Strona 1 z 9
DZIEJE RELIGII, FILOZOFII I NAUKI
do końca staroŜytności │ średniowiecze i odrodzenie │ barok i oświecenie │ 1815-1914 │ 1914-1989
jak i z czego studiować filozofię │ moje wykłady │ Wittgenstein │ filozofowie i socjologowie nauki
Blaise PASCAL
MYŚLI
tłum. Tadeusz śeleński (Boy), wg wydania Jacques Chevaliera uzupełnił i opracował
Mieczysław Tazbir
Numery uwag wg wydania Chevaliera z 1954 r., a w nawiasach wg wydania Brunschvicga z 1897 i 1904
70. (61) Porządek. - Ująłbym chętnie tę rzecz , w takim porządku: aby wykazać próŜność
wszelakiego stanu, wskazać próŜność pospolitych Ŝywotów, a następnie próŜność
Ŝywotów filozoficznych, pirrońskich, stoickich; ale nie zachowując porządku. Wiem po
trosze, co to jest i jak mało ludzi to rozumie. śadna wiedza ludzka nie moŜe go
zachować: święty Tomasz go nie zachował. Matematyka zachowuje go, ale jest
bezuŜyteczna w swojej głębi.
71. (373) Pirronizm. - Spiszę tutaj moje myśli bez porządku, ale moŜe ten zamęt nie jest
bez planu: jest to prawdziwy porządek, który zawsze będzie cechował mój przedmiot
właśnie tym nieporządkiem. Za wiele zaszczytu uczyniłbym memu przedmiotowi, gdybym
go traktował z porządkiem, skoro pragnę wykazać, Ŝe jest do tego niezdatny.
72. (283) Porządek; przeciw zarzutowi, Ŝe w Piśmie świętym nie ma porządku. -- Serce
ma swój porządek; rozum ma swój, płynący z zasad i dowodów; serce ma inny. Nie
moŜna udowadniać, Ŝe naleŜy nam się miłość, wyszczególniając po porządku powody do
miłości; to byłoby śmieszne.
Chrystus, święty Paweł zachowują porządek miłości, a nie rozumu; chcieli bowiem
rozpalić, a nie naukczyć. ToŜ samo święty Augustyn; ten porządek polega głównie na
dygresjach w kaŜdym punkcie odnoszącym się do celu, tak by ukazywać go ciągle.
PLAN
73. (60) Część pierwsza. Nędza człowieka bez Boga.
Część druga: Szczęśliwość człowieka z Bogiem.
Albo:
Część pierwsza: IŜ natura jest skaŜona, przez samą naturę.
Część druga: IŜ istnieje Odkupiciel, przez Pismo.
74. (562) Nie ma na ziemi nic, co by nie ujawniało albo nędzy człowieka, albo
miłosierdzia Boga, albo niemocy człowieka bez Boga, albo potęgi człowieka z Bogiem.
75. (527) Znajomość Boga bez znajomości własnej nędzy rodzi pychę. Znajomość
własnej nędzy bez znajomości Boga rodzi rozpacz. Znajomość Chrystusa stanowi
pośrodek, poniewaŜ w niej znajdujemy i Boga, i swoją nędzę.
PRZEDMOWA DO CZĘŚCI PIERWSZEJ
76. (62) Przedmowa do pierwszej części - Mówić o tych, którzy traktowali o poznaniu
samego siebie; o podziałach Charrona, które przygnębiają i nuŜą; o bezładzie
Montaigne'a; dobrze czuł on w sobie brak metody, którą omijał, skacząc z przedmiotu na
przedmiot i nadając sobie pański tonik.
CóŜ to za głupi pomysł malować samego siebie! I to nie mimochodem; na wspak
swoim zasadom, jak zdarza się całemu światu; ale z zasady, z pierwotnego i głównego
2009-10-20
Strona 2 z 9
planu. Mówić głupstwa przypadkiem i przez słabość to zwyczajna choroba; ale mówić je
z umysłu to juŜ nie do zniesienia, i to jeszcze takie...
77. (63) Montaigne. - Wady Montaigne'a są znaczne. Sprośne wyraŜenia: to się nie
godzi, niech mi daruje panna de Gournay. Łatwowierny: ludzie bez oczu. Nieuk:
kwadratura kota, świat większy. Jego zapatrywania na samobójstwo, na śmierć. Uczy nie
dbać o zbawienie, bez lęku i bez Ŝalu. KsiąŜka jego nie miała na celu skłonić ku
poboŜności, nie był tedy do tego obowiązany; ale zawsze się jest obowiązanym nie
odwracać od niej. MoŜna wyrozumieć jego nieco swobodne i zmysłowe zapatrywania w
pewnych okolicznościach Ŝycia (730, [III, 9], 331, [II, 12]); ale nie moŜna usprawiedliwić
jego zgoła pogańskich mniemań o śmierci. To juŜ jest wyrzeczenie się wszelkiej
poboŜności, jeśli kto nie chce bodaj umrzeć po chrześcijańsku; otóŜ on myśli przez całą
ksiąŜkę jeno o tym, aby umrzeć tchórzliwie i wygodnie.
78. (65) To, co Montaigne ma dobrego, moŜna zdobyć jedynie z trudem. To, co ma złego
(rozumiem: prócz obyczajów), moŜna by poprawić w jednej chwili, gdyby go ktoś
ostrzegł, iŜ nadto bawi się w gawędy i nadto mówi o sobie.
79. (64) Nie w Montaigne'u, ale w sobie znajduję wszystko, co tam widzę.
