ONTOLOGIA – jest to teoria bytu, szeroko rozumianej rzeczywistości. O. Stara się rozstrzygnąć, czy istnieje jeden
byt, czy więcej jego rodzajów. Docieka jego natury oraz tego, jakie istotne właściwości mu przysługują. RozwaŜa byt
w aspektach czasowym i przestrzennym. Interesuje się strukturą rzeczywistości, charakterem układu stanowiących ją
rzeczy i zjawisk, jego ewentualnym porządkiem i prawidłowością. Stawia problem wolności, próbując wyjaśnić, na
czym ona polega i jaki ma zakres. Zajmuje się stosunkiem świadomości, psychiki do materii. Podejmuje zagadnienie
rozwoju rzeczywistości oraz prawidłowości, które nimi rządzą.
EPISTEMOLOGIA – (gnoseologia, teoria poznania). W ramach tej dyscypliny filoz. Mieszczą się problemy
dotyczące poznania bytu. Rozpatruje ona tę szczególną postać aktywności ludzkiej, która zmierza do wykrycia wiedzy
o rzeczywistości. Dlatego teŜ epistemologia analizuje pochodzenie poznania (aspekt genetyczny) jak teŜ drogi, którymi
powinno się podąŜać (aspekt metodologiczny ). RozwaŜa kwestię moŜliwości poznawczych człowieka, a więc sprawę
tego rodzaju, czy świat jest w pełni dla niego poznawalny, czy tez nie. Kieruje wreszcie swą uwagę na rezultaty
naszych czynności poznawczych, mając na względzie to, czy osiągnięte wyniki odznaczają się prawdziwością. W
związku z tym stara się w ogóle określić prawdę oraz podać jej kryterium, jej probierz, pomocny dla stwierdzenia,
który sąd lub zdanie odpowiada warunkom nałoŜonym przez definicję prawdy.
ANTROPOLOGIA FILOZOFICZNA – dyscyplina ta wypracowuje ogólną, filoz. Koncepcję człowieka. Przede
wszystkim koncentruje się na jego istotnych właściwościach, czyli na tzw. naturze ludzkiej, oraz stara się określić
miejsce, jakie zajmuje on tak w świecie przyrodniczym, jak teŜ w świecie społeczno – kulturowym. Ponadto porusza
zagadnienia sensu i celu Ŝycia ludzkiego, szczęścia, cierpienia, śmierci, stosunku jednostki do zbiorowości.
ETYKA, CZYLI NAUKA O MORALNOŚCI – interesuje się ona postępowaniem ludzkim, jego charakterystyką z
punktu widzenia dobra i zła. Stąd rozwaŜane przez nią problemy wartości, oceny, normy, sposobu poznawania faktów
moralnych, ich zakresu, ideału etycznego. Rozpatruje takŜe kwestię związków między stanowiskami etycznymi a
określonymi koncepcjami ontologicznymi i religijnymi.
ESTETYKA – dział ten tradycyjnie bywa określany jako nauka o pięknie. Niewątpliwie chodzi równieŜ o inne
kategorie estetyczne, jak wdzięk, urok, wzniosłość, konieczność czy nawet róŜne odmiany brzydoty. BliŜsza analiza
przedmiotów, w których pojawiają się owe kategorie, stanowi jeden z głównych kierunków dociekań estetycznych.
Drugi kierunek – to badanie samego przeŜycia estetycznego, jego faz, elementów składowych oraz uwarunkowań.
FILOZOFIA SPOŁECZNA – dziedzina ta rozpatruje ogólne zagadnienia związane z Ŝyciem społecznym człowieka.
W jej obrębie pojawiają się takie problemy jak : problem prawidłowości kierujących funkcjonowaniem i rozwojem
społeczeństwa, kwestia świadomości społecznej i jej stosunku do materialnych warunków egzystencji ludzkiej,
zagadnienie państwa, problem dziejów, ich kierunku, sensu oraz czynników decydujących o takim czy innym
przebiegu wydarzeń historycznych.
26.PROBLEM BYTU W DZIEJACH FILOZOFII – wyjaśnij na kilku przykładach
W całym tym zagadnieniu chodzi o to, czy byt istnieje niezaleŜnie od naszych przeŜyć psychicznych, czy teŜ
pozostaje w tak ścisłym związku z nimi, Ŝe nie moŜna mu przypisać obiektywnego istnienia.
