Nowiny Lekarskie 2007, 76, 5, 402-405
MAŁGORZATA GRZEŚKOWIAK1, KRYSTYNA FRYDRYSIAK2
WIEDZA MŁODZIEŻY SZKOLNEJ I STUDENTÓW PIERWSZEGO ROKU
Z ZAKRESU UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY
SECONDARY SCHOOLS PUPILS AND FIRST YEAR STUDENTS KNOWLEDGE IN FIRST AID
1Zakład Dydaktyki Anestezjologii i Intensywnej Terapii
p.o. Kierownika: dr med. Zbigniew Żaba
Katedry Anestezjologii i Intensywnej Terapii
Kierownik: prof. dr hab. med. Leon Drobnik
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
2Zakład Nauczania Pielęgniarstwa
p.o. Kierownika: dr n. med. Jolanta Glińska
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Streszczenie
Wstęp. Uzyskanie wiedzy z zakresu pierwszej pomocy w szkole średniej umożliwia w okresie późniejszym śledzenie dokonujących się zmian w wytycznych oraz samokształcenie.
Cel pracy. Celem pracy było zbadanie wiedzy z zakresu udzielania pierwszej pomocy uczniów liceów ogólnokształcących oraz studentów pierwszego roku kierunków medycznych i humanistycznych. Poddano weryfikacji pogląd, że studenci medycyny posiadają wyższą wiedzę z tego zakresu niż studenci innych kierunków.
Metodyka. Badanie przeprowadzono na grupie 1157 osób w latach 2000–2004 w Poznaniu i Łodzi. Metodą badawczą był pisemny test sprawdzający wiadomości z zakresu udzielania pierwszej pomocy.
Wyniki. Skuteczność kształcenia uczniów liceów wynosiła średnio 50%. Skuteczność kształcenia studentów pierwszego roku medycyny była wyższa w każdej kategori taksonomicznej w stosunku do uczniów liceów i studentów kierunków humanistycznych.
Wnioski. Należy zwiększyć efektywność kształcenia na poziomie szkoły średniej. Samokształcenie w istotny sposób podniosło poziom wiedzy u studentów. Ważne jest kontynuowanie edukacji z zakresu pierwszej pomocy na wszystkich kierunkach studiów.
SŁOWA KLUCZOWE: pierwsza pomoc, taksonomia, skuteczność kształcenia.
Summary
Introduction. Gaining knowledge in first aid at secondary school al ows for checking current changes in guidelines and self-education later on.
Aim of the study. The aim of the study was to check the knowledge in first aid of secondary schools pupils and first year students of medical and humanistic faculties. Additional y the opinion that medical students have higher knowledge in this field than other faculty students was verified.
Methods. The research was undertaken on the group of 1157 people in years 2000–2004 in Poznań and Łódź. The method used in this research was a writ en test checking the knowledge in first aid.
Results. The effectiveness of teaching of secondary schools pupils was approximately 50%. The effectiveness of teaching of medical students was higher in each taxonomic category comparing to secondary schools pupils and humanistic faculty students.
Conclusions. The effectiveness of teaching should be improved in secondary schools. Self-education considerably increased the level of knowledge in students. It is important to continue education in first aid at each faculty of studies.
KEY WORDS: first aid, taxonomy, effectiveness of teaching.
zmianom w oparciu o coraz nowsze badania naukowe,
co skutkuje weryfikacją algorytmów postępowania.
