 
respektowany. Dzieki 
temu w judo zdarza 
sie bardzo malo 
wypadkow. Nauka 
rzutow w judo polega 
na tym, ze rzucajacy 
podnosi przeciwnika 
w gore, chroniac go 
tym samym przed 
uderzeniem glowa o 
podloge. 

Publicznosc 
znajdujaca sie 
naokolo musi 
siedziec w pozycji 
kleczacej, zeby nikt 
nie wyladowal na 
czyichs 
wyciagnietych 
nogach. Chwyty 
zwane zamkiem 
(arm locke and neck 
locks) za ramiona i 

za szyje sa 
standardowa czescia 
repertuaru judo, ale i 
w nich respektowana 
jest anatomia, wiec 
rzadko zdarzaja sie 
uszkodzenia ciala. 
Judo ustanawia wiec 
wysoki standard 
walki kontrolowanej. 

Synanon, w swoich 
poczatkach, 

calkowicie wykluczal 
walki fizyczne 
miedzy 
uczestnikami, ktorzy 
musieli uporac sie z 
cala wrogoscia 
wylacznie werbalnie. 
Bill Schutz opisuje 
kilka rodzajow 
konnfrontacji 
fizycznej 
podlegajacej 

regulom, miedzy 
innymi silowanie sie 
na reke lub jego 
dunska odmiane - na 
kciuki. George Bach 
dodaje styl walki 
bataca, w ktorym 
ludzie walcza 
nieszkodliwymi, 
miekko obitymi 
palkami. Pisze: "W 
bataca, jak we 

wszystkich innych 
rytualach, bierze sie 
udzial za 

obopolna 

zgoda

. Jezeli sa 

roznice, tak jak 
miedzy dzieckiem a 
rodzicem albo 
miedzy czlowiekiem 
postawnym a 
niepozornym, miedzy 
mezczyzna a 
kobieta, uczestnicy 

musza 
wynegocjowac 
sposoby wyrownania 
szans i 'ograniczenia 
broni', ktore 
zrownowaza 
nierownosci fizyczne. 
(...)Ustalane sa takze 
inne ograniczenia. 
Na przyklad 
walczacy umawiaja 
sie, ze na niektore 

czesci ciala, jak na 
przyklad na twarz i 
obszar genitaliow, 
nie wolno 
wyprowadzac 
ciosow. Ustala sie 
tez 

strefe 

bezpieczenstwa

, do 

ktorej moze sie 
schronic uczestnik 
zmeczony lub 
pokonany" 

(12)

. 

Bach mowi, ze 
agresja 
konstruktywna 
wzrasta w miare, jak 
redukuje sie pelna 
nienawisci wrogosc. 
W swojej ksiazce 
pod tytulem Joy 
(Radosc) Bill Schutz 
poswieca 10 stron 
na dokladny opis 
walki fizycznej 

miedzy Mikiem i 
Ginny, dwojgiem 
uczestnikow jednej z 
jego grup encounter 
w Esalen, w 
Kalifornii. Z Mike'a 
emanowal taki rodzaj 
ztlumionej furii, jaki 
reprezentuje Marlon 
Brando: furia, ktora 
moze wybuchnac w 
kazdej chwili. Ginny 

natomiast byla 
kobieta o postawie 
rywalizacyjnej, 
zglosila sie do walki 
z Mike'em na 
ochotnika. Schutz 
nastepujaco opisuje 
przebieg zmagan: 
"Mike zdjal buty, 
stanal przed Ginny, 
wyciagnal rece, 
szybko zahaczyl ja 

noga i usilowal w 
stylu zapasniczym 
rzucic na podloge. 
Ginny mocowala sie 
z nim desperacko; 
krecili sie tak w 
kolko, az Ginny 
znalazla sie w koncu 
na podlodze. Wila 
sie i wykrecala, ale w 
koncu musiala sie 
poddac, bo Mike byl 

silniejszy. Pomogl 
jej, gdy wstawala. 
Pozniej Ginny udalo 
sie powalic Mike'a - 
przy nieznacznym 
tylko oporze z jego 
strony. Na koniec 
przyzwolil, by 
pomogla mu wstac". 
Schutz poswieca 
duzo miejsca 
psychologii kazdego 

z uczestnikow i 
zyskom, jakie ta 
konfrontacja dala 
kazdemu z nich. 
Ginny powiedziala: 
"Ufalam Mike'owi, ze 
przewroci mnie na 
ziemie, nie robiac mi 
nic zlego. Ufalam tez 
trenerowi, ze wie co 
robi". Schutz 
podsumowal to 

nastepujaco: 
"Mike'owi potrzebna 
byla konfrontacja z ta 
kobieta, ktorej nie 
mozna sie bylo 
przeciwstawic, a 
Ginny chciala poczuc 
sile mezczyzny, co 
podtrzymalby jej 
kobiecosc. 
Niebezpieczenstwo 
fizyczne jest tutaj 

bardziej pozorne niz 
realne. 
Obserwowalem wiele 
takich spotkan i nie 
widzialem nic 
straszniejszego niz 
zadrapania. Srodki 
ostroznosci nalezy 
podejmowac, ale w 
rzeczywistosci ludzie 
nie chca sobie 

nawzajem zrobic 
krzywdy" 

(19)

. 

Napasci i prawdziwe 
naruszenie ciala. 

Grupy 

no-limits 

(bez 

ograniczen) 
powstaly, poniewaz 
uwazano, ze reguly 
fair play i ochrona 
przed 
niebezpieczenstwam
i fizycznych 

konfrontacji nie 
pozwalaja w calej 
pelni zmierzyc sie z 
gwaltownoscia danej 
osoby. Nie dba sie o 
wyrownywanie 
szans, usuwa sie 
zabezpieczenia, nie 
wzbrania sie 
niczego, a kazdy jest 
odpowiedzialny tylko 
za siebie i za nikogo 

wiecej. W rezultacie 
oczywiscie 
drastycznie wzrasta 
liczba uszkodzen 
ciala. Czesto 
zdarzaja sie w takich 
grupach zlamania 
kosci, uszkodzenie 
rzepki kolanowej, 
skrecenie szyi. 
Wyznaje sie zasade, 
ze nie mozna zrobic 

omletu bez 
stluczenia jajek. 
Znalem ludzi, ktorzy 
po wzieciu udzialu w 
takich grupach 
chodzili o kulach, a 
takze innych, ktorzy 
musieli przejsc 
skomplikowane 
operacje stawow. 
Holender, Jorg 
Andrees Elten w ten 

sposob o tym pisal: 
"W niektorych 
grupach dochodzi do 
scen tak brutalnych, 
ze ludzi wycofuja sie 
z uczestnictwa, gdyz 
nie moga zniesc 
terapii szokowej. I 
czesto dochodzi do 
uszkodzen ciala. 
Wiem, co mowie, bo 
i mnie samemu 

zlamano dwa zebra 
w czasie grupy 
encounter" 

(20)

. 

Dalej mowi, ze nie 
zaluje, gdyz pomoglo 
mu to przelamac 
wlasne sztywne 
uwarunkowania. 
Richard Price, 
dyrektor Esalen, 
wolal jednak uwazac 
taka terapie szokowa 

za taktyke obozu 
koncentracyjnego 

(27)

. 

W rozmowie na 
temat gwaltownosci 
pewna kobieta 
opowiedziala mi, ze 
jej przyjaciel bral 
udzial w grupie, w 
trakcie ktorej pobil 
trzy kobiety i poczul 
sie po tym o wiele 

lepiej, a takze 
nauczyl sie czegos 
pozytecznego. Nie 
mowila nic o tym, czy 
te kobiety zyskaly 
cos wartosciowego. 

W Synanonie, 
znanej spolecznosci 
terapeuutycznej w 
USA, zaczeto 
lekcewazyc 
istniejacy 

poczatkowo zakaz 
gwaltownosci 
fizycznej. Wiele 
przypadkow kar 
cielesnych i bicia 
uczestnikow 
(rowniez dzieci) 
znalazlo swoj final 
przed sadem. Chuck 
Dederich, zalozyciel 
osrodka, jest 
obecnie oskarzony o 

spisek z zamiarem 
dokonania zabojstwa 

(26)

. 

Znany angielski lider 
grupy, pracujacy za 
granica, opublikowal 
sprawozdanie z 
incydentu, w ktorym 
pewien mezczyzna 
doznal szalu i w 
wubychu maniackiej 
furii rzucil sie z 

piesciami na innego 
uczestnika. Pozostali 
czlonkowie grupy 
probowali go 
powstrzymac, ale 
lider nie 
interweniowal. Furia 
wzrastala. Dopiero w 
chwili, gdy 
zaatakowanemu 
zaczelo grozic realne 
niebezpieczenstwo, 

lider zawolal do 
napastnika, by 
przestal i zwrocil 
energie do srodka. 
Gdy ten sie 
podporzadkowal, 
doswiadczyl 
chwilowej ekstazy 
plynacej z 
calkowitego oddania 
sie czemus, w tym 
wypadku - checi 

zabijania 

(21)

. 

Poglady tego lidera 
na temat 
gwaltownosci 
podane sa w jednym 
z dodatkow. 

Krwawa linia miedzy 
zyciem a smiercia

8

. 

Oczywiscie 
doswiadczenie zadzy 
krwi, bardziej 
pasujace do 

wojownika 
skandynawskiego z 
X wieku, moze 
prowadzic do 
ekstazy czy 
samadhi

9

; sadystom 

zdarza sie osiagnac 
orgazm w 
szczytowych 
momentach napasci. 
Istnieja jednak 
lepsze drogi do 

oswiecenia. W 
German Press w 
roku 1978 
opublikowano opis 
strasznych przezyc 
w grupie encounter. 
Sprawozdanie takie 
napisala Eva Renzi, 
Niemka, twierdzac, 
ze opiera sie na 
faktach. 
Organizatorzy 

osrodka, w ktorym 
wedlug niej wszystko 
to sie zdarzylo, 
oswiadczyli 
publicznie, ze jej 
opowiadanie jest 
zmyslone, 
nieprawdziwe, 
zostalo 
spowodowame 
histeria i fantazja. 
Bez wzgledu na to, 

czy jest prawda, czy 
fikcja, opowiadanie 
jej ma forme 
archetypu - zawiera 
wszystkie skladniki 
pelnego 
doswiadczenia 
napasci. Jej koszmar 
wart jest poznania, 
podobnie jak zla 
podroz narkotyczna, 
gdyz mowi o 

tkwiacych w 
psychice ludzkiej 
korzeniach horroru 
manipulacji. Trzeba 
tez powiedziec, ze jej 
doswiadczenia 
zgadzaja sie z 
koncepcja grup bez 
ograniczen (no-
limits); w istocie, 
jezeli doda sie 
jeszcze jeden 

skladnik - fizyczna 
nagonke (rat-
packing) - sa one 
tym, czego mozna 
sie w takiej grupie 
spodziewac. Eva 
mowi, ze jest wlasnie 
ofiara takiej grupy. 
Oto, jak opisuje te 
przezycia. 

"Lider grupy juz na 
mnie czekal. Czulam 

sie podle wchodzac 
do niskiego pokoju 
bez okien... W 
pokoju bylo 18 osob. 
Znalam tylko Jana, 
piecdziesiecioletnieg
o Holendra. Lider 
usiadl, po 
zamknieciu grubych, 
dzwiekoszczelnuch 
drzwi... Nagle jedna 
z kobiet rzucila sie 

na druga 
wrzeszczac: 'Chce 
mi sie rzygac, kiedy 
na ciebie patrze. 
Jestes wampirem. 
Mam ochote 
podrapac ci gebe'. 
Bila ja. Pomyslalam, 
ze wyladowuje 
tlumiona nienawisc 
do wlasnej matki. Nie 
bylo w tym nic zlego. 

Tymczasem wstaly 
dwie kobiety i mlody 
mezczyzna. Mlody 
mezczyzna rzucil sie 
na okolo 
osiemnastoletnia 
dziewczyne, 
zatrzymal ja i 
targajac za uszy 
mowil: 'Jestes 
karykatura madonny. 
Myslisz pewnie, ze 

jestes lepsza od nas. 
Jestes tutaj 
najgorsza ze 
wszystkich'. A 
pozniej, pokazujac 
na mnie: 'Razem z 
toba ty suko. Tobie 
tez sie dostanie'. Z 
nosa dziewczyny 
plynela krew. 
Desperacko 
usilowala obronic sie 

przed ciosami. 
Wtedy wtracil sie 
lider. Powiedzial: 
'Myslisz pewnie, ze 
masz kontrole nad 
tym, co sie dookola 
dzieje. Nie masz 
nawet kontroli nad 
soba. A tutaj jestes 
pod calkowita 
kontrola'. Myslalam, 
ze zle slysze. 

