TEMAT 8: Przemysł
Przemysł – główny dział GN dostarcza środków pracy wszystkim pozostałym działom;
→
w którym wytwarza się produkty (w masowy sposób), przy użyciu maszyn i zastosowaniu
podziału pracy.
Z punktu widzenia charakteru podział na: przemysł wydobywczy i przetwórczy.
P – jest najmniej uzależniony od warunków klimatycznych procesów i biologicznych; w
dużym stopniu zależny od rozwoju nauki, techniki i wydajności pracy, decydujący o wzroście
stopy życiowej społeczeństwa.
Współczesnemu rozwojowi przemysłu w świecie towarzyszą daleko idące przeobrażenia
strukturalne.
Następują zmiany między- i wewnątrzgałęziowej (A) struktury produkcji, (B) zmiany w
organizacji p-stw,
(C) stopniu koncentracji produkcji.
czynnikiem zmian (A) - postęp techniczny, konkurencja i walka o rynki zbytu, globalizacja
→
światowej gospodarki;
obserwowane zmiany (C) – w skali makro – ogólnoświatowej; mikro – wewnątrzkajowej.
→
Restrukturyzacja przemysłu powoduje wzrost udziału nowoczesnych dziedzin prod.
odznaczających się wyższą efektywnością, przyspiesza rozwój gospodarki, pozwala na
coraz lepsze zaspokajanie potrzeb ludzkich.
Dysproporcje w poziomie uprzemysłowienia kontynentów, krajów są ogromne i pogłębiają
się.
Jest to efekt tendencji rozwojowych przemysłu (głównie):
•
Rosnąca kapitałochłonność produkcji (rośnie złożoność proc. wytwórczych i
zaangażowanie hi-tech to z kolei wynika z rosnącej konkurencji),
•
Uzależnienie prod. przem. od rozmiarów i struktury zaplecza materialno-technicznego i
naukowo-badawczego oraz zasobów wykwalifikowanej siły roboczej;
•
Konieczność przybliżania do chłonnych rynków zbytu, przy równoczesnym utrzymaniu
odpowiedniej skali koncentracji produkcji.
Hi-tech wysoce efektywny
Hi-tech opiera się na rozległej sieci kooperacyjnej ma duży wpływ na rozwój całej gospodarki
krajów i regionów świata (np. Azja S-E, UE)
Paradygmat społeczeństwa informacyjnego
(opracowanie: W. Budner 2006)
Gospodarka informacyjna – następuje spadek znaczenia tradycyjnych czynników wzrostu (kapitału,
pracy, surowców), wzrasta znaczenie informacji (oraz czynników naukowych, technicznych, innowacji)
w procesie produkcji i zarządzania. Spowodowało to rekombinację czynników wzrostu. Informacja
stała się towarem, a od generowania wiedzy, dostępu do informacji i jej przetwarzania zależy
produktywność i konkurencyjność przemysłu (także miast).
Schemat różnic struktur społecznych
Wymiar
Struktury społeczne
przedindustrialne
przemysłowe
postindustrialne
Zasoby
Sposób
Technologia
Cel
surowce
wydobycie
pracochłonna
gra przeciw naturze
energia
produkcja
kapitałochłonna
gra przeciwko naturze
sztucznej
informacja
przetwarzanie
„wiedzochłonna”
gra między osobami
Źródło: Bell 1994, s. 233.
Drugi przełom przemysłowy – od fordyzmu do postfordyzmu
Tabela. Charakterystyka paradygmatów techno-ekonomicznych
Charakterystyka
Paradygmat techniczno-ekonomiczny
i czas trwania długookresowej fali cyklu
fordowska produkcja masowa (1930/40-
1980/90)
informacja i komunikacja
(1980/90-?)
Główne nośniki
innowacji
samochody osobowe i ciężarowe, czołgi,
samoloty, trwałe dobra konsumpcyjne,
materiały syntetyczne, petrochemia
komputery i ich oprogramowanie
(software), wyroby elektroniczne
(zwłaszcza mikroelektronika), roboty,
mechanika optyczna
i precyzyjna, telekomunikacja, usługi
informacyjne
Infrastruktura
autostrady, lotniska i połączenia lotnicze
sieci telekomunikacji cyfrowej, satelity
Organizacja
wielonarodowe korporacje; konkurencja
oligopolistyczna; integracja pionowa w
ramach stosunków hierarchicznych;
produkcja masowa i standaryzacja
poszerzają korzyści skali; wyłonienie się
technostruktur; powstawanie tzw. nowych
przestrzeni przemysłowych (np. Dolina
Krzemowa)
struktury sieci dużych oraz małych
i średnich przedsiębiorstw; integracja
pozioma w ramach łańcuchów produkcji;
rozwój elastycznych systemów produkcji
(np. just-in-time) jako reakcja na
indywidualizację popytu; korzyści skali
(economies of scale) za-stępowane
korzyściami różno-rodności (economies of
scope)
Rola państwa
Welfare state (państwo dobrobytu
z silnie rozbudowanym
interwencjonizmem)
deregulacja i liberalizacja
Regiony innowacyjne
(liderzy przemian)
USA, Niemcy i inne kraje Unii
Europejskiej, Szwajcaria, Japonia, Kanada,
Australia
Japonia, USA, kraje Unii Europejskiej
(zwłaszcza Niemcy
i Szwecja), „tygrysy” wschodnioazjatyckie
(m.in. Tajwan, Korea Południowa),
Kanada, Australia
Źródło: Stryjakiewicz 1999, s. 44.