Wstęp
Bardzo ważne zatem jest uzyskanie gruntownych podstaw
Pierwszą pomoc definiuje Ustawa z dnia 8.09.2006 r.
dotyczących udzielania pierwszej pomocy już podczas nauki
o Państwowym Ratownictwie Medycznym – jest to „zespół
w szkole, co umożliwia potem śledzenie dokonujących
czynności podejmowanych w celu ratowania osoby w stanie
się zmian w wytycznych oraz warunkuje efektywne
nagłego zagrożenia zdrowotnego wykonywanych przez
samokształcenie w okresie późniejszym.
osobę znajdującą się w miejscu zdarzenia”. Interpretując
zapis ustawy, osobą udzielającą pierwszej pomocy może
Cel pracy
być każdy, stąd ważne, aby już od najmłodszych lat
prowadzić edukację w tym zakresie. W Europie procedury
Celem pracy było zbadanie wiedzy z zakresu udzielania
postępowania w stanach zagrożenia życia tworzy Europejska
pierwszej pomocy grupy młodzieży szkolnej kończącej
Rada Resuscytacji. Wiedza z tego zakresu podlega ciągłym
edukację z tej tematyki w liceach ogólnokształcących oraz
studentów rozpoczynających naukę na pierwszym roku
Wiedza młodzieży szkolnej i studentów pierwszego roku z zakresu udzielania pierwszej pomocy 403
studiów na kierunkach medycznych i humanistycznych.
Wyniki badań
Przedmiotem analizy była opinia, że studenci medycyny
Do celów badawczych posłużono się wzorem K. Denka
(przyszli lekarze) z racji swoich zainteresowań posiadają
dla obliczenia skuteczności kształcenia [4] i uzyskaną
wyższą wiedzę z tego zakresu niż studenci innych kie-
w teście liczbę punktów podzielono przez maksymalną
runków.
liczbę punktów, a wynik przedstawiono w procentach.
Materiał i metody
Skuteczność kształcenia zmierzono odpowiednio w
stosunku do każdej ocenianej kategorii taksonomicznej:
W latach 2000–2004 przeprowadzono badania na grupie
zapamiętania wiadomości, zrozumienia wiadomości
634 uczniów i 523 studentów – łącznie 1157 osób. Odbyły
oraz stosowania wiadomości w sytuacjach typowych i
się one w Poznaniu i Łodzi, a badana populacja obejmowała
problemowych. Otrzymane wyniki są zaprezentowane na
uczniów liceów ogólnokształcących i studentów pierwszego
wykresie 1.
roku wydziału lekarskiego oraz socjologi , politologi i
pedagogiki. Testowana grupa została wybrana w sposób
losowy i była reprezentatywna pod względem płci. Metodą
badawczą zastosowaną w pracy był test osiągnięć szkolnych
opracowany zgodnie z taksonomią celów kształcenia B.
Niemiecko [1], zmodyfikowaną w 2002 roku [2], gdzie
poszczególnym pytaniom nadano określoną rangę ważności.
Zgodnie z nią, zadania zawarte w teście osiągnięć szkolnych
posłużyły ocenie: zapamiętania wiadomości, zrozumienia
wiadomości, stosowania wiadomości w sytuacjach typowych
i problemowych. Konstruując test osiągnięć szkolnych,
stanowiący narzędzie badawcze w niniejszej pracy, wiedzę
stosowaną w sytuacjach typowych i problemowych
potraktowano łącznie. Zgodnie z taksonomią: stosowanie
wiadomości w sytuacjach typowych jest umiejętnością
wykorzystania nabytych wiadomości w praktyce, w sytuacji
Wykres 1. Skuteczność kształcenia uczniów liceów i studentów
typowej, gdzie można posłużyć się podanym w trakcie
pierwszego roku z zakresu udzielania pierwszej pomocy.
procesu kształcenia wzorcem (algorytmem), a stosowanie
Diagram 1. The effectiveness of teaching secondary school pu-
wiadomości w sytuacjach problemowych jest umiejętnością
pils’ and first year students’ in first aid.