Powiedzialam 
spontanicznie: 
'Calkiem swiadomie 
wywolujesz u tej 
dziewczyny 
paranoje. Chcesz 
calkowicie ja 
uzaleznic'. Inni kazali 
mi sie zamknac. 
Nastapila krotka 
przerwa... Mialam 
trudnosci z 

wlaczeniem sie i 
snulam sie z kata w 
kat.  

Sesja grupowa 
zakonczyla sie 
histeryczna scena, w 
centrum ktorej 
znalazl sie Jan, 
Holender. Zaczelo 
sie od tego, ze lider 
powiedzial do Jana: 
'Wiesz, ze to koniec. 

Jedyne, co ci 
zostaje, to zaufac. A 
jezeli nie, to wyskocz 
z wiezowca.'. Byla to 
umyslowa tortura 
przypominajaca 
praktyki rezimow 
totalitarnych. Janowi 
zrobilo sie niedobrze. 
Drzal i plakal. 'Jezeli 
ufasz - powiedziano 
mu - poloz sie i 

zamknij oczy'. Zrobil 
to. A nam 
powiedziano: 'Jezeli 
ktos ma dla tego 
czlowieka jakies 
uczucie, niech mu to 
okaze'. Grupa zalala 
go czuloscia. Ja 
rowniez glaskalam 
go po glowie 
placzac. W koncu 
lider polecil, zeby 

kazdy z nas wybral 
sobie partnera, 
ktorego nie 
akceptuje. 
Zawahalam sie. 
Wtedy Jan usiadl 
kolo mnie. Lider 
powiedzial: 'Chce, 
zebyscie to jasno 
zrozumieli, ze 
pracujemy nie tylko 
w tej sali, zle przez 

24 godziny na dobe. 
I pary, ktore sie 
wlasnie utworzyly, 
musza spedzic 
razem wieczor i noc'. 

Chcialam wtedy 
zaprostestowac 
przeciwko takiemu 
ingerowaniu w moje 
prywatne zycie, ale 
zabroniono mi 
otwierac usta. Inni 

wyszli ja musialam 
zostac. Przez kilka 
minut siedzielismy w 
milczeniu. Nagle 
lider powiedzial: 
'Zaufaj. Mam dla 
ciebie duzo milosci'. 
A potem, po dlugim, 
penetrujacym 
spojrzeniu dodal: 'i 
nie tylko duchowej'. 
Wyszlam szybko. 

Wkrotce wrocil Jan i 
powiedzial, ze 
przyniesie pare 
rzeczy ze swojego 
pokoju; rzeczy 
potrzebne na noc. 
Sytuacja byla 
groteskowa. Mialam 
spedzic noc z 
czlowiekiem, ktorego 
wybralam po prostu 
dlatego, ze tak 

zostalo 
zadecydowane. 
Pomyslalam, ze 
symptomatyczne jest 
to rozkazywanie mi, 
co mam robic. 
Ludzie uwazaja, ze 
kobiety powinny byc 
na kazde zawolanie. 
Jan i ja zostalismy 
razem na kolacji. Po 
dwoch godzinach 

bylam zmeczona i 
poszlam spac. 

Nastepnego dnia 
przyszlam na zajecia 
grupy punktualnie. 
Powiedzialam 
przyjaznie: 'Dzien 
dobry'. 
Odpowiedziala mi 
lodowata cisza. 
Usiadlam. Lider 
spytal o to, co sie 

dzialo w czasie 
ubieglych 24 godzin. 
Wtedy Jan skoczyl 
na rowne nogi, 
szarpnal mnie i 
zaczal bic bez 
opamietania. 'Ty 
dziwko', wrzeszczal, 
'upokorzylas mnie, ty 
przekleta babo, 
zabije cie'. Bylam 
przerazona. Zaczela 

mi plynac krew z 
nosa. Krzyknelam: 
'Jezeli czujesz, ze 
obrazona jest twoja 
meska duma, to 
twoja sprawa'. Bil 
mnie dalej. Podarl mi 
bluzke i rzucil mnie 
na podloge. Jak 
opetany usiadl na 
mnie, walil piesciami 
po glowie, sciskal 

szyje i wrzeszczal: 
'Powiedz prawde, ty 
scierwo'. 'Jaka 
prawde? Czy 
zwariowales, czy 
jestes 
zahipnotyzowany' - 
krzyknelam. Nagle 
zostawil mnie..., 
wstalam drzac i 
probujac zatamowac 
krew z nosa. 'Czy to 

osrodek oszalalej 
meskosci?' - 
zapytalam. 
Myslalam, ze ten 
obled minal i 
chcialam odejsc. 
Wtedy jeden z 
mezczyzn rzucil sie 
na mnie. 'Wlasnie 
tak' - powiedzial. 'A 
po co tu jestesmy, 
jak myslisz?'. Wtedy 

zlapaly mnie dwie 
kobiety, a w koncu 
cala grupa. 

To, co sie stalo 
pozniej, bylo jak 
koszmarny sen. 
Krzyczeli: 'Walcz z 
nami, ty tchorzu. 
Masz zamiar 
zgrywac sie na 
swieta, ty kurwo'. 
Uciekalam z 

jednegio rogu pokoju 
w drugi. Walili mnie 
piesciami, drapali, 
kopali, ciagneli za 
wlosy. Zdarli ze mnie 
bluzke i spodnie. 
Bylam zupelnie 
naga, a oni byli tak 
zalezni od swego 
szalenstwa, ze 
zaczelam sie bac, ze 
mnie zabija. Jedyna 

moja mysla, bylo 
zachowac 
przytomnosc. 
Krzyczalam: 'Pusccie 
mnie. Chce stad 
wyjsc'. Na znak 
lidera puscili mnie. 
Ta koszmarna scena 
trwala co najmniej 15 
minut. Caly pokoj 
zaplamiony byl 
krwia. Drzalam i 

powtarzalam, ze 
chce natychmiast 
wyjsc. 'Dajcie ja na 
srodek' - rozkazal 
lider. 'To, co sie tu 
dzieje jest zbrodnia' - 
krzyknelam. Bylam 
zupelnie przytomna i 
bardzo 
skoncentrowana. 
Niektore kobiety 
wyszly, ja musialam 

zostac. Holender 
powiedzial: 'Prosze, 
zostan'.  

... Nie wierzylam 
wlasnym uszom. Ten 
obled pomieszany z 
sadyzmem, z 
fanatyzmem, z 
checia podboju 
swiata - czyz nie 
slyszalam tego juz 
gdzi indziej? 

Wypuscili mnie. 
Czulam, jak 
sztywnieje, kiedy tak 
wychodzilam 
zawinieta tylko w 
szal, niosac 
przesiakniete krwia 
ubranie. Wzielam 
riksze, pojechalam 
do hotelu, a w swoim 
pokoju zalamalam 
sie i zaczelam 

plakac. Kiedy bralam 
prysznic, rany palily 
mnie jak ogien. W 
strasznym pospiechu 
spakowalam sie i 
wzielam taksowke. 
Pojechalam do 
szpitala, gdzie 
opisano moje 
obrazenia. Pozniej 
spotkalam sie z 
ministren spraw 

wewnetrznych... 
Jasne bylo, ze 
przedtem wielu 
innych uczestnikow 
skladalo w policji 
podobne zeznania" 

(22)

. 

Prawda i fikcja. 

Zgodnie z tym, co 
mowi rzecznik 
prasowy osrodka, w 
ktorym mialo miejsce 

to zgrupowanie 
encounter, policja 
przesluchiwala 
swiadkow. 
Swiadkowie 
zaprzeczyli jakoby 
wypadki tak sie 
toczyly i powiedzieli, 
ze nic takiego nie 
pamietaja. Policja 
wyciagnela wniosek, 
ze zeznanie Evy 

Renzi bylo wytworem 
jej fantazji 

(23)

. 

Napisalem do Jana, 
o ktorym mowila 
Eva, i poprosilem go 
o jego wersje 
wypadkow. Jego 
odpowiedz byla 
bardzo krotka: "Eva 
Renzi brala udzial w 
jednej z grup, wyszla 
i zorganizowala 

histeryczna 
kampanie" 

(24)

. 

Wierze, ze to, co 
mowi Jan, jest 
prawdziwe. Zgadza 
sie z wypowiedzia 
samej Evy Renziw 
tym, ze: 

 

pozwolono jej 
wyjsc (w koncu), 

 

kazdy wpadlby w 
histerie po 

przezyciu takiego 
koszmaru, ktory 
napelnil go obawa 
o zycie (definicja 
slownikowa histerii 
- 'chorobliwe 
podniecenie'), 

 

Eva sama opisala 
stopnie swojego 
protestu i swoja 
kampanie o 
zwrocenie 

publicznej uwagi 
na swoj protest. 

Jezeli to koszmarne 
opowiadanie ma 
oparcie w faktach, to 
oczywiscie tylko 
policja powolana jest 
do dzialania w takiej 
sprawie. Pewien lider 
grupy w Niemczech 
stanal niedawno 
przed sadem 

oskarzony o 
aprobowanie 
gwaltownosci 
skierowanej 
przeciwko 
jednostkom w jego 
grupie. Czytelnik 
musi sam ocenic, 
czy opowiadanie Evy 
Renzi jest fikcja, czy 
nie, w oparciu o 
wlasne rozumienie 

psychopatologii 
ludzkiej i o 
wewnetrzna 
spojnosc lub brak 
spojnosci tego 
opowiadania. Jest to 
oczywiscie historia 
niesamowita, ale 
moze ona posluzyc 
jako ostrzezenie, 
podobnie ja Rok 
1984 Orwella, 

bedacy fikacja, daje 
wglad w wezowisko 
tyranii politycznej. 
Nawet jezeli 
uczestnicy grupy Evy 
nie byli w zmowie, by 
zataic prawde, to 
jednak taka zmowa 
jest mozliwa. 
Widzielismy, z jaka 
latwoscia uczestnicy 
grupy w Synanonie 

wessani zostali przez 
zniewalajacy system 
alternatywnej filozofii 
lub wiary, 
kontrolowany przez 
silnego lidera. 
Nieodparta presja 
systemu sklaniala 
nawet do porzucenia 
wlasnej etyki jako 

reakcyjnej

 lub 

represyjnej

 i 

przylaczenia sie do 
kazdego typu 
zachowan, byleby 
tylko byl on 
akceptowany przez 
lidera. Reich pisal: 
"Jedna osoba o 
toksycznej i 
paskudnej 
osobowosci moze 
zniszczyc cala grupe 
dobrze 

funkcjonujacych 
kobiet i mezczyzn" 

(25)

. 

Joel Kovel opisuje w 
swojej ksiazce, jak 
szczerosc i 
otwartosc w 
wyrazaniu sadow, do 
ktorej zacheca sie w 
niektorych grupach, 
moze zostac 
przehandlowana za 

cene 

zafalszowania

 i 

ograniczenia 
postrzezen. 
Sklonnosc ta, 
twierdzi, jest 
wyjatkowo silna w 
grupach "wskutek ich 
sklonnosci do 
obnizania poziomu 
krytycyzmu. Stad 
mozliwosc tyranii - 
grupa encounter 

moze narzucic rodzaj 
swiadomosci, ktory 
jest skierowany na 
wymagania grupy. 
Uczestnik 
przystosowuje sie do 
nich, gdyz chce 
osiagac korzysci 
zwiazane z 
przynaleznoscia do 
grupy (i ze strachu 
przed ostracyzmem), 

ale przystosowujac 
sie tlumi wszelka 
zdolnosc do 
formulowania 
obiektywnego 
zdania. Wowczas 
jego umysl jest 
czysty, wyprany z 
rozgardiaszu 
krytycznych mysli i 
pelen ozywionych 
uczuc. w takim 

stanie moga znikac 
niepokoje 
neurotyczne i pojawi 
sie wzmozone 
uczucie bliskosci z 
innymi... a 
towarzyszyc mu 
bedzie uwielbienie 
dla przywodcy 
charyzmatycznego" 

(7)

. Zaufaj... albo 

skacz z wiezowca ! 

Na temat prania 
mozgow w procesie 
grupowym pisze 
wiecej w nastepnym 
rozdziale. 

Pelnia, smiertelnosc i 
odpowiedzialnosc. 

