ALFRED ADLER

Alfred Adler urodził się w 1870 roku w Wiedniu w rodzinie naleŜącej do klasy

średniej, a zmarł w 1937 roku w Aberdeen w Szkocji, gdzie przybył w celu prowadzenia

wykładów. Ukończył studia medyczne w 1895 roku na uniwersytecie w Wiedniu.

Początkowo specjalizował się w oftalmologii, a następnie, po pewnym okresie praktykowania

w zakresie medycyny ogólnej, został psychiatrą. Był jednym z członków załoŜycieli

Wiedeńskiego Towarzystwa Psychoanalitycznego, a później jego przewodniczącym. Wkrótce

jednak Adler zaczął rozwijać idee, które odbiegały od koncepcji Freuda oraz przekonań

innych członków Towarzystwa; gdy róŜnice te stały się drastyczne, poproszono go, by

przedstawił swe poglądy Towarzystwu. Adler uczynił to w 1911 roku i w wyniku gwałtownej

krytyki i oskarŜeń kierowanych przeciw jego stanowisku przez innych członków

Towarzystwa zrezygnował z funkcji przewodniczącego, a kilka miesięcy później zerwał

ostatecznie swe powiązania z psychoanalizą freudowska. Później Adler utworzył własną

grupę; reprezentowany przez nią kierunek, który nazwano psychologią indywidualną, zyskał

zwolenników na całym świecie. w czasie I Wojny Światowej Adler słuŜył jako lekarz w armii

austriackiej, a po wojnie zainteresował się poradnictwem dziecięcym i załoŜył pierwsze

poradnie tego typu powiązane z wiedeńskim systemem szkolnym. Z jego inicjatywy powstała

w Wiedniu szkoła eksperymentalna, w której wcielał w Ŝycie swoje teorie kształcenia.

W 1935 roku Adler osiedlił się w Stanach Zjednoczonych, gdzie nadal prowadził

praktykę psychiatryczną i pełnił funkcję profesora psychologii lekarskiej w WyŜszej Szkole

Medycznej na Long Island. Adler był płodnym pisarzem i niestrudzonym wykładowcą. W

ciągu swego Ŝycia opublikował setki ksiąŜek i artykułów. “The practice and theory of

individual psychology” ( 1927 - Praktyka i teoria psychologii indywidualnej ) jest

prawdopodobnie najlepszym wprowadzeniem do jego teorii osobowości.

W wyraźnym przeciwieństwie do głównego załoŜenia Freuda, iŜ zachowanie

człowieka jest motywowane przez wrodzone popędy, oraz podstawowego aksjomatu Junga, iŜ

postępowaniem ludzkim rządzą wrodzone archetypy, Adler przyjął, Ŝe ludźmi kierują przede

wszystkim motywy społeczne. Według Adlera ludzie są z natury istotami społecznymi.

Wchodzą oni w róŜnego rodzaju związki z innymi ludźmi, angaŜują się w czynności

społeczne polegające na współdziałaniu, przedkładają dobro społeczne nad egoistyczny

interes i przyjmują styl Ŝycia o dominującej orientacji społecznej. Adler twierdził, Ŝe

uspołecznienie człowieka następuje wyłącznie pod wpływem procesów społecznych;

zainteresowanie społeczne jest wrodzone, aczkolwiek rozwijające się specyficzne typy

powiązań z ludźmi i instytucjami społecznymi są zdeterminowane przez naturę

społeczeństwa, w którym dana osoba się urodziła.

W pewnym więc sensie Adler zajmuje stanowisko równie biologiczne, jak Freud i Jung.

Wszyscy trzej zakładają, Ŝe człowiek ma wrodzoną naturę, która kształtuje jego osobowość.

Freud kładł nacisk na sex, Jung na podstawowe struktury myślowe, Adler zaś na

zainteresowanie społeczne. To podkreślenie roli społecznych wyznaczników zachowania,

która została przeoczona lub zminimalizowana przez Freuda, jest prawdopodobnie

największym wkładem Adlera w teorię psychologiczną. Zwrócił on uwagę psychologów na

doniosłe znaczenie zmiennych społecznych i przyczynił się do rozwoju psychologii

społecznej w czasie, gdy ta gałąź psychologii potrzebowała zachęty i poparcia, zwłaszcza ze

strony psychoanalizy.

