PRZEMOC W RODZINIE I W SZKOLE Z PERSPEKTYWY
OCEN I OPINII DZIECKA O TYM ZJAWISKU
(studium diagnostyczne na przykładzie badań uczniów gimnazjum)
Spis treści.
Wstęp
ROZDZIAŁ I
Socjalizacyjno edukacyjna analiza rozwoju psychofizycznego dziecka
1. solcjalizacja w środowisku szkolnym
2. Socjalizacja i wychowanie w szkole
3. Pozaszkolne i poza rodzinne aspekty dojrzewania psychofizycznego i społeczno -
moralnego dziecka
ROZDZIAŁ II
Przemoc jako zjawisko społeczne w aspekcie
środowiskowym, rodzinnym i
szkolnym
1. Zjawisko przemocy w świetle literatury przedmiotu-analiza pojęciowa
2. Przyczyny i przejawy przemocy w środowisku społecznym
3. Przemoc rodzinna i szkolna wobec dziecka w świetle badań
4. Formy przemocy wobec dziecka w rodzinie i szkole
ROZDZIAŁ III
ToŜsamość i podmiotowość jednostki w świetle
interdyscyplinarnych analiz społeczno – filozoficznych i edukacyjnych
1. Pojęcie toŜsamości i podmiotowości człowieka
2. Drogi kształtowania osobowości podmiotowej
3. Społeczno – edukacyjne zagroŜenia podmiotowości dziecka
ROZDZIAŁ IV
1. Problem badawczy – główne i szczegółowe pytania
2. Metody, narzędzia i techniki stosowane w diagnozie
3. Teren badań i charakterystyka respondentów
4. Informacje o przebiegu badań i sposobie analizy wyników
ROZDZIAŁ V
Przemoc stosowana wobec dziecka w rodzinie i
szkole
w świetle badań diagnostycznych gimnazjalistów
1. Rozumienie zjawiska przemocy przez badanych
2. natęŜenie przemocy
3. Informacje badanych o przemocy w ich środowisku szkolnym
4. Opinie przemocy i ocena warto
ściująca zjawiska ze
względu
na uzyskane wypowiedzi
Zakończenie
BIBLIOGRAFIA
SPIS RYSUNKÓW
SPIS TABEL
SPIS WYKRESÓW
Aneksy
Wstęp
Zagadnienie przemocy w społeczeństwie końca XX wieku, mające juŜ bogata literaturę, jest i będzie waŜne dla nas wszystkich, niezaleŜnie od tego, czy ktokolwiek uwaŜa je za
marginalne, czy nie.
Wymaga ono diagnoz i podejmowania juŜ dziś środków zaradczych, zmian w systemie
edukacji i opieki nad dzieckiem. Jest wiele pytań na które nie mamy dzisiaj odpowiedzi, choć są one tak waŜne.
Na temat przemocy napisano wiele prac, gdzie próbowano scharakteryzować pojęcie np.
J. Pospiszyl w “Przemoc w rodzinie” pisał, iŜ dyskusja na temat przemocy trwa juŜ od
staroŜytności. A jej podstawowym problemem jest trudność samego określenia słowa
przemoc.
A. Zybertowicz w “Przemoc i poznanie” stwierdził Ŝe przemoc w najbardziej podstawowym
znaczeniu oznacza wyrządzenie szkody ludziom przez zabijanie, okaleczanie lub ranienie ich.
Jej znaczenie moŜe być poszerzone tak, by obejmowało groźby takiej szkody oraz krzywdy
zarówno psychologicznej, jak i fizycznej. Dowiadujemy się takŜe o rodzajach stosowanej
przemocy i jej charakterystyce.
J. Rudniański w “Klasyfikacja, źródła i ocena przemocy w stosunkach międzyludzkich”
charakteryzuje przemoc jako określoną relację zachodzącą pomiędzy ludźmi, która polega na uŜyciu przewaŜającej siły.
L.Kołakowski w ksiąŜce “O przemocy” ukazuje zjawisko przemocy jako problem kultury
społecznej a nie natury człowieka.
Niniejsza praca jest pewnie jedną z wielu dotyczących tej problematyki. Podczas pisania
przyświecały mi następujące cele: chciałem się przyczynić do poszerzenia wiedzy o
przyczynach, objawach i natęŜeniu zjawiska przemocy w stosunku do dzieci, poniewaŜ
zgromadzona literatura, choć bogata, nie udziela wyczerpującej odpowiedzi. Drugim celem
była diagnoza rozmiarów zjawiska wśród wybranej grupy badawczej.