Ci, ktorzy sa pewni, 
ze opowiadanie Evy 
Renzi zostalo przez 
nia wymyslone i jej 

todesangst 

byl 

wytworem 
zwichnietej 
wyobrazni czy 
rozszczepionego 
umyslu, niech 
wezma pod uwage, 
ze w osrodku, w 
ktorym to wszystko 
sie zdarzylo, 
zabroniono od 
tamtego czasu 
gwaltownosci 

fizycznej, zwlaszcza 
w grupach. Nie 
pozwala sie tam na 
walki fizyczne 
zadnego rodzaju. 
Dwa miesiace przed 
wypadkami 
opisanymi przez Eve 
Renzi, Jorg Andrees 
Elten opisuje 
encounter, w ktorym 
bral udzial, i w czasie 

ktorego ten sam lider 
zachecal grupe do 
napasci na pewnego 
Argentynczyka. Elten 
pisze: 

"Zaczela sie 
chaotyczna walka. 
Sapania, krzyki, 
gluche uderzenia w 
nagie cialo. Jeki. Juz 
sa wszyscy na nim. 
Z wrzaskami i 

rykiem. Scena prosto 
z piekla. Ja siedze 
na materacu. Takze 
Japonka nie bierze w 
tym udzialu. Czuje 
sie strasznie. Lider 
krzyczy: Przylacz sie 
! Argentynczyk 
strasznie krzyczy. 
Nie moge sie ruszyc. 
Uczestnicy grupy 
siedza na jego 

rekach i nogach, na 
klatce piersiowej i 
brzuchu. Jeden 
przygniata mu twarz 
poduszka. 
Argentynczyk walczy 
o powietrze, jest juz 
w konwulsjach, 
przyduszony. 
Podchodze blizej. 
Nie moge 
zdecydowac sie na 

przylaczenie sie, ale 
nie moge tez isc za 
wlasnym odruchem i 
pomoc mu. Jestem 
jak sparalizowany. 
Przypominaja mi sie 
nagle przezycia z 
faszystowskiej 
szkoly. (Elten chodzil 
do elitarnej szkoly 
nazistowskiej 
Napola, w 

Naumburgu). Tam 
takze odbywaly sie 
takie walki jako testy 
na wytrwanie dla 
nowo przybylych. 
Byly to sadystyczne 
rytualy..., chrzest dla 
nowicjuszy. 

Lider przerywa 
walke. Argentynczyk 
czolga sie do kata i 
jeczac chowa glowe 

w ramiona. Lider, ze 
wzrokiem utkwionym 
we mnie i Japonce 
mowi: 'Zawiodla 
wasza energia. 
Gdybyscie sie 
wlaczyli, wtedy cos 
by z tego bylo'. Co 
mial na mysli? Czy 
Argentynczyk mial 
doznac katharsis? 
Czy procz wycia i 

szczekania zebami 
lider oczekiwal 
wielkiego wybuchu, 
ktory nazywal 

wyrzuceniem 
gowna

? Kiedy 

zaczynaja drzec mi 
rece, czuje, ze te 
walki, ktore zwykle 
nie sa zabawa, maja 
w sobie cos 
przerazajacego. 

Przygnebiaja mnie. 
To atmosfera izby 
tortur". W koncu Jorg 
Elten dochodzi do 
zrozumienia celu 
tych makabrycznych 
scen: "Tymczasem 
zrozumialem, ze 
gwaltownosc nie jest 
w tych grupach 
celem samym w 
sobie, ale sposobem 

zmuszenia ludzi do 
bycia tu i teraz, do 
przezycia pelni i 
pelnej swiadomosci" 
(

28

,

29

). 

Grupa encounter 
opisywana przez 
Eltena, rzeczywiscie 
zaleca i skupia sie 
coraz bardziej - 
bezposrednio wokol 
"walki i pieprzenia, 

sily i seksu, smierci i 
zycia". W takiej 
grupie, w ktorej nie 
jest niczym 
niezwyklym lamanie 
kosci (w trzecim dniu 
zajec tej grupy 
zlamano noge 
pewnemu 
Wlochowi), jak 
rowniez staczanie 
boju o moznosc 

oddychania, czyli o 
zycie, lider skupia 
cala wladze w 
swoich rekach. Jest 
panem zycia i 
smierci. 
Doprowadzajac ludzi 
do granic 
wytrzymalosci, na 
skraj wyczerpania i 
wprowadzajac ich w 
glebie ekstazy i 

przerazenia, w 
ekstremalne sytuacje 
egzystencjalne, na 
skraj linii krwi, ma 
nadzieje ich 
rozbudzic. Rujnujac 
fasade spoleczna, 
ktora zahamowuje 
nagle wyladowanie 
gwaltownosci, sklada 
obietnice zbawienia. 
Mozna z cala 

jasnoscia zauwazyc, 
ze jest to 
psychopatyczne 
doprowadzenie do 
ostatecznosci:  

ci, co nie zostaja 
zbawieni za pomoca 
destrukcji, zostaja 
zniszczeni za 
pomoca zbawienia.

 

Ci, ktorzy sa pewni, 
ze Eva Renzi 

wymyslila swoja 
historie, powinni 
sobie zadac pytanie, 
czy te trzy osoby, 
ktore poniosly smierc 
w roznych miejscach 
swiata wskutek 
gwaltownosci 
stosowanej w 
grupach 
terapeutycznych, tez 
mialy omamy albo 

histerie (tak by je 
pewnie opisano, 
gdyby przezyly i 
probowaly 
protestowac)

10

. 

Pierwszy z tych 
wypadkow mial 
miejsce w 
Adelajdzie, w 
Australii, w roku 
1977. Podczas bojki 
kobieta zostala 

przyduszona 
poduszka. Udusila 
sie, zanim ktokolwiek 
zdal sobie z tego 
sprawe. Druga 
smierc miala miejsce 
nieco wczesniej w 
Berlinie. Pewna 
kobieta 
"doswiadczala 
ponownie swoich 
narodzin". Zawinieto 

ja w dywan, na 
ktorym usiadlo kilka 
osob. Kanal 
porodowy zamienil 
sie w kanal smierci. 
Dwaj terapeuci 
prowadzacy te grupe 
dostali wyroki za 
zabojstwo. Trzecia 
smierc miala miejsce 
tego roku

11

 we 

Francji. Pewien 

mezczyzna umarl w 
okolicznosciach 
podobnych do tych, 
w ktorych stracila 
zycie kobieta w 
Adelajdzie. Le 
Monde i Figaro 
zamiescily 
wiadomosci o tym na 
pierwszych stronach. 
Mozna oczywiscie 
tlumaczyc, ze trzy 

zgony nastapily 
wskutek 
nieszczesliwych 
wypadkow, ze nie 
byly to morderstwa. 
Sa one jednak 
produktami 
ubocznymi 
naduzycia sily, 
zlekcewazenia 
rozsadnych 
zabezpieczen i 

ograniczen, stanowia 
nieuchronna 
eskalacje potencjalu 
psychopatycznego w 
grupie 
terapeutycznej, 
prowadzacej do 
tragedii.  

Kto jest za to 
odpowiedzialny? My 
wszyscy. Lider-
ignorant, lider-

prowokator, czy tez 
po prostu lider-
faszysta. I ci, ktorzy 
dzialaja pod 
wplywem impulsow 
psychopatycznych 
za zgoda takiego 
lidera. 
Odpowiedzialni sa 
tez ci, ktorzy zamiast 
glosno protestowac, 
bedac swiadkami 

brutalnosci, milcza i 
godza sie na nia. 
Takze ci, ktorzy 
organizuja takie 
grupy i nie interesuja 
sie tym, co sie w nich 
dzieje. Jak tez ci, 
ktorzy wiedza, co 
tam sie dzieje, anie 
ujawniaja tego, bo 
chca chronic jakas 
organizacje albo 

charyzmatycznego 
lidera. 
Odpowiedzialni sa 
tez ci, ktorzy przed 
wzieciem udzialu w 
grupie podpisuja 
zobowiazanie, ze sa 
calkowicie 
odpowiedzialni za 
wszystko, co sie 
wydarzy - gdyz w ten 
sposob biora udzial 

w zmowie, ktora 
pozwala liderowi, by 
czul sie zwolniony z 
odpowiedzialnosci. 
Ja tez jestem 
odpowiedzialny, 
gdzy juz 18 miesiecy 
temu zwrocono moja 
uwage na brutalnosc 
i sadyzm, majace 
miejsce w grupach, a 
ja dotychczas 

milczalem. Nawet 
fantazje o 
charakterze 
arcgetypow moga 
nas czegos nauczyc 
o zrodlach paranoi; a 
w teatrze 
okrucienstwa nie 
wszystko jest fikcja.

 

"Kto jest wrogiem?" - 
pisal Reich. 
"Wrogiem jest sama 

zakazna zgnilizna, 
bez wzgledu na to, 
gdzie sie znajduje, a 
nie jakas szczegolna 
grupa, panstwo, 
narod, rasa, czy 
klasa spoleczna. 
Odwracano uwage 
od trucizny we 
wlasnym obozie, a 
szukano jej 
wylacznie w cudzym. 

Wrogiem jest 
przebieglosc 
toksycznego 
charakteru we 
wszystkich obozach, 
na prawo i lewo, w 
wysokich i niskich 
warstwach 
spolecznych, w 
kazdej szkole, 
rodzinie, grupie, 
klasie spolecznej i 

narodzie na ziemi. 
Rozwiazaniem jest... 
bezwzgledne, 
bezlitosne 
przekazanie do 
powszechnej 
wiadomosci pelnej 
prawdy o 
zadzumieniu wokol i 
w domu... Twoje 
opanowanie w 
obliczu ukrytego zla 

samo jest zlem, 
niczym wiecej jak 
wykretem. Wrogiem 
jest twoja utajona 
sympatia dla zabojcy 
Zycia" (

53

). 

Jezeli zaczynasz 
poswiecac 
czlowieka, to juz 
mu niepomagasz. 
Niszczysz go, 
okaleczasz. Jestes 

gwaltowny, jestes 
zbrodniarzem. 
Dlatego wszyscy ci 
tak zwani 
mahatmowie, 
usilujacy zmieniac 
ludzi, sa 
zbrodniarzami. 
Powinno sie po 
prostu kochac, 
pomagac, byc 
gotowym do 

dawania - bez 
stawiania 
warunkow.

 

... Nie jest to mysl, 
ktora moze 
spodobac sie ego. 
Ego chce zmieniac 
innych, podobnie 
jak ty, ale kimze 
jestes ty sam, zeby 
uzurpowac sobie 
prawo do 

zmieniania 
kogokolwiek? Nie 
ierz na siebie takiej 
odpowiedzialnosci. 
To niebezpieczne; 
w ten sposob 
hoduje sie hitlerow. 
Przejmuja oni 
odpowiedzialnosc 
za zmienianie 
swiata wedlug 

wlasnych 
pomyslow.

 

Nigdy nie probuj 
nikogo zmuszac, 
pociagac, 
popychac, 
manipulowac. To 
sa sposoby 
stosowane przez 
ego. Z tego sklada 
sie wszelka 
polityka (

30

)

12

.

 

Bhagwan Shree 
Rajneesh (Osho)

 

Dodatek. 

"Przemoc daje 
rezultaty... Wszystko 
dzieje sie 
samoczynnie. Nigdy 
nikogo sie do 

Poglad pewnego 
lidera grupy na 
gwaltownosc. 

niczego nie zacheca. 
Ludzie przychodza z 
nadzieja na 
przezycie 
gwaltownosci i chca 
tego. W kazdym jest 
gwaltownosc, 
praktycznie nie ma 
pod tym wzgledem 
wyjatkow. Boja sie 
jej, ale i sa 
zachwyceni. Sami to 

robia. Nigdy nikomu 
nie kaze sie walczyc 
- jezeli, to trzeciego 
albo czwartego dnia, 
kiedy wszystko jest 
juz zaakceptowane. 

Jezeli czlowiek sobie 
w czyms popusci, to 
osiaga to, czego 
chce. Jezeli popusci 
sobie w walce, to 
znaczy, ze z tego 

najwiecej korzysta. 
Jezeli powalczy z 
pelnym oddaniem, to 
pozniej jest juz 
czysty. 

... W trakcie 
najgwaltowniejszego 
incydentu, jaki sie w 
mojej grupie 
wydarzyl, czlowiek 
doznal samadhi. 
Chcial zabic kogos. 

O, on go zabijal, 
zabijal go, a grupa 
nie mogla go 
powstrzymac. 
Wyrwal sie i dopadl 
tej osoby; powiesil ja 
na scianie... i nikt go 
nie mogl 
powstrzymac. Walili 
go, kopali i nic go nie 
powstrzymalo. I 
wtedy powiedzialem 

po prostu: 'Przestan. 
Skieruj energie do 
srodka'. I wtedy po 
prostu doznal 
samadhi. 

Wywiad 
przeprowadzony 
przez wydawce 
Encounter, Nr 3. 
1978. Wyd. Vakil and 
Sons Ltd., Ballad 
Estate, Bombay. 

SMIERC EGO. 

METAPSYCHOLOGI
A POSWIECENIA. 

Wstep. 

Podczas gdy 
poprzedni rozdzial 
poswiecony byl 
analizie szcegolnego 
zjawiska, jakim jest 
przemoc, niniejszy 
rozdzial pozwala 

przyjrzec sie blizej 
matrycy relacji 
grupowych, z ktorych 
zjawisko to wynika. 