Tabela. Zestawienie modelowych cech produktów w systemach fordowskim i postfordowskim
Fordyzm
Posfordyzm
Charaktery-
styka
produktu:
trwały
elektromechaniczny
materialny
solidny
ustrukturyzowany
zbiorowy
homogeniczny
standardowy
hardware
stacjonarny, nieprzenośny
nastawiony na efekt długookresowy
funkcjonalny
użytkowy
nietrwały
cyfrowy/mikroinformatyczny
niematerialny/polegający na doświadczeniu
płynny
elastyczny
indywidualny
heterogeniczny
zindywidualizowany
software
przenośny
nastawiony na efekt natychmiastowy
wyszukana forma
stylizowany
Przykłady:
samochody,
mieszkania w blokach,
białe półprodukty sektora surowcowo-
przetwórczego (stal, guma, produkty
ropopochodne
i chemiczne, szkło)
produkty „hi-tech” (magnetowidy, kamery wideo,
kuchnie mikrofalowe, walkmany, komputery osobiste)
usługi i wydarzenia kulturalne (parki w stylu
Disneyland, wielkie koncerty, imprezy sportowe),
usługi finan-sowe, dobra niematerialne (informacja,
dane, dostęp do środków masowego przekazu)
Źródło: W. Budner 2004
Tab. Charakterystyka przedsiębiorstw opartych na fordowskim systemie organizacji produkcji
masowej i postfordowskim systemie elastycznej specjalizacji
Cechy
FORDYZM
POSTFORDYZM
Wykorzystywana technologia
nie skomplikowana, stała lub wolno
zmieniająca się
wysoce skomplikowana, szybko
zmieniająca się
Techniczne wyposażenie produkcji
wysoko specjalistyczne maszyny o
sztywnym przeznaczeniu
park maszynowy o przezna-czeniu
ogólnym, możliwość elastycznego
programowania maszyn i urządzeń
Rozmiar produkcji
produkcja na dużą skalę
produkcja w małych seriach
Rozmiar rynku
duże rynki zbytu
małe rynki zbytu
Charakter rynku
jednorodny, nastawiony na
konkurencję cenową
zróżnicowany nastawiony na
konkurencję jakościową
Poziom centralizacji
organizacja zhierarchizowana
organizacja zdecentralizowana
Powiązania produkcyjne
produkcja zintegrowana pionowo
dezintegracja pionowa produkcji,
liczni podwyko-nawcy,
zintegrowane sieci gospodarcze
Zatrudnienie
sztywne
elastyczne
Kwalifikacje pracowników
wysoce zdefiniowane
elastyczne, szerokie umiejętności
Charakter pracy
praca rytmiczna, zrutynizowana
elastyczny, bardzo zróżnicowane
zadania
Źródło: W. Budner 2004
P. Laffitte
, o technopolii: „
chodzi o zebranie w jednym miejscu zaawansowanych technologii -
centrów badawczych, przedsiębiorstw, a także instytucji finansowych, co stworzy: warunki ułatwiające
kontakty w tym środowisku, powstanie nowych idei, innowacji technicznych i produktów będących
efektem synergii oraz tworzenie nowych przedsiębiorstw”.
Technopolia technopŏles (biegun technologii)
Un pole (biegun); Polis (miasto); Polein (sprzedawać)
Koncentracja w pewnych obszarach technologicznie innowacyjnych działalności związanych z przemysłem,
zdolnych do generowania naukowych synergii i ekonomicznej produktywności.
3 kategorie obszarów (regionów), w których mogą pojawić się bieguny technologii:
•
stare regiony przemysłowe (obszary produkcyjne),
•
przestrzenie metropolitarne (przekształcające się),
•
nowe przestrzenie przemysłowe (utworzone ex nihilo).
Podział technopolii na trzy rodzaje kompleksów wg roli państwa w ich
tworzeniu i funkcjonowaniu
R. Gordon [1991]:
1.
Kompleksy wysokiej techniki kierowane przez państwo - rezultat polityki państwa nastawionej na
osiągnięcie określonych celów regionalnych za pośrednictwem technologicznie zorientowanych
biegunów wzrostu; wpływ państwa jest tu najbardziej bezpośredni (np.: Sophia Antipolis,
technopolie japońskie).
2.
Kompleksy wysokiej techniki zależne od państwa - wynik masowych inwestycji państwowych i
wydatków na badania i rozwój (zwłaszcza w dziedzinie wojskowej), ale nie mające wyraźnych
celów regionalnych (np. Western Crescent na zachód od Londynu, Dolina Krzemowa).
3.
Kompleksy wysokiej techniki wspierane przez państwo - powstałe głównie w rezultacie
aktywności wielkich koncernów wielonarodowych, ale przy znacznym wsparciu ze strony rządów
centralnych i regionalnych (np.: Silicon Glen w Szkocji, Research Triangle w USA).