Głowna Trójca Świadkowie Jehowy Racjonalista Ateizm Goście Forum Linki O nas Kontakt
artykuł z:
Polemika z ateizmem
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów
Ateiści i racjonaliści twierdzą często, Ŝe ich światopogląd oraz powody, z których odrzucają oni
nadprzyrodzoność, teizm, teologię, religię, Biblię i Boga, są „czysto logiczne”, „oparte tylko na samym
rozumie i logice”, są „oczywistą samą logiką” itd. Kiedy jednak dokładnie przyjrzeć się tym powodom pod
kątem logiki, to wtedy okazuje się, Ŝe owa negacja jest praktycznie w całości utkana z błędów logicznych.
Niniejszy esej grupuje najczęściej spotykane błędy logiczne w sposobie rozumowania i argumentowania u
ateistów i racjonalistów. Nie są to błędy poszczególnych jednostek – przykłady logicznie błędnych
twierdzeń, jakie przytoczę, stanowią swego rodzaju ateistyczno-racjonalistyczny etos. Od lat śledzę
wypowiedzi wojujących ateistów i racjonalistów, sam niekiedy biorę udział w dyskusjach z nimi, stąd
wiem – jak sądzę – co naleŜy do pewnego „wspólnego nurtu” ich światopoglądu. Dzięki tej obserwacji
zauwaŜyłem, Ŝe pewne twierdzenia są im wspólne, kaŜdy z nich musi wcześniej czy później je
wypowiedzieć, aby niejako usankcjonować swój światopogląd i swą negację teizmu. Owe memy
(wzorcowe jednostki informacji kulturowej) istnieją w ich umysłach niezaleŜnie od konkretnej osoby i
szerokości geograficznej. Stanowią ich wspólne dziedzictwo światopoglądowe i tylko nieliczne wyjątki
wśród nich nie posługują się tymi memami. Warto znać najbardziej rozpowszechnione błędy logiczne
występujące w najczęściej spotykanej argumentacji ateistów i racjonalistów, aby móc się prosto i
skutecznie bronić przed ich zmasowanymi atakami. PoniŜszy indeks moŜe więc stanowić swego rodzaju
podręczną pomoc w dyskusjach. Przejdźmy do konkretów. PoniŜej układam poszczególne błędy logiczne
według dość luźnej kolejności. Pewne przykłady mogą się powtarzać przy omawianiu róŜnych błędów
logicznych, poniewaŜ czasem w jednym zdaniu występuje kilka błędów logicznych jednocześnie.
1. Argumentum ad ignorantiam
Ten błąd logiczny powstaje wtedy, gdy ktoś twierdzi coś na podstawie braku dowodów na istnienie
czegoś lub gdy twierdzi coś na podstawie braku dowodów przeciw istnieniu czegoś.
Przykład:
Nie ma dowodów na istnienie Boga, zatem moŜna uznać, Ŝe Bóg nie istnieje.
Błędu tego nie popełnia się tylko wtedy, gdy stosuje się go w prawie, gdzie istnieje domniemanie
niewinności (ktoś jest niewinny tak długo, aŜ nie dowiedzie mu się winy). Warto nadmienić, Ŝe sami
wierzący często popełniają ten błąd logiczny, gdy twierdzą np.:
Udowodnij mi, Ŝe Bóg nie istnieje.
Trzeba wiedzieć, Ŝe twierdzenia tego typu są argumentum ad ignorantiam i dlatego naleŜy ich
konsekwentnie unikać, poniewaŜ są one ewidentnie błędne logicznie. Aby to zobrazować, wyobraźmy
sobie taką oto sytuację, gdy ktoś twierdzi:
Udowodnij mi, Ŝe kosmici nie opanowali po kryjomu rządu Stanów Zjednoczonych. Nie moŜesz tego
zrobić? Zatem kosmici opanowali rząd Stanów Zjednoczonych.
Z argumentum ad ignorantiam wiąŜe się inny częsty błąd popełniany przez racjonalistów i ateistów
wobec chrześcijaństwa i Biblii – argumentowanie ex silentio. Błąd ten pojawia się zawsze wtedy, gdy ktoś
argumentuje na podstawie braku danych. Oto najczęstsze przykłady takiego błędnego logicznie
argumentowania:
Paweł nic nie wiedział o ziemskim Ŝyciu Jezusa, skoro nic o tym nie pisał[1].
Testimonium Flavianum to chrześcijańskie fałszerstwo w dziele Flawiusza, poniewaŜ Ojcowie Kościoła
Page 1 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
przed Euzebiuszem nie powoływali się na ten fragment, którego tym samym najwidoczniej nie znajdywali
w dziele Flawiusza. A skoro go tam nie znajdywali, to go tam nie było[2].
Większość autorów niechrześcijańskich z I wieku n.e. nie wspomina o Jezusie, zatem Jezus nie istniał.
Racjonaliści czasem wprost przyznają, Ŝe opierają się na błędnym logicznie argumencie ex silentio, nie
zdając sobie najwyraźniej sprawy z tego, Ŝe jest to błąd logiczny. Jeden z nich pisze np. w podsumowaniu
swego wywodu na temat świadectw odnośnie do istnienia Jezusa w I wieku, Ŝe „ów argument ex silentio
jest bardzo mocny”
[3]
. Brzmi to groteskowo w świetle logiki, poniewaŜ błędny logicznie argument nie
moŜe być jednocześnie „mocny”. Inny racjonalista popełnia podobny paralogizm pisząc, Ŝe narzuca się mu
argumentum ex silentio[4]. Błąd ten przybiera teŜ formę rozumowania, które Anglosasi zwą argument from
the negative. Błąd ten powstaje wtedy, gdy ktoś twierdzi, Ŝe jakiś system wiedzy obala inny system wiedzy
tylko dlatego, Ŝe jest od niego dokładniejszy.
Przykłady:
Teoria ewolucji obala koncepcję boskiej kreacji, poniewaŜ jest dokładniejsza i lepiej potwierdzona.
Ateizm obala teizm, bo opiera się na bardziej rozsądnym i logicznym rozumowaniu.
Nauka jest w stanie obalić religię, bo metoda naukowa jest dokładniejsza w dochodzeniu do prawdy.
Samorzutna teoria powstania Ŝycia z materii nieoŜywionej jest prawdziwa, w przeciwieństwie do teorii
kreacji, bowiem zajmują się nią naukowcy, oni zaś są bardzo precyzyjni i dokładni z natury.
2. Argumentum ad hominem (zwany takŜe ad personam).
Ten błąd logiczny bardzo często występuje w wywodach racjonalistów i ateistów (niestety, takŜe
chrześcijanie bardzo często robią błędy tego typu). Popełnia się go zawsze wtedy, gdy zamiast
polemizować z czyjąś argumentacją, atakuje się jakąś osobę lub jej wiarygodność.
Przykłady:
To napisał kreacjonista, zatem moŜna sobie odpuścić polemikę z nim, bo na pewno głosi jakieś bzdury.
3. Argumentum ad populum
Błąd ten następuje wtedy, gdy staramy się udowodnić słuszność swego twierdzenia, odwołując się do
tego, co myśli jakaś zbiorowość.
Przykłady:
Biblia to zbiór mitów, bzdur i kłamstw, tak uwaŜa dziś większość wykształconych ludzi i naukowców.
Bóg nie istnieje, wie o tym wielu mądrych ludzi Ŝyjących dziś i kiedyś. Wystarczy wspomnieć o tym, Ŝe
najwięksi twórcy naszej cywilizacji byli ateistami.
Większość naukowców wierzy w teorię ewolucji, więc jest ona prawdą.
Niestety, ale wielu wierzących równieŜ popełnia ten błąd. Często spotyka się np. takie oto twierdzenia:
Ludzkość zawsze wierzyła w Boga, dlatego głupotą jest twierdzenie, Ŝe Go nie ma.
Wielu mądrych i wykształconych ludzi wierzyło, Ŝe Biblia ma rację.
NaleŜy stanowczo unikać takich rozumowań.
4. Argumentum ad numerum
Ten błąd jest blisko powiązany z błędem z punktu poprzedniego. Popełniamy go wtedy, gdy kogoś
przekonujemy, Ŝe słuszność jakiegoś poglądu jest wprost proporcjonalna do liczby tych, którzy go
popierają. Niestety, ale błąd ten często pojawia się takŜe w świecie naukowym, gdzie często o przyjęciu
Page 2 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
danego paradygmatu za słuszny decyduje recepcja tego paradygmatu wśród większości członków tej
społeczności.
Przykłady:
Większość religioznawców uwaŜa, Ŝe Ewangeliści nie przedstawili prawdy o Jezusie, a jedynie wiarę
ówczesnych wspólnot. NaleŜy więc uznać to rozwiązanie za słuszne.