Na poczatku trzeba 
powiedziec, ze nie 
jestem 
przeciwnikiem grup 
ani terapii grupowej. 
W trakcie swojej 
praktyki prowadzilem 
ponad sto grup 

terapeutycznych i 
opublikowalem 
kilkadziesiat 
numerow kwartalnika 
Energy and 
Character, w ktorych 
znalazly sie liczne 
artykuly 
przedstawiajace 
zalety dobrze 
prowadzonych grup. 

Niniejsze studium 
dotyczy mechanizmu 

zadzumienia 
emocjonalnego

 

(emotional plague). 
Uwazam, ze 
zrozumienie tej 
kwestii bedzie mialo 
w nadchodzacej 
dekadzie 
podstawowe 
znaczenie dla tych, 

ktorzy znajduja sie 
na drodze rozwoju - 
czy to teoretycznego, 
czy duchowego. 
Mozliwe, iz wzniosle 
wizje tych, ktorzy 
budza nadzieje na 
lepsza przyszlosc, sa 
zasadniczo nie do 
pogodzenia z 
mechanizmami, 
ktore wyzwalaja sie 

w spoleczenstwach 
ludzi oddajacych sie 
wyzszym 
wartosciom. W 
przeszlosci 
widzielismy to w 
dramatycznej 
rozbieznosci miedzy 
nauka Jezusa i 
miloscia blizniego, a 
dzialajaca w Jego 
imieniu inkwizycja 

hiszpanska czy 
purytanskim 
paleniem czarownic. 
Widzielismy to, gdy 
utrzymujaca zycie 
aztecka religia, 
skupiona na 
otwieraniu serc ku 
sloncu, przeksztalcila 
sie w sadystyczny 
rytual kaplanow, 
ktorzy w imie tej 

samej wiary 
doslownie wydzierali 
bijace serca z 
zywych cial

13

. 

Widzielismy to w 
rozbieznosci miedzy 
spoleczna nauka 
Marksa a bezlitosna 
rzeczywistoscia 
archipelagu Gulag. 

Probuje zrozumiec, 
jak bylo mozliwe 

wydarzenie sprzed 
roku, kiedy masowe 
morderstwo i 
zbiorowe 
samobojstwo 
zakonczyly rozwoj 
nowego ruchu 
spolecznego i 
religijnego 
zalozonego przez 
przewodniczacego 
Komisji Praw 

Czlowieka i laureata 
Nagrody im. Martina 
Luthera Kinga za 
humanizm (chodzi o 
komune Jima Jonesa 
w Gujanie). Niniejszy 
rozdzial rozpoczyna 
realizacje 
klopotliwego 
zadania, jakim jest 
wytyczenie mapy 
pradow 

podskornych, kyore 
poczatkowa nadzieje 
zamieniaja w 
koncowy horror. 

Zbawienie albo 
samoposwiecenie. 

"Musisz umrzec dla 

samego siebie. 

Musisz stac sie 

jednym". 

Charles Manson  

Niektorzy ludzie 
korzystajacy z terapii 
reichianskiej ("pracy 
z cialem"), zywia 
nadzieje, ze beda 
umieli wyjsc z 
wiezienia charakteru 
i zbroi miesniowej ku 
istnieniu 
szczesliwszemu i 
bardziej 
spontanicznemu. 

Tak wiec stara zbroja 
charakteru 
spostrzegana jest 
jako wrog, ktory musi 
umrzec, aby 
wewnetrzna osoba 
mogla zyc. Czasami 
prowadzi to do stylu 
terapii, ktory 
przypuszcza 
gwaltowny atak na 
obrone charakteru. 

W poprzednim 
rozdziale 
przytoczylem 
drastyczne przypadki 
ukazujace, ze nie 
mozna prowadzic 
ludzi ku wolnosci pod 
grozba rewolweru 
emocjonalnego. 
Musimy byc ostrozni 
wobec idei gloszacej, 
iz pozbycie sie 

blokow i zbroi jest 
srodkiem do 
osiagniecia 
zbawienia siebie, 
gdyz ten niby 
zbawienny proces 
moglby niektorych 
ludzi zniszczyc. W 
terapii pierwotnej 
istnieje pojecie 

pacjenta po 
przezyciu 

pierwotnym

 (post-

primal patient) 
pozbawionego 
swojej zbroi. Charles 
Kelley (36) kilka lat 
temu poswiecil caly 
artykul rozwazaniom 
niebezpieczenstw 
plynacych z dzielenia 
swiata na ludzi 
schwytanych w 
pulapke i 

wyzwolonych, 
uzbrojonych i 
nieuzbrojonych, 
neurotycznych i 

po 

przezyciu 
pierwotnym 

(post-

primal). Albo mowiac 
jezykiem scjentologii 
nieotwartych i 
otwartych (unclear 
and clear). 

Rozpowszechnione 
nieporozumienie, 
dotyczace pracy 
reichowskiej, wynika 
z zalozenia, iz 
wymaga ona 
wydostania sie z 
glowy i wejscia w 
cialo. Czasami 
jednak musimy 
wlasnie pomoc 
ludziom dostac sie 

do wlasnych glow ! 
Ale stereotypowe 
przekonanie, ze 
"umysl jest wrogiem" 
wydaje sie jednak 
zyskiwac 
zwolennikow. Jeden 
z najglebszych 
zametow 
spowodowany byl 
uzyciem terminu 

umysl

 (mind) lub 

terminu 

ego

 przez 

roznych nauczycieli, 
psychologow czy 
przywodcow 
religijnych w dwoch 
przeciwstawnych, 
choc czesto nie 
rozroznianych, 
znaczeniach. Na 
przyklad w pracy 
Alexandra Lowena i 
bioenergetykow 

kladzie sie duzy 
nacisk na rozwijanie 
silniejszego ego oraz 
lepsze ugruntowanie 
osoby, wzmocnienie 
w niej zasady 
rzeczywistosci, 
zakorzenienie w 
zasadach 
bezpieczenstwa i 
przyjemnosci. 
Pewien nacisk na 

ego mozna znalezc 
takze w wiekszosci 
szkol 
terapeutycznych o 
klasycznej 
proweniencji. 

Z drugiej strony w 
wielu religiach 
swiata, glownie w 
wiekszosci form 
mistycyzmu, ego 
traktuje sie jak 

wroga, siedlisko 
samolubnosci i 
waskiego interesu 
jednostkowego, glaz 
zagradzajacy droge 
ku oswieceniu, 
kamien mlynski u 
szyi zbawiciela

14

.  

Funkcja i status. 

Aby wyjasnic te 
nieporozumienia, 
musimy 

przeprowadzic 
rozroznienie miedzy 
ego funkcjonalnym a 
ego statusu. 
Zaczerpnalem ten 
podzial od 
Krishnamurtiego, 
ktory pisze o tym 
nastepujaco: 

"Istnieja dwa rozne 
sposoby myslenia: 
myslenie jako 

wypelnianie pewnej 
funkcji i myslenie w 
sensie uzywania tej 
funkcji dla 
osiagniecia statusu, 
zutorytetu, pozycji, 
prestizu" 

(38)

. 

Gdy Lowen stwierdzil 
w swej definicji, iz 
ego sklada sie z 
funkcji percepcji i 
kontroli, opisal tym 

samym blizniaczy 
system funkcjonalny, 
tworzacy granice na 
styku miedzy nami a 
innymi ludzmi 

(39)

. 

Brak takiego ego, 
badz posiadanie 
slabego ego, 
wystawia nas na 
niebezpieczenstwo 
niezroznicowanej 
percepcji lub 

wybuchowych, 
nieskoordynowanych 
wzorcow ruchowych. 

Chcialbym, aby to 
bylo zupelnie jasne: 
chodzi o to, ze 
zbytnia slabosc ego 
funkcjonalnego 
moze prowadzic do 
takiego stylu zycia, 
ktory gdzie indziej 
nazwalem 

kosmoza

 

(cosmozis) i w 
ktorym mistyczne 
stany swiadomosci 
sa pozadane same 
dla siebie, granice 
sie zacieraja, a 
czlowiek albo dazy 
do quasi-
schizofrenicznego 
stanu percepcji. albo 
stopniowo sie wen 
osuwa. W praktyce - 

choc mistyk moze 
zasadniczo zarliwie 
bronic 
losmotycznego stanu 
swiadomosci - w 
praktyce mialby on 
male szanse, by 
utrzymac 
wystarczajaco 
funkcjonalne ego i 
przezyc w 
codziennym swiecie. 

Sprobujcie przejsc 
przez ruchliwa ulice 
bedac w transie, a 
zrozumiecie, co mam 
na mysli. Ego 
funkcjonalne 
dostarcza nam 
orientacji i 
mozliwosci widzenia 
tego, co znajduje sie 
na zewnatrz nas, 
umozliwia 

rozroznianie i 
koncentracje, 
dokonywanie 
spostrzezeniowych 
porownan i ocen, 
przeprowadzanie 
podzialow i szczery 
krytycyzm. A wiec w 
mistycyzmie chodzic 
musi raczej o 
wolnosc od 
patologicznych 

wymiarow ego niz 
calkowity jego brak. 

Wyraz 

wartosc

 

pochodzi od 
lacinskiego rdzenia 

valere

, "byc 

zdrowym". Ego jako 
wyraz zdrowia 
calego organizmu 
prowadzi nas ku 
wybieraniu dalszej 
pomyslnosci nas 

samych i innych 
ludzi. Ego to takze 
koorsdynator, 
oslabiacz, nadzorca, 
powstrzymywacz, 
hamulcowy. Ono 
daje sygnal 
miesniom, ktory 
powstrzymuje cie, 
nim wybiegniesz pod 
nadjezdzajacy 
samochod. Ono 

reguluje postawe i 
napiecie miesni. Ono 
rozwaza dzialania w 
terminach ich 
rzeczywistych 
skutkow. Ono 
ustawia bariere 
miedzy sila 
namietnosci a 
wyrazaniem uczuc w 
swiecie zewnetrznym 
i pyta: czy to jest 

wlasciwe; czy 
wybieram, czy tez 
jestem zmuszany; 
jakie beda 
konsekwencje 
dzialania i czy je 
zaakceptuje? 
Natomiast 
zachowanie 
psychopatyczne 
czesto 
charakteryzuje sie 

nieadekwatnym 
systemem kontroli, 
czestym 
pozwalaniem sobie 
na wyladowania, 
mimowolnym 
poczuciem winy, 
duza iloscia racji 
przekonujacych, 
dlaczego sluszne 
jest pozbycie sie 
racji. Kult 

nieracjonalnosci 
wyrosl czesciowo 
jako zmasowane 
przeciwstawienie sie 
ego 
autorytatywnemu 
(lub statusu). W 
dalszej czesci 
rozwazymy to 
obszerniej. 

Ego statusu nie ma 
nic wspolnego z 

funkcjonowaniem 
koordynujacym. W 
rzeczywistosci 
rozrywa ono 
harmonijne 
funkcjonowanie. Ego 
statusu 
zakorzenione jest w 
poczuciu wyzszosci, 
w oddzieleniu 
umyslu od ciala i w 
wyniesieniu umyslu 

na pozycje 
antagonistyczna 
wobec ciala. Ego 
statusu to glos 
zinternalizowanego 
tyrana, utrzymujacy 
ludzi pod kontrola 
innych ludzi. Jest 
blisko zwazane z 
freudowskim 
superego, ktore w 
pracy Reicha 

uwazane bylo za 
fizjologiczne 
zakorzenienie 
nieswiadomych , 
narzuconych, 
neurotycznych 
hamulcow, jakie 
sami sobie 
nakladamy, za czesc 
wyuczonego 
doswiadczenia, jakie 
nabylismy wzrastajac 

w zbyt napietych 
albo zbyt 
niespokojnych 
stosunkach 
rodzinnych. 

Ego funkcjonalne 
podobne jest do pary 
oczu wraz z 
powiekami, ktore 
mozna zmruzyc, 
zeby patrzec pod 
slonce. Ego statusu 

podobne jest 
opuszczonym 
zaslonom 
odcinajacym swiatlo 
dzienne. Uwolnienie 
sie od oslepiajacego 
dzialania ego statusu 
oznacza odkrycie, 
rozwijanie i 
doskonalenie funkcji 
widzenia. Z drugiej 
strony ego 

funkcjonalne moze 
zostac oslepione 
albo wtedy, gdy 
powieki sa na 
sztywno zamkniete, 
albo wtedy, gdy sa 
na sztywno otwarte. 
Oczy, aby dobrze 
dzialac, musza 
wybierac, na co i 
kiedy patrzec, a 
kiedy sie odwrocic. 

Innymi slowy, 
prcepcja jest 
bezposrednio 
zwiazana z 
systemem kontroli 
motorycznej. 

Calkiem swiadomie 
wybralem oczy jako 
kanal 
charakterystyczny 
dla ego 
funkcjonalnego. 