80. (144) Spędziłem długi czas na zgłębianiu nauk oderwanych; ale zbyt mała okazja do
wymiany myśli zmierziła mnie. Kiedy zabrałem się do studiowania człowieka,
przekonałem się, Ŝe te nauki oderwane nie są dlań stworzone i Ŝe dalej odszedłem od
mej kondycji wnikając w nie, niŜ inni - nie znając ich. Przebaczyłem innym ich
nieznajomość, ale sądziłem bodaj, iŜ znajdę wielu towarzyszy w studiowaniu człowieka i
Ŝe to jest jemu przyrodzona wiedza. Omyliłem się; jeszcze mniej ludzi studiuje tę wiedzę
niŜ matematykę. Jedynie z braku zdatnosci do tego studium ludzie dociekają innych
rzeczy; ale czyŜ nie prawda, Ŝe i to nie jest wiedza, która zda się człowiekowi, i Ŝe lepiej
jest dlań nie znać siebie, aby być szczęśliwym?
81. (66) Trzeba znać siebie samego: gdyby to nie posłuŜyło do znalezienia prawdy, słuŜy
przynajmniej do wytyczenia własnego Ŝycia, a nie ma nic godziwszego. (66)
82. (68) Nie uczy się ludzi, jak być ludźmi, a uczy się ich wszystkiego innego; im zaś
nigdy tyle nie zaleŜy na reszcie, co na tym, aby być ludźmi. ZaleŜy im wyłącznie na
umiejętności jedynej rzeczy, której się nie uczą.
Rozdział pierwszy
MIEJSCE CZŁOWIEKA W NATURZE. DWIE NIESKOŃCZONOŚCI
84. (72) Dysproporcja [bezsilność] człowieka. (...)
Niechaj tedy człowiek przyjrzy się naturze w jej wzniosłym i pełnym majestacie, niech
oddali wzrok od niskich przedmiotów, które go otaczają. Niech spojrzy na to olśniewające
światło, niby lampa wiekuista oświecające wszechświat; niechaj ziemia zda mu się jako
punkcik w stosunku do rozległego kręgu, jaki ta gwiazda opisuje: i niech się zdumieje, Ŝe
ów rozległy krąg jest jeno drobnym punkcikiem w porównaniu z tym, jaki obejmują
gwiazdy toczące się na firmamencie. Ale choć nasz wzrok zatrzymuje się tutaj, niechaj
wyobraźnia idzie dalej; wcześniej znuŜy się pojmowaniem niŜ natura dostarczaniem
przedmiotów. Cały ten widzialny świat jest jeno niedostrzegalną drobiną na rozległym
łonie natury. śadna idea nie zdoła się do tego zbliŜyć. Darmo byśmy piętrzyli nasze
pojęcia poza wszelkie dające się pomyśleć przestrzenie; rodzimy jeno atomy w stosunku
do rzeczywistości rzeczy. Jest to nieskończona kula, której środek jest wszędzie,
powierzchnia nigdzie. Słowem, jest to najbardziej dotykalny znak wszechpotęgi Boga, Ŝe
nasza wyobraźnia gubi się w tej myśli.
Niechaj człowiek wróciwszy do siebie zwaŜy, czym jest w porównaniu do tego, co
2009-10-20
Strona 3 z 9
istnieje, niechaj spojrzy na się jak na coś zabłąkanego w tym zakątku przyrody i niechaj z
tej małej celi, w której go pomieszczono (mam na myśli wszechświat), nauczy się oceniać
ziemię, królestwa, miasta i samego siebie wedle słusznej ceny. Czym jest człowiek w
nieskończoności?
Ale jeśli chce oglądać inny cud, równie zdumiewający, niech zbada to, co zna
najdrobniejszego. Niechaj roztoczy ukaŜe mu w swoim maleńkim ciele części
nieskończenie mniejsze, nogi ze stawami, Ŝyły w tych nogach, krew w tych Ŝyłach, soki w
tej krwi, krople w tych sokach, wapory w tych kroplach; niech dzieląc jeszcze te ostatnie
rzeczy wyczerpie swoje siły w tych wyobraŜeniach i niech ostatni przedmiot, do którego
zdoła dojść, stanie się przedmiotem naszej rozprawy; pomyśli moŜe, Ŝe to jest
ostateczna małość w przyrodzie. OtóŜ ukaŜę mu tam nową otchłań. Chcę mu odmalować
nie tylko wszechświat widzialny, ale niezmierność tego, co moŜe sobie wyroić w naturze
w obrębie tej cząstki atomu. Niechaj ujrzy tam nieskończoność światów, z których kaŜdy
ma mój firmament, swoje planety, swoją ziemię - w tej samej proporcji co świat widzialny;
na tej ziemi zwierzęta i wreszcie Ŝyjątka, w których odnajdzie to samo, co znalazł w
owych pierwszych; i znajdując znowuŜ w tych te same rzeczy bez końca i spoczynku,
niech się zgubi w tych cudach równie zdumiewających w swej małości, jak inne w swym
bezmiarze. Jak bowiem nie podziwiać, iŜ nasze ciało, które dopiero co było
niedostrzegalnym punktem w świecie, niedostrzegalnym znowu na łonie wszystkiego,
stało się obecnie kolosem, światem lub raczej wszystkim w stosunku do nicości, do której
niepodobna dotrzeć?
Kto się zwaŜy w ten sposób, przestraszy się samym sobą i zawieszony między tymi
dwiema otchłaniami, Nieskończonością i Nicością, zadrŜy na widok owych cudów; sądzę,
iŜ mieniąc ciekawość swoją w podziw, skłonniejszy będzie przyglądać się im w milczeniu,
niŜ zarozumiale dociekać ich tajemnicy.