Boga nie ma, wystarczy zauwaŜyć, Ŝe większość naukowców na świecie to ateiści.
Teoria ewolucji jest prawdą, bowiem większość naukowców zgadza się z nią.
Kreacjoniści mylą się, poniewaŜ tak uwaŜa większość ewolucjonistów.
Większość biblistów nie tłumaczy tego wersu tak jak Biblia, którą ty przytaczasz.
Ten błąd logiczny popełniał guru racjonalistów i ateistów okresu PRL, Zenon Kosidowski[5].
Szczególnie często moŜemy znaleźć ten erystyczny chwyt u Deschnera, który w jednej ze swych ksiąŜek
pisze np.: „Powszechnie uwaŜa się, Ŝe najstarsi chrześcijanie z Palestyny nie spisali ani jednego słowa
Jezusa”
[6]
. „Jak przypuszczają niemalŜe wszyscy badacze, Paweł nie znał Jezusa historycznego”
[7]
.
Innymi słowy, błąd ten następuje prawie zawsze wtedy, gdy w danym zdaniu spotykamy takie zwroty
jak: „przecieŜ większość uwaŜa, Ŝe”.
5. Argumentum ad verecundiam
Błąd ten następuje wtedy, gdy twierdzimy, Ŝe coś jest prawdą tylko dlatego, Ŝe ktoś inny (np. jakiś
autorytet) tak twierdzi. WyróŜniamy dwa rodzaje tego błędu: pierwszy następuje wtedy, gdy ktoś powołuje
się tylko na zdanie jakiegoś autorytetu zamiast na argument; drugi zaś następuje wtedy, gdy ktoś powołuje
się na autorytet niekompetentny w danej dziedzinie. W tym ostatnim wypadku mówimy o błędzie
logicznym appeal to unqualified authority.
Przykłady:
Richard Dawkins, słynny biolog, jest ateistą. Wielokrotnie uzasadniał on, Ŝe Bóg nie moŜe istnieć.
Niestety, ale wierzącym równieŜ zdarza się popełniać ten błąd. Czasem słyszy się takie oto zdania:
Nawet Newton wierzył w Boga.
NaleŜy unikać tego typu sformułowań we własnej argumentacji, a opinie autorytetów cytować co
najwyŜej jako jedynie ciekawostkę lub ilustrację swych argumentów. Dawkins nie jest teologiem, więc
jego wypowiedzi na temat Boga nie posiadają rangi autorytetu i przytaczanie ich w sporach teologicznych
jest błędne logicznie. Warto nadmienić, Ŝe błąd logiczny appeal to unqualified authority często popełniano
w polskiej kampanii unijnej, kiedy to jako rzekomy argument za wejściem Polski do UE przytaczano
opinię wielu sławnych ludzi polskiej kultury (aktorów, pisarzy, sportowców, m.in. M. Kondrata). Ludzie ci
nie są przecieŜ specjalistami od problematyki integracji, ich zdanie w tej sprawie nie było więc warte ani
trochę więcej niŜ zdanie tych, którzy byli odbiorcami ich apeli.
6. Argumentum ad traditio (antiquatitam)
Ten błąd występuje wówczas, gdy argumentujemy, Ŝe coś musi być prawdziwe, bo wcześniej uznawano
taki to a taki pogląd.
Przykłady:
ś
ydzi nie wierzyli w Trójcę Świętą, chrześcijanie zafałszowali więc religię objawioną MojŜeszowi.
7. Argumentum ad novitam
Jest to przeciwieństwo błędu wspomnianego przed chwilą. Błąd ten polega na tym, Ŝe ktoś powołuje się
w swej argumentacji na fakt, Ŝe jego rozumowanie jest nowsze, nowocześniejsze, postępowe itd.
Page 3 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
Przykłady:
Religia reprezentuje staroświeckie i nieaktualne rozumowanie. Nowoczesne rozumowanie, naukowe, nie
odwołuje się juŜ do Boga w tłumaczeniu otaczającego nas świata. Ludzie nowocześni odrzucają Boga i
religię jako rozumowanie staroświeckie i przestarzałe.
Warto nadmienić, Ŝe ten błąd logiczny występuje dziś chyba najczęściej w reklamie, gdzie
niedwuznacznie sugeruje się odbiorcy, Ŝe jakiś produkt jest lepszy tylko dlatego, Ŝe jest nowszy od
poprzednich. TakŜe wśród informatyków i u pasjonatów techniki panuje przeświadczenie, Ŝe nowszy
model jakiegoś urządzenia lub programu jest lepszy niŜ jego poprzednik. Tymczasem często jest tak, Ŝe np.
nowszy program eliminuje tylko niektóre błędy starszej wersji, mnoŜąc nowe błędy i czasem nawet
pozbawia swych nowych uŜytkowników dogodności, z jakich mogli oni korzystać, uŜywając pewnych
cenionych funkcji dotychczasowego programu.
8. Argumentum ad misericordiam
Ten błąd logiczny moŜna bardzo często spotkać w wywodach racjonalistów i ateistów. Błąd ten
powstaje zawsze wtedy, gdy argumentujemy, odwołując się do uczuć i emocji słuchacza.
Przykłady:
Bóg pozwala cierpieć niewinnym istotom. Nierozsądne jest wierzyć w takiego okrutnego Boga.
To rozumowanie jest błędnie logicznie, poniewaŜ z filozoficznego punktu widzenia jest moŜliwe
istnienie takiego Boga teistów lub deistów (zatem niekoniecznie chrześcijan), który dopuszcza cierpienie.
Inny przykład:
Kościół okazał się religią fałszywą, bo ma na sumieniu inkwizycję i wyprawy krzyŜowe.
9. Dicto simpliciter (znany teŜ jako hasty generalization)
Błąd ten występuje wtedy, gdy generalizujemy i uogólniamy coś na podstawie małej ilości przypadków.
Przykłady:
Wykazałem w Biblii kilka błędów. Nie trzeba dalej wykazywać, Ŝe jako dokument Biblia jest zupełnie
niewiarygodna (co ma oznaczać, Ŝe skoro wykazałem, iŜ w Biblii jest parę zdań nieprawdziwych, to
wszystkie zdania w Biblii, lub przynajmniej ich większość, to zdania nieprawdziwe).
Mój przyjaciel jest chrześcijaninem, a grzeszy tak często, jakby Boga nie było.
Chrześcijanie są bardzo obłudnymi ludźmi.
Błąd ten przybiera teŜ czasem nieco inną postać, zwaną:
10. Fallacy of composition
Powstaje wówczas, gdy ktoś twierdzi, Ŝe całość posiada cechy tylko części tej całości. Racjonaliści
bardzo często popełniają ten błąd, gdy z powodu jakiejś trudności czy wady teizmu (często jedynie przez
nich urojonej) z miejsca odrzucają cały ten system jako błędny.
Przykłady:
Tylko ten jeden powód wystarczy, aby odrzucić teizm jako bezsensowny system światopoglądowy.
Błąd ten często występuje u racjonalistów i ateistów, którzy po zanegowaniu jakiegoś jednego czy kilku
argumentów teistów (lecz nie wszystkich) twierdzą, Ŝe w ten sposób „obalili cały teizm”.
11. Ekwiwokacja
Bardzo częsty błąd logiczny występujący u przeciwników Biblii i chrześcijaństwa. Popełnia się go, gdy
Page 4 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
© Krzysztof Gawarecki & Grzegorz śebrowski. Wszelkie prawa zastrzeŜone
uŜywa się tego samego słowa najpierw w jednym znaczeniu, a potem w innym. Powstaje on wtedy, gdy
ktoś stosuje w swej argumentacji przesłanki oparte na tych samych słowach, jednak posiadających
odmienne znaczenie.
Przykłady:
Dzieci wierzą w krasnoludki, zaś chrześcijanie wierzą w Boga. Jeśli wierzysz w Boga, to tak jak byś
wierzył w krasnoludki.
Słowo „wiara” jest tu uŜyte dwukrotnie, lecz jest to ekwiwokacja, poniewaŜ wiara w Boga nie jest taką
samą wiarą jak dziecięca i zupełnie na niczym konkretnym nie oparta wiara w krasnale, poniewaŜ wiara w
Boga zawsze opiera się na jakichś przesłankach i róŜnych argumentach (nawet jeśli kogoś one nie
przekonują), zaś wiara w krasnale na niczym takim się nie opiera. Słowo „wiara” ma zatem dwa odmienne
znaczenia, lecz w tym zdaniu jest uŜyte tylko w jednym, utoŜsamionym znaczeniu, więc ktoś, kto
formułuje takie zdanie, popełnia błąd logiczny ekwiwokacji.
12. Fallacy of division
Ten błąd jest odwrotnością błędu fallacy of composition. Popełnia się go zawsze wtedy, gdy argumentuje
się o części na podstawie całości. U racjonalistów i ateistów bardzo często moŜna spotkać ten błąd.