Bowiem uzywanie 
oczu jest wazna 
czescia praktyk 
medytacyjnych, z 
ktorych wiekszosc 
stara sie prowadzic 
czlowieka ku 
oswieceniu. 
Doswiadczenia i 
przekazy mistykow 
obfituja w obrazy 
swiatla. 

Oto fundamentalna 
lamiglowka, a 
zarazem glowna teza 
tego rozdzialu: 
oswiecenie mozna 
osiagnac dzieki 
uwolnieniu sie od 
oslepiajacego 
dzialania umyslu 
skrepowanego 
stereotypami 
kulturowymi i 

neurotyczna zbroja 
charakteru. Korzenie 
takiej wolnosci 
siegaja gleboko, 
bardzo gleboko, co 
powoduje, ze chodzi 
wsrod nas niewielu 
ludzi w stanie, ktory 
mozna by nazwac 
oswieconym. Z 
drugiej strony, wielu, 
wielu ludzi angazuje 

sie w przedluzajacy 
sie proces 
demontowania i 
pozbywania sie ego 
funkcjonalnego; 
czynia to w 
przekonaniu, iz jesli 
beda mnie myslec i 
silniej zamkna oczy, 
stana sie ludzmi 
bardziej 
oswieconymi. 

Jedna z 
konsekwencji tej 
lamiglowki oraz 
nieporozumienia 
lezacego u jej 
podstaw jest to, ze 
nauczyciele duchowi 
zniechecajacy ludzi 
do inwestowania w 
ego statusu moga 
wychowywac 
nastepcow, ktorzy 

probuja cofac sie do 
bardziej dzieciecego 
sposobu bycia z 
okresu przed 
bezpiecznym 
uksztaltowaniem sie 
ich ego 
funkcjonalnego. To 
niebezpieczenstwo 
jest rownie wielkie, 
jak grozba, iz 
systemy, ktore 

staraja sie umocnic 
ego funkcjonalne i 
pomoc ludziom, by 
stawali sie 
radosnymi doroslymi, 
zle uzyte moga 
otwierac sie na nowe 
formy rywalizacji o 
status i gry sil. 
Uczestnik terapii 
reichianskiej 
powiedzial mi: 

"Rozstalem sie ze 
swoja dziewczyna, 
bo nieprawidlowo 
poruszala miednica". 

Deformacja JA. 

Graf von Durkheim 
patrzy na to, co 
nazwalem ego 
statusu, jak na 
usztywnienia i 
nadmierny rozwoj 
ego funkcjonalnego. 

Dlatego w rozwoju 
ludzkim i procesie 
zyciowym widzi on 
dwa 
niebezpieczenstwa: 
"Czlowiek ma albo 
za wiele ego, to 
znaczy ego jest za 
bardzo podkreslone, 
a ja (self) jest w nim 
uwiezione; albo ma 
ego za malo i w 

konsekwencji staje 
sie bezbronny i 
nieosloniety wobec 
wszystkich sil zycia" 

(40)

. 

Dalej Durkheim 
wyjasnia, jak widzi 
prawidlowy rozwoj 
ego: "Kazdy czlowiek 
w swojej istocie jest, 
na swoj sposob, 
czescia Wielkiego 

Bytu (Great Being). 
Jego udzial w 
jednosci i porzadku 
Wielkiego Bytu jest 
bolesnie ukryty pod 
struktura 
swiadomosci, ktora 
zawsze opiera sie na 
parach 
przeciwienstw. Jego 
wzorzec 
swiadomosciowy 

skoncentrowany w 
ego i oparty na 
przeciwienstwach nie 
tylko oznacza 
odwrocenie sie od 
Wielkiego Zycia 
(Great Life), lecz 
takze, wlasnie z 
powodu swojej 
dreczacej ciasnoty, 
nigdy nie jest w 
stanie uciszyc 

wrodzonej 
czlowiekowi tesknoty 
za powrotem do 
poczatkowej jednosci 
zycia. Jednakze bez 
prawidlowego 
rozwoju ego nie 
moze istniec zadne 
owocne 
doswiadczenie 
transcendentalnej 
jednosci zycia. Ale 

odzyskiwanie 
swiadomosci tej 
jednosci jest scisle 
"raison d'etre" 
czlowieka, 
osrodkiem 
nerwowym wszelkich 
ludzkich wysilkow i 
tlem kazdej tesknoty 
za szczesciem, 
pelnia i pokojem. 

Trzy rzeczy naleza 
do ego dobrze 
rozwinietego: 1. 
wlasciwa postawa; 2. 
wlasciwa forma i 3. 
wlasciwe granice.... 
Tak wiec udane ego: 
1. nie jest sztywnym 
punktem, lecz 
zdolnoscia do ruchu 
wokol dobrze 
osadzonej osi; 2. jest 

zdolnoscia do 
zmiany bez utraty 
formy jednostkowej; 
3. jest przenikalne, 
jednak nie pozwala 
na przerwanie 
granic" 

(40)

. 

I znow Durkheim 
wyjasnia 
szczegolowo - tak, 
ze dokladnie wiemy, 
co ma na mysli - 

podwojne 
niebezpieczenstwo 
nadmiernegj 
sztywnosci ego i 
slabosci ego: "Z 
zaleznosci od 
zasady ego wynika 
dwojakie 
niebezpieczenstwo. 
Jesli ego nadmiernie 
dominuje, 
podstawowy osrodek 

witalny zostaje 
stlumiony, poniewaz 
statyczne wzorce 
ego zagradzaja 
dostep do Wielkiego 
Bytu i do tchnienia 
Wielkiego Zycia. 
Jesli zas wlasciwe 
ego nie rozwinelo 
sie, charakterowi 
swiadomosci 
czlowieka brakuje 

warunkow 
koniecznych dla 
integracji z bytem, a 
wowczas czlowiek 
nie moze byc 
swiadom 
podstawowego 
osrodka 
jednoczacego i 
ksztaltujacego" 

(40)

. 

W rozdziale 
"Deformacje JA" 

Durkheim rozwija i 
rozszerza opis tych 
dwoch 
niebezpieczenstw. 
Niebezpieczenstwo 
ego usztywnionego 
jest tak znajome tym, 
ktorzy zetkneli sie juz 
z Reichowskim 
opisem zbroi 
charakteru lub z 
przytaczanymi przez 

Rajneesha (Osho) 
stalymi przykladami 
ego nadmiernie 
rozbudowanego, ze 
ja skoncentruje sie 
wylacznie na 
niebezpieczenstwie 
przeciwstawnym - na 
slabosci ego: 

"Czlowiek 
pozbawiony granic 
ego w zetknieciu ze 

swiatem nie moze 
zachowac swojej 
integralnosci. Jest 
calkowicie 
wystawiony na swiat 
i nie ma oparcia 
nawet przeciwko 
samemu sobie. Jest 
bezradny wobec 
wlasnych instynktow 
i emocji. Przy swojej 
calkowitej zaleznosci 

od instynktu i emocji 
jest jednoczesnie 
pozbawiony 
wytrwalosci i 
ukierunkowania... 
Czlowiek bez JA, 
kiedy oddaje sie 
czemus, nigdy nie 
robi tego 
zdecydowanie, lecz 
zyje niewygodnie w 
stanie plynnego 

oddania sie. Kocha i 
nienawidzi bez 
ograniczenia, 
poniewaz nie ma w 
sobie nic, co by mu 
dalo miare i 
rownowage... 
Najglebsza tragedia 
czlowieka z 
niedorozwinietym JA 
polega na jego 
stosunku do sil 

Wielkiego Zycia, 
ktore stale usiluja sie 
w nim zrealizowac. 
Wdzieraja sie w 
niego i chociaz 
czesto przynosza mu 
okresy glebokiej 
blogosci, nie moga 
zyskac w nim stalego 
oparcia. Okres pelen 
szczescia mija bez 
sladu, bowiem 

czlowiek ten nie jest 
zdolny nadac mu 
wewnetrznej formy. 
Raz po raz zapada 
ze swiatla w 
ciemnosc, z radosci 
w gleboki smutek. 
Nadto bezbronny i 
otwarty jest 
opanowywany 
zarowno z zewnatrz, 
jak i od wewnatrz, 

czy to przez 
szczesliwosc, czy 
przez zal, ale nic nie 
zostawia trwalego 
sladu. Szczescie 
odplywa, 
anieszczescie nie 
wydaje owocow" 

(40)

. 

Podobny do 
Durkheimowskiego, 
choc nie tak 

wyraznie rozwiniety, 
poglad prezentuje 
Paul Tillich. 
Przeprowadza on 
rozroznienie miedzy 
samowyniesieniem 
(self-I elevation) 
(zwiazanym z 
egocentryzmem, 
samowola i 
nieuzasadniona 
duma), utrata siebie 

(self-loss) (zwiazana 
z uczuciem slabosci i 
niezdolnoscia do 
zespolenia 
rozdzierajacych go 
tendencji) z 
autoafirmacja (self-
affirmation) 

(41)

. 

Tillich postrzega 
autoafirmacje jako 
zesrodkowany stan 
rownowagi miedzy 

dwoma biegunami 
tozsamosci i 
zmieniania siebie. 
Pisze on: "Jasn 
psychologiczna 
(psychological self) 
moze zostac 
rozdarta z powodu 
jej niezdolnosci do 
asymilowania (tj. do 
przyjecia w obreb 
zesrodkowanej 

jednosci liczby 
wrazen zbyt duzej z 
powodu ich 
intensywnosci albo 
ilosci), badz z 
powodu niezdolnosci 
do stawiania oporu 
destrukcyjnemu 
wplywowi wrazen 
pociagajacych jazn 
(self) w zbyt wielu 
lub nadmiernie 

przeciwstawnych 
kierunkach. 
Przeciwne 
zaburzenie 
spowodowane jest 
lekiem jazni 
psychologicznej 
(psychological self) 
przed utrata siebie, 
co prowadzi... do 
przeksztalcenia sie 
tozsamosci w 

martwa forme. 
Miedzy tymi 
biegunami sytuuja 
sie mieszaniny 
psychicznej 
autointegracji i 
dezintegarcji" 

(42)

. 

Jazn zesrodkowana, 
wedlug Tillicha, 
osiaga rownowage 
miedzy 
indywidualizacja a 

uczestnictwem 

(43)

. 

Zbyt silne uczepienie 
sie indywidualnosci 
kosztem 
podniesienia barier i 
zamkniecia na nowe 
asymilacje od innych 
tworzy sztywne, 
nadmiernie obronne 
ego. Ale jesli 
czlowiek zostanie 
zbyt silnie wessany 

przez drugi biegun i 
zanurzy swoja 
osobowosc i zanurz 
swoja osobowosc w 
tym, w czym 
uczestniczy, utraci 
swoje centrum w 
morzu wrazen albo 
zdarzen. To 
doprowadzilo Tillicha 
do gruntownej 
dyskusji 

dwuznacznosci 
wyrzeczenia i 
twierdzenia o 
prymacie wyboru. 

Dwuznacznosc 
poswiecenia i prymat 
wyboru. 

Ruchy religijne i 
terapeutyczne czesto 
koncentruja sie 
wokol koniecnosci 
poswiecenia. 

"Zrezygnuj z obron", 
"przestan sie 
powstrzymywac", 
"poddaj sie 
procesowi 
grupowemu", 
"odrzuc te swoje 
praestarzale 
praekonania", itd. 
Tillich przytacza 
takze kilka 
przykladow roli 

poddania sie 
nieuchronnym 
sytuacjom zyciowym. 

"Musimy poswiecac 
korzysci mozliwe dla 
tych, ktore sa czy 
moga stac sie 
realne. Musimy 
wyrzekac sie 
mozliwej pracy i 
mozliwego 
powolania dla tych, 

ktore wybralismy. 
Musimy poswiecac 
mozliwe relacje z 
ludzmi w imie 
rzeczywistych badz 
rzeczywiste w imie 
mozliwych. Musimy 
wybierac miedzy 
spojnym, ale 
samoograniczajacym 
sie budowaniem 
naszego zycia a 

przekraczaniem 
wszelkich ograniczen 
i utrata spojnosci 
oraz kierunku" 

(42)

. 

W ocenie potocznej - 
powiada Tillich - 
poswiecenie jest 
czyms 
niedwuznacznie 
dobrym. W ten 
sposob w ruchach 
religijnych za 

najwyzsza snote 
moze byc uznane 
wyrzeczenie sie ego, 
a w pracy 
terapeutycznej 
korzysci plynace z 
odpuszczenia, 
poddania sie 
pradowi, itd. Tillich 
jest innego zdania. 