Samo badane pojęcie nie jest dość precyzyjne. WiąŜe się ono z naruszaniem norm róŜnego
rodzaju. Najogólniej w literaturze określane jest jako intencjonalne uŜycie siły, które narusza normy moralne i wikła jednostkę lub grupę w niepoŜądane sytuacje.
Przemoc ma róŜne oblicza, moŜemy wyróŜnić: fizyczną, psychiczną, seksualną, strukturalna
lub symboliczną. A miejscem jej występowania jest zarówno środowisko rodzinne, szkolne i
społeczne.
Przemoc jest jednym z waŜniejszych problemów nawarstwiających się wraz z szybko
zmieniającymi się realiami społeczno-kulturowymi. Wyrządzanie krzywd, zadawanie śmierci
i cierpień będących konsekwencją tychŜe działań, jest sprawą niezwykle bolesną i dlatego
waŜne jest, jaki wpływ na zjawisko przemocy wywiera najbliŜsze otoczenie wychowawcze
dziecka, oraz jakie są jego rozmiary.
Zasadniczo uległ zmianie sposób wyrządzania krzywdy drugiemu człowiekowi, zmieniły się
wzorce osobowe a dotychczasowe autorytety uległy zatarciu.
Tak bowiem jak w XIX w. podstawowym społecznym instrumentem kształtowania postaw i wartości była rodzina, kościół i szkoła, tak w drugiej połowie wieku XX zaczęły tę funkcję przejmować inne instytucje. W dzisiejszych czasach funkcje wychowawcze sprawowane
niegdyś głównie przez rodzinę w znacznym stopniu przejęła szkoła, grupy rówieśnicze i
szeroko rozumiane media masowe.
Na ogół kilkunastoletnie dzieci więcej wiadomości czerpią dziś od kolegów i z telewizji niŜ
od rodziców i nauczycieli. A czerpią przecieŜ nie tylko wiadomości, lecz takŜe mity,
marzenia, ideały, wyobraŜenie świata. Atrakcyjność treści przekazywanych przez osoby nie
przygotowane do ich powielania lub media- skłania raczej do ich poszukiwania, niŜ
rezygnacji. Kieruje młode pokolenie najprostszą droga do osiągnięcia wyimaginowanego
celu, podsuwając środki niejednokrotnie piętnowane społecznie. Młodzi ludzie szukają więc akceptacji w grupach rówieśniczych i subkulturach, które zapewniają im poczucie
przynaleŜności i bezpieczeństwa. Często są ucieczką od rodziny, szkoły, od przejawów
zachowań agresywnych ze strony rodziców, lub nauczycieli.
Zaprezentowany układ niniejszej pracy składającej się z pięciu części.
Pierwsza część zatytułowana: “Socjalizacyjno edukacyjna analiza rozwoju psychofizycznego
dziecka” -ma na celu wprowadzenie w zagadnienie wychowania dziecka w otaczających go
trzech obszarach: domu, szkole, oraz ogólnie pojętym środowisku.
Druga część pracy “Przemoc jako zjawisko społeczne”- przybliŜa nam pojęcie przemocy
dzięki przytoczonym próbom interpretacji znaczenia tego zjawiska przez znawców tematu.
Dodatkowo ma za zadanie przedstawić przyczyny i przejawy stosowania przemocy w Ŝyciu
codziennym, oraz opisać formy tych zachowań.
Kolejny rozdział “ToŜsamość i podmiotowość jednostki w świetle interdyscyplinarnych
analiz społeczno – filozoficznych i edukacyjnych” –ma za zadanie przybliŜenie pojęcia
rozwoju toŜsamości człowieka, oraz przedstawienie zagroŜeń tego rozwoju wynikających z
wszechobecności zjawiska przemocy.
Część czwartą stanowią stanowi “Metodologia badań własnych”, której zadaniem jest
przybliŜenie problemu badawczego, stosowanych metod, technik i narzędzi badawczych oraz
sprecyzowanie miejsca prowadzenia badań i charakterystyka badanej grupy.