Przykłady:
Na przestrzeni dziejów chrześcijanie popełnili wiele zła w imię nietolerancji. Wszyscy chrześcijanie mają
dziś na sumieniu te winy Kościoła.
13. False dilemma (określany czasem takŜe jako bifurcation, disjunctive syllogism)
Błąd logiczny bardzo często występujący w argumentacji racjonalistów. Powstaje on zawsze wtedy, gdy
ktoś twierdzi, Ŝe istnieją tylko dwie moŜliwości w przyjęciu jakiegoś rozwiązania w danej sprawie, choć
tak naprawdę jest ich więcej.
Przykłady:
Nauka albo religia. Jeśli odrzucisz naukę, to pozostanie ci wierzyć w biblijne bajki, świętego Mikołaja i
dobre duszki.
Albo przyjmujesz teorię ewolucji za prawdziwą, albo jesteś kreacjonistą naiwnie wierzącym w to, iŜ Bóg
stworzył świat w sześć dni.
Jest to fałszywy dylemat, poniewaŜ (odnośnie do drugiego przykładu): a) moŜna wierzyć w teorię
ewolucji i być chrześcijaninem uznającym biblijną relację o stworzeniu (interpretuje się wtedy tę relację
niedosłownie); b) moŜna nie wierzyć ani w kreację, ani w teorię ewolucji, jak czynią to np. niektórzy
agnostycy. Mamy zatem w tych przypadkach więcej niŜ tylko dwie moŜliwości. Odnośnie do pierwszego
przykładu: a) moŜna uznawać naukę i być jednocześnie człowiekiem religijnym; b) moŜna nie wierzyć ani
w wiarygodność nauki, ani w wiarygodność religii (tak jak postmoderniści). Znów mamy zatem w tym
miejscu fałszywy dylemat polegający na ograniczeniu rozwiązania do jedynie dwóch moŜliwości, choć
posiadamy większą liczbę rozwiązań. Spójrzmy teŜ na inny często spotykany przykład tego samego błędu
logicznego występującego w argumentacji racjonalistów:
Jeśli Bóg jest wszechwiedzący, to nie mamy wolnej woli, bo Bóg i tak wie, co zrobimy. Jeśli zaś Bóg
nie wie, co zrobimy, to mamy wolną wolę, ale wtedy Bóg nie jest wszechwiedzący.
Ten dylemat jest pozorny i wcale nie zachodzą tutaj tylko te dwie moŜliwości. Wiedza Boga nie jest nam
bowiem znana i tym samym nie jesteśmy w Ŝaden sposób w decyzji swej woli ograniczeni wiedzą Boga.
Istnieje zatem trzecia moŜliwość: Bóg wie, co zrobimy, mimo to mamy jednak wolną wolę. Spójrzmy na
inny fałszywy dylemat, często wysuwany w formie zarzutu przez ateistów i racjonalistów wobec teizmu:
Jeśli wierzysz w Boga, to czemu nie wierzysz teŜ w krasnoludki?
W pytaniu tym zakłada się, Ŝe skoro ktoś wierzy w Boga, to powinien wierzyć teŜ w krasnoludki, i nie
Page 5 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
pozostawia się tu trzeciej moŜliwości. Jednak jest to fałszywy dylemat, poniewaŜ wiara w Boga opiera
się na takich lub innych przesłankach i argumentach (nawet jeśli kogoś one nie przekonują, to przedstawia
się je w tym przypadku), zaś wiara w krasnoludki opiera się tylko na czystej dziecięcej wyobraźni, która
nie domaga się jakichkolwiek przesłanek i argumentów. Jedno z drugim nie ma więc nic wspólnego.
14. Ignoratio elenchi
Jest to jeden z najczęściej występujących błędów logicznych nie tylko u racjonalistów, ale w ogóle w
wielu polemikach moŜna się na niego co chwila natknąć. Ma róŜne formy, jednak cechą wspólną ich
wszystkich jest coś, co moŜna określić jako zboczenie z tematu, skierowanie dyskusji lub rozumowania na
niewłaściwe tory itd. Wtedy mówimy równieŜ o szczególnej odmianie tego błędu – tzw. red herring.
Przykłady błędu red herring:
Apologeta: Ewangelie powstały 40 lat po śmierci Jezusa. Wtedy było jeszcze wielu naocznych świadków
działalności Jezusa, którzy byli w stanie dostarczyć Ewangelistom materiału. Analogicznie jak po
Powstaniu Warszawskim: minęło dziś 60 lat od tego wydarzenia, a mimo to wciąŜ jest wielu świadków,
którzy bardzo dokładnie pamiętają szczegóły tamtych wydarzeń.
Sceptyk nr 1: Ale dziś Ŝyje teŜ wielu fałszywych kombatantów, którzy udają tylko bohaterów Powstania
Warszawskiego.
Sceptyk nr 2: O Powstaniu Warszawskim słyszał cały świat, a o Jezusie wtedy nie słyszał cały świat
(słyszała tylko zapadła prowincja).
Sceptyk nr 1 i nr 2 popełniają błąd red herring, poniewaŜ ani to, Ŝe istnieją fałszywi kombatanci, ani to,
Ŝ
e o Powstaniu Warszawskim od razu usłyszał cały świat, nie neguje meritum, mianowicie tego, Ŝe są
jednak tacy kombatanci, którzy bardzo dobrze pamiętają wydarzenia sprzed 60 lat. Obie powyŜsze
odpowiedzi są więc zboczeniem z tematu, a więc ewidentnym błędem logicznym red herring.
Inne przykłady ignoratio elenchi:
Racjonalizm i materializm powaŜnie kuleją w swych załoŜeniach z powodu petitio principii. Jednak inne
ś
wiatopoglądy chyba wcale nie są lepsze pod tym względem.
Racjonalizm jest światopoglądem opartym na nauce. KaŜdy rozsądny i wykształcony człowiek powinien
więc wyznawać taki światopogląd.
15. Cum hoc, ergo propter hoc
Błąd powiązany blisko z poprzednim. Powstaje wtedy, gdy ktoś błędnie identyfikuje coś jako przyczynę
danego zjawiska tylko na podstawie tego, Ŝe zbiegło się to w czasie z tym zjawiskiem.
Przykłady:
Nie jest zapewne przypadkiem to, Ŝe seksualne dewiacje i pedofilia najbardziej rozwijają się właśnie w
katolickich klasztorach. Katolicyzm zatem powoduje te dewiacje.
16. Post hoc, ergo propter hoc
Błąd ten powstaje zawsze wtedy, gdy ktoś bezpodstawnie twierdzi, Ŝe coś było przyczyną jakiegoś
zjawiska tylko i wyłącznie na podstawie tego, Ŝe poprzedzało ono to zjawisko.
Przykłady:
Najlepszym dowodem na to, Ŝe Biblia jest niespójna, są rozłamy w chrześcijaństwie.
17. Tu quoque
Ten błąd powstaje wtedy, gdy zamiast odpowiedzieć w danej chwili na argument oponenta próbujemy
wyszukiwać u niego te same błędy.
Page 6 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
Przykład:
Twierdzenie: Udowodnij, Ŝe światopogląd racjonalistyczny nie opiera się w tych punktach na czystej
wierze.
Odpowiedź: A moŜe ty wpierw udowodnij, Ŝe masz jakieś dowody na istnienie Boga lub cudów.
18. Ipse dixit
Błąd ten powstaje wtedy, gdy ktoś próbuje uzasadniać swój pogląd w danej sprawie, odwołując się
jedynie do swego własnego mniemania.
Przykład:
Racjonalizm i ateizm jest światopoglądem naukowym. PrzecieŜ to oczywiste.
Nauka juŜ dawno wykazała, Ŝe Boga nie ma. To oczywiste.
To samo stosuje się do błędu znanego jak ad lapidem.
19. Non causa pro causa
Błąd ten popełnia się wtedy, gdy się odrzuca jakąś tezę jedynie na podstawie rzekomo wynikających z
niej konsekwencji, które jednak tak naprawdę z niej nie wynikają.
Przykład:
Chrześcijaństwo jako idea skompromitowało się, bo jego nauki są przyczyną wielu cierpień na świecie,
zwłaszcza wypraw krzyŜowych i inkwizycji (to jednak nie nauki chrześcijaństwa są odpowiedzialne za te
błędy, lecz ich błędne zinterpretowanie w pewnym okresie).
20. Petitio principii (znany takŜe jako circulus vitiosus, circulus in definiendo, idem per idem,
tautologia)
Jest to chyba najczęściej spotykany błąd u racjonalistów i ateistów (i nie tylko u nich). Robimy go
zawsze wtedy, gdy próbujemy uzasadnić coś jedynie za pomocą tego, co ma dopiero zostać uzasadnione.
