Terminu „alkoholizm” uŜywa się potocznie w dwóch znaczeniach: do określania
wszelkiego spoŜycia alkoholu, które wkracza poza miarem tradycyjnego czy zwyczajowego
picia, bądź dla oznaczenia choroby alkoholowej.
Rozpatrując problemy związane z naduŜywaniem napojów alkoholowych naleŜy jednak
wyraźnie rozróŜniać dwa zjawiska. Pierwsze z nich to pijaństwo, przejawiające się w postaci
nadmiernej konsumpcji alkoholu, drugie to alkoholizm będący objawem chorobowym.
Pijaństwo krótko mówiąc, określa nawyk uŜywania alkoholu w dawkach powodujących mniej
lub bardziej trwałe zakłócenia psychofizyczne w organizmie.
Nie objawia się ono jednak przymusem picia. Alkohol jest natomiast choroba,
stanem przewlekłej narkomanii, w której osoba nią dotknięta traci kontrolę nad piciem (nie
ma moŜliwości przerwania raz rozpoczętego picia w dowolnym, z góry obranym momencie) i
nie jest w stanie utrzymać się przez dłuŜszy czas w abstynencji, a w przypadku braku
alkoholu zachodzi konieczność poszukiwania go, niekiedy za wszelką cenę. Według obecnie
stosowanej terminologii mówimy wówczas o tzw. zespole uzaleŜnienia alkoholowego.
Wprowadzony do organizmu alkohol zostaje szybko wchłonięty. JuŜ z przewodu
pokarmowego przedostaje się do krwi a następnie do innych narządów ciała.
Atakując mózg alkohol wpływa na zwolnienie działania komórek mózgowych i
zachowanie wyŜszych czynności nerwowych. Większe dawki proporcjonalnie działają silnie
na wszystkie komórki mózgu. Powoduje zmniejszenie sprawności umysłowe i fizyczne. W
przekonaniu pijącego jednak- sprawność ta się podwyŜsza.
Wydaje mu się , Ŝe myśli szybciej, jaśniej, śmielej, podczas gdy jest odwrotnie.
W tej fazie picia alkoholu sprawia przyjemność, tłumi lęki i obawy, rozluźnia, człowiek staje
się rozmowniejszy, elokwentny. Później coraz bardziej ujawniają się skutki negatywne jak
nieskoordynowane ruchy, chwiejny krok, splątany język.
WyróŜniamy następujące fazy działania alkoholu na organizm w zaleŜności od stęŜenia:
a) dysforyczne (do 1 o/oo)
- poprawa nastroju
- zaburzenia w spostrzeganiu
- wstępne zaburzenia psychomotoryczne
b) euforyczne (1-2 o/oo )
- zaburzenia krytycyzmu
- wyraźne zaburzenia psycho- i sensomotoryczne
c) ekscytacja (2-3 o/oo)
- zahamowanie uczuciowości wyŜej, krytycyzmu i procesów
myślowych
d) narkotyczne (3-4 o/oo )
- zamroczenie narkotyczne
- zaburzenia oddechowe i układu krąŜenia
e) poraŜenne (pow.4 o/oo )
- zanik odruchów prostych
- drgawki, sinica
- poraŜenie ośrodków krąŜenia i oddechu
- rozluźnienie mięśniowe
- śmierć
1
Jest faktem niekwestionowanym, Ŝe na szybkość powstawania uzaleŜnienia
istotny wpływ wywiera stopień dojrzałości organizmu, a szczególnie ośrodkowego układu
nerwowego ( głównie mózgu). Z badań wynika, Ŝe zaczną rolę odgrywa tu wiek, w którym
rozpoczęło się intensywne picie alkoholu. Pijąc intensywnie przed 20 rokiem Ŝycia moŜna
uzaleŜnić się juŜ po kilku miesiącach, między 20-25 rokiem Ŝycia potrzeba na to średnio
około 3-4 lata.
Trudno jest odpowiedzieć na pytanie dotyczące przyczyn uzaleŜnienia od
alkoholu, bowiem mechanizmy nie zostały jeszcze wystarczająco poznane. Na dzień
dzisiejszy przyjmuje się, Ŝe mamy tu do czynienia z czynnikami społecznymi,
psychologicznymi i duchowymi nakładającymi się na podłoŜe biologiczne.
Badania rodzinne dzieci pozwalają przypuszczać, Ŝe biologiczne czynniki genetyczne
odgrywają pewną rolę w powstawaniu uzaleŜnienia. Dziedziczeniu ulega biochemiczne
podłoŜe, na którym moŜe rozwinąć się alkoholizm.