"Kazde poswiecenie 
to ryzyko moralne, a 

ukryte motywy moga 
nawet sprawic, ze 
poswiecenie 
pozornie bohaterskie 
stanie sie 
podejrzane. Nie 
oznacza to, ze 
poswiecenie nie 
powinno istniec - 
zycie moralne stale 
sie go domaga. Ale 
ryzyko winno byc 

podejmowane ze 
swiadomoscia, ze 
jest ryzykiem, a nie 
czyms 
niedwuznacznie 
dobrym, na czym 
moze sie opierac 
beztroskie 
sumienie... 
Dwuznacznosc 
poswiecenia staje sie 
takze widoczna, gdy 

postawi sie pytanie: 
co ma zostac 
poswiecone? 
Poswiecenie sie 
moze byc 
bezwartosciowe, jesli 
nie istnieje zadne ja 
(self) warte, by je 
poswiecic. Ten inny, 
badz przyczyna, dla 
ktorej dokonuje sie 
poswiecenia, moze 

nic z tego nie miec, a 
ten, kto sie 
poswieca, moze nie 
osiagnac w ten 
sposob 
samointegracji... 
Jesli jednak 
poswiecenie ja (self) 
jest wartosciowe, 
powstaje pytanie, 
czy ten, dla kogo jest 
poswiecone, wart 

jest, by je otrzymac. 
Przyczyna, ktora je 
otrzymuje, moze byc 
zla albo osoba, 
ktorej jest ono 
ofiarowane, moze go 
uzyc samolubnie" 

(42)

. 

Te rozwazania 
przygotowuja do 
spojrzenia na relacje, 
jaka w ruchach 

duchowych zachodzi 
miedzy nauka o 
wyrzeczeniu a 
osiagnieciem 
oswiecenia; a 
pozniej beda mialy 
zastosowanie do 
wielu form 
pseudowyrzeczenia, 
jakie mozna znalezc 
w grupach 
spolecznych. 

Wyrzeczenie i 
oswiecenie. 

Neurotyczne 
struktury charakteru 
sa sposobami 
powstrzymywania 
zagrozenia, jakim 
jest odpuszczenie. 
Wzorce trzymania to 
rozne rodzaje 
masek, jakie 
budujemy, by 

obronic sie przed 
naciskami 
wewnetrznymi i 
zewnetrznymi. 
Ograniczaja nas i 
zamykaja, uzbrajaja 
nas przeciwko 
odczuwaniu i 
odcinaja od 
spontanicznosci. 
Blokuja nasze 
zmysly i ograniczaja 

nasze ruchy. W Biblii 
powiada sie: maja 
oczy i nie widza, 
maja uszy i nie 
slysza. 

Nauczyciele duchowi 
mowia o oswieceniu 
w terminach 
poddania sie. Kto ma 
sie poddac, by stac 
sie oswieconym? 
Wielu powiedzialoby, 

ze porzucic nalezy 
neurotyczne cechy 
charakteru, bowiem 
bez nich osoba 
funkcjonuje w 
zdrowszy, czyli 
pelniejszy sposob. 
Jednoczesnie 
porzuca ona 
wszelkie pretensje 
do tego, by byc kims 
wyjatkowym albo 

niezwyklym. Staje 
sie zwykla w tym 
sensie, ze jej zmysly 
sa dostrojone, jej 
ruchy 
niewymuszone. 
Oswiecenie - 
nauczaja mistrzowie 
- jest naprawde tym 
samym, co bycie 
tym, kim jestesmy, 
widzenie tego, co 

jest i robienie tego, 
co robimy, z pelna 
swiadomoscia. 
Jednoczesnie 
wydaje sie to 
nierealnym snem, 
poniewaz 
przesadzenie jednym 
krokiem 
uwarunkowanych 
nawykowych 
wzorcow obron jest 

bardzo trudne. Stare 
nawyki nielatwo 
umieraja. Latwo 
natomiast 
uksztaltowac nowe 
wzory bycia kims 
specjalnym, ktore 
faktycznie sa nowymi 
formami pancerza, 
duchowego 
pancerza. W ksiazce 
"Cutting through 

spiritual materialism" 
(Przedzieranie sie 
przez materializm 
duchowy) 

(44)

 

wybitny buddysta 
Chogyam Trungpa 
przedstawia i opisuje 
niektore subtekne 
mechanizmy takiego 
ponownego 
wpadania w pulapke. 

Charles Kelley 
skrytykowal 
Reichowska 
koncepcje 
charakteru 
genitalnego jako 
wlasnie takiego 
nierealnego snu 

(36)

. Gurdzijew uczyl 

nas, ze wiekszosc 
zycia spedzamy 
spiac. Rozluznienie 

pancerza odpowiada 
budzenie sie tego, 
kim i gdzie jestesmy i 
dokad chcemy 
podazac. Reich w 
jednym ze swoich 
"Biuletynow Energii 
Orgonalnej" (Orgone 
Energy Bulletin) 
cytuje Goethego: 
"Rzecza 
najtrudniejsza ze 

wszystkich jest 
zobaczenie tego, co 
mamy przed 
oczami". W 
"Mordowaniu 
Chrystusa" (The 
Murder of Christ) 

(25)

 Reich maluje 

wlasny obraz istoty 
oswieconej 
przywolujac przyklad 
Jezusa. Nie chodzi o 

to, czy historyczny 
Jezus byl, czy nie byl 
podobny do tego, 
jakim opisuje go 
Reich. Patrze na 
Reichowski portret 
Jezusa jak na 
polyskliwa zywa 
istote ludzka, ktora 
byla zdolna do 
pelnego poddania 
sie procesowi 

zyciowemu wewnatrz 
i na zewnatrz siebie. 

Reich uzywa 
wizerunku Chrystusa 
jako obrazu 
zdrowych funkcji 
zyciowych w kazdej 
osobie, a 
ukrzyzowanie 
przedstawia jako 
proces uszkadzajacy 
zdrowa funkcje 

zyciowa na etapie 
ksztaltowania sie 
podstaw i zbroi 
charakteru. W ten 
sam sposob Reich 
uzywa obrazu 
zmartwychwstania 
ciala jako symbolu 
procesu odnowy, 
otwierania sie i 
przemieniania, ku 
ktorym zmierzaja 

ludzie, gdy wchodza 
w glebszy kontakt ze 
swoimi rdzennymi 
uczuciami i 
potrzebami. Jak 
pokazalem w moim 
artykule "Oparcie 
wewnetrzne" (The 
inner ground) 

(45) 

, 

zetkniecie sie z 
rdzeniem wlasnej 
duchowosci nie 

wymaga bynajmniej 
odrzucenia radosci 
cielesnej. 
Oswiecenie oznacza 
zatem stan bycia 
jednym z 
przeplywem 
wlasnego zycia, o 
czym pisali i czego 
przykladami byli nie 
tylko Jezus, lecz 
takze Budda. Lao 

Tsu i nauczyciele 
zen. Oznacza to 
wolnosc od uczucia, 
ze jest sie "ciezko 
obladowanym" masa 
negatywnych 
zastrzezen, a 
zarazem oznacza 
jasne widzenie i 
jasny umysl tak, ze 
oczy widza, uszy 
slysza, a 

swiadomosc jest 
zywa i wrazliwa. 

Na drodze 
wyrzeczenia istnieje 
kilka 
niebezpieczenstw, o 
ktorych nalezy 
wiedziec. Sa to:  

 

Zbyt gwaltowne 
rozpuszczenie 
zbroi.  

 

Wyrzeczenie sie 
ego 
funkcjonalnego.  

 

Wyrzeczenie 
kompensacyjne, 
kiedy ustepuje sie 
w jednej sferze, by 
zachowac wazne 
obrony charakteru 
innej. 

Pierwsze z tych 
niebezpieczenstw 

prowadzi do 
przygniecenia 
organizmu 
doswiadczeniem, 
ktorego nie moze on 
uniesc. Jest to 
zagrozenie dla 
rdzenia. 

Drugie z tych 
niebezpieczenstw 
prowadzi do wiekszej 
bezradnosci i czesto 

wiaze sie z 
cedowaniem 
waznych obszarow 
czyichs wyborow 
zyciowych na 
zastepce rodzica, by 
ten podejmoweal 
decyzje na wlasna 
reke. Pociaga to za 
soba pomieszanie 
zywych cech 
nieuzbrojonego 

dziecka z 
zaleznoscia osoby 
niedojrzalej. 

Trzecie 
niebezpieczenstwo 
prowadzi do 
zastapienia 
konwencjonalnych 
funkcjii superego 
nowym superego 
duchowym, ktore 
usprawiedliwia nowe 

wzorce trzymania i 
obron w imie 
wyrzeczenia. 

Przyjrzyjmy sie po 
kolei kazdemu z tych 
niebezpieczenstw. 

Zalamanie sie ego i 
smierc psychiczna. 

Nagle odarcie z 
obron charakteru 
moze byc 

zdarzeniem 
owymiarach 
katastroficznych, tak 
jak dlugo ekspozycja 
na bezposrednie 
swiatlo sloneczne 
(jak na pustyni albo 
na polach 
sniegowych) moze 
spowodowac 
slepote. Implikacje 
takiej sytuacji w 

pracy terapeutycznej 
beda dyskutowane 
nizej. Teraz zajme 
sie wplywem, jaki na 
nieprzygotowany 
organizm wywieraja 
mocne techniki 
medytacyjne czy 
nawet silne wglady 
religijne. 

Jedna z metod pracy 
nad soba 

nastawiona na 
stworzenie stanu 
oswieconego znana 
jest jako 

budzenie 

kundalini

. We 

wczesniejszym 
artykule 

(46)

 pisalem 

juz o tym, jak Gopi 
Krishna relacjonuje 
swoje wlasne 
doswiadczenie na tej 
drodze. Od czasu 

powstania tego 
artykulu kolega 
Stanley'a Kelemana, 
Lee Sanella, napisal 
cala ksiazke o 
podobienstwach i 
roznicach miedzy 
swiadomoscia w 
stanie kundalini a 
stanem 
psychotycznym. 
Ponizszy opis 

zaczerpniety jest z 
mjej ksiazki The 
Charge of 
Consciousness 
(Ladunek 
swiadomosci) 

(2)

, w 

ktorej przygladam sie 
pewnym aspektom 
psychologii stanu 
kundalini: 
przytaczam go tutaj, 
poniewaz wiele 

osob, ktore nie 
czytaly tej nieco 
bardziej technicznej 
monografii, nie zna 
tez opisow Sanelli. 

Lee Sanella pisze: 
"Gdy dochodzi do 
odsuniecia jazni 
(self) od aktywnego 
uczestnictwa lub 
identyfikacji z 
percepcja, powstaje 

stan oderwania albo 
swiadomosci z 
pozycji obserwatora. 
Ale kiedy z powodu 
glebokich oporow 
psychologicznych, 
leku i zamieszania 
czy naciskow 
zewnetrznych (np. 
spolecznych) brakuje 
rownowagi, 
przewage moga 

uzyskac negatywne 
aspekty 
doswiadczenia. 
Wynikiem moze byc 
histeria badz stan 
pokrewny 
schizofresnii. Osoba 
taka moze rowniez 
zaczac sama 
utozsamiac sie z 
procesem 
psychokundalini w 

sposob negatywny, 
egotyczny, wierzac, 
iz zostala wybrana 
przez Boga dla 
jakiejs wiekszej misji, 
byc moze jako 
zbawiciel" 

(47)

. 

Sanella opisuje 
kobiete, ktorej 
przydarzylo sie cos 
takiego. Najpierw 
miala ona liczne 

klasyczne objawy 
psychokundalini. 
"Czula, ze cos 
oddzialuje na 
segmenty jej ciala od 
palcow stop do 
plecow. Proces ten 
wznosil sie i poczula 
bol po obu stronach 
nosa oraz fale 
doznan w gornej 
czesci szyi i dolnej 

czesci twarzy. 
Towarzyszylo temu 
uczucie silnego 
ciepla w pleacach. 
Zdawalo jej sie 
rowniez, ze silne 
imadlo sciska jej 
glowe. Podczas tych 
fal doznan 
zmuszona byla 
oddychac jakby 
wzdychajac, pojawily 

sie tez gwaltowne 
skrecajace ruchy 
glowy oraz szyi. Raz 
ta energia w glowie 
przesunela sie nizej i 
skora czaszki stala 
sie zimna, podczas 
gdy twarz byla 
goraca"

 (47)

. 

Sanella dowodzi, iz 
proces 
psychokundalini jest 

srodkiem, jaki cialo 
rozwija, by pozbyc 
sie stresow. Pisze: 
"Kundalini wznoszac 
sie powoduje, ze 
centralny system 
nerwowy pozbywa 
sie stresu. Punkty 
stresowe beda 
zwykle podczas 
medytacji 
powodowac bol. 