Zanegowanie obiektywnego istnienia rzeczywistości, a tym samym włączenie jej w sferę subiektywnych przeŜyć
świadomych podmiotu stanowi kwintesencję reprezentowanego przez subiektywnych idealistów. W dziejach filozofii
pojawiał się on stosunkowo rzadko. Najbardziej znanym przedstawicielem jest George Berkeley, uwaŜa on, Ŝe świat
materialny wobec świadomości zyskuje charakter jej wytworu, fikcji, czegoś, co istnieje subiektywnie. Z dziedziny
transcendentnej (łac. Przekraczać), w stosunku do umysłu ludzkiego, staje się jego immanentną (łac. In maneo –
pozostają wewnątrz) treścią.
Przedstawiciele idealizmu obiektywnego uznają, Ŝe rzeczywistość nie jest tworem umysłu ludzkiego, Ŝe istnieje
ona niezaleŜnie od naszej woli i świadomości. Ma ona jednak, ich zdaniem, charakter duchowy, albo i duchowy, i
materialny.
Idealistami obiektywnymi mogą być zarówno moniści, jak dualiści i pluraliści. Stanowisko to reprezentuje np.
Hegel, Platon. Wg Platona idee nie są bowiem bytem pomyślanym przez kogoś. Stanowią autonomiczny świat
niezmiennych, wiecznych i doskonałych przedmiotów. Miejsce idei w systemie Tomasza z Akwinu zajmuje Bóg, który
jest istotą tak doskonałą, Ŝe nie do pomyślenia byłoby, Ŝe jest wytworem jakiegoś umysłu, ale takŜe przyroda
materialna, chociaŜ stworzona, przedstawia dla niego obiektywną realność.
U Kartezjusza obie substancje, myśląca i rozciągła, są bytami w pełni obiektywnymi.
Filozofia marksistowska, Ŝe wszelki materializm uznaje obiektywne istnienie rzeczywistości, przy czym przez
rzeczywistość rozumie on byt materialny w całym bogactwie jego róŜnorodnych przejawów. Głosi bezwzględny
prymat materii wobec tego, co duchowe.
27. Stanowiska ontologiczne: monizm, dualizm, pluralizm, materializm, idealizm.
WyróŜnienie owych stanowisk wiąŜe się z podejściem filozofów do materialnej rzeczywistości, która stanowi
naturalny teren Ŝycia i działalności człowieka, poddany ogólnej refleksji dopiero na płaszczyźnie filozoficznej. W
rozwaŜaniach ontologicznych (metafizycznych) świat materialny znajdował zawsze swoje miejsce. JednakŜe róŜnie
bywał interpretowany. WyróŜniamy dwa zasadnicze stanowiska: idealizm i realizm.
MONIZM – zwolennicy tego stanowiska uwaŜają, Ŝe istnieje jeden byt o naturze duchowej. Natomiast rzeczywistość
materialną traktują jako cos pozornego, ułudnego, czemu właściwie nie przysługuje faktyczne istnienie. Monizm jest
skrajną postacią idealizmu.
DUALIZM – dualiści uwaŜają, Ŝe materia jest bytem, ale nie jedynym, gdyŜ oprócz niej istnieje równieŜ byt duchowy.
Według nich cała rzeczywistość rozpada się zatem na dwie, zasadniczo róŜniące się sfery bytowe: idealną i materialną.
Są przy tym przekonani, Ŝe obie te sfery nie odgrywają równorzędnej roli i zawsze podkreślają wyŜszość bytu
duchowego. Przejawia się to najczęściej w tym, Ŝe bytowi duchowemu przypisuje się czasem pierwotność wobec bytu
materialnego, uzaleŜnia się przyrodę od czynników idealnych oraz widzi się w duchu byt doskonalszy.
PLURALIZM – zwolennicy tego rzadkiego stanowiska sądzą, Ŝe rzeczywistości nie da się sprowadzić ani do jednego
bytu, ani do dwóch rodzajów bytu. Twierdzą oni, Ŝe istnieje wiele bytów, z których kaŜdy charakteryzuje się
odrębnością, samodzielnością i niesprowadzalnością do innych sfer bytowych. KaŜdy taki byt jest jakby „światem dla
siebie”. (Gottfried Wilhelm Leibniz).
MATERIALIZM – jeden z dwóch głównych kierunków w rozwoju filozoficznym wychodzący z załoŜenia, Ŝe świat
istnieje obiektywnie, niezaleŜnie od świadomości, która jest wtórna w stosunku do materii (materializm dialektyczny)
dialektyczna postać filozofii materialistycznej, stanowiąca światopoglądową i metodologiczną podstawę marksizmu;
(m. historyczny) materialistyczne pojmowanie dziejów.
IDEALIZM – kierunek filozoficzny zakładający pierwotność ducha, idei, świadomości i wtórność materii,
przeciwstawny materializmowi.