Drugim znacznym wkładem, jaki wniósł Adler do teorii osobowości, jest jego

koncepcja twórczej jaźni. W odróŜnieniu od freudowskiego ego, które składa się z wielu

procesów psychicznych słuŜącym celom wrodzonych popędów, adlerowska jaźń jest wysoce

upersonalizowanym, subiektywnym systemem, który interpretuje doświadczenia i nadaje im

sens. Co więcej, jaźń poszukuje doświadczeń, które pomogłyby w zrealizowaniu

specyficznego stylu Ŝycia danej osoby; jeŜeli tych doświadczeń nie moŜna znaleźć w świecie

zewnętrznym, jaźń próbuje stworzyć je. Ta koncepcja twórczej jaźni była czymś nowym dla

teorii psychoanalitycznej i przyczyniła się do skompensowania nadmiernego “obiektywizmu”

klasycznej psychoanalizy, która w swych wyjaśnieniach dynamiki osobowości opierała się

prawie wyłącznie na biologicznych potrzebach i zewnętrznych bodźcach. Jak się przekonamy

w dalszych rozdziałach, pojęcie jaźni odegrało wielką rolę we współczesnych teoriach

osobowości. Wkład Adlera w ten nowy trend, uznający jaźń za waŜną przyczynę zachowania,

uwaŜa się za bardzo istotny.

Trzecią cechą psychologii Adlera, odróŜniającą ją od klasycznej psychoanalizy, jest

nacisk na swoistość, niepowtarzalność osobowości. Według Adlera kaŜda osoba jest jedyną w

swoim rodzaju konfiguracją motywów, cech, zainteresowań i wartości, kaŜda czynność

wykonana przez nią nosi znamię jej własnego, charakterystycznego dla niej stylu Ŝycia. Pod

tym względem Adler kontynuował tradycję Williama Jamesa i Williama Sterna, którzy

połoŜyli podwaliny pod psychologie personalityczną.

W swej teorii osobowości Adler zmniejszył do minimum znaczenie popędu

seksualnego, który we wczesnych koncepcjach Freuda odgrywał niemal monopolistyczną rolę

w dynamice zachowania. Do tego monologu seksu Adler dodał inne waŜne głosy. Ludzie są

przede wszystkim istotami społecznymi, a nie seksualnymi. Ich słabe strony nie ograniczają

się sfery seksualnej, lecz mogą dotyczyć wszelkich aspektów egzystencji, zarówno

fizycznych, jak i psychicznych. DąŜą do ukształtowania swego własnego, odrębnego stylu

Ŝycia, w którym popęd seksualny odgrywa mniejszą rolę. W istocie sposób, w jaki dana osoba

zaspokaja swe potrzeby seksualne, jest zdeterminowany przez jej styl Ŝycia, a nie odwrotnie.

Zdetronizowanie seksu przez Adlera powitało z ulgą wielu ludzi znuŜonych monotonnym

panseksualizmem Freuda.

Adler uznał świadomość za centrum osobowości, co czyni go pionierem tego kierunku

psychologii, który podkreśla rolę ego. Ludzie są istotami świadomymi swych słabych stron,

celów, do których dąŜą, oraz własnego ja. Są zdolni do planowania swych działań i

kierowania nimi z pełną świadomością ich znaczenia dla własnej samorealizacji. Jest to

całkowite przeciwieństwo teorii Freuda, która w zasadzie zredukowała rolę świadomości

niemal do zera - uznając ją jedynie za pianę unoszącą się na ogromnym morzu

nieświadomości.