Ostatecznie bowiem czymŜe jest człowiek w przyrodzie? Nicością wobec
nieskończoności, wszystkim wobec nicości, pośrodkiem między niczym a wszystkim. Jest
nieskończenie oddalony od rozumienia ostateczności; cel rzeczy i ich początki są dlań na
zawsze ukryte w nieprzeniknionej tajemnicy; równie niezdolny jest dojrzeć nicości, z
której go wyrwano, jak nieskończoności, w której go pogrąŜono.
CóŜ ma tedy uczynić, jeśli nie zadowolić się jakimś pozorem pośrodka rzeczy w
wiekuistej niemoŜności poznania bądź celu ich, bądź początku? Wszystkie rzeczy wyszły
z nicości i biegną w nieskończoność. KtóŜ nadąŜy tym zdumiewającym wędrówkom?
Autor tych cudów rozumie je - nikt inny.
Nie wpatrzywszy się w te nieskończoności, ludzie zwrócili się zuchwale ku zgłębianiu
natury, jak gdyby istniał jaki stosunek między nimi a nią. Osobliwy pomysł: chcieli
zrozumieć zasady rzeczy i z nich dojść do poznania wszystkiego w zarozumieniu równie
nieskończonym jak ich przedmiot; to pewna bowiem, iŜ nie moŜna powziąć tego zamiaru
bez zarozumiałości lub pojętności równie nieskończonej jak natura.
Człowiek oświecony rozumie, Ŝe skoro natura wyryła obraz swój i swego twórcy we
wszystkich rzeczach, mają one prawie wszystkie coś z tej podwójnej nieskończoności.
Tak widzimy, Ŝe wszystkie nauki nieskończone są w rozciągłości swoich badań; któŜ
bowiem wątpi, Ŝe matematyka na przykład posiada nieskończoną nieskończoność
moŜliwych twierdzeń? Są one zarówno nieskończone w mnogości, jak w subtelności
swych zasad; któŜ bowiem nie widzi, Ŝe te, które przedstawiono nam jako ostateczne, nie
wspierają się na samych sobie, ale oparte są na innych, które znowuŜ wspierając się na
innych, nie dopuszczają nigdy kresu? Ale my czynimy z ostatnimi rzeczami
dostrzegalnymi dla rozumu tak, jak się czyni w rzeczach materialnych, gdzie nazywamy
niepodzielnym ten punkt, poza którym juŜ zmysły nasze nic nie spostrzegają, mimo Ŝe
jest podzielny w nieskończoność ze swej natury.
Z tych dwóch nieskończoności wiedzy nieskończoność wielkości jest o wiele
dotykalniejsza, dlatego niewielu zdarzyło się utrzymywać, Ŝe znają wszystkie rzeczy.
"Będę mówił o wszystkim", powiadał Demokryt.
Natomiast nieskończoność w małości jest o wiele mniej widoczna. Filozofowie o wiele
2009-10-20
Strona 4 z 9
łatwiej mniemali, Ŝe tam dotrą, i wszyscy się o to rozbili. To dało początek owym tak
zwyczajnym tytułom: O zasadach rzeczy, O zasadach filozofii i i tym podobnym, równie
napuszonym w istocie, mimo iŜ mniej z pozoru, co ów inny, który bije w oczy: De omni re
scibili.
Mniemamy, iŜ z natury jesteśmy o wiele zdatniejsi, aby dojść do jądra rzeczy, niŜ aby
ogarnąć ich rozmiary. Widoczny ogrom świata widocznie przewyŜsza nas; natomiast
poniewaŜ to my przewyŜszamy drobne rzeczy, sądzimy, Ŝe łatwiej zdołamy je posiąść.
Wszelako nie mniej zdatności potrzeba, aby dojść do nicości, co do wszystkiego; do obu
rzeczy potrzebna jest zdatność nieskończona: zdaje mi się, Ŝe kto by pojął ostateczne
pierwiastki rzeczy, mógłby teŜ dojść do poznania nieskończoności. Jedno zaleŜy od
drugiego i jedno prowadzi do drugiego. Te skrajności stykają się i jednoczą właśnie
dlatego, Ŝe są tak odległe i odnajdują się w Bogu i tylko w Bogu.
Znajmy więc naszą wartość; jesteśmy czymś, lecz nie jesteśmy wszystkim; to, czym
moŜemy być, zasłania nam świadomość pierwszych zasad, które rodzą się z nicości, a
nikłość naszego istnienia broni nam widoku nieskończoności.
Nasz rozum zajmuje w porządku rzeczy poznawalnych to samo miejsce, co ciało
nasze w rozmiarach przyrody.
Jesteśmy ograniczeni w kaŜdym kierunku; ten stan zajmujący środek między dwoma
krańcami przejawia się we wszystkich naszych zdolnościach. Zmysły nasze nie chwytają
nic krańcowego; zbyt wielki hałas nas ogłusza; zbytnie światło oślepia, zbytnia odległość
i zbytnia bliskość przeszkadza wzrokowi, zbytnia rozwlekłość i zbytnia zwięzłość mowy
zaciemniają ją, zbytnia prawda osłupia nas (znam takich, którzy nie mogą zrozumieć, Ŝe
jeŜeli od zera odejmie się cztery, zostanie zero), pierwsze zasady są dla nas zbyt
oczywiste, zbyt wiele rozkoszy nuŜy, zbyt wiele współdźwięków niemile razi w muzyce.