Przykłady:
Tylko za pomocą nauki moŜemy odkrywać prawdę o świecie, bowiem tylko nauka się do tego nadaje.
Jedyną wiarygodną metodą poznawczą jest metoda empiryczna, poniewaŜ tylko za jej pomocą moŜna
wiarygodnie poznawać rzeczywistość.
Racjonalizm i ateizm są światopoglądami naukowymi, poniewaŜ metoda naukowa zakłada racjonalizm.
Tylko rozum pozwala nam odróŜnić fałsz od rzeczywistości, poniewaŜ rozum ma sam z siebie taką
zdolność (aby uzasadnić twierdzenie o zdolności poznawczej rozumu, naleŜy odwołać się do samego
rozumu, co jest oczywiście błędnym kołem).
WraŜenia informują nas o realnym rzeczach, poniewaŜ doświadczamy tych rzeczy.
W tym ostatnim przypadku mamy pośrednie błędne koło. Pośrednie błędne koło występuje wtedy, gdy
przesłanki nie dowodzi się za pomocą bezpośredniego wniosku, który ma dopiero zostać dowiedziony, lecz
za pomocą jakiegoś synonimu tej przesłanki czy jakiejś wynikającej z niej konsekwencji.
21. Stolen concept
Ten błąd logiczny powstaje wtedy, gdy próbujemy obalić jakiś system wiedzy za pomocą załoŜeń, które
domagają się uznania za prawdziwe w obrębie tegoŜ systemu wiedzy. Racjonaliści i ateiści popełniają ten
błąd wtedy, gdy np. próbują obalić wiarygodność Biblii, uznając jednocześnie pewne jej fragmenty za
prawdę. W tej ostatniej sytuacji mówimy równieŜ o błędzie logicznym znanym jako corrupt source.
Page 7 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
22. Contradictory premises
Błąd ten powstaje zawsze wtedy, gdy ktoś w swym rozumowaniu przyjmuje sprzeczne załoŜenia. Taką
często przytaczaną i najlepszą ilustracją tego błędu jest jeden z najbardziej ulubionych i popularnych wśród
ateistów niepoprawnych argumentów przeciw teizmowi, znany jako dylemat kamienia, którego Bóg nie
moŜe podnieść.
Przykład:
Jeśli Bóg jest wszechmogący, to powinien umieć stworzyć kamień, którego nie będzie mógł podnieść.
Jeśli jednak Bóg moŜe stworzyć kamień, którego nie mógłby podnieść, to Bóg nie jest wszechmocny.
Takie argumentowanie jest błędne logicznie i zawiera sprzeczne przesłanki, pierwsza przesłanka w tym
rozumowaniu zakłada bowiem, Ŝe wszechmoc Boga nie dopuszcza istnienia kamienia, którego nie mógłby
On podnieść, zaś druga zakłada istnienie takiego kamienia. Jeśli istnieje Bóg, który moŜe wszystko, w tym
moŜe podnieść kaŜdy kamień, to istnienie takiego Boga zakłada niemoŜliwość istnienia kamienia, którego
nie moŜna podnieść, i vice versa. Utrzymywanie obu wspomnianych przesłanek naraz jest jednak błędne
logicznie, bowiem obie są sprzeczne. Warto dodać, Ŝe w świetle katalogów błędów logicznych juŜ tylko
sama próba postawienia wspomnianego przed chwilą dylematu Boga i kamienia jest traktowana jako inny
błąd logiczny, zwany meaningless questions.
23. Statement of conversion
Ten błąd logiczny powstaje wtedy, gdy ktoś twierdzi, Ŝe zmienił jakiś pogląd, bo poznał go lepiej i
dlatego jest autorytetem w tej sprawie. Racjonaliści i ateiści często twierdzą, Ŝe są autorytetami w
dziedzinie wiary chrześcijańskiej, bo np. kiedyś byli katolikami. Dlatego mogą ją ponoć kompetentnie
krytykować. Jednak takie rozumowanie jest w sposób oczywisty błędne, bo ktoś, kto porzucił jakiś pogląd,
wcale nie musiał zrobić tego dlatego, Ŝe dobrze go poznał. Przeciwnie, mógł to zrobić właśnie dlatego, Ŝe
niedostatecznie lub błędnie poznał ten pogląd.
24. False analogy (zwany równieŜ boolean).
Ten błąd powstaje wtedy, gdy argumentujemy za pomocą analogii, która jest nieadekwatna.
Przywołajmy jeden z powyŜszych przykładów:
Jeśli wierzysz w Boga, to czemu nie wierzysz teŜ w krasnoludki?
MoŜna to błędne rozumowanie przedstawić teŜ w punktach:
a) w Boga się wierzy,
b) w krasnoludki się wierzy,
c) zatem wiara w Boga jest taką samą wiarą jak wiara w krasnoludki.
Jest to tzw. weak analogy. Rozumowanie to jest jednak dokładnie takim samym błędem logicznym jak
choćby to rozumowanie:
a) Jan jest ssakiem,
b) Azor jest ssakiem,
c) zatem Jan jest Azorem.
W rozumowaniu przedstawionym wyŜej zakłada się, Ŝe skoro ktoś wierzy w Boga, to powinien wierzyć
teŜ w krasnoludki. Jednak jest to fałszywa analogia, poniewaŜ wiara w Boga opiera się na takich czy
innych przesłankach i argumentach (które mogą być dyskusyjne, co nie zmienia jednak faktu, Ŝe istnieją),
zaś wiara w krasnoludki opiera się tylko na czystej dziecięcej wyobraźni, która nie domaga się
jakichkolwiek przesłanek ani argumentów.
25. „A is based on B” fallacies („A is a type of B” fallacies)
Page 8 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
Jak powyŜej.
26. Reductio ad absurdum (slippery slope)
Błąd ten powstaje wtedy, kiedy za pomocą uproszczenia sprowadzamy całość do jakiejś części, tworząc
jej karykaturalny obraz, mający niewiele wspólnego z rzeczywistością. Błąd ten powstaje takŜe wtedy, gdy
uznajemy, Ŝe coś jest złe tylko dlatego, Ŝe czasem akcydentalnie wiąŜe się na pozór z czymś, co z kolei na
pewno uznajemy za błędne (jednak wcale to z tego nie wynika).
Przykłady:
Jeśli dziś uwierzymy w Biblię, to czy jutro mamy wierzyć w to, Ŝe ziemia jest płaska?
Jeśli dziś uwierzymy w Biblię, to czy mamy teŜ uwierzyć, Ŝe Bóg stworzył świat w 6 dni?
Jeśli dziś w szkołach wprowadzimy kreacjonizm, to jutro będziemy musieli zacząć w nich uczyć o
płaskiej ziemi.
Argument ten jest błędny, poniewaŜ Biblia jedynie zdaje się nauczać o płaskości ziemi i o tym, Ŝe Bóg
stworzył świat w 6 dni. Kompetentne odczytanie zawartych w niej tekstów, wraz z uwzględnieniem
zawartych w niej gatunków literackich, ukazuje, Ŝe wcale nie naucza ona nic takiego ani Ŝe uznanie Biblii
musi prowadzić do takich wniosków (słowo „dzień” w Biblii hebrajskiej (hebr. jom) moŜe bowiem
oznaczać takŜe jakiś bardzo długi okres, niekoniecznie dzień 24 godzinny itd.). Biblia nie jest
podręcznikiem przyrodniczym, lecz w obrazowych scenach przekazuje prawdy teologiczne. Co do
przykładu ostatniego to jest to częsty „argument” spotykany wśród racjonalistów i ateistów, jest on jednak
bezsensowny, co widać chyba gołym okiem. No bo jak koncepcja płaskości ziemi ma wynikać z nauki
kreacjonistycznej?
27. Argument by selective reading
Ten błąd powstaje zawsze wtedy, gdy ktoś podejmuje polemikę tylko z najsłabszymi argumentami
oponenta, pomija zaś najmocniejsze. Racjonaliści i ateiści bardzo często podejmują polemikę tylko z
wybranymi argumentami oponentów.
28. Argument by laziness
Taki błąd logiczny powstaje wtedy, gdy ktoś argumentuje odnośnie do czegoś, mimo iŜ zupełnie nie
zadał sobie trudu, aby zapoznać się głębiej z tym tematem. Ateiści i racjonaliści często zabierają głos na
temat złoŜonych zagadnień religii i teologii, choć często zupełnie nie chce im się tak naprawdę zagłębić w
te dziedziny.
29. Paradigm of cultural fallacy
Błąd ten powstaje wtedy, gdy ktoś uwaŜa, Ŝe jakiś system wiedzy ma wyłączność na ocenianie
słuszności innych światopoglądów. Ateiści i racjonaliści bardzo często popełniają ten błąd logiczny, gdy
twierdzą (mylnie zresztą), Ŝe jedynym światopoglądem, poprzez który moŜna oceniać słuszność innych
ś
wiatopoglądów (w tym słuszność teizmu), jest „światopogląd naukowy”.