wykorzystywania nabytych wiadomości w celu formułowania
Porównując otrzymane wyniki skuteczności
problemów, planu działania, dokonywania analizy i syntezy
kształcenia dla każdej ocenianej kategorii taksonomicznej
nowych zjawisk [3, 4]. Konstruując test oparto się o
nie są one jednakowe w badanych grupach i oscylują od
obowiązujące (w trakcie procesu badawczego) europejskie
40 – 80%. W grupie uczniów liceów ogólnokształcących
wytyczne postępowania w stanach zagrożenia życia [5]. Test
najwyższa skuteczność kształcenia dotyczyła zapamiętania
sprawdzał podstawowe wiadomości z zakresu udzielania
wiadomości – 55%, w kategorii zrozumienie tylko – 45%,
pierwszej pomocy warunkujące podjęcie działań w stanie
a w kategorii zastosowania wiadomości w sytuacjach
zagrożenia życia. Zakres tematyczny dotyczył: kwalifikacji
typowych i problemowych – 50%. W grupie studentów
pacjenta do odpowiedniej grupy wiekowej (dorosły, dziecko,
kierunków humanistycznych skuteczność kształcenia
niemowlę), szeroko rozumianej resuscytacji krążeniowo-
była niższa w kategorii zapamiętanie wiadomości i
oddechowej (w tym rodzaju i kolejności wykonywanych
zastosowanie wiadomości w sytuacjach typowych
czynności, znajomości cykli resuscytacyjnych, częstotliwości
i problemowych o 3–12%. Natomiast w kategorii
prowadzenia ucisków klatki piersiowej w różnych grupach
zrozumienie wiadomości wyższa o 3%.
wiekowych). Tematyka obejmowała także postępowanie w
W grupie studentów medycyny skuteczność kształcenia
przypadku zadławienia u poszkodowanego przytomnego i
w poszczególnych kategoriach była następująca:
nieprzytomnego, postępowanie w omdleniu, rozpoznawanie
zapamiętanie wiadomości – 53%, zrozumienie – 86%
stanu nieprzytomności, postępowanie z poszkodowanym
i zastosowanie wiadomości w sytuacjach typowych i pro-
nieprzytomnym, układanie w pozycji bezpiecznej oraz
blemowych – 60%, czyli tylko w zakresie zapamiętania
postępowanie w wybranych urazach. Test zaopatrzono w
była niższa o 2% w stosunku do grupy licealistów a w
metryczkę potrzebną do oceny płci, stopnia motywacji
pozostałych kategoriach wyższa. Skuteczność kształcenia
oraz samokształcenia. Test w liceach ogólnokształcących
studentów medycyny była wyższa w każdej kategorii
przeprowadzono w drugiej klasie na zakończenie edukacji z
taksonomicznej w stosunku do grupy studentów
tematyki pierwszej pomocy. Test na studiach przeprowadzono
kierunków humanistycznych.
na pierwszym roku, przed rozpoczęciem zajęć z pierwszej
Prowadząc analizę statystyczną posłużono się testem
pomocy.
Manna-Whitneya. Współczynnik α < 0,05 potwierdza
Małgorzata Grześkowiak i inni
istnienie zależności między badanymi grupami.
zadowalającym. Skuteczność kształcenia dotycząca
Istotną zależność statystyczną stwierdzono w kategorii
zrozumienia wiadomości była najniższa w grupie licealistów
taksonomicznej zrozumienia wiadomości porównując ze
(wynosiła 45%) natomiast wśród studentów kierunków
sobą każdą badana grupę.
humanistycznych była wyższa o 3%, a najwyższa (wzrost
o 41%) u studentów medycyny. Interpretacja na poziomie
Dyskusja
tej kategori taksonomicznej wydaje się być podobna do
Oceniana skuteczność kształcenia badanych grup wahała
omówionej poprzednio. Osoby wybierające się na studia
się od najniższej wartości – 43% do maksymalnej – 86% i
mają szerokie zainteresowania, umieją interpretować i
średnio mieściła się w przedziale od 40 do 60%. Taki wynik
przetwarzać nowe informacje, stąd osiągnęły tak dobre
skuteczności kształcenia nie był zadowalający. Na każdym
wyniki w zakresie zrozumienia wiadomości. Prace innych
poziomie kategori taksonomicznej dokonano analizy i
autorów potwierdzają tą tendencję [13]. Skuteczność
porównano ze sobą poszczególne grupy. Skuteczność
kształcenia dotycząca stosowania wiadomości w sytuacjach
kształcenia dotycząca zapamiętania wiadomości była
typowych i problemowych była najniższa w grupie
najwyższa u uczniów liceów testowanych bezpośrednio
studentów kierunków humanistycznych i wynosiła 47%.