Rozdział piąty “Przemoc stosowana wobec dziecka w rodzinie i szkole w świetle badań
diagnostycznych gimnazjalistów” –to podsumowanie badań przeprowadzonych na grupie
gimnazjalistów, pokazujące natęŜenia zjawiska w badanej grupie, częstotliwość jego
występowania, oraz opinie badanych na temat zjawiska.
Podstawowym kierunkiem pracy jest spojrzenie na opinie młodych ludzi na temat tego, czy
przemoc jest odczuwalna w ich Ŝyciu codziennym i jak wpływa na ludzkie zachowania.
Ponadto w niniejszej pracy został poruszony, między innymi, problem kar cielesnych nadal
szeroko stosowanych zarówno w szkole jak i w domu. Znalazły się tu równieŜ zagadnienia
dotyczące odczuć badanych dotyczących przemocy psychicznej w domu i w szkole.
Niniejsza praca moŜe być przydatna w uwidocznieniu form występowania i nasilenia
zjawiska przemocy w Ŝyciu codziennym dzieci i młodzieŜy końca XX wieku. Jest
potwierdzeniem przypuszczeń, Ŝe przemoc zarówno w swej brutalnej formie tj. kar
cielesnych, jak i w formach bardziej wyrafinowanych – ma bezpośredni wpływ na
kształtowanie osobowości dzieci nią dotkniętych.
Socjalizacja i wychowanie w środowisku rodzinnym
Fundamentalne znaczenie rodziny dla społeczeństwa dostrzegane było juŜ w staroŜytności -
świadczyć o tym mogą poglądy Arystotelesa na jej podstawową rolę w Ŝyciu społecznym .
Twórca socjologii August Comte uwaŜał rodzinę za najwaŜniejszą, podstawową grupę
społeczną, na której opiera się całe społeczeństwo. Współcześni socjologowie i
psychologowie dzięki swym precyzyjnym i pogłębionym badaniom scharakteryzowali istotne
funkcje rodziny, jakie ona pełni w rozlicznych dziedzinach Ŝycia jednostki oraz w
róŜnorodnych zbiorowościach ludzkich.
“Mimo licznych przemian w strukturze i funkcjonowaniu rodziny, zachowała ona jednak
swoje podstawowe funkcje: rozrodczą i opieki nad dzieckiem”.
Rodzina jest więc istotnym elementem społecznych interakcji, od sposobu i poziomu jej
funkcjonowania wiele w społeczeństwie zaleŜy, moŜe ona kierować zarówno pozytywne jak i
negatywne zjawiska w społeczeństwie jako całości oraz jego substrukturach.
Rodzina stanowi rozwijającą się na bazie małŜeństwa naturalną wspólnotę rodziców z ich
dziećmi i jednocześnie komórkę ludzkiego społeczeństwa.
Wspólne Ŝycie rodziców z ich dziećmi naleŜy tak bardzo do istoty rodziny, Ŝe wszystkie
próby zniszczenia rodziny zwykły rozpoczynać swoje dzieło właśnie w tym punkcie. Ta
cecha charakterystyczna jest wyraźnie widoczna w komunistycznych utopiach społecznych,
które ze swoim dziwacznym zazębianiem się fantastyki i rozumu, zsekularyzowanej
eschatologii i kolektywistycznej rzeczywistości są bardziej zagadkowe niŜ mogłoby się to
wydawać na pierwszy rzut oka.
W piątej księdze Państwa Platon naszkicował państwo idealne, w którym członkowie stanu
obronnego są pozbawieni wszystkiego, co "moje" i "twoje", tak, Ŝe "nikt nie posiada niczego własnego poza swoim ciałem". StraŜnicy nie mogą posiadać "ani domów, ani ziemi, ani teŜ
Ŝadnego innego dobra". Nawet Ŝony i dzieci są wspólne, "tak, Ŝe ojciec nie zna dziecka, ani teŜ dziecko nie zna swojego ojca". Natychmiast po urodzeniu dzieci zostają przeniesione do domu dla niemowląt, który matki mogą odwiedzać jedynie na krótki czas w celu karmienia,
przy czym straŜniczki "powinny za wszelką cenę nie dopuścić do tego, by którakolwiek z nich rozpoznała swoje dziecko". Pozostając pod wpływem Platona, równieŜ Thomas
Campanella na początku XVII wieku w swoim Państwie słońca naszkicował pozbawiony
rodziny porządek społeczny. MęŜczyźni i kobiety są w tej komunistycznej dyktaturze skoszarowani i śpią w oddzielnych halach. Na podstawie rozwaŜań medycznych i
astrologicznych pary zostają urzędowo kojarzone w celu zrodzenia potomstwa. Dzieci
wzrastają w państwowych domach dziecka tak, Ŝe rodzice i dzieci nie znają się
nawzajem.........................(c.d. zawiera orginał)
Z. Sękowska, Rodzina instytucją wychowującą, w: Wychowanie w rodzinie, red. F. Adamski,
Kraków 1982, s.49
NatęŜenie przemocy i jej przejawy w środowisku rodzinnym, ze względu na wypowiedzi
gimnazjalistów.