Na uzaleŜnienie mają równieŜ wpływ czynniki kulturowe, środowisko rodzinne i
dostępność alkoholu. WaŜnym elementem są takŜe cechy osobowości. Proces dojrzewania
osobowości jest wypadkową wpływu zarówno czynników wewnętrznych jak i zewnętrznych.
Osoby niedojrzałe (dzieci, młodzieŜ) mają znaczenie więcej niŜ inni problemów z
pokonywaniem róŜnorodnych trudności Ŝyciowych.
Często potrzebują „podpórek”. Dla jednych będą to leki, narkotyki lub łatwiejszy w dostępie
alkohol. Początkowo ułatwia funkcjonowanie, ale jednocześnie zaburza lub uniemoŜliwia
dojrzewanie, czyli proces prawidłowego kształtowania się osobowości jednostki.
W toku prowadzonych badań przez J.D.Hawnins’a czynnikami ryzyka
zwiększającymi zagroŜenie młodzieŜy uzaleŜnieniem od alkoholu są:
- zbyt niskie ceny alkoholu (1% wzrost cen obniŜa spoŜycie alkoholu o 0,5%)
-
łatwy dostęp do alkoholu (w tym naruszanie prawa o zakazie sprzedaŜy alkoholu
nieletnim)
-
proalkoholowe normy kulturowe (pobłaŜanie otoczenia, społeczna akceptacja
picia)
-
dostępność alkoholu na rynku
-
trudne warunki ekonomiczne społeczeństwa (rodziny0, skrajne ubóstwo
-
pijące kryminogenne środowisko
-
cechy biologiczne 9genetyczne, fizjologiczne, wrodzone, nabyte uszkodzenia
organizmu)
-
zachowanie rodziny modelujące picie alkoholu
-
reguły, styl i praktyka wychowania w rodzinie (zbyt małe lub zbyt duŜe
wymagania, niejasna rola w rodzinie, brak konsekwencji w wychowaniu)
-
konflikty w rodzinie (rozpad rodziny, obcość, wrogość)
-
słaba
więź
dziecka
z
rodzicami
i
rodziną
(poczucie
odrzucenia,
niedowartościowania, chłód emocjonalny, brak uwagi i czasu ze strony rodziców)
-
wczesne przejawy agresywnego zachowania
-
niepowodzenia w szkole lub przejawy wysokiej inteligencji i dobre wyniki w
nauce
-
zawęŜenie oczekiwań edukacyjnych (niski poziom aspiracji i niechęć do
kształcenia się)
-
izolacja społeczna we wczesnym okresie Ŝycia (odrzucenie przez rówieśników)
2
przynaleŜność do grupy pijących rówieśników (silna potrzeba akceptacji przez
grupę)
-
alienacja, buntowniczość, niska religijność
-
pozytywne nastawienia i oczekiwania co do efektów picia alkoholu wzmacniane
reklamą lub przez idoli młodzieŜowych
-
wczesna inicjacja alkoholowa
Większość wymienionych wyŜej czynników w ostatnim okresie znacznie nasiliła
się jeśli chodzi o młodzieŜ w Polsce. nagminnie łamane są ustawowe zakazy sprzedaŜy
alkoholu nieletnim, promuje się i reklamuje alkohol lub piwo. Coraz powszechniejsze są
imprezy, których nieodzowną częścią jest alkohol. Przy jednoczesnym wzroście punktów
sprzedaŜy, rozszerzyła się skala ubóstwa, wzrosła agresja i przestępczość nieletnich
szczególnie po spoŜyciu napojów alkoholowych. Obserwuje się takŜe znaczne osłabienie
kondycji psychicznej i fizycznej, obniŜanie się wieku inicjacji alkoholowej z 14 lat (1990r) do
11 lat obecnie. Panuje klimat ogólnego lekcewaŜenia wartości i pogłębiania się barier
edukacyjnych.
W ostatnim okresie zbyt liberalnie podchodzi się do dostępności piwa i jego picia przez
nieletnich. Piwo nie jest traktowane jako alkohol mino, Ŝe go posiada i częste spoŜywanie
doprowadza takŜe do uzaleŜnienia. Okazuje się, Ŝe rodzice są zbyt tolerancyjni w stosunku do
dzieci, gdy te sięgają po piwo. JuŜ dzieci 12 letnie i młodsze piją piwo tzw. ”bezalkoholowe”.
Mimo, ze zawiera w swoim składzie pewien procent alkoholu rodzice i dorośli nie
przywiązują do tego faktu większego znaczenia i nie widzą wyraźnego zagroŜenia dla dzieci.
Ma na to równieŜ wpływ między innymi nie prawdziwa reklama w mediach.