Kiedy kundalini 
napotyka na punkty 
stresowe badz bloki, 
zaczyna dzialac 
zgodnie ze swoja 
wlasna wola 
wchodzac w 
nastawiony na 
usuniecie tych 
blokow 
samosterowny i 
samoograniczajcy 

sie proces 
rozszerzania sie na 
caly system 
psychofizjologiczny. 
Gdy blok zostaje 
zlikwidowany, 
kundalini przeplywa 
swobodnie przez ten 
punkt i kontynuuje 
swoja droge wzwyz 
az do napotjania 
nastepnego obszaru 

stresu. Jak prad 
wytwarza swiatlo, 
gdy plynie przez 
cienkie wlokno 
wolframowe, ale nie 
wtedy, gdy 
przeplywa przez 
gruby drut 
miedziany, poniewaz 
wlokno w 
przeciwienstwie do 
drutu stawia 

niezbedny opor, tak 
kundalini powoduje 
najwicej doznan, 
kiedy wchodzi w 
zablokowany obszar 
natury lub ciala. Ale 
cieplo wytwarzane 
przez scieranie sie 
kundalini z oporem 
szybko spala blok i 
doznanie przemija. 
Jesli cienki strumien 

wody przeplywa 
przez cienka 
gumowa rurke, rurak 
zaczyna rzucac sie 
wokolo, podczas gdy 
ten sam strumien w 
sikawce strazackiej 
pozostanie niemal 
niezauwazony, 
podobnie przeplyw 
kundalini przez 
zatkane kanaly w 

ciele lub umysle 
powoduje ruchy tych 
obszarow tak dlugo, 
az przeszkoda 
zostanie splukana a 
kanaly rozszerzone" 

(46)

. 

Kiedy wszystko 
odbywa sie 
pomyslnie, twierdzi 
Sanella, 
podnoszenie sie 

kundalini obrazuje 
proces odradzania 
sie, przeplukiwania 
ciala, oczyszczania 
go i odnawiania. 
Jung pisal: "Jesli uda 
ci sie obudzic 
kundalini, to znaczy 
kiedy zaczyna ona 
wychodzic poza 
czysta 
potencjalnosc, z 

koniecznosci dajesz 
poczatek swiatu 
calkowicie 
odmiennemu od 
naszego swiata. To 
swiat wiecznosci" 

(48)

. Wiele z doznan 

typu kundalini mocno 
przypomina to, co 
Caron Kent nazywa 

silami wzrostu 

i co 

uwaza za zywotna 

sile terapeutyczna w 
ciele, 
przezwyciezajaca 
procesy 
ograniczajace 

(49)

. 

Zarowno w kundalini, 
jak w silach wzrostu 
na poziomie tak 
glebokim, jak opisuje 
je Kent, a takze w 
glebokiej pracy 
bioenergetycznej 

mamy do czynienia z 
korzeniami 
ozywiajacych nas sil 
zyciowych. Sa to 
strumienie bardzo 
glebokie. Reich 
szczegolnie 
przestrzegal przed 
budzeniem tych sil 
za pomoca 
intensywnych 
technik, zanim nie 

bedzie sie wiedzialo 
dokladnie, co sie 
robi. Jesli cos 
pojdzie zle, kundalini 
moze utknac za 
bariera energetyczna 
i przejsc w stan 
psychotyczny. Oto 
tragiczne nastepstwo 
przypadku 
opisywanego przez 
Sanelle: "Przez 

okres trzech lat 
stopniowo nabierala 
przekonania, ze 
zostala wybrana 
przez Boga, aby 
urodzic sie na nowo 
jako wyzsza istota 
ludzka. Ulegla 
tendencji, przed 
ktora ostrzegal Jung: 
uznala te sile za 
wybor swojego 

wlasnego edo, za 
jego rezultat, 
wpadajac w pulapke 
rozdecia ego i 
falszywej wyzszosci. 
Potem stala sie 
nieufna wobec tych, 
ktorzy sluchali jej 
historii, ale nie 
zgadzala sie z jej 
interpretacja. 
Oczekiwala, ze inni 

ludzie beda 
dokladnie wiedzieli, 
o czym opowiada i 
przyjma bez 
zastrzezen to, co 
mowi. Nigdy nie 
skorzystala z 
posrednictwa 
zadnego 
duchownego i nie 
chce tego 
sprobowac. Nie byla 

zainteresowana 
zadna pomoca z 
naszej strony" 

(47)

. 

Itzhak Bentow pisze, 
ze dla ludzi 
nieprzygotowanych 
wzrost kundalini 
wiaze sie czesto z 
trauma i czesto 
konczy hospitalizacja 
z rozpoznaniem 
schizofrenii: "Dzieje 

sie tak dlatego, iz 
zostali oni nagle 
wystrzeleni w 
sytuacja, w ktorej 
funkcjonuja w wiecej 
niz jednej 
rzeczywistosci. Moga 
widziec i slyszec 
rzeczy zachodzace 
w rzeczywistosciach 
sasiadujacych z 
nasza - wyzszych od 

naszej, np. w 
rzeczywistosci 
astralnej, poniewaz 
ich 

rezonans 

(frequency response) 
rozszerzyl sie... 
Gwaltowny atak 
informacji moze byc 
niszczacy, wiec 
zaczynaja mieszac 
albo mylic dwie lub 

trzy rzeczywistosci" 

(50)

. 

Sanella ostrzega 
przed 
nieodpowiedzialnym 
pobudzaniem 
kundalini, jesli nie 
ma sie 
doswiadczenia 
praktycznego i 
wlasciwego 
przewodnika. 

"Chcemy zwlaszcza 
ostrzec, iz metody 
przeznaczone 
specjalnie do 
przyspieszania 
obudzenia kundalini, 
takie jak cwiczenia 
oddechowe jogi, 
zwane pranajama, 
nalezy uznac za 
ryzykowne, jesli nie 
sa praktykowane 

bezposrednio pod 
przewodnictwemn w 
pelni osadzonego w 
rzeczywistosci 
nauczyciela... 
Swiadome 
praktykowanie tych 
metod moze, przez 
wymuszanie 
kundalini, 
spowodowac 
przedwczesne i 

niezrownowazone 
uwolnienie 
tytanicznych sil 
wewnetrznych". 

Wedlug Guntripa 
utrata ego jest 
ostatnim i 
najstraszniejszym 
niebezpieczenstwem 
psychicznym: 
"Schizoidalna 
reakcja odsuniecia 

sie od obiektow, 
ktorych 
doswiadczanie staje 
sie nieznosne, 
stwarza ostateczne 
niebezpieczenstwo 
schizoidalne, a 
mianowicie 
niebezpieczenstwo 
utraty ego. 
Odrealnienie swiata 
zewnetrznego idzie 

w parze z 
depersonalizacja. 
Kiedy rozpada sie 
relacja 
przedmiotowa, ego 
pustoszeje, a jesli 
proces ten nie 
zostanie zatrzymany, 
konczy sie rosnaca 
apatia, zalamaniem 
psychicznym i 
smiercia" 

(51)

. 

Frank Lake tak 
komentuje powyzszy 
cytat: "Wiele mozna 
by powiedziec 
terminologii, ktora 
wyraza to nie jako 
utrate ego, lecz jako 
utrate JA (self). W 
dziecinstwie jedynym 
satysfakcjonujacym 
sposobem 
doswiadczania 

swojego ludzkiego 
bycia jest JA sam. 
Nawet w 
depersonalizacji 
wystepuje JA, lecz 
utracilo ono swoje JA 
(self), bez ktorego 
nie moze sie obejsc. 
Ego moze byc 
rozbite czy nawet, 
jak w schizofrenii, 
pokawalkowane, ale 

nie utracone. Kiedy 
relacje 
interpersonalne sa 
nieosiagalne, to nie 
ego zagrozone jest 
unicestwieniem, lecz 
ego-w-relacji-do 
osoby czyli JA-sam 

(52).

 

W kazdym aszramie 
zalecajacym metody 
medytacyjne i 

zachecajace ludzi, 
by stali sie mniej 
skrepowani, znajdzie 
sie pewna liczba 
osob w stanach 
psychotycznych, w 
ktorych potencjalne 
zalamanie ego moze 
zostac 
przyspieszone przez 
nadmierne 
wystawienie na 

sciezki oswiecenia. 
Niektorzy doslownie 
dostaja z tego 
powodu psychozy i 
trzeba ich 
hospitalizowac. To 
samo dotyczy grup w 
terapii pierwotnej, 
gdzi nacisk jest zbyt 
silny, chociaz wielu 
prowadzacych te 
grupy zdaje sobie z 

tego sprawe i stara 
sie wyeliminowac 
osoby 
prepsychotyczne. 
Wielka szkoda, 
poniewaz istnieja 
sposoby skutecznej 
pracy z takimi 
osobami zarownow 
spolecznosciach 
terapeutycznych, jak 
duchowych, pod 

warunkiem, ze 
naturalna dyscyplina 
dostosowana jest do 
potrzeb ludzi w 
stanach 
dezintegracji. 
Tragedie badz 
rozczarowania beda 
sie zdarzaly tak 
dlugo, jak nie zdamy 
sobie sprawy z 
paradoksalnego 

faktu, iz rezygnacja 
ze zbroi charakteru 
musi isc w parze ze 
wzmocnieniem i 
zabezpieczeniem 
ego funkcjonalnego 
(faktycznie z 

budowaniem ego

). W 

aszramie Rajneesha 
(Osho) w Poonie 
zostal rozeslany 
okolnik 

powstrzymujacy 
osoby niestabilne 
psychicznie od 
wstepowania do 
aszramu. Ta proba 
ograniczenia ilosci 
przypadkow rozbicia 
ludzi przez mocne 
terapie i medytacje 
swiadczy, z jednej 
strony, o 
chwalebnym 

poczuciu 
odpowiedzialnosci; z 
drugiej strony 
zatrzaskuje ona 
drzwi przed ludzkimi 
potrzebami, nie 
pozostawiajac nic 
poza leczeniem 
konwencjonalnym i 
hospitalizacja. 

Dostarczony przez 
Franka Lake'a opis 

swiadczy o tym, ze 
wystarczy proste 
przezycie zetkniecia 
sie z gleboka nauka 
religijna, by zbyt 
gwaltownie obedrzec 
czlowieka ze zbroi 
obron i rzucic go na 
takie glebie samego 
siebie, ze nie jest on 
w stanie - tak 
nieosloniety i bez 

przygotowania - 
stawiac im czola. 
Lake jako 
chrzescijanin, piszac 
o tym w zwiazku ze 
swoja wiara, 
powiada: "Czytanie 
Ewangelii rozstraja 
naturalne ludzkie 
mniej lub bardziej 
spojne wewnetrzne 
obrony wystawione 

na wypadek 
ponownego 
nadejscia ciezkich 
czasow. Ewangelia 
jest nawet bardziej 
wymagajaca. Zada 
wyrzeczenia sie 
obojetnosci, ktora 
jest ostatnia obrona 
pozycji schizoida. 
Gdy prorocza sluzba 
Slowa odziera go z 

ochronnego 
plaszcza, do ktorego 
byl przywiazany, 
budzi sie niepokoj 
odlaczenia... To 
rozkaz zdjecia 
jednego garnituru 
umyslowego i 
nalozenia innego. 
Przyjecie totalnej 
wiary moze latwo 
sprowokowac 

wybuch objawow 
schizofrenicznych 
wszedzie tam, gdzie 
podloze osobowosci 
stanowi dynamika 
schizoidlana" 

(52)

. W 

drugiej czesci tego 
rozdzialu 
poswieconej regresji, 
wroce do tematu 
slabego ego. 

Zgodnie z 
Alexandrem 
Lowenem 

(39)

 ego 

ma dwie zasadnicze 
funkcje: organizacje 
percepcji i 
koordynacje 
impulsow 
motorycznych. Jesli 
rezygnacje ze zbroi 
pomylimy z 
poddaniem sie ego 

funkcjonalnego 
mozemy oczekiwac, 
iz w miejsce 
opisanego wyzej 
zalamania sie ego 
(ktore jest relatywnie 
katastroficzna 
odpowiedzia na 
nagle zalamanie sie 
zbroi) znajdziemy 
jednostronne 
przecenianie 

zdezorganizowanej 
percepcji i 
nieskoordynowanych 
ruchow. Zajme sie 
kolejno kazda z tych 
funkcji ego i ich 
oslabieniem. 

Widzenie globalne. 