Około 40 % ankietowanych przemoc uwaŜa za element rzeczywistości i zauwaŜa, Ŝe jest ona
coraz częściej spotykana na co dzień. Przy czym według około 80 % uwaŜa Ŝe stan ten nie
powinien mieć miejsca., poniewaŜ przemoc niszczy więź międzyludzką, jest złem
dotykającym niewinnych ludzi. Zwłaszcza dziewczęta oczekiwałyby jakichś zmian w tym
kierunku, nie tyle ze strony państwa, lecz w ludzkiej mentalności, poniewaŜ niektórzy ludzie są obojętni na to, co się wokół nich dzieje. Zapobieganie przemocy jest zdaniem
ankietowanych jednym z waŜniejszych problemów społecznych, aczkolwiek przemoc
stosowana przez policję w słusznej sprawie nie budzi sprzeciwu.
Młodzi ludzie dostrzegają, Ŝe agresywne zachowania coraz częściej mają miejsce w kręgach
młodzieŜy. Powodem tego jest pragnienie poczucia władzy i imponowania innym. Przemoc
wśród młodzieŜy staje się sposobem na zdobycie sobie "szacunku" rówieśników.
Aby dogłębniej zbadać natęŜenie zjawiska przyjrzyjmy się następującym danym:
Wykres kołowy 1
% DZIECI BITYCH
Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań
Widoczne na wykresie wyniki ankiety wskazują na częste występowanie przemocy w
najprostszej i najbardziej widocznej formie, czyli przemocy fizycznej tzw. biciu.
Częste są wypowiedzi, potwierdzające iŜ przemoc to sprawianie komuś bólu i cierpienia; to agresywne zachowanie prowadzące do skrzywdzenia drugiej osoby. Dla ankietowanych w
większości przemoc to równieŜ naruszenie czyjejś godności, poniŜanie, ograniczenie
swobody, narzucanie komuś swojej woli; zmuszanie go do czegoś, czego nie chce.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań
Na 98 osób ankietowanych 54% przyznaje, Ŝe zostało uderzone przez rodzica lub
nauczyciela, z czego 28% dzieci uderzonych zostało zarówno w szkole jak i w domu.
Co gorsze 32% ankietowanych pomimo zgodności z twierdzeniem Ŝe przemoc to
przekroczenie prawa, Ŝe bezprawne uŜycie siły w stosunku do innego człowieka jest
przestępstwem- uwaŜa, Ŝe przemoc domowa to sprawa rodziny i nikt nie powinien się wtrącać.
PRZEMOC W DOMU
Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań
Na pytanie dotyczące ujawniania faktu przemocy, lub jego ukrywania
Odpowiedziano w 32%, Ŝe jest to indywidualną sprawą i nie powinna ona być ujawniona.
Z powyŜszego wynika, Ŝe liczba dzieci bitych w domu moŜe być większa niŜ to wynika z
odpowiedzi udzielonych w ankiecie.
Wynik 32% świadczy o małej wiedzy na temat praw dziecka, zawartych w ustawie, o czym
wspominałem we wcześniejszym rozdziale.
Jednak przemoc nie kończy się na uŜywaniu kar cielesnych, co gorsze stosowanie innych
form przemocy w stosunku do dzieci przez rodziców nie jest mniejsze.
Przypatrzmy się wykresom obrazującym akty przemocy psychicznej stosowanej w stosunku
do ankietowanych:
Wykres kołowy 4
ODRZUCENI
Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań
Na pytanie “Czy kiedykolwiek czułeś się odrzucony przez rodziców?” 20% ankietowanych
udzieliło odpowiedzi potwierdzającej a 80% odpowiedziało negatywnie. Wynik ten świadczy,
Ŝe jedna piąta badanych mimowolnie stawia powaŜny zarzut pod adresem swoich rodziców,
dotyczący tak powaŜnego problemu jakim jest odrzucenie dziecka prze rodziców.