J.D.Hawkins określił równieŜ grupę czynników chroniących młodych ludzi od napojów
alkoholowych, do których zaliczył: silna więź z rodzicami, zainteresowania nauka i własnym
rozwojem, regularność praktyk religijnych, skłonność do respektowania norm, wartości
społecznych i autorytetów. Niestety w bardzo wielu grupach środowiskowych siła tych
czynników znacznie osłabła. Zabiegani, przepracowani lub sfrustrowani, zmęczeni czy
znerwicowani rodzice nie maja czasu ani siły na stały kontakt, przebywanie i rozmowy z
dziećmi. Nie okazują zrozumienia, akceptacji, nie dają wsparcia w trudnych okresach
Ŝyciowych młodzieŜy. Z kolei dzieci izolują się od rodziców, nie uznają ich autorytetu. Brak
zajęć pozalekcyjnych, zainteresowań wyparło ze szkół młodych ludzi, którzy nie mają co ze
sobą zrobić.
Wszystko to powoduje konflikty, które narastając popychają młodzieŜ do
szukania doraźnego wyjścia z problemów przy pomocy alkoholu. Na podstawie tych
spostrzeŜeń W.B.Hansen opracował listę strategii profilaktycznych przed uzaleŜnieniem
alkoholowym:
1. korygowanie nieprawidłowych i fałszywych przekonań dotyczących działania
alkoholu funkcjonujących wśród młodzieŜy
2. osobiste przeczenie o zaniechaniu spoŜywania alkoholu
3. budowanie własnego, społecznie akceptowanego systemu wartości
4. wiedza o realnych konsekwencjach picia
5. umiejętność odmawiania np.: w sytuacjach nacisku grupy rówieśniczej
6. dostarczanie alternatywnych wzorców zachowania
7. umiejętność podejmowania decyzji
8. umiejętność osiągania wymiernych i realnych celów
9. poczucie własnej własności
10. umiejętność rozładowywania stresu
3
12. umiejętność komunikacji interpersonalnej
Według Hansena wymienione strategie mają róŜną siłę skuteczności. Z punktu
widzenia profilaktyki skuteczne są tylko te, które uwzględniają kwestie zmiany przekonań
normatywnych, czyli dostarczają młodym ludziom rzetelnych informacji dotyczących
skutków spoŜywania alkoholu i zachęcają do odkrywania i porównywania własnych postaw i
zachowań z postawami grupy, łamią przesądy i mity. Istotnie są własne zobowiązania, wiedza
o negatywnych skutkach zdrowotnych i społecznych, umiejętność odmawiania presji grupy
rówieśniczej i medialnej. Pozytywem teŜ jest przedstawianie alternatyw dostarczających
wiedzę o sposobach osiągania przyjemnych stanów emocjonalnych i dobrej zabawy bez picia
alkoholu.
Jednym z bardziej rozpowszechnionych i skutecznych programów profilaktyki
alkoholowej jest program NOE autorstwa K.Wojcieszka i przeznaczony dla młodzieŜy
szkolnej
Głównym celem programu jest zmiana przekonań normatywnych wobec picia alkoholu.
Odpowiada on hansenowskim strategiom profilaktycznym i stanowi dobra propozycję
intensywnego oddziaływania edukacyjno- profilaktycznego. Uczy odmawiania i spędzania
czasu bez picia alkoholu, ułatwia tworzenie więzi, szczerości i empatii.
Młodzi ludzie, którzy piją kaleczą siebie samych i ranią innych. To ich sposób pokazywania,
Ŝe nie radzą sobie z okresem dojrzewania, Ŝe potrzebują pomocy i zrozumienia. Dotyczy to
wszystkich dzieci nieśmiałych i agresywnych.
Nie wystarczą najlepsze programy i strategie działania. Gdy dziecko pije nie wolno go
odrzucać tylko zaproponować pomoc.
Aby wszystko to co robimy miało sens dziecko musi zrozumieć, Ŝe picie to tylko przykrywka
dla swoich problemów w rozwiązaniu których ktoś moŜe pomóc.
Musi wiedzieć, Ŝe szukanie pomocy jest rzeczą ludzką, Ŝe to właśnie robią silni
ludzie, gdy z czymś sobie nie radzą. Mogą to być rodzice, psycholog, pedagog szkolny, lekarz
czy wychowawca. Nie uda się zwalczyć tego zjawiska bez zajęcia się problemami dziecka,
które powodują, Ŝe pije.
4
BIBLIOGRAFIA
J.Karol Falewicz „ABC problemów alkoholowych”, 1993r.
B.T.Woronowicz „Alkoholizm jako choroba”, 1994r.
A.Markiewicz „Alkohol i niektóre problemy z nimi związane”, 1989r.
A.Pacewicz „Jak pomóc dziecku nie pić”, 1997r.
„Problemy alkoholizmu” Nr 3/1998
„Remedium” Nr9/2000
„Świat problemów” Nr7/8/1995
5