Przykład:
Tylko nauka jest jedynym systemem wiedzy, który moŜe doprowadzić nas do prawdy o religii i sprawdzić
przy tym słuszność innych światopoglądów.
30. Overprecision
Błąd ten powstaje wtedy, gdy odrzucamy jakąś koncepcję tylko dlatego, Ŝe jest nieprecyzyjna. Ateiści
często odrzucają koncepcję Boga z tego powodu.
Przykład:
Koncepcja Boga jest nie do końca jasna i precyzyjna w poszczególnych religiach, moŜna ją więc
odrzucić.
Page 9 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
31. Occam’s razor fallacy
Brzytwa Ockhama – jest to jeden z najczęstszych błędów logicznych, jaki występuje w argumentacji
ateistów i racjonalistów. Zasada ta głosi, Ŝe „najprostsze wyjaśnienie jest najlepsze” i „nie powinniśmy
wprowadzać zbędnych koncepcji, czy bytów, do naszych wyjaśnień” (dla ateistów takim zbędnym bytem
jest oczywiście Bóg). Problem polega na tym, Ŝe przez „niepotrzebne byty” kaŜdy moŜe rozumieć coś
innego. Dla jednych niepotrzebnym bytem w wyjaśnianiu świata moŜe być Bóg, ale dla innych przeciwnie,
takim bytem moŜe być materia (np. dla solipsysty), która dla materialistów i ateistów jest z kolei czymś
niezbędnym w wyjaśnianiu świata. Nie wiadomo teŜ, co rozumieć przez „najprostsze wyjaśnienie”. To
samo wyjaśnienie moŜe być zarazem najprostsze, jak i niezmiernie złoŜone z róŜnych punktów widzenia.
Zasada ta jest więc bezuŜyteczna sama w sobie, bowiem tak naprawdę niczego nie określa. Jest zupełnie
nieprecyzyjna (brzytwa ta kroi zupełnie dowolnie, wedle subiektywnych gustów uŜytkownika, które są
róŜne u poszczególnych osób), a tym samym nie nadaje jako konkretne kryterium. Ponadto, stosując
brzytwę Ockhama, popełniamy błąd logiczny znany jako reductive fallacy. Błąd ten powstaje wtedy, gdy
redukujemy swe wyjaśnienie, sprowadzając je tylko i wyłącznie do jakiegoś aspektu. Ateiści popełniają
błąd logiczny reductive fallacy, stosując brzytwę Ockhama wobec Boga, gdyŜ twierdzą, Ŝe Boga naleŜy się
pozbyć ze swoich rozwaŜań na temat świata, który ich zdaniem sprowadza się tylko do materii.
32. Historical parallelism
Błąd ten powstaje wtedy, gdy ktoś tylko na podstawie samych podobieństw idei wskazuje, Ŝe były one
zapoŜyczone. JednakŜe, jak głosi znana sentencja łacińska, analogia non est genealogia. Ateiści i
racjonaliści bardzo często popełniają ten błąd, gdy na podstawie podobieństw idei chrześcijańskich do idei
innych religii wnioskują o zapoŜyczeniu.
Przykłady:
Między kultem Mitry a chrześcijaństwem jest wiele podobieństw, chrześcijaństwo jest więc parodią
mitraizmu[8].
Pomiędzy naukami buddyzmu i chrześcijaństwa istnieje wiele podobieństw, chrześcijaństwo zapoŜyczało
więc swe nauki od buddyzmu[9].
Wierzenia kananejskie są podobne do wierzeń hebrajskich, Hebrajczycy więc kradli swe koncepcje
religijne od kananejczyjów (ten błąd logiczny pojawia się niestety często takŜe w literaturze naukowej
[10]
,
zajmującej się analizą porównawczą religii).
Pewne idee wspólnoty esseńskiej z Qumran są podobne do idei wyznawanych przez wczesną wspólnotę
chrześcijańską. Chrześcijanie zapoŜyczali zatem te idee od esseńczyków.
33. Humor or ridicule (zwany teŜ galileo gambit).
Ten błąd powstaje wtedy, gdy ktoś zamiast podjąć polemikę z argumentami oponenta tylko Ŝartuje lub
szydzi z niego, aby w ten sposób wynieść się ponad jego racje oraz sprawić wraŜenie, Ŝe argumentacja
oponenta jest śmieszna lub głupia, a zatem pozbawiona znaczenia. Jest to bardzo często spotykane u
sceptyków, racjonalistów i ateistów, którzy zamiast podjąć polemikę z argumentacją starają się jedynie ją
ośmieszać i zniesławiać, bez podjęcia jakiejkolwiek z nią polemiki.
Przykład:
Ta argumentacja jest idiotyczna i bezsensowna, szkoda czasu na podejmowanie z nią jakiejkolwiek
polemiki.
Jeśli twój oponent kiedykolwiek będzie wyśmiewał lub szydził z twej argumentacji, nie podejmując z
nią jednocześnie Ŝadnej polemiki, moŜesz (a nawet powinieneś, aby skutecznie się obronić) ripostować, Ŝe
popełnia on błąd logiczny Galileo gambit.
34. Ex concessis
Błąd ten powstaje wtedy, gdy ktoś twierdzi, Ŝe reprezentowana przez kogoś idea jest niewłaściwa,
bowiem wyznawał ją ktoś moralnie skompromitowany. Ateiści bardzo często zarzucają chrześcijanom, Ŝe
Page 10 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
ich wiara jest skompromitowana właśnie dlatego, Ŝe ktoś o niskiej moralności był jej zwolennikiem.
Przykład:
Jak moŜesz być chrześcijaninem! PrzecieŜ Hitler teŜ nim był!
35. Double standards (znany takŜe jako special pleading)
Ten błąd powstaje zawsze wtedy, gdy w sposób uzasadniony nie stosujemy do swego rozumowania
zasad, jakich wymagamy od rozumowania innych. Ateiści i racjonaliści często popełniają ten błąd.
Przykłady:
Nie mamy dowodu na to, Ŝe Ŝycie na ziemi stworzył jakiś transcendentny kreator (Bóg), zatem Ŝycie na
ziemi powstało przypadkowo (jednakŜe na to ostatnie takŜe nie mamy przecieŜ dowodów, zatem osoba
wypowiadająca tego typu stwierdzenie – bardzo częste zresztą u ateistów – obala zarazem swe własne
stanowisko i popełnia błąd logiczny double standard).
Nowy Testament nie przekazuje nam historycznej prawdy o Jezusie (jednakŜe często zdarza się, Ŝe autor
tego typu oświadczenia sam jednocześnie odwołuje się do nauk NT o Jezusie, kiedy mu to przy innej okazji
pasuje, popełniając w ten sposób błąd logiczny double standard).
36. Argument to the future (znany teŜ jako appeal to the hope lub untestability fallacy)
Błąd ten popełnia się, gdy się twierdzi, Ŝe coś w przyszłości uda się wykazać, choć teraz jest to
niemoŜliwe. Ateiści i racjonaliści często stosują tego typu nielogiczne argumenty.
Przykłady:
Nauka w przyszłości wyjaśni otaczający nas świat do końca, dlatego nie potrzebujemy juŜ religii, która
w zasadzie nic nam nie wyjaśnia.
W przyszłości nauka udowodni, Ŝe Ŝycie powstało zupełnie przypadkiem. Nie będziemy musieli juŜ wtedy
tłumaczyć, Ŝe stworzył je Bóg.
Warto zauwaŜyć, Ŝe taki błąd logiczny często pojawiał się takŜe w publicystyce medialnej na temat
wejścia Polski do UE. Jednym z najczęściej podawanych pozornych uzasadnień dla naszego wejścia do UE
było to, Ŝe kiedyś zobaczymy (lub nasze dzieci czy dopiero wnuki zobaczą), iŜ się nam to jednak opłaciło.
Oczywiście autorzy takich stwierdzeń (w tym wielu członków naszego społeczeństwa, którzy powtarzali
ten slogan) popełniali błąd logiczny argument to the future.
37. Hypothesis contrary to fact
Błąd tego typu powstaje wtedy, gdy ktoś argumentuje na podstawie tego, Ŝe coś mogło się zdarzyć, choć
jednocześnie nic nie wskazuje na to, Ŝe tak się zdarzyło, lub nawet coś temu przeczy. Ateiści i racjonaliści
bardzo często argumentują przeciw chrześcijaństwu i Biblii w stylu: „coś mogło się zdarzyć”.
Przykłady:
Ewangelie powstały kilkadziesiąt lat po śmierci Jezusa. Miały przekazywać prawdę o Ŝyciu Jezusa.