Alfred Adler, podobnie jak inni teoretycy osobowości, którzy mieli zasadnicze

przygotowanie w dziedzinie medycyny i którzy praktykowali psychiatrię, początkowo

zajmował się psychopatologią. Opracował teorię nerwicy, a dopiero później, w latach

dwudziestych naszego wieku, rozszerzył jej zakres tak, aby objęła równieŜ osobowość

normalną ( Ansbacher, Ansbacher, 1956 ). Teoria osobowości Adlera jest niezwykle

“oszczędna”, to znaczy cała jej struktura teoretyczna opiera się na kilku podstawowych

pojęciach. Dzięki temu poglądy Adlera moŜna dość łatwo przedstawić w skrócie w kilku

ogólnych działach. Są to: 1) fikcja jako cel, 2) dąŜenie do wyŜszości, 3) poczucie niŜszości i

kompensacja, 4) zainteresowanie społeczne, 5) styl Ŝycia, 6) twórcza jaźń.

Fikcja jako cel

Wkrótce po usunięciu się z kręgu osób otaczających Freuda Adler dostał się pod

wpływ filozoficznych idei Hansa Vaihingera, którego ksiąŜka “The psychology of “as if”” (

Psychologia “ jak gdyby” 1925 ) ukazała się w 1911 roku. Vaihinger wysuną ciekawą i

intrygującą koncepcję, Ŝe ludzie kierują się w Ŝyciu wieloma często fikcyjnymi ideami, które

nie mają odpowiednika w rzeczywistości. Fikcje te, pozwalają ludziom radzić sobie

skuteczniej z rzeczywistością. Są to pomocnicze struktury czy załoŜenia, a nie hipotezy, które

mogą być sprawdzone i potwierdzone. MoŜna je odrzucić, gdy przestają być uŜyteczne.

Adler przyjął tę filozoficzną doktrynę pozytywizmu idealistycznego i przystosował ją

do własnej koncepcji.

Adler odkrył w pracy Vaihingera moŜliwości odrzucenia tego sztywnego determinizmu

historycznego; znalazł w niej idee, Ŝe ludzie są w większym stopniu motywowani przez swe

doświadczenia z przeszłości. Cele te istnieją w przyszłości jako część jakiegoś teologicznego

planu - ani Vainhinger, ani Adler nie wierzyli w los czy przeznaczenie - istnieją natomiast tu i

teraz, subiektywnie, jako dąŜenia czy ideały, które wpływają na obecne zachowanie. Jeśli na

przykład dana osoba wierzy, Ŝe istnieje niebo dla cnotliwych i piekło dla grzeszników, to

moŜna przypuszczać, Ŝe wiara ta wywrze znaczny wpływ na jej zachowanie. Zdaniem Adlera

cele fikcyjne stanowią subiektywną przyczynę tego, co zachodzi w psychice.

DąŜenie do wyŜszości

Mniej więcej w 1908 roku Adler doszedł do wniosku, Ŝe agresja odgrywa waŜniejszą

rolę niŜ seksualność. Nieco później miejsce agresywnych impulsów zajęła “wola mocy”.

Adler utoŜsamił moc z męskością, a słabość z kobiecością. W tym stadium rozwoju swych

koncepcji ( około 1910 ) sformułował idee “męskiego protestu” - pewnej formy

hipokompensacji, do której uciekają się zarówno męŜczyźni, jak i kobiety, gdy czują się

niezadowoleni z siebie i gorsi od innych. Później Adler odrzucił “wolę mocy” na rzecz

“dąŜenia do wyŜszości”, przy którym juŜ pozostał. Tak więc były trzy stadia w ewolucji jego

poglądów na ostateczny cel człowieka: być agresywnym, być silnym, być wyŜszym.

Adler stwierdza bardzo wyraźnie, Ŝe wyŜszość nie oznacza społecznych wyróŜnień,

przywództwa ani wybitnej pozycji w społeczeństwie. Jest to dąŜenie do pełni doskonałej. Jest

to “wielki pęd ku górze”.

Skąd bierze się to dąŜenie do wyŜszości czy doskonałości? Adler stwierdza, Ŝe jest

ono wrodzone, Ŝe stanowi część Ŝycia, Ŝe w gruncie rzeczy jest samym Ŝyciem. od urodzenia

do śmierci, dąŜenie do wyŜszości powoduje przechodzenie danej osoby z jednego stadium

rozwoju do następnego, wyŜszego stadium. Jest to główna zasada rządząca dynamiką

osobowości. Nie ma odrębnych popędów, poniewaŜ kaŜdy popęd czerpie swą siłę z tego

dąŜenia do pełni. Adler przyznaje, Ŝe dąŜenie do wyŜszości moŜe przejawiać się na tysiąc

róŜnych sposobów i Ŝe kaŜdy człowiek ma własny, określony sposób, w jaki osiąga

doskonałość lub próbuje ją osiągnąć.