MoŜna byłoby przyjąć, ze nastąpiło niezrozumienie problemu przez ankietowanych, gdyby
nie poniŜsze wyniki:
Wykres kołowy 5
BRAK ZAINTERESOWANIA
Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań
PowyŜszy wykres potwierdzając poprzedni obrazuje nam nasilenie problemu braku zainteresowania dzieckiem we współczesnej rodzinie, na pytanie “Czy kiedykolwiek czułeś
brak zainteresowania ze strony rodziców?” 16% odpowiedziało potwierdzająco, co moŜe
świadczyć w porównaniu do 20% populacji “odrzuconych” o bardzo duŜym nasileniu
zjawiska, które dotyczy pewnej grupy uczniów.
Na potwierdzenie przytoczmy kolejny wykres uzyskany poprzez analizę wypowiedzi
gimnazjalistów na pytanie: “Czy kiedykolwiek czułeś się ignorowany przez rodziców?”
Wykres kołowy 6
IGNORowani
Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań
Po raz kolejny stykamy się z “magiczną” jedną piątą czyli 19% osób naraŜonych na przemoc
psychiczną w domu rodzinnym, która pojawia się takŜe w odpowiedzi na pytanie: “Czy
kiedykolwiek czułeś się izolowany przez rodziców
IZOLOWANI
Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań
Dodatkowo naleŜy uwidocznić opinię ankietowanych na temat poczucia zmuszania ich do
zbyt duŜego wysiłku w domu. O ile w innym przypadku moŜna by niŜej przedstawione
wyniki przyjąć za “naciągnięte”, to w porównaniu do wcześniej przedstawionych cyfr uwaŜać moŜna je za stan faktyczny:
Wykres kołowy 8
WYSIŁEK
Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań
Na pytanie dotyczące zmuszania do zbyt duŜego wysiłku w domu 26% ankietowanych
potwierdziło ten fakt, 74% negowało.
Przedstawione wyniki świadczą o duŜym natęŜeniu zjawiska przemocy domowej, oraz jej
wyrafinowanych formach.
Jednocześnie o bezkarności czynów pomimo nowelizacji Kodeksu Karnego, w którym prawo
karne ściga sprawców przestępstw przeciwko osobom bliskim za:
• znęcanie się fizyczne lub moralne nad członkiem swojej rodziny lub inną osobą
pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zaleŜności od sprawcy albo nad
małoletnim lub osobą bezradną art. 207 k.k. Aby przemoc mogła być uznana za
przestępstwo znęcania się, musi ona mieć charakter ciągły.
• zmuszanie, tj. uŜywanie przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia innej osoby do określonego zachowania się art. 191 k.k.
• zgwałcenie art. 197 k.k. Przestępstwo to popełnia kaŜdy, kto przemocą zmusza inną osobę do stosunku płciowego. TakŜe wtedy, gdy robi to mąŜ w stosunku do własnej
Ŝony!
• uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego art. 209 k.k.
• kradzieŜ na rzecz osoby najbliŜszej art. 278 i 279 k.k.
• groŜenie innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub szkodę osoby
najbliŜszej, jeŜeli groźba wzbudza w zagroŜonym uzasadnioną obawę, Ŝe będzie
spełniona art. 190 k.k.
• uderzenie człowieka lub naruszenie w inny sposób nietykalności cielesnej art. 217
k.k.
• dopuszczenie się obcowania płciowego z krewnym w linii prostej, bratem lub siostrą
albo z osobą pozostającą w stosunku przysposobienia art. 201 k.k.
• rozpijanie małoletniego, dostarczając mu napojów alkoholowych, ułatwiając mu ich
spoŜywanie lub nakłaniając do spoŜywania takich napojów
art. 208 k.k.
• porzucenie osoby poniŜej 15 lat, a takŜe osoby nieporadnej ze względu na jej stan
psychiczny lub fizyczny – art. 210 k.k.
• uprowadzenie lub zatrzymani, wbrew woli osoby powołanej do opieki, małoletniego
albo osoby nieporadnej ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny art. 211 k.k.
• dopuszczenie się czynu lubieŜnego względem osoby poniŜej lat 15
art. 200 k.k.
