Luter nie był pierwszy 

 

Kilkanaście lat przed „95 tezami” Marcina Lutra z podobnym programem wystąpił 
angielski teolog 

John Colet

 (1467–1519). 

Ten czołowy humanista oraz propagator renesansowej kultury studiował filozofię i 
matematykę w Oksfordzie. Następnie wiele lat podróżował i kontynuował studia na 
uniwersytetach włoskich i francuskich. Około 1496 roku powrócił z Włoch do Anglii i 
przyjął święcenia kapłańskie. Starannie wykształcony w teologii, a jednocześnie 
przesiąknięty ideami kultury humanistycznej, rozpoczął pracę na uniwersytecie w 
Oksfordzie, gdzie z czasem został dziekanem kapituły katedralnej. Pod wpływem 
badania Biblii dostąpił „przebudzenia” – tym bardziej że już w trakcie swojej podróży po 
Włoszech dostrzegał liczne nadużycia władz kościelnych oraz sprzeniewierzanie się 
naukom Jezusa i apostołów. Potępiał – podobnie jak później Marcin Luter – sprzedaż 
odpustów, katolicką koncepcję czyśćca i możliwość „kupienia” łaski bożej za pomocą 
mszy i księżych modłów.  
Jako dziekan katedry św. Pawła w Londynie Colet zasłynął przede wszystkim ze swych 
kazań, w których teksty Starego i Nowego Testamentu interpretował, stosując metodę 
historyczno-filozoficzną. Wskazywał przede wszystkim na „konieczność powrotu do 
Biblii w nauczaniu i życiu chrześcijańskim”, śmiało występował przeciwko polityce 
papieskiej, skostnieniu struktur kościelnych oraz nauczaniu w „duchu średniowiecza”. 
Odraza, jaką żywił wobec nadużyć kościelnych, była tak silna, że jego pisma 
krytykujące grzechy kleru zostały potępione, a on sam oskarżony przez biskupa 
Londynu o herezję. 
W 1509 r. Colet założył (z własnych funduszy) w Londynie katedralną szkołę św. Pawła. 
Statut szkoły wykluczał kontrolę duchowieństwa katolickiego – zarówno nad placówką, 
jak i nad programem nauczania. Szkoła przyczyniła się do tego, że poziom oświaty w 
krajach protestanckich szybko zaczął odbiegać od poziomu nauczania w krajach 
katolickich (w tym w Polsce).  
Zgłaszających się do szkoły kandydatów Colet przyjmował bez względu na ich 
pochodzenie społeczne, a w opracowywaniu podręczników do nauczania pomagał mu 
jego przyjaciel – Erazm z Rotterdamu (poznali się w 1498 r. w Oksfordzie). 
Zreformowana przez J. Coleta szkoła przygotowywała młodych mężczyzn do czynnego 
udziału w życiu społecznym i politycznym, przywiązując jednocześnie duże znaczenie 
do wychowania fizycznego oraz kulturalnego i moralnego. To właśnie m.in. Colet 
uczynił z Oksfordu jeden z najważniejszych ośrodków literatury i nauki humanistycznej 
w Europie. Za jego przykładem rozpoczęto usuwać ze szkół angielskich średniowieczne 
tomistyczne programy, a na ich miejsce wprowadzano zdobycze humanizmu. 
Horda