po zakończeniu procesu kształcenia. Spadek skuteczności
Uczniowie liceów osiągnęli poziom 50%, a studenci
kształcenia na tym poziomie obserwowany u studentów
medycyny aż 60%. Postępowanie w sytuacjach typowych
można tłumaczyć procesem zapominania, ponieważ upłynął
i problemowych jest stricte związane ze znajomością
pewien czas od badań przeprowadzonych w liceum do
algorytmu, w którym krok po kroku wykonuje się zalecane
testowania studentów pierwszego roku. Zapominanie
czynności. Interpretując uzyskane wyniki studenci-huma-
wiadomości jest naturalnym procesem psychologicznym i zu-
niści osiągnęli najniższą skuteczność kształcenia w tej
pełnie normalne (przy braku powtarzania) staje się
kategori , ponieważ nie przypominali sobie wykonywanych
zastępowanie „starych” wiadomości „nowymi” [6]. Jednak
zgodnie z algorytmem procedur. Natomiast studenci
mimo tego spadek skuteczności kształcenia nie był zbyt duży.
medycyny, nie tylko utrwalili sobie zdobytą wiedzę, ale
W grupie studentów medycyny wynosił tylko 2%, a w
także ją poszerzyli. Na podstawie danych z metryczki
grupie studentów kierunków humanistycznych 12%.
zamieszczonej w teście wiadomo, że część studentów
Uzasadnieniem dla tak niewielkiego ubytku wiedzy
nieobowiązkowo przygotowała się do zajęć z pierwszej
wśród studentów medycyny był fakt ich większego
pomocy i dlatego osiągnęła tak dobre wyniki. Badania
zainteresowania tematyką udzielania pomocy oraz ich
potwierdziły opinię, że studenci medycyny posiadają wyższą
wysoką motywacją, którą deklarowało, powyżej 90%.
wiedzę z zakresu pierwszej pomocy niż studenci innych
Skutkowało to podtrzymaniem zapamiętanych wiadomości
kierunków.
na dość wysokim poziomie. Ciekawy był fakt, że u studentów
kierunków humanistycznych ubytek wiedzy także nie był
Wnioski
zbyt duży. Związane było to z ustawicznym poszerzaniem
1. Na podstawie uzyskanych wyników badań (średnio
zainteresowań niektórych studentów (na podstawie danych z
40–80% skuteczności kształcenia we wszystkich grupach)
metryczki dotyczyło to 60% osób) o wiedzę czerpaną między
zarówno uczniów liceów ogólnokształcących, jak i
innymi ze środków masowego przekazu. Aktualnie nie jest to
studentów pierwszych lat studiów, którzy prezentowali
trudne, ponieważ tematyka pierwszej pomocy coraz częściej
niski poziom wiedzy wnioskujemy o konieczności
przedstawiana jest w środkach medialnych. Pozostałe 40%
zwiększenia efektywności kształcenia na poziomie szkoły
studentów kierunków humanistycznych nie deklarowało
średniej.
chęci poszerzenia wiedzy w tym zakresie. Sprawdzanie
2. Mniejsze ubytki wiedzy w stosunku do
wiedzy studentów oraz uczniów szkół średnich dotyczącej
spodziewanych w grupach studenckich były spowodowane
udzielania pierwszej pomocy było prowadzone przez wielu
uzyskiwaniem informacji z innych, pozaszkolnych źródeł
badaczy [7, 8, 9, 10]. Autorzy, analizujący efektywność
– stąd wniosek, że samokształcenie w istotny sposób
kształcenia studentów medycyny dotyczącą postępowania
wpływa na podnoszenie poziomu wiedzy.