Pamięć ludzka bywa jednak zawodna. Przez ten czas świadkowie nie pamiętali juŜ więc dobrze
wydarzeń, które Ewangeliści opisali. Ewangelie nie przekazują więc prawdy o Ŝyciu Jezusa.
Mamy w większości tylko późne kopie oryginałów poszczególnych ksiąg Biblii. Kopiści starali się
wiernie przepisać to, co kopiowali. W trakcie kopiowania teksty te mogły jednak zostać sfałszowane.
Musimy więc uznać, Ŝe nie posiadamy wiarygodnych kopii Biblii.
38. Secundum quid
Jest to w zasadzie odmiana wyŜej wspomnianego argumentu hasty generalization. Błąd ten powstaje
zawsze wtedy, gdy ktoś uogólnia coś na podstawie jednostkowych przypadków. Racjonaliści bardzo często
popełniają ten błąd wobec Biblii, np.:
Page 11 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
Kopie Biblii zostały sfałszowane, przecieŜ w staroŜytności kopiści czasem fałszowali to, co przepisywali.
39. Argument from personal incredulity (zwany teŜ relativist fallacy)
Ten błąd logiczny popełnia się zawsze wtedy, gdy ktoś twierdzi, Ŝe coś jest niemoŜliwe tylko dlatego, Ŝe
jemu wydaje się to niemoŜliwe. Ateiści i racjonaliści bardzo często popełniają ten błąd w swych
polemikach z teizmem.
Przykład:
Istnienie Boga jest dla mnie koncepcją niedorzeczną, stąd uwaŜam, Ŝe ludzie nie mają Ŝadnych
rozsądnych podstaw ku temu, aby wierzyć w Boga.
Jezus nie mógł dokonać tych cudów, w ogóle nie mogę sobie tego wyobrazić, to niedorzeczne.
40. Fallacy of exclusion
Ten błąd logiczny powstaje wtedy, gdy ktoś pomija jakąś waŜną informację, która podkopuje jego
wnioskowanie.
Przykład:
W Księdze Jeremiasza 7,22-23 Bóg stwierdził, Ŝe podczas exodusu nic nie nakazywał śydom odnośnie do
ofiar krwawych i całopalnych. Przeczy jednak temu tekst z Wj 20,24, gdzie w czasie exodusu Bóg
nakazuje śydom złoŜyć ofiarę całopalną.
W rozumowaniu tym występuje błąd fallacy of exclusion, poniewaŜ sceptycy wysuwający taki argument
często opierają się na polskich przekładach Pisma Świętego (Biblia Tysiąclecia, Biblia Warszawska), które
w Jr 7,22-23 nie wstawiają słowa „dzień”. Tekst oryginalny zawiera jednak w tym miejscu słowo
„dzień” (bejom – dosł. „w dniu”), stąd wiadomo, Ŝe Bóg jednak nie nakazywał ofiar krwawych i
całopalnych w dniu wyjścia z Egiptu, bo wspomniany w Wj 20,24 nakaz odnośnie do takich ofiar został
wydany dopiero duŜo później.
Inny przykład:
Hitler był ochrzczonym katolikiem, katolicyzm jest więc współodpowiedzialny za jego zbrodnie (podczas
gdy pomija się tu juŜ zupełnie, Ŝe juŜ we wczesnej młodości Hitler przestał być katolikiem z własnego
wyboru).
41. The natural law fallacy
Ten błąd logiczny popełniamy zawsze wtedy, gdy budujemy swoją argumentację na tzw. prawach
natury. Racjonaliści bardzo często argumentują w ten sposób, odzierając ludzką godność z jej humanitarnej
podszewki i wskazując, Ŝe niczym tak naprawdę nie róŜnimy się od zwierząt.
Przykłady:
Jesteśmy tylko zwierzętami, więc Biblia nie ma racji, gdy stawia człowieka wyŜej od zwierząt.
W świecie zwierząt istnieje prawo brutalnej walki o przetrwanie. Chrześcijańskie prawo zalecające
dąŜenie do altruizmu jest więc utopijne, poniewaŜ jest wbrew temu prawu.
42. The „no true Scotsman” fallacy
Ten błąd logiczny bardzo często występuje u racjonalistów i ateistów. Powstaje on zawsze wtedy, gdy
ktoś twierdzi, Ŝe jego argument czy zasada, na jakiej się on opiera, jest prawdziwa, poniewaŜ ktoś, kto ją
wyznaje, jest prawdziwym reprezentantem tej zasady.
Przykłady:
Profesor Maciej Giertych jest biologiem, lecz nie akceptuje teorii ewolucji. Jednak prawdziwy
naukowiec zawsze akceptuje teorię ewolucji, zatem Giertych nie jest prawdziwym naukowcem.
Page 12 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
Prawdziwy naukowiec nie powinien wierzyć w Boga. Jeśli jednak wierzy, nie jest prawdziwym
naukowcem.
43. Reification (hypostatization) – błąd ten zwany jest takŜe anti-conceptual mentality
Błąd ten powstaje zawsze wtedy, gdy ktoś traktuje abstrakt jako konkret.
Przykład:
Grzech jest realną rzeczywistością, powinien mieć więc namacalne skutki. Jednak ja regularnie
popełniam grzech i nie odczuwam takich skutków. Zatem koncepcja grzechu jest błędna.
44. Non-support
Błąd ten powstaje zawsze wtedy, gdy ktoś wyciąga jakiś wniosek na podstawie zbyt małej ilości
przesłanek lub na podstawie przesłanek, które są dobrane tendencyjnie.
Przykład:
W chrześcijaństwie od samego początku istniał rozłam na dwa stronnictwa: Piotrowe i Pawłowe.
Dowodzi tego konflikt pomiędzy Piotrem i Jakubem, jaki został opisany w Ga 2,11-14.
Dowodzenie to jest błędne, poniewaŜ w Ga 2,11-14 opisano tylko jeden mały incydent, jaki nastąpił
pomiędzy dwoma wspomnianymi Apostołami. Jeden incydent nie wskazuje jednak w Ŝadnym wypadku na
trwały konflikt, poniewaŜ problem moŜna było przecieŜ szybko rozwiązać, a spór zaŜegnać.
45. Barking cat
Ten błąd logiczny powstaje zawsze wtedy, gdy twierdzimy, Ŝe zaakceptujemy zasadę działania jakiejś
instytucji, pod warunkiem, Ŝe zmieni ona swe fundamentalne zasady, tak by nam odpowiadały. Jednak
zmiana taka jest niemoŜliwa, poniewaŜ zasady te są fundamentalne i zrezygnowanie z tych zasad
oznaczałoby koniec działania i dalszego sensu istnienia tej instytucji (stąd nazwa tego błędu logicznego,
która odnosi się do „szczekającego kota”, poniewaŜ kot nie moŜe zacząć szczekać, byłoby to wbrew jego
naturze). Ateiści i racjonaliści bardzo często postulują, Ŝe Kościół powinien zmienić jakieś swe (często
fundamentalne dla istnienia Kościoła) zasady, aby stać się bardziej akceptowalnym dla innych. Jednak
Kościół często nie moŜe zrezygnować z tych zasad, bo stanowią one „być albo nie być” dla sensu istnienia
tej instytucji.
Przykłady:
Kościół powinien zaakceptować homoseksualizm, wtedy bym nie miał do niego zastrzeŜeń.
Kościół powinien wprowadzić rozwody, wtedy odpowiadałyby mi bardziej jego nauki.
46. Fantasy projection
Błąd ten popełnia się wtedy, gdy się argumentuje tylko na podstawie własnej wyobraźni, choć nie ma na
to poza tym Ŝadnych argumentów.
Przykład:
Jeśli kopiści przepisywali Biblię, to zapewne ją sfałszowali. Zatem powinniśmy odrzucać Biblię, skoro
jest sfałszowana.
Ewangelie są pełne mitologicznych opowiadań, ich autorzy sfałszowali Ŝyciorys Jezusa, który był
zupełnie inny (autor takiej wypowiedzi nie jest jednak w stanie podać na to Ŝadnego historycznego dowodu,
bo nie mamy Ŝadnych źródeł z I wieku potwierdzających nam jego koncepcję, argumentuje on zatem
jedynie opierając się tu na własnej wyobraźni).
47. Spurious causation
Ten błąd powstaje wtedy, gdy dostrzegamy związek przyczynowo-skutkowy, tam gdzie jest on tylko
Page 13 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
pozorny. Ateiści i racjonaliści (i nie tylko, dotyczy to takŜe róŜnych sekciarzy) bardzo często popełniają
ten błąd, gdy niemal za całe zło współczesnego świata obwiniają chrześcijaństwo.
Przykłady:
Kościół jest dziś odpowiedzialny za dziesiątki wojen, w tym za dwie ostatnie wojny światowe.