Zbyt wiele dobrodziejstw draŜni, chcemy mieć z czego zapłacić dług z nawiązką:
Beneficia eo usque laeta sunt, dum videntur exsolvi posse; ubi multum antevenere, pro
gratia odium redditur ["Dobrodziejstwa do tego kresu są miłe, dopóki nam się zdaje, Ŝe
moŜemy je odpłacić; gdy zbytnio przechodzą tę miarę, wdzięczność zamienia się w
nienawiść", Tacyt]. Nie czujemy ani nadmiernego gorąca, ani nadmiernego zimna.
Własności krańcowe szkodzą nam, ale nie są dotkliwe; nie czujemy ich juŜ, cierpimy od
nich. Zbyt wczesna młodość i zbyt późna starość upośledzają umysł, toŜ samo za wiele i
za mało nauki, słowem, rzeczy krańcowe są dla nas tak, jakby nie istniały, i my nie
istniejemy w stosunku do nich: umykają nam albo my im.
Oto nasz prawdziwy stan; oto co nas czyni niezdolnymi i do wiedzy pewnej, i do
zupełnej niewiedzy. śeglujemy po szerokim przestworzu, wciąŜ niepewni i chwiejni,
popychani od jednego do drugiego krańca. Czegokolwiek chcielibyście się uczepić, wraz
chwieje się to i oddala; a jeśli podąŜamy za tym, wymyka się, wyślizguje się i wiekuiście
ulata. Jest to stan naturalny, najbardziej wszelako przeciwny naszym skłonnościom;
pałamy Ŝądzą znalezienia oparcia i ostatecznej podstawy, aby zbudować na niej wieŜę
wznoszącą się w nieskończoność; ale cały fundament trzaska i ziemia rozwiera się
otchłanią.
Nie szukajmy tedy pewności i stałości. Rozum zawsze pada ofiarą pozorów, nic nie
zdoła ustalić skończoności między dwiema nieskończonościami, które obejmują ją i
umykają jej.
Skoro to dobrze zrozumiemy, sądzę, iŜ będziemy trwali spokojnie, kaŜdy w tym stanie,
w jakim natura go pomieściła. Skoro ten pośrodek, który nam przypadł w udziale, zawsze
odległy jest od krańców, cóŜ znaczy, Ŝe człowiek będzie miał nieco więcej zrozumienia
rzeczy? Jeśli je ma, widzi świat z nieco bardziej wysoka; ale czyŜ nie jest zawsze
nieskończenie odległy od krańca i czyŜ trwanie naszego Ŝycia nie jest jednako oddalone
od wieczności, niechby i trwało dziesięć lat dłuŜej?
W perspektywie tych nieskończoności wszystkie skończoności są równe; nie widzę
tedy, czemu raczej czepiać się tej niŜ innej. Samo porównanie między nami a
skończonością sprawia nam przykrość.
Gdyby człowiek zaczął od zgłębienia siebie, spostrzegłby, jak bardzo jest niezdolny
2009-10-20
Strona 5 z 9
przejść tę granicę. W jaki sposób część mogłaby poznać całość? - Będzie moŜe dąŜył do
poznania bodaj tych części, do których jest w jakimś stosunku? - AleŜ cząstki świata tak
się łączą i zazębiają wzajem, iŜ wydaje mi się niemoŜliwe poznać jedną bez drugiej i bez
wszystkiego...
Człowiek na przykład jest w jakimś stosunku do wszystkiego, co zna. Potrzebuje
miejsca, aby go pomieściło, czasu do trwania, ruchu dla Ŝycia, Ŝywiołów, aby go
utworzyły, ciepła i pokarmów dla odŜywiania, powietrza dla oddychania; widzi światło,
czuje ciała; słowem, wszystko wchodzi z nim w związek. Aby zatem znać człowieka,
trzeba wiedzieć, skąd pochodzi, iŜ potrzebuje powietrza, aby istnieć; aby zaś znać
powietrze, trzeba wiedzieć, na czym polega jego związek z Ŝyciem człowieka itd. Płomień
nie moŜe istnieć bez powietrza; zatem aby znać jedno, trzeba znać drugie.
PoniewaŜ tedy wszystkie rzeczą są następstwem i przyczyną, doznają i udzielają
pomocy, pośredniczą i korzystają z pośrednictwa i wszystkie łączą się naturalnym i
tajemnym węzłem, który łączy najbardziej odległe i róŜne części, uwaŜam za niemoŜliwe
znać części nie znając całości, jak równieŜ znać całość nie znając poszczególnych
części.
A niemocy naszej w poznaniu rzeczy dopełnia to, iŜ są one proste same w sobie, my
zaś jesteśmy złoŜeni z dwóch przeciwnych i róŜnorakich natur, z duszy i ciała.
Niepodobna bowiem, aby ta część, która w nas rozumuje, była innej natury niŜ duchowej;
a gdyby ktoś twierdził, Ŝe jesteśmy tylko cieleśni, toby nas odsunęło o wiele bardziej od
poznania rzeczy, ile Ŝe nie ma nic bardziej niepojętego, niŜ rzec, Ŝe materia zna siebie
samą: niepodobna nam pojąć, w jaki sposób ona mogłaby się pojąć.
Tak więc jeśli jesteśmy po prostu materią, nie moŜemy zgoła nic poznać; jeśli zaś
składamy się z ducha i z materii, nie moŜemy poznać do gruntu rzeczy prostych,
cielesnych czy duchowych.
Stąd pochodzi, iŜ prawie wszyscy filozofowie mieszają pojęcia rzeczy i mówią o
rzeczach cielesnych duchowo, a o duchowych cieleśnie. Powiadają lekko, Ŝe ciała dąŜą
ku dołowi, Ŝe ciąŜą do swego środka, Ŝe bronią się przed zniweczeniem, Ŝe lękają się
próŜni, Ŝe mają skłonności, sympatie, antypatie: wszystko rzeczy właściwe jedynie
duchom. Mówiąc zaś o duchach uwaŜają je jakoby będące w jednym miejscu i przypisują
im poruszanie się z jednego miejsca na drugie: rzeczy właściwe jedynie ciałom.