Dz.U. Nr 117, poz.757 z 1998 r
Zakończenie
JuŜ w dzieciństwie dorośli uczą nas jednolitych zachowań, chwaląc to, co słuŜy grupie, ganiąc zaś wszystko, co nosi ślady motywacji egoistycznych. Uczymy się współpracy, pomocy
innym, obrony bliskich, opiekuńczości, wzajemnej uczciwości, sprawiedliwości.
Od dziecka jesteśmy komuś posłuszni: rodzicom, nauczycielom, osobom starszym, szefom,
autorytetom, władzy etc.; działanie wynikające z posłuszeństwa i przyzwyczajenia gra mniej więcej taką rolę, jak konieczność naturalna. Jako osoby dorosłe w gruncie rzeczy nie
potrafimy juŜ zachowywać się inaczej. śycie społeczne kształtuje więc jednostkę .
Jednak to jaką będziemy jednostką w przyszłości zaleŜy od sposobu w jaki zostaliśmy
wychowani, jakie czynniki miały dominujący wpływ na naszą osobowość. JeŜeli były to
czynniki pozytywne przekazane przez osoby obdarzone autorytetem to pewnie zostaną one
przekazane kolejnym pokoleniom w podobnej formie. Natomiast jeŜeli wychowanie
napiętnowane zostało elementami przemocy, pociągnie to za sobą skutki w wychowaniu
przyszłych pokoleń.
Zamierzeniem mojej pracy było ukazanie zasięgu oraz form przemocy stosowanej w
środowisku wychowawczym dziecka.
Spośród wielu metod wykorzystałem metodę metody sondaŜu diagnostycznego. W obrębie tej metody zastosowałem ankietę, składającą się z pytań otwartych i zamkniętych dotyczących
natęŜenia i form występowania zjawiska przemocy pośród grupy gimnazjalistów jednej ze
szkół w Sosnowcu.
Analiza zebranego materiału pozwoliła na sformułowanie następujących ustaleń:
1. przemoc w środowisku rodzinnym i szkolnym występuje niepokojąco
często,
2. formy przemocy zarówno szkolnej jak i rodzinnej są bardzo szeroko
rozwinięte i świadczą o duŜej częstotliwości występowania,
3. panuje duŜe przekonanie o wstydliwości ujawniania występowania
przemocy domowej,
4. pomimo stosunkowo szerokiej wiedzy na temat przemocy, ciągle istnieje
duŜa grupa osób nie zorientowanych w temacie.
Przedstawione badania pozwalają na sformułowanie następujących wniosków:
1. podobne badania powinny zostać przeprowadzone na szerszej grupie dzieci
aby dokładniej określić wielkość i złoŜoność zjawiska,
2. w pracy nauczyciela i pedagoga szkolnego powinno się znaleźć więcej
miejsca na sprawy dotyczące przemocy, jej występowania, form i nasilenia,
3. rodzina, szkoła oraz media powinny w większym stopniu i za szczególną
uwagą zająć się uświadamianiem społeczeństwa na temat form przemocy i
konsekwencji z niej płynących,
4. samo zjawisko powinno być piętnowane społecznie pod kaŜdą postacią, a
nie ignorowane, bądź tajnie skrywane przed otoczeniem – czasem nawet w
przeświadczeniu, Ŝe jest czymś zasłuŜonym a ujawnienie go jest sprawą
wstydliwą.
Aby skutecznie zapobiegać przemocy społeczeństwo musiało by samo być
pozbawione wcześniejszych doświadczeń, aby nie powielać negatywnych wzorów, a
układy międzyludzkie musiały by opierać się na zrozumieniu, akceptacji i miłości o
jakiej pisze E. Fromm : “ człowiek potrzebuje nie tylko mleka, które jest poŜywieniem
i afirmacją, ale i miodu, który symbolizuje smak słodyczy i niezwykłości ludzkiego
istnienia. Niemniej tylko rodzice, którzy naprawdę w głębi duszy w to wierzą uwaŜają,
Ŝe tak właśnie jest naprawdę, potrafią dać taką miłość swoim dzieciom. Wielu z nas
musi się uporać z tym, Ŝe oprócz miodu dane nam jest równieŜ posmakować octu, co
wiąŜe się z faktem, Ŝe nasi rodzice nie są całkiem szczęśliwi”.