W jaki właściwie sposób kształtują się u danej jednostki takie, a nie inne formy

dąŜenia do wyŜszości? Aby odpowiedzieć na to pytanie, musimy omówić adlerowską

koncepcję poczucia niŜszości.

Poczucie niŜszości i kompensacja

Adler w bardzo wczesnym okresie swej kariery, kiedy jeszcze interesował się

medycyną ogólną, wysunął koncepcję słabości narządów i hiperkompensacji. W tym czasie

interesowało go znalezienie odpowiedzi na odwieczne pytanie, dlaczego u ludzi zostaje

dotknięta chorobą taka, a nie inna część ciała. U jednej osoby rozwija się choroba serca, u

drugiej choroba płuc, a u trzeciej artretyzm. Adler sugerował, Ŝe przyczyną umiejscowienia

danego schorzenia jest podstawowa słabość czy niŜsza wartość pewnego narządu, dziedziczna

bądź wynikająca z jakichś anomalii rozwojowych. Następnie stwierdził, Ŝe osoba cierpiąca na

upośledzenie jakiegoś narządu często stara się skompensować tę słabość, wzmacniając dany

narząd przez intensywne ćwiczenie.

Po opublikowaniu swej monografii na temat niŜszej wartości narządów Adler

rozszerzył swą koncepcję tak, Ŝe objęła ona wszelkie uczucia niŜszości, zarówno te, które

biorą początek w rzeczywistej słabości czy upośledzeniu fizycznym, jak i te, które wynikają z

subiektywnie odczuwanego braku zdolności psychicznych lub społecznych. W tym czasie

Adler stawia znak równości między niŜszością a niemęskością czy kobiecością, których

kompensacja została nazwana “męskim protestem”. Później jednak podporządkował tę

koncepcję bardziej ogólnej, zgodnie z którą uczucia niŜszości wynikają z poczucia ułomności

czy niedoskonałości w jakiejkolwiek sferze Ŝycia.

Adler podkreśla, Ŝe uczucia niŜszości nie są źródłem wszelkiej poprawy ludzkiego

losu. Oczywiście uczucia niŜszości mogą się nasilić pod wpływem szczególnych

okoliczności, takich jak rozpieszczanie dziecka, lub odrzucenie go, a wtedy mogą wystąpić

pewne normalne objawy, takie jak ukształtowanie się kompleksu wyŜszości. JednakŜe w

normalnych warunkach poczucie niŜszości czy niedoskonałości jest wielką siłą napędową

ludzkości.

Adler nie był rzecznikiem hedonizmu. Aczkolwiek uwaŜał, Ŝe uczucia niŜszości są

przykre, to jednak nie sądził, Ŝe uwolnienie się od nich musi być przyjemne. Celem Ŝycia była

dla niego doskonałość, a nie przyjemność.

Zainteresowanie społeczne

Adler, który był rzecznikiem sprawiedliwości społecznej i zwolennikiem

socjaldemokracji,, wzbogacił swą koncepcję człowieka o czynnik zainteresowania

społecznego (1939). Aczkolwiek zainteresowanie społeczne obejmuje takie sprawy, jak

kooperacja, stosunki interpersonalne i społeczne, identyfikacja z grupą, empatia itd., to jednak

jest pojęcie znacznie szerszym. W gruncie rzeczy zainteresowanie społeczne polega na tym,

Ŝe jednostka pomaga społeczeństwu osiągnąć cel w postaci stworzenia społeczeństwa

doskonałego. “Zainteresowanie społeczne jest prawdziwą i nieuniknioną kompensacją za

wszelkie naturalne słabości indywidualnych istot ludzkich” (Adler, 1929, s.31).