Zamiast odbierać czyste pojęcia tych rzeczy, barwimy je naszymi właściwościami i
nasycamy naszą złoŜoną istotą wszystkie rzeczy proste, które zwaŜamy.
KtóŜ by nie myślał widząc, jak składamy wszystkie rzeczy z ducha i ciała, Ŝe ta
mieszanina jest dla nas bardzo łatwa do pojęcia? Jest to wszelako rzecz, którą
pojmujemy najmniej. Człowiek jest dla siebie samego najbardziej zadziwiającym
przedmiotem w naturze: nie moŜe bowiem pojąć, co to jest ciało, a jeszcze mniej, co to
duch, najmniej zaś, w jaki sposób ciało moŜe być spojone z duchem. To jest dlań szczyt
trudności, a wszelako to jego własna istota: Modus, quo corporibus adhaerent spiritus,
comprehendi ab hominibus non potest, et hoc tamen homo est ["].
Wreszcie, aby dopełnić dowodu naszej słabości, zakończę tymi dwiema uwagami.
196. (67) PróŜność nauk. - Wiedza rzeczy zewnętrznych nie okupi w chwilach rozterki
niewiedzy moralnej; natomiast wiedza moralna zawsze okupi nieświadomość w rzeczach
zewnętrznych.
203. (135) Nic nam się nie podoba tak jak walka, ale nie zwycięstwo. Lubimy oglądać
walki zwierząt, ale nie zwycięzcę pastwiącego się nad zwycięŜonym. CóŜ chcielibyśmy
oglądać, jeŜeli nie koniec zwycięstwa? A z chwilą gdy ono nadejdzie, odczuwamy
przesyt. To samo w zabawie, to samo w szukaniu prawdy. Lubimy widzieć w dysputach
starcie mniemań; ale kontemplować znalezioną prawdę - zgoła nie! Aby ją uwaŜać z
przyjemnością, trzeba nam widzieć rodzącą się z dysputy. Tak samo w namiętnościach
jest przyjemność w tym, aby widzieć, jak dwie przeciwne moce się ścierają, ale gdy jedna
weźmie górę, to juŜ jedynie brutalność. Nie szukamy nigdy rzeczy, ale szukania rzeczy.
2009-10-20
Strona 6 z 9
Tak samo w teatrze sceny, malujące zadowolenie bez obawy, są mdłe, toŜ samo
ostateczna nędza bez nadziei i miłość brutalna, i bezlitosne okrucieństwo.
370. (425) Część druga. IŜ człowiek bez wiary nie moŜe poznać prawdziwego dobra ani
sprawiedliwości. - Wszyscy ludzie pragną być szczęśliwi: nie ma tu wyjątku; mimo
róŜnych środków, wszyscy dąŜą do tego celu. To, Ŝe jedni idą na wojnę, a drudzy nie,
wynika u obydwu z tego samego pragnienia, skojarzonego z odmiennym sposobem
patrzenia. Wola [nie] czyni najmniejszego kroku inaczej jak ku temu celowi. Jest to
pobudka wszystkich ludzi, nawet tego, który się wiesza.
A mimo to, od tak wielkiej liczby lat, nikt bez wiary nie doszedł do tego punktu, do
którego wszyscy mierzą ustawicznie. Wszyscy się skarŜą: monarchowie i poddani,
szlachta i gmin; młodzi i starzy; silni i słabi; uczeni i prostaczkowie; zdrowi i chorzy; we
wszystkich krajach i czasach, wiekach i stanach.
Tak długa, ciągła i jednostajna próba powinna nas była przekonać o niemoŜności
osiągnięcia szczęścia własnymi siłami. Ale przykład mało nas poucza; nie jest nigdy tak
doskonale podobny, aby nie było jakiejś subtelnej róŜnicy; stąd spodziewamy się, iŜ
nasze właśnie oczekiwanie nie dozna zawodu. I tak, gdy rzeczywistość nie zadowala nas
nigdy, doświadczenie mami nas i z nieszczęścia w nieszczęście wiedzie nas do śmierci,
która jest ostatecznym uwieńczeniem tego wszystkiego.
O czymŜe więc woła wielkim głosem owo pragnienie i owa niemoc? O tym, Ŝe istniało
niegdyś w człowieku prawdziwe szczęście, po którym został nam obecnie jeno znak i
ślad zgoła próŜny. Staramy się go daremnie wypełnić wszystkim, co nas otacza, szukając
w nieobecnych rzeczach pomocy, której nie otrzymujemy od obecnych, ale wszystkie
okazują się niezdatne; bo tę nieskończoną otchłań moŜe wypełnić jedynie przedmiot
nieskończony i niezmienny, to znaczy Bóg.
On jeden jest naszym prawdziwym dobrem: osobliwa rzecz, iŜ od czasu gdy nas
opuścił, nie ma w naturze nic, co by mogło Go nam zastąpić: gwiazdy, niebo, ziemia,
Ŝywioły, rośliny, sałaty, pory, zwierzęta, owady, cielęta, węŜe, febra, zaraza, wojna, głód,
występki, cudzołóstwo, kazirodztwo. I od czasu jak stradaliśmy prawdziwe dobro,
wszystko po równi moŜe nam się zdawać, nawet nasze własne zniweczenie, mimo iŜ tak
przeciwne Bogu, rozumowi i naturze.
Jedni szukają go we władzy, drudzy w osobliwościach i w naukach, inni w rozkoszy.