Kościół jest dziś odpowiedzialny za wiele uprzedzeń, głównie rasowych.
48. Gravity game
Ten błąd logiczny powstaje wtedy, gdy ktoś twierdzi, Ŝe jakaś teoria powinna być udowadniana tak
długo, aŜ będzie cieszyć się powszechnym uznaniem.
Przykład:
Teoria inteligentnego projektu nie cieszy się powszechnym uznaniem wśród naukowców, jako teoria
dowiedziona empirycznie, jak to jest z teorią ewolucji, nie powinniśmy jej więc uznawać za wiarygodną.
49. Appeal to gravity
Nazwa podobna jak w przypadku błędu poprzedniego, lecz w rzeczywistości jest to inny błąd. Powstaje
on zawsze wtedy, gdy ktoś twierdzi, Ŝe jego argumentacja jest dojrzała i powaŜna, dlatego powinna zostać
przyjęta jako oczywista.
Przykład:
ś
aden powaŜny biblista nie traktuje Biblii jako źródła zawierającego prawdziwe informacje.
PowaŜny naukowiec uznaje teorię ewolucji.
50. Supression of the agent
Ten błąd logiczny popełnia się wtedy, gdy pomija się istotną przyczynę jakiegoś zjawiska, koncentrując
się zamiast niej na mniej bezpośrednich i istotnych przyczynach.
Przykład:
Kościół jest odpowiedzialny za inkwizycję.
Takie twierdzenie jest po części prawdą, jednak gdy jest ono oceniane w kategoriach całości, to wtedy
jest fałszywe. Za błąd inkwizycji były bowiem odpowiedzialne tylko jednostki średniowiecznego Kościoła,
które źle zinterpretowały naukę Jezusa.
51. Appeal to rugged individualism
Ten błąd logiczny powstaje zawsze wtedy, gdy ktoś odwołuje się do faktu, Ŝe jego argumentację
podziela jakaś elitarna mniejszość.
Przykłady:
Zawsze było tak, Ŝe większość nie myślała, a myślący byli w mniejszości, jak juŜ kiedyś zauwaŜył
Bertrand Russell. Dlatego właśnie jest zupełnie zrozumiałe, dlaczego w Polsce większość ludzi to
niemyślący katolicy, zaś myśląca mniejszość to ateiści.
52. Appeal to utility
Ten błąd logiczny powstaje wówczas, gdy ktoś próbuje obalić czyjąś tezę jedynie za pomocą
twierdzenia, Ŝe zwolennik tej tezy broni jej tylko i wyłącznie z powodów osobistych lub emocjonalnych.
Ateiści i racjonaliści bardzo często popełniają ten błąd logiczny, gdy twierdzą np.:
Ludzkość zaczęła wierzyć w Boga, bo nie potrafiła wyjaśnić otaczających ją zjawisk, takich jak pioruny,
Page 14 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
kataklizmy i inne zjawiska przyrodnicze.
Ludzie wierzą w Boga, bo są słabi.
Wiara w Boga daje nadzieję na Ŝycie po śmierci. Tylko dlatego ludzie w to wierzą.
Wiara w Boga i modlitwa to psychiczna podpora w problemach Ŝyciowych. Dlatego ludzie tak chętnie
wierzą.
Bronisz tej tezy tylko dlatego, Ŝe Kościół tak naucza.
53. Canceling hypotheses
Ten błąd logiczny powstaje zawsze wtedy, gdy ktoś dla uzasadnienia jakiejś hipotezy tworzy tylko inną
hipotezę, zamiast podać jakieś przesłanki dla pierwszej hipotezy.
Przykład:
Ateista: śycie na ziemi powstało w drodze przypadku.
Teista: Skąd wiesz?
Ateista: Na razie nie potrafię tego dowieść doświadczalnie, lecz moŜna załoŜyć, Ŝe w przyszłości
laboratoria naukowe będą na tyle rozwinięte, Ŝe dowiodą tego w końcu.
Ten błąd logiczny jest bardzo zbliŜony do błędu określanego jako speculative evidence.
54. Appeal to guilt
Ten błąd logiczny powstaje zawsze wtedy, gdy ktoś próbuje obalać czyjeś twierdzenie jedynie za
pomocą wywołania poczucia winy u tego, który broni tego twierdzenia.
Przykład:
Bronisz Kościoła, nie wstyd ci? PrzecieŜ Kościół jest winny wielu cierpień ludzkich na świecie.
55. Unidentified experts
Ten błąd logiczny bardzo często występuje u racjonalistów. Powstaje on zawsze wtedy, gdy ktoś
powołuje się na autorytety, nie precyzując, o kogo chodzi, co sprawia, Ŝe nie moŜemy sprawdzić, czy
rzeczywiście są oni autorytetami w tej dziedzinie.
Przykład:
Wiarygodni naukowcy uwaŜają, Ŝe Biblia została sfałszowana (i nie powiedziano, którzy naukowcy).
56. Argumentum ab annis
Błąd ten powstaje wtedy, gdy argumentujemy, Ŝe coś jest bez wartości, bo jest stare. Ateiści i
racjonaliści często argumentują tak wobec Biblii i chrześcijaństwa.
Przykłady:
Kościół ze swymi naukami wciąŜ tkwi w średniowieczu, jego nauki zdezaktualizowały się w świetle
współczesnego postępu.
Biblia zawiera stare i nieaktualne informacje o świecie.
57. Categorical fallacy
Ten błąd popełnia się wtedy, gdy ktoś na poparcie swej koncepcji (lub zespołu koncepcji) przywołuje
inną koncepcję (lub zespół koncepcji), które do niej wcale nie pasują. Ateiści i racjonaliści popełniają ten
Page 15 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
błąd, gdy twierdzą, Ŝe ateizm opiera się na nauce. Tymczasem ateizm nie moŜe opierać się na nauce,
gdyŜ w obszarze zainteresowań nauki nie leŜy Bóg ani transcendencja, jak to jest w przypadku ateizmu.
Nauka nie moŜe negować tego, czym się nie zajmuje i co leŜy poza obszarem jej zainteresowań.
58. Nihilistic fallacy
Ten błąd powstaje zawsze wtedy, gdy ktoś twierdzi, Ŝe aby uniknąć pomyłek w swym procesie
poznawczym, unika przyjmowania czegokolwiek na wiarę. Ateiści i racjonaliści bardzo często tak twierdzą
(zwłaszcza wtedy gdy mają okazję wyśmiać teistów za ich wiarę w Boga). Jednak takie stanowisko samo
się obala, poniewaŜ nie moŜna przyjąć na podstawie jakiegokolwiek dowodu, Ŝe aby uniknąć błędu, nie
naleŜy nic przyjmować na wiarę. Takie stanowisko samo w sobie jest bowiem wstępnie przyjęte na wiarę.
Warto dodać, Ŝe niemoŜliwe jest teŜ zbudowanie Ŝadnego systemu wiedzy bez uprzednich załoŜeń i zasad,
które moŜna przyjąć tylko na wiarę. Dane, jakie do nas docierają, musimy bowiem zinterpretować wedle
jakichś reguł. Tych reguł nie moŜna zaś oprzeć na samej rzeczywistości, faktach, bowiem fakty są faktami
dopiero po jakimś ich zinterpretowaniu. Bez interpretacji więc ani rusz, bez niej fakty są
nieuporządkowane, pozbawione jakiegokolwiek uŜytecznego znaczenia i niesprecyzowane. Sama
interpretacja musi jednak dokonać się w umyśle ludzkim. Ten zaś musi utworzyć ją na bazie jakichś
załoŜeń przyjętych wstępnie na wiarę. Cofając się wciąŜ w naszym rozumowaniu i wciąŜ pytając się
samych siebie o to, skąd to wiemy, musimy bowiem zawsze w końcu dotrzeć do punktu, kiedy coś
przyjmujemy wstępnie na wiarę. Nie istnieją więc fakty, ujęte bez teoretycznego zaangaŜowania, co jest
dziś bezsporne nawet wśród filozofów nauki[11], zaś teoretyczne zaangaŜowanie nie moŜe istnieć bez
jakichś załoŜeń przyjętych na wiarę. Nihlistic fallacy moŜna więc zakwalifikować jako błąd logiczny,
obrazując to w ten oto sposób:
Wierzę, Ŝe aby uniknąć pomyłki, nic nie moŜna przyjmować na wiarę.