w stanach zagrożenia życia, w swoich doniesieniach
3. Duża grupa studentów kierunków niemedycznych
prezentowali także obniżenie poziomu wiedzy zarejestrowane
z powodu braku zainteresowana samokształceniem
po pewnym okresie czasu od momentu zakończenia edukacji
w zakresie udzielania pierwszej pomocy, prezentuje
w tym zakresie [11, 12]. Przedstawione w tych badaniach
coraz niższy poziom wiedzy. Zatem bardzo ważne jest
spadki poziomu wiedzy były jednak znacznie większe od
kontynuowanie edukacji z tego zakresu na wszystkich
prezentowanych w naszej pracy. Badania innych autorów
kierunkach studiów.
prowadzone wśród młodzieży szkolnej wykazały jej
niewystarczające przygotowanie do udzielania pierwszej
Piśmiennictwo
pomocy [9, 10], podobnie jak w naszych badaniach, w
1. Niemierko B.: ABC testów osiągnięć szkolnych. WSiP, Wars-
których licealiści uzyskali średnio pięćdziesięcioprocentową
zawa 1975.
skuteczność kształcenia, co również nie jest poziomem
2. Niemierko B.: Ocenianie szkolne bez tajemnic. WSiP, Wars-
Wiedza młodzieży szkolnej i studentów pierwszego roku z zakresu udzielania pierwszej pomocy 405
zawa 2002.
10. Chemperek E., Korecka E., Żołnierczyk-Kieliszek D.:
3. Niemierko B.: Pomiar wyników kształcenia. WSiP, Warszawa
Efektywność nauczania pierwszej pomocy w szkołach. Med.
1999.
Intens. Rat., 2004, 4, 201-204.
4. Denek K.: Pomiar efektywności kształcenia w szkole wyższej.
11. Skowroński R., Ocena skuteczności nauczania resuscytacji
PWN, Warszawa 1980.
krążeniowo-oddechowej studentów Wydziału Lekarskiego os-
5. Guidelines 2000 for cardiopulmonary resuscitation and emer-
tatniego roku studiów. Med. Intens. Rat., 2000, 3, 121-124.
gency cardiovascular care. The American Heart Associati-
12. Suzuki A., Suzuki Y., Takahata O. et al.: A survey of 3303 6th-
on in collaboration with International Liaison Committee
year medical students from 36 universities concerning know-
on Resuscitation. Resuscitation, 2000, 46, 1-447.
ledge of resuscitation – more than 80% of medical students can
6. Włodarski Z.: Psychologia uczenia się. Część I. Wydaw-nictwo
not perform standard cardiopulmonary resuscitation. Masui,
Naukowe PWN, Warszawa 1998.
2001, 50(3), 316-322.
7. Chemperek E., Rudnicka-Drożak E.: Knowledge of first-aid
13. Grześkowiak M., Żaba Z., Podlewski R., Turowska-Kóska A.:
rules among students. Ann. UMCS Med., 2000, 55, 9, 61-66.
The effectiveness in teaching of the management in emergency
8. Grześkowiak M., Buczkowska E.: Ocena efektywności
situation – based on the realization of teaching programmes to
kształcenia w pomocy doraźnej studentów IV roku Wydziału
Medical Faculty students of the University of Medical Sciences
Lekarskiego Akademi Medycznej im. Karola Marcinkow-
in Poznań. Now. Lek., 2001, 7, 847-853.
skiego w Poznaniu. Med. Intens. Rat., 1999, 4, 117-127.
9. Chiłek A., Grabinki M., Mazur K. i in.: Opinia i wiedza ucz-
Adres do korespondencji:
niów szkół średnich Poznania na temat umiejętności w zakresie
ul. św. Mari Magadaleny 14
pierwszej pomocy nabytych w ramach zajęć przysposobienia
61-861 Poznań
obronnego. Now. Lek., 2001, 70 (Supl. 2), 365-373.