Inni, którzy w istocie bardziej się doń zbliŜyli, osądzili, iŜ nie trzeba, aby dobro
powszechne i upragnione wszystkim mieściło się w którejś rzeczy poszczególnej, którą
moŜe posiadać tylko jeden i które, będąc podzielone, więcej martwią swego posiadacza
brakiem cząstki, której mu zbywa, niŜ go zadowalają posiadaniem tych, które ma.
Zrozumieli, iŜ prawdziwe dobro powinno być takie, aby wszyscy mogli je posiadać naraz,
bez uszczuplenia i zawiści, i aby nikt nie mógł go stracić wbrew swej woli. A racją ich jest,
iŜ skoro to pragnienie jest wrodzone człowiekowi, skoro znajduje się nieodzownie we
wszystkich i niepodobna go odczuwać, wnoszą stąd...
mądrość ludzi: sapientius est hominibus 7, bez niej bo-, wiem jak określimy, co jest
człowiek? Cala jego istota zaleŜy od tego niedostrzegalnego punktu. I w jaki sposób
spostrzegłby rozumem, skoro to jest rzecz przeciw rozumowi i skoro rozum nie tylko
niezdolny jest wy-,'myślić tego swoimi drogami, ale oddala się, kiedy mu __(to
przedstawić? (445)
3. NIESKOŃCZONOŚĆ - NICOŚĆ. ZAKŁAD
451. (233) Nieskończoność - nic. - Dusza nasza zabłąkała się w ciało, gdzie znajduje
liczbę, czas, wymiary; rozumuje o tym, nazywa to naturą, koniecznością i nie moŜe
wierzyć w nic innego.
Jedność dodana do nieskończoności nie pomnaŜa jej ani o włos, tak jak stopa dodana
do nieskończonej miary. Skończoność unicestwia się w obliczu nieskończoności i staje
się czystą nicością. Tak nasz duch w obliczu Boga; tak nasza sprawiedliwość wobec
2009-10-20
Strona 7 z 9
sprawiedliwości boskiej. Mniejsza jest dysproporcja między sprawiedliwością naszą a
boską niŜ między jednością a nieskończonością. Sprawiedliwość Boga musi być
olbrzymia, jak Jego miłosierdzie: owóŜ sprawiedliwość wobec potępionych mniej jest
olbrzymia i mniej musi uderzać niŜ miłosierdzie wobec wybranych.
Wiemy, Ŝe istnieje nieskończoność, ale nie znamy jej natury. Wiemy na przykład, Ŝe
fałszem jest, aby liczby były skończone; zatem prawdą jest, Ŝe istnieje nieskończoność w
liczbie, ale nie wiemy, co to jest. Fałszem jest, aby była parzysta, fałszem, aby była
nieparzysta: za dodaniem bowiem jedności nie zmieni swej natury; a wszelako jest to
liczba, wszelka zaś liczba jest parzysta albo nieparzysta (prawda, iŜ to odnosi się do
wszelkiej liczby skończonej). Tak samo moŜna dobrze wiedzieć, Ŝe jest Bóg, nie
wiedząc, czym jest.
CzyŜ nie istnieje prawda istotna wobec tylu rzeczy prawdziwych, które nie są samą
prawdą?
Znamy tedy istnienie i naturę skończoności, poniewaŜ jesteśmy skończeni i rozciągli
jak ona. Znamy istnienie nieskończoności, a nie znamy jej natury, poniewaŜ ma ona
rozciągłość jak my, ale nie ma granic, jak my je mamy. Ale nie znamy ani istnienia, ani
natury Boga, poniewaŜ nie ma On ani rozciągłości, ani granic.
Ale przez wiarę znamy Jego istnienie; przez chwałę poznamy Jego naturę. OwóŜ
wykazałem juŜ, Ŝe moŜna dobrze znać istnienie jakiejś rzeczy nie znając jej natury.
Mówmy teraz wedle naturalnego poznania. Jeśli jest Bóg, jest On nieskończenie
niepojęty, skoro nie mając ani części, ani granic nie pozostaje do nas w Ŝadnym
stosunku. Jesteśmy tedy niezdolni pojąć, ani czym jest, ani czy jest; w tym stanie rzeczy
któŜ ośmieli się rozstrzygnąć tę kwestię? Nie my, którzy nie mamy z Nim Ŝadnego punktu
styczności.
KtóŜ potępi tedy chrześcijan, Ŝe nie mogą uzasadnić swoich wierzeń, skoro sami
głoszą, iŜ wyznają religię, której nie mogą uzasadnić? Oświadczają, przedstawiając ją
światu, Ŝe to jest głupstwo, stultitia, a wy się później skarŜycie, Ŝe jej nie udowadniają!
Gdyby jej dowodzili, nie dotrzymaliby słowa; w tym, Ŝe nie mają dowodów, jest ich sens.
- Tak, ale przypuściwszy, Ŝe tłumaczy tych, którzy podają ją jako taką, i oczyszcza ich
z zarzutu, iŜ podają ją bez dowodów, nie usprawiedliwia to tych, którzy ją przyjmują.
ZbadajmyŜ ten punkt i powiedzmy: "Bóg jest albo Go nie ma." Ale na którą stronę się
przechylimy? Rozum nie moŜe tu nic określić: nieskończony chaos oddziela nas. Na
krańcu tego nieskończonego oddalenia rozgrywa się partia, w której wypadnie orzeł czy
reszka. Na co stawiacie? Rozumem nie moŜecie ani na to, ani na to; rozumem nie
moŜecie bronić Ŝadnego z obu.
Nie zarzucajcie tedy błędu tym, którzy uczynili wybór; bo nie wiecie.