W moim artykule o 
kontakcie 
wzrokowym 

(37)

 

opisalem nadmiernie 

zogniskowane 
podejscie obsesyjno-
kompulsywnego 
rodzaju uwagi. 
Zwykle spotyka sie je 
u intelektualistow i 
jest to sztywny styl 
percepcji, ktora 
charakteryzuje 
widzenie tunelowe - 
wykluczanie 
znacznej czesci 

tego, co mozna 
zobaczyc. Jest to 
forma uzbrojenia w 
krolestwie percepcji. 
Mozna zatem 
oczekiwac, iz 
poddanie sie 
doprowadzi do 
rozluznienia tej 
ciasnej struktury 
intelektualnej. Gdy w 
jezyku potocznym 

mowi sie "stracic 
glowe" albo kiedy 
Rajneesh (Osho) 
tytuluje jedna ze 
swoich ksiazek Nie 
masz nic do 
stracenia poza glowa 
(Nothing to Lose but 
Your Head) 

(53)

, to 

chodzi o ten wlasnie 
rodzaj 
samoograniczajaceg

o sie, nadmiernie 
zawezonego 
intelektualizmu, Nasz 
system edukacji, 
aktywnie 
zachecajacy do tego 
sztywnego stylu 
myslenia i 
nauczania, przejal 
go jako czesc 
spuscizny po 
cywilizacji 

mechanicznej. 
Podobnie A.S.Neill 
piszac swoja ksiazke 
Szkola dla serc, nie 
dla glow (Hearts not 
Heads in yhe 
School) 

(54)

 

apelowal o wiecej 
miejsca dla emocji i 
o porzucenie 
ciasnych sposobow 
trenowania umyslu. 

Pancerzem jest 
sztywnosc systemu i 
niemozliwosc 
rozluznienia go. Ani 
koncentracja, ani 
skupienie, ani 
wybiorcza uwaga czy 
myslenie logiczne 
nie sa przeszkoda: 
paralizuje ludzi 
sztywne uczepienie 
sie tych cech i 

wykluczenie innych 
potrzeb percepcji. 

Cytowalem takze, za 
Davidem Shapiro, 
opis sposobu 
widzenia biegunowo 
przeciwstawny 
widzeniu 
tunelowemu: "Jest 
ono calosciowe, 
stosunkowo 
rozproszone i 

pozbawione ostrosci. 
Slowem - jest 
impresjonistyczne. 
Wydaje sie, ze w 
porownaniu z 
aktywna, intensywna 
i ostro zogniskowana 
uwaga osoby 
obsesyjno-
kompulsywnej i w 
przeciwienstwie do 
niej swiadomosc 

histeryczna 
pozbawiona jest 
ostrgo ogniska 
uwagi; latwo nia 
zawladnac. Dlatego 
u tych ludzi widzimy 
nie tylko podatnosc 
na sugestie, lecz 
takze ogolne 
rozkojarzenie z 
rozproszeniem 

myslenia i ekspresji" 

(55)

. 

Jesli swiadomosc 
zogniskowana i 
zroznicowana 
utozsamia sie z 
widzeniem 
tunelowym, to 
swiadomosc 
niezogniskowana i 
niezroznicowana 
mozna uznac za 

cnote. Moze ona w 
rownym stopniu 
wykluczac inne 
formy, tworzac 
biegunowo 
przeciwny model 
pancerza. Chodzi o 
to, aby umiec 
przechodzic od 
zroznicowania do 
niezroznicowania i z 
powrotem; umiec 

koncentrowac umysl 
i odprezac go, 
wtapiac sie i 
indywidualizowac, 
tworzyc granice i 
pozbywac sie jej - 
zgodnie z sytuacja i 
mozliwosciami, jakie 
stwarza zycie. 
Wielopromienna 
swiadomosc podrozy 
psychodelicznej 

moze byc taka sama 
pulapka, jak 
widzenie tunelowe; 
wielu nauczycieli 
religijnych ostrzega 
ludzi, by nie ufali 
fajerwerkom odczuc i 
doznan, gdy sa one 
forma zatrucia, ktora 
w rzeczywistosci 
powstrzymuje przed 
wejsciem w glebszy 

kontakt z caloscia 
samego siebie. A 
zatem nie jest to 
lwestia uwolnienia 
sie od umyslu, 
zdmuchniecia 
umyslu; chodzi 
raczej o to, jak 
stworzyc umysl 
pelny. Watts pisze: 

"Lao-Tsu, Chuang-
Tsu i Lieh-Tsu byli 

wszyscy 
dostatecznie 
swiadomi, by pisac 
nacechowane 
madroscia ksiazki. 
Ich 

nieswiadomosc

 

nie jest omdleniem, 
lecz tym, co 
interpretatorzy zen 
oznaczali pozniej 
jako wu-hsin, 
doslownie nie-umysl, 

czyli nieswiadomosc 
samego siebie. Jest 
to stan pelni, w 
ktorym umysl 
funkcjonuje 
swobodnie i z 
latwoscia, bez 
wrazenia, ze drugi 
umysl czy ego stoi 
nad nim z kijem. 
Jesli zwykly czlowiek 
to ktos, kto chodzac 

musi podnosic nogi 
rekami, to taoista 
nauczyl sie pozwalac 
nogom, by chodzily 
same" 

(56).

 

Umysl pierwszy to 
calosc 
funkcjonowania 
psychicznego i w tej 
calosci organizujace 
percepcje ego 
funkcjonalne jest 

absolutnie 
niezbedne. Umysl 
jest podobny do 
jednej z twoich 
dwoch nog - 
powiada Rajneesh 
(Osho); nie mozesz 
chodzic tylko na 
jednej nodze. Drugi 
umysl, ktory stoi nad 
pierwszym, jak 
czlowiek z kijem, to 

superego, znane w 
bioenergetyce jako 
glos stawiajacy 
warunki albo jako 
zbroja charakteru - 

top dog

 w 

psychologii Gestalt. 
Umiejetnosc 
poddania sie 
oznacza porzucenie 
drugiego umyslu bez 
wyrzekania sie 

umyslu pierwszego, 
zdemontowania 
warunkowania 
pochodzacego z 
introjekcji superego - 
bez lamania ani 
oslabiania ego, ktore 
jest podstawa 
naszego 
czlowieczenstwa - 
takiego, jakim 
opisywal je Guntrip

16

. 

Wola zycia. 

Osrodek woli 
lokalizowany jest w 
korpusie ciala 
miedzy ramionami, 
bezposrednio na 
poziomie serca. 
Nazywam osrodek 
woli tylnymi drzwiami 
do serca, czasami 
bowiem jedynie 
przez zmiekczenie 

zbyt upartej woli 
czlowiek moze wejsc 
w kontakt z 
uczuciami plynacymi 
z serca. 

Lowen (

39

) opisal 

przeplyw energii w 
gore ciala: 
agresywnej 
(=asertywnej) wzdluz 
plecow i erotycznej 
wzdluz przedniej 

powierzchni ciala; 
opisal tez, jak te dwa 
strumienie lacza sie 
w zdrowym 
funkcjonowaniu oraz 
jak rozdzielaja sie w 
funkcjonowaniu 
neurotycznym. Ale 
wielu ludzi bedzie 
uwazalo uzycie woli 
za zachowanie 
neurotyczne mylac 

naturalna walke z 
kompulsywnym 
pragnieniem. Jesli 
odrzucimy uzycie 
woli, wylejemy 
dziecko z kapiela i 
bedziemy mieli do 
czynienia z innym 
rodzajem 
funkcjonowania 
spolaryzowanego. 
Nosi on nazwe 

impulsywnosci. 
Impulsywnosc to 
dzialanie bez 
namyslu, bezcelowe 
dryfowanie, zycie 
zwsze tu i teraz, 
zrezygnowanie z 
kosca moralnego i 
idealizowanie tego 
stylu zycia jako 
usprawiedliwionego 

zasada zachowania 

spontanicznego

. 

Lowen opisal 
pulsacje miedzy 
zasada przyjemnosci 
a zasada realnosci: 

Wyznaczanie 
celow jest funkcja 
zasady realnosci 
zgodnie z ktora 
jednostka bedzie 
znosic bol czy 

odkladac na 
pozniej dorazna 
przyjemnosc w 
imie wiekszej 
satysfakcji w 
przyszlosci. 
Osiagniecie celu 
oznaza, ze mozna 
odprezyc sie i 
cieszyc owocami 
swojej pracy. Takie 
zachowanie jest 

racjonalne, jesli cel 
naprawde zwiazny 
jest z obietnicami 
przyjemnosci. 
Niestety, 
wiekszosc celow to 
symbole statusu, 
ktore zyskaly w 
mysleniu ludzi 
wyolbrzymione 
znaczenie (

57

). 

Rzeczywiscie, wielu 
ludzi myli racjonalne 
dazzenie do celu z 
poszukiwaniem 
symboli statusu i 
odrzucajac symbol 
statusu jako czesc 
zbroi charakteru, 
odrzucaja wszelkie 
dazenie do celu. 
Takie odrzucenie 
cechowalo styl zycia 

dzieci-kwiatow w 
latach 
szescdziesiatych. 

Podobnie musimy 
odroznic 
kompulsywny upor 
od woli jako takiej. 
Ten proces widze 
nieco inaczej niz 
Lowen, ktory zdaje 
sie ograniczac opis 

woli do 
nastepujacych slow: 

Wola jest antyteza 
przyjemnosci. 
Zmobilizowanie 
woli do osiagniecia 
nawet 
najmniejszego celu 
redukuje uczucie 
przyjemnosci (

57

). 

Dazenie do celu i 
celowosc sa w 

srodowiskach 
zajmujacych sie 
rozwojem cenione 
tak nisko, ze Charles 
Kelley zmuszony byl 
rozwinac serie 
warsztatow 
zatytulowanych 

wychowanie dla celu

 

(education for 
purpose), by 
uzupelnic te, ktore 

byly ludziom lepiej 
znane a nosily 
nazwe 

wychowanie 

dla uczucia 

(education for 
feeling). Glowna 
czesc tej pracy 
obejmowala refleksje 
nad kierunkami 
wlasnego zycia, nad 
wzmocnieniem 
zasady realnosci 

oraz ugruntowaniem 
wlasnych decyzji 
(

58

). 

Stan depresji mozna 
uwazac, z jednej 
strony, za nadmiar 
kompulsywnego 
pragnienia - nadmiar 
ten Lowen opisuje 
jako zrodlo napiecia i 
utraty przyjemnosci - 
a z drugiej uznac za 

brak tego rodzaju 
woli zycia, ktory 
Tillich nazwal 
mestwem bycia (

59

). 

Czlowiek depresyjny 
to ktos, kogo 
opuscila wola zycia. 
Z drugiej strony 
osoba w stanie manii 
religijnej moze 
wyrzec sie swojej 
wlasnej woli, by 

podazac za 

wola 

Boga

 lub wola guru. 

Niech sie dzieje wola 
Twoja. 

Rajneesh (Osho) 
ma pare 
interesujacych 
rzeczy do 
powiedzenia 
zarowno w sprawie 
ego, jak i w 
sprawie poddania 

sie guru. Jesli 
chodzi o ego, to 
niektorzy 
sannjasini moga 
byc zdziwieni 
sluchajac nauki 
Rajneesha (Osho): 

Dobrze jest miec 
ego, poniewaz 
inaczej nie 
bedziesz mial w 
zyciu kregoslupa. 

Kazdy cie 
zmiazdzy. Jesli nie 
bedziesz mial w 
zyciu ego, 
pozostaniesz 
nieistnieniem, 
bedziesz 
wykorzystywany, 
gnebiony, 
torturowany. Kazdy 
czlowiek, kazdy 
Adolf Hitler stanie 

sie twoim 
pasterzem, a ty 
bedziesz owca. 
(

60

) 

Tak jak jest czas na 
skupione myslenie i 
widzenie, i czas na 
widzenie globalne, 
tak jest czas na 
usztywnienie swoich 
planow i czas na ich 
rozluznienie, czas na 

obstawanie przy 
swoim i czas na 
uleganie wplywom, 
czas na 
przebudzenie i 
dzialanie i czas na 
sen i marzenie. 
Istota struktury 
charakteru jest 
wznoszenie i 
zamrazanie 
ustalonych pozycji 

wokol czegokolwiek. 
Samo slowo 

charassein

 pochodzi 

od Grekow i oznacza 

ryc

: charakter to 

ustalona matryca 
umyslu czlowieka, 
forma ograniczajaca 
i znieksztalcajaca 
jego doswiadczenie. 

Powinienes 
nauczyc sie 

swojego ego - 
powiada Rajneesh 
(Osho) - ale 
jednoczesnie 
daleko wazniejsze i 
donioslejsze jest 
to, bys nauczyl sie, 
iz w kazdej chwili, 
kiedy zechcesz 
odlaczyc sie od 
ego, mozesz to 
uczynic. (

60

) 

Formuj sie i 
deformuj, krystalizuj i 
rozpuszczaj, ksztaltuj 
strukture i pozbawiaj 
ja granic, by 
rozprezac sie i 
rozszerzac; zmieniaj 
granice, by nadac 
zyciu nowy ksztalt. I 
naucz sie takze, jak 
w dowolnym 

momencie ponownie 
sie zintegrowac. 

W sprawie poddania 
sie guru wypowiada 
sie Rajneesh (Osho), 
odpowiadajac na 
nastepujace pytanie: 

Stwierdzam, ze 
prawie nie jestem w 
stanie poddac sie 
meskiemu ego. 
Zamiast tego