59. Raising the bar
Błąd ten robi się zawsze, gdy się Ŝąda od swego oponenta coraz mocniejszych dowodów na coś,
podnosząc wciąŜ poprzeczkę i wymagania argumentacyjne, mimo Ŝe oponent wciąŜ dostarcza mu
dowodów, których on wcześniej Ŝądał. Wybieg ten jest czystą socjotechniką i ma zniechęcić oponenta od
uzasadniania swego stanowiska, poniewaŜ nikt nie jest w stanie dostarczać dowodów na coś w
nieskończoność. Ateiści i racjonaliści bardzo często popełniają ten błąd logiczny w dyskusjach, gdy wciąŜ
wymyślają jakieś preteksty w stosunku do argumentacji oponenta, chociaŜ wcześniej dostarczył on juŜ
dowodu, jakiego od niego Ŝądano. Jeśli kiedykolwiek natrafisz na sytuację, w której sceptyk otrzyma od
ciebie argument, jakiego oczekiwał, a mimo to nie uzna go za wystarczający i będzie wymyślał coraz
bardziej rygorystyczne warunki dla „być albo nie być” tego argumentu, zastopuj i zwróć mu uwagę na to,
Ŝ
e popełnia on błąd logiczny raising the bar. MoŜesz wtedy wycofać się z dyskusji, bez naraŜenia się na
zarzut nieuzasadnienia swego stanowiska, poniewaŜ twój oponent popełnił w swej argumentacji błąd
logiczny.
60. Least plausible hypothesis
Ten błąd logiczny powstaje wtedy, gdy ignorujemy jakieś inne i bardziej oczywiste wyjaśnienia danej
sytuacji, sprowadzając wszystko uparcie wciąŜ tylko do naszej jednej interpretacji. Racjonaliści i ateiści
bardzo często popełniają ten błąd w polemikach.
Przykład:
Ś
w. Paweł nie pisał prawie nic o Ŝyciu Jezusa, bo nic o tym nie wiedział (tymczasem św. Paweł mógł nie
pisać prawie nic o Ŝyciu Jezusa z róŜnych powodów, np. dlatego, Ŝe nie trzeba było wiernym powtarzać od
nowa informacji, które znali juŜ z tradycji ewangelicznej, lub dlatego, Ŝe tematyka listów Pawła nie
dopuszczała moŜliwości szerszego nawiązywania do tych kwestii).
61. Pretensious
Ten błąd logiczny powstaje zawsze wtedy, gdy wypowiadamy się z pozycji wszechwiedzącego
obserwatora, który mówi jakby z punktu widzenia wszystkich. Racjonaliści i ateiści często wypowiadają
się w taki sposób.
Przykłady:
Page 16 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
Cuda nie zdarzają się dzisiaj nigdzie, zatem nie zdarzały się teŜ w czasach Jezusa.
Warto nadmienić, Ŝe tak popularna wśród polskich racjonalistów i ateistów Uta Ranke-Heinemann
równieŜ popełniła ten błąd logiczny, gdy napisała:
„W realnym Ŝyciu Ŝadne anioły nie przychodzą do Ŝadnych dziewic, dzisiaj nie i wtedy teŜ nie”[12]. „W
rzeczywistości bowiem Ŝaden anioł nie pojawił się w naszym Ŝyciu codziennym, by zwiastować nam
wielką radość”[13].
62. Reductive fallacy
Ten błąd logiczny (o którym wspominałem juŜ wyŜej przy okazji omówienia brzytwy Ockhama)
powstaje zawsze wtedy, gdy ktoś sprowadza jakieś wyjaśnienie do określonego aspektu rzeczywistości,
redukując w ten sposób pole wyjaśnień do z góry ustalonego obszaru. Ateiści i racjonaliści bardzo często
popełniają ten błąd logiczny, gdy twierdzą, Ŝe zjawiska religijne naleŜy tłumaczyć naturalistycznie, czyli
wykluczając ich pierwotny nadprzyrodzony charakter. Oto jedna z takich sytuacji:
„PoniewaŜ, jako racjonaliści, nie wierzymy, by autor był jasnowidzem i mógł przewidzieć przyszłość,
trzeba nam datować ewangelię na czas po 70 r.”[14].
Wspomniany błąd logiczny pojawia się teŜ w wyŜej cytowanym zdaniu Ranke-Heinemann:
„W realnym Ŝyciu Ŝadne anioły nie przychodzą do Ŝadnych dziewic, dzisiaj nie i wtedy teŜ nie”[15].
Oba te fragmenty redukują opisywane zjawisko do określonego zakresu wyjaśnień, występuje w nich
zatem błąd logiczny reductive fallacy. Warto teŜ zauwaŜyć, Ŝe wyjaśnianie czegoś za pomocą z góry
przyjętych załoŜeń, które ograniczają to wyjaśnienie do określonego obszaru, jest po części błędnym
kołem. Nasze „wyjaśnienie” nie wyjaśnia nam bowiem w tym wypadku tak naprawdę nic, poniewaŜ
przedstawiamy „wyjaśnienie”, jakie wcześniej sobie podyktowaliśmy i ustaliliśmy z góry sami, arbitralnie
eliminując zakres niewygodnych lub „niepotrzebnych” nam wyjaśnień. Na takie błędne koło cierpią
wyjaśnienia racjonalistyczne i ateistyczne, które za pomocą brzytwy Ockhama z góry ustalają, Ŝe wszystkie
wyjaśnienia zjawisk religijnych mają być naturalistyczne (tzn. mają wykluczać nadprzyrodzoność). W
takim wyjaśnieniu uzyskuje się zatem na wyjściu taki to a taki wynik, który przyjęto z góry przed
wyjaśnieniem. Jest to zatem jakaś forma błędnego koła, a zatem jest to znów błąd logiczny.
Oto najczęściej spotykane błędy logiczne w argumentacji racjonalistów i ateistów. Katalog ten moŜna by
pewnie jeszcze rozszerzać. Bardziej zainteresowanych odsyłam do setek katalogów błędów logicznych,
jakie moŜna znaleźć w anglojęzycznym Internecie[16], w celu rozszerzenia tego zagadnienia.
Jan Lewandowski, kwiecień 2005
[1] Taki pogląd u Deschnera; por. K. Deschner, I znowu zapiał kur, t. I, Gdynia 1996, s. 231.
[2] Taki błąd logiczny u wielu racjonalistów; por. np. Z. Poniatowski, Źródła do wczesnego
chrześcijaństwa, w: Katolicyzm staroŜytny jako forma rozwoju pierwotnego chrześcijaństwa, red. J. Keller,
Warszawa 1969, s. 71.
[3] TamŜe, s. 73.
[4] K. Deschner, I znowu zapiał kur, t. I, dz. cyt., s. 230.
[5] Patrz np. Z. Kosidowski, Opowieści Ewangelistów, Warszawa 1979, s. 216: „większość egzegetów
biblijnych […]”. Por. teŜ: K. Deschner, I znowu zapiał kur, t. I, dz. cyt., s. 48: „Powszechnie uwaŜa się, Ŝe
najstarsi chrześcijanie z Palestyny nie spisali ani jednego słowa Jezusa” (kursywa od J.L.). Patrz teŜ: tamŜe,
s. 278.
[6] TamŜe, s. 48. Patrz teŜ: tamŜe, s. 278.
Page 17 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...
[7] TamŜe, s. 230 (kursywa od J.L.).
[8] Częsty błąd logiczny u racjonalistów; por. np. K. Deschner, I znowu zapiał kur, t. I, dz. cyt., s. 102n.
[9] Por. tamŜe, s. 88n.
[10] Por. np. J. Bright, Historia Izraela, Warszawa 1994, s. 173.
[11] Por. I. Lakatos, Pisma z filozofii nauk empirycznych, Warszawa 1995, s. 14n. ZauwaŜają to teŜ inni
metodolodzy nauki: „Historia nauki świadczy o tym, Ŝe program konkretnej działalności naukowej zawsze
opiera się na określonych filozoficznych wyobraŜeniach o świecie i procesie poznania”; W. Kupcow, A.
Panin, Filozofia a nauka, Warszawa 1976, s. 84. Patrz teŜ tamŜe, s. 85,95,106,108-109.
[12] U. Ranke-Heinemann, Nie i Amen, Gdynia 1994, s. 50.
[13] TamŜe, s. 19.
[14] Z. Kosidowski, Opowieści Ewangelistów, dz. cyt., s. 68.
[15] U. Ranke-Heinemann, Nie i Amen, dz. cyt., s. 50.
[16] Niniejsze opracowanie korzystało z pomocy takich katalogów. Wiele z powyŜej opisanych błędów
logicznych, przy których stosowałem nazewnictwo łacińskie, jest teŜ skatalogowanych w: W. Kopaliński,
Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1988.
Wszelkie prawa zastrzeŜone. Ten artykuł, ani Ŝadna jego część nie moŜe być powielana w Ŝaden sposób (np. w
formie drukowanej lub elektronicznej) bez pisemnej zgody autora.
Page 18 of 18
Najczęstsze błędy logiczne u racjonalistów i ateistów :: Trynitarianie
2008-11-20
http://www.trinitarians.info/ateizm/art_253_Najczestsze-bledy-logiczne-u-racjonalist...