- Nie, ale będę im zarzucał, nie iŜ uczynili ten wybór,łale w ogóle wybór; mimo bowiem
Ŝe ten, który stawia na orła, i ów drugi popełniają jednaki błąd, obaj popełniają błąd;
słuszne jest nie zakładać się w ogóle.
- Tak, ale trzeba się zakładać; to nie jest rzecz dobrowolna, zmuszony jesteś. CóŜ
wybierzesz? Zastanów się. Skoro trzeba wybierać, zobaczmy, w czym mniej ryzykujesz.
Masz dwie rzeczy do stracenia: prawdę i dobro; i dwie do stawienia na kartę: swój rozum
i swoją wolę, swoją wiedzę i swoją szczęśliwość; twoja zaś natura ma dwie rzeczy, przed
którymi umyka: błąd i niedolę. Skoro trzeba koniecznie wybierać, jeden wybór nie jest z
większym uszczerbkiem dla twego rozumu niŜ drugi. To punkt osądzony. A twoje
szczęście? ZwaŜmy zysk i stratę zakładając się, Ŝe Bóg jest. Rozpatrzmy te dwa
wypadki: jeśli wygrasz, zyskujesz wszystko; jeśli przegrasz, nie tracisz nic. Zakładaj się
tedy, Ŝe jest, bez wahania.
- To cudowne. Tak, trzeba się zakładać, ale za wiele moŜe stawiam.
- ZobaczmyŜ. Skoro są równe widoki zysku i straty, tedy gdybyś miał zyskać tylko dwa
Ŝycia za jedno, jeszcze mógłbyś się zakładać. A gdyby były trzy do zyskania, trzeba by
grać (skoro znajdziesz się w konieczności grania) i byłbyś nierozsądny, skoro jesteś
zmuszony grać, gdybyś nie postawił swego Ŝycia, aby wygrać trzy za jedno w grze, w
której jest równa szansa zysku i straty. Ale tu chodzi o wieczność Ŝycia i szczęścia, a
2009-10-20
Strona 8 z 9
skoro tak jest, to gdyby zachodziła nieskończona mnogość przypadków, z których jeden
tylko byłby za tobą, i tak jeszcze miałbyś rację postawić jedno, aby wygrać dwa; a
działałbyś nierozsądnie, gdybyś będąc zniewolony grać, wzdragał się stawić jedno Ŝycie
przeciw trzem w grze, w której w nieskończoności przypadków jeden jest za tobą -
jeŜeliby było do wygrania nieskończone trwanie Ŝycia nieskończenie szczęśliwego. Ale
tutaj jest nieskończoność Ŝycia nieskończenie szczęśliwego do wygrania, szansa
wygranej przeciw skończonej ilości szans straty i to, co stawiasz, jest skończone. Wybór
jest jasny: wszędzie, gdzie jest nieskończoność i gdzie nie ma nieskończonej ilości szans
straty przeciw szansie zysku, nie moŜna się wahać, trzeba stawiać wszystko. Tak więc
kiedy się jest zmuszonym grać, trzeba być obranym z rozumu, aby zachować Ŝycie
raczej, niŜ rzucić je na hazard dla nieskończonego zysku, równie prawdopodobnego jak
utrata nicości.
Na nic bowiem nie zda się mówić, Ŝe niepewne jest, czy wygramy, a pewne, Ŝe
ryzykujemy; i Ŝe nieskończona odległość, jaka jest między pewnością tego, co się naraŜa
*, a niepewnością tego, co się wygra, równa skończone dobro, które się na pewno
naraŜa, z nieskończonością, która jest niepewna. Tak nie jest: tak samo kaŜdy gracz
ryzykuje pewne dla wygranej niepewnej, a wszelako ryzykuje pewną skończoność, aby
wybrać niepewną skończoność, i nie grzeszy w tym przeciw rozumowi. Nie ma
nieskończonej odległości między ową pewnością tego, co się naraŜa, a niepewnością
zysku; to fałsz. Jest to prawda, nieskończoność między pewnością wygrania a pewnością
przegrania. Ale między niepewnością wybrania a pewnością tego, co się ryzykuje,
zachodzi stosunek wedle proporcji zysku i straty : jeśli tedy tyleŜ jest moŜliwości z jednej
strony co z drugiej, partia jest równa; wówczas pewność tego, co się naraŜa, równa jest
niepewności zysku, bynajmniej zaś nie jest od niej nieskończenie odległa. Tak więc
twierdzenie nasze potęguje się w nieskończoność, kiedy chodzi o naraŜenie czegoś
skończonego w grze, gdzie są równe widoki straty i zysku, a nieskończoność do
wygrania. To zupełnie jasne; jeśli ludzie w ogóle zdolni są do jakiej prawdy, to jest
prawdą.
- Przyznaję, godzę się. Ale czy nie byłoby jeszcze jakiego sposobu podpatrzenia kart
w tej grze?
- Owszem, Pismo itd.
- Tak; ale ja mam ręce związane, a usta nieme: kaŜą mi zakładać się, a nie mam
swobody; nie chcą mi sfolgować, a mam taką naturę, Ŝe nie umiem wierzyć. CóŜ mam
tedy uczynić?
- To prawda. Ale dowiedz się bodaj, Ŝe twoja niemoc wiary, skoro rozum skłania cię do
niej, a mimo to nie jesteś do niej zdolny, pochodzi jedynie z winy twoich namiętności.