Człowiek wchodzi w związki społeczne od pierwszego dnia swego Ŝycia. Kooperacja

przejawia się juŜ w relacji między niemowlęciem a matką, a odtąd jednostka jest nieustannie

włączana w sieć związków interpersonalnych, które kształtują osobowość i dostarczają

konkretnego ujścia dąŜeniu do wyŜszości. DąŜenie do wyŜszości zostaje poddane procesowi

socjalizacji: ideał społeczeństwa doskonałego zajmuje miejsce czysto osobistej ambicji i

egoistycznego zysku. Pracując dla wspólnego dobra ludzie kompensują swe indywidualne

słabości.

Adler był przekonany, Ŝe zainteresowanie społeczne jest wrodzone, Ŝe ludzie są

istotami społecznymi z natury, a nie z nawyku. JednakŜe ta wrodzona predyspozycja,

podobnie jak kaŜde inne naturalne uzdolnienie, nie ujawnia się samorodnie; aby przyniosła

owoce, konieczne jest ukierunkowanie i ćwiczenie. PoniewaŜ Adler był przekonany o

korzyściach płynących z edukacji, przeto poświęcił wiele czasu na zakładanie poradni

dziecięcych, podnoszenie poziomu pracy pedagogicznej szkół oraz szerzenie w

społeczeństwie wiedzy na temat właściwych metod wychowywania dzieci.

Interesujące jest śledzenie w pracach Adlera radykalnej, choć stopniowo zachodzącej

zmiany w jego koncepcji człowieka. Według młodego Adlera ludzi popycha do działania

nienasycona Ŝądza władzy i dominacji, mających skompensować głęboko ukryte poczucie

niŜszości. Według starszego Adlera ludzie są motywowani przez wrodzone zainteresowanie

społeczne, które skłania ich do podporządkowania osobistej korzyści dobru społecznemu.

Obraz doskonałej osoby Ŝyjącej w doskonałym społeczeństwie wyeliminował wcześniejszy

obraz silnej, agresywnej osoby, dominującej nad społeczeństwem i eksploatującej je.

Zainteresowanie społeczne zajęło miejsce samolubnej interesowności.

Styl Ŝycia

Styl Ŝycia to główne hasło teorii osobowości sformułowanej przez Adlera. Jest ono

tematem powtarzającym się we wszystkich późniejszych pracach tego autora i najbardziej

charakterystycznym aspektem jego psychologii. Styl Ŝycia jest tą zasadą systemową, zgodnie

z którą funkcjonuje osobowość danej jednostki; jest całością, która rządzi częściami. Styl

Ŝycia jest główną idiograficzną zasadą Adlera; jest zasadą, która wyjaśnia swoistość i

niepowtarzalność danej osoby. KaŜdy ma jakiś styl Ŝycia, lecz nie ma dwóch ludzi, którzy

ukształtowaliby taki sam styl.

KaŜdy człowiek ma ten sam cel w Ŝyciu, lecz istnieją niezliczone sposoby osiągnięcia

tego celu. Jeden stara się rozwijać swój intelekt, podczas gdy drugi skierowuje wszystkie swe

wysiłki na uzyskanie doskonałej sprawności mięśni. Inny styl Ŝycia ma intelektualista, a inny

sportowiec. Intelektualista czyta, studiuje, myśli, prowadzi bardziej siedzący i bardziej

samotniczy tryb Ŝycia niŜ osoba aktywna. Intelektualista organizuje szczegółowo swe Ŝycie,

codzienne czynności domowe, rozrywki, rozkład dnia, stosunki z rodziną, przyjaciółmi i

znajomymi, spotkania towarzyskie, zgodnie ze swym celem - uzyskaniem wyŜszości

intelektualnej. We wszystkim, co czyni, kieruje się tym ostatecznym celem. Całe zachowanie

danej osoby wynika z jej stylu Ŝycia. Spostrzega ona, uczy się i przyswaja to, co pasuje do jej

stylu Ŝycia, a ignoruje wszystko inne.

Styl Ŝycia kształtuje się w bardzo wczesnym okresie dzieciństwa do czwartego lub

piątego roku Ŝycia, a później doświadczenia są przyswajane i wykorzystywane stosownie do

tego jedynego w swoim rodzaju stylu Ŝycia. Postawy, uczucia, spostrzeŜenia zostają

utrwalone i zautomatyzowane we wczesnym okresie Ŝycia i jest praktycznie niemoŜliwe, aby

później styl Ŝycia się zmienił. Dana osoba moŜe uczyć się nowych sposobów wyraŜania

swego specyficznego stylu Ŝycia, lecz są to jedynie konkretne i szczególne przejawy tego

samego zasadniczego stylu, jaki ukształtował się we wczesnym dzieciństwie.

Jakie czynniki determinują styl Ŝycia jednostki? W swych wczesnych pracach Adler

twierdził, Ŝe jest on zdeterminowany głównie przez specyficzne poczucie niŜszości

(rzeczywistej czy urojonej) występujące u danej osoby. Styl Ŝycia stanowi kompensację

określonego rodzaju niŜszości. Jeśli dziecko jest słabe fizycznie, to jego styl Ŝycia będzie

polegał na robieniu tego, co uczyni je fizycznie silnym. Dziecko mało zdolne będzie dąŜyć do

wyŜszości intelektualnej.

To proste wyjaśnienie postępowania ludzkiego, mimo Ŝe przekonało tak wielu

czytelników dzieł Adlera i było szeroko stosowane w analizie charakteru w latach

dwudziestych i trzydziestych naszego stulecia, nie zadowoliło samego Adlera. Było zbyt

proste i zbyt mechanistyczne. Szukał więc zasady bardziej dynamicznej i znalazł twórczą

jaźń.

Twórcza jaźń

Koncepcja ta jest najwyŜszym osiągnięciem Adlera jako teoretyka osobowości. Gdy

odkrył on twórczą siłę jaźni, podporządkował jej wszystkie inne pojęcia, w niej znalazł

poszukiwaną główną spręŜynę, kamień filozoficzny, eliksir Ŝycia, pierwszą przyczynę

wszystkiego, co ludzkie. Zintegrowana, spójna, twórcza jaźń jest suwerenem w strukturze

osobowości.

Twórcza siła jaźni, podobnie jak wszystkie pierwsze przyczyny, jest bardzo trudna do

opisania. MoŜemy obserwować jej skutki, lecz nie moŜemy zaobserwować jej samej. Jest to

coś, co pośredniczy między bodźcami oddziaływującymi na daną osobę a jej reakcjami na te

bodźce. Podstawowe twierdzenie doktryny twórczej jaźni głosi, iŜ ludzie sami kształtują swą

osobowość. Budują ją z dwóch surowców - dziedziczności i doświadczenia.

Dziedziczność wyposaŜa człowieka jedynie w pewne zdolności. Środowisko dostarcza

mu tylko pewnych wraŜeń. Te zdolności i wraŜenia oraz sposób, w jaki ich “doświadcza” - to

znaczy dokonywana przez niego interpretacja tych doświadczeń - są jakby cegiełkami, czyli,

innymi słowy, składają się na jego postawę wobec Ŝycia, która determinuje stosunek do

świata zewnętrznego (Adler, 1935, s.5).

Twórcza jaźń oddziaływuje na fakty realnego świata i przekształca je w osobowość,

która jest subiektywna, dynamiczna, zintegrowana, indywidualna i odznacza się

specyficznym, jedynym w swoim rodzaju stylem. Twórcza jaźń nadaje sens Ŝyciu, stwarza

cel, a takŜe środki do osiągnięcia tego celu. Twórcza jaźń jest aktywną zasadą Ŝycia

ludzkiego, nieco podobną do starszego pojęcia - duszy.

Rekapitulując moŜna powiedzieć, Ŝe Adler stworzył humanistyczną teorię

osobowości, stanowiącą antytezę freudowskiej koncepcji człowieka. Przypisując ludziom

altruizm, humanitaryzm, współdziałanie, twórczość, niepowtarzalność i świadomość, Adler

przywrócił im poczucie godności i wartości, które psychoanaliza znacznie nadweręŜyła.

Zamiast ponurego materialistycznego obrazu, który oburzył i zraził wielu ludzi, Adler

zaproponował