Pracuj tedy nad tym, aby przekonać samego siebie nie mnoŜeniem dowodów Boga, ale
poskromieniem Swoich namiętności. Chcesz iść ku wierze, a nie znasz drogi; chcesz się
uleczyć z niedowiarstwa i Ŝądasz leku; dowiaduj się u tych, którzy byli spętani jak ty, a
którzy teraz zakładają się o wszystko, co mają; to ludzie znający drogę, którą chciałbyś
iść; wyleczeni z choroby, z której ty chciałbyś się uleczyć. Naśladuj sposób, od którego
oni zaczęli: to znaczy czyniąc wszystko tak, jak gdyby wierzyli, biorąc wodę święconą,
słuchając mszy itd. W naturalnej drodze doprowadzi cię to do wiary i ogłupi cię.
- AleŜ tego się właśnie obawiam.
- Czemu? Co masz do stracenia?
Ale gdyby dowieść, Ŝe to tam prowadzi, powiem ci, Ŝe to poskromi twoje namiętności,
które są główną przeszkodą itd.
Koniec tej rozprawy. - OwóŜ co ci grozi stąd, Ŝe obierzesz tę drogę? Będziesz wierny,
uczciwy, pokorny, wdzięczny, dobroczynny, przyjacielski, szczery, prawdomówny. To
prawda, nie będziesz opływał w zatrute uciechy, chwałę, rozkosze; ale czyŜ nie będziesz
miał innych? Powiadam ci, zyskasz jeszcze w tym Ŝyciu: za kaŜdym krokiem, jaki
uczynisz na tej drodze, ujrzysz tyle pewności zysku i taką nicość tego, co ryzykujesz, iŜ w
końcu poznasz, Ŝe załoŜyłeś się o rzecz pewną, nieskończoną, za którą nie dałeś nic.
- Och, to, co mówisz, porywa mnie, zachwyca, itd., itd.
2009-10-20
Strona 9 z 9
Jeśli to rozumowanie podoba ci się i zdaje ci się silne, wiedz, Ŝe wygłasza je człowiek,
który przedtem i potem upadł na kolana, aby się modlić do tej nieskończonej i
niepodzielnej Istoty, poddając Jej całego siebie, o to, aby poddała sobie i ciebie dla
twego własnego dobra i dla swojej chwały; tak siła kojarzy się z tą pokorą.
477. (277) Serce ma swoje racje, których rozum nie zna; widzimy to w tysiącu rzeczy.
Twierdzę, Ŝe serce kocha z natury swojej powszechną istotę i teŜ z natury swojej kocha
samo siebie, wedle tego, ku czemu się zwróci; i tępieje na jedno lub drugie, zaleŜnie od
wyboru. Odrzuciłeś jedno, a zachowałeś drugie: czyŜ kochasz siebie z racji rozumu?
479. (282) Poznajemy prawdę nie tylko rozumem, ale i sercem, w ten sposób znamy
pierwsze zasady i na próŜno rozumowanie, które nie ma w tym udziału, sili się je
zwalczyć. Pirrończycy, którzy obrali to za wyłączny swój cel, pracują nad tym
bezskutecznie. Wiemy, Ŝe nie śnimy, mimo iŜ niepodobna tego dowieść rozumem; ta
niemoŜność dowodzi tylko słabości naszego rozumu, a nie niepewności wszelkiego
naszego poznania, jak oni twierdzą. Znajomość bowiem pierwszych zasad, jak
przestrzeń, czas, ruch, liczby, jest równie mocna jak którakolwiek z tych, które czerpiemy
z rozumowania. I na tych wiadomościach serca i instynktu musi się opierać rozum i na
nich budować wszystkie swoje wywody. Serce czuje, Ŝe są trzy wymiary w przestrzeni i
Ŝe liczby są nieskończone; rozum dowodzi następnie, Ŝe nie ma dwóch kwadratów liczb,
z których jeden byłby podwójną drugiego. Zasady czujemy, twierdzenia wyprowadzamy
za pomocą dowodu; i jedno, i drugie pewnie, mimo Ŝe odmiennymi drogami. I równie
bezcelowe i niedorzeczne jest, aby rozum Ŝądał od serca udowodnienia pierwszych
zasad, nim zgodzi się na nie przystać, jak byłoby niedorzeczne, aby serce - nim zgodzi
się je przyjąć - Ŝądało od rozumu czucia wszystkich twierdzeń, które ten udowadnia.
Ta niemoc winna tedy prowadzić jedynie do upokorzenia rozumu, który chciałby sądzić
o wszystkim, ale nie do zwalczania naszej pewności, tak jak gdyby tylko rozum zdolen
był nas o czymś pouczyć. Dałby Bóg, abyśmy go, przeciwnie, nigdy nie potrzebowali i
abyśmy znali wszystkie rzeczy instynktem i uczuciem! Ale natura odmówiła nam tego
dobra; dała nam, przeciwnie, bardzo niewiele wiadomości tego rodzaju; wszystkie inne
moŜemy nabyć jedynie rozumowaniem.
I oto czemu ci, którym Bóg dał religię z poczucia serca, bardzo są szczęśliwi i bardzo
słusznie przekonani. Ale tym, którzy jej nie mają, moŜemy ją dać jedynie rozumowaniem
w oczekiwaniu, aŜ Bóg da im ją przez poczucie serca, bez czego wiara jest jeno ludzka i
bezuŜyteczna dla zbawienia.
480. (279) Wiara - to dar Boga; nie sądźcie, bym twierdził, Ŝe to jest dar rozumowania.
Inne religie nie mówią tego o swej wierze; aby dojść do niej, dawały jeno rozumowanie,
które wszelako nie prowadzi do celu.
481. (278) Boga czuje serce, nie rozum. Oto co jest wiara: Bóg dotykalny dla serca, nie
dla rozumu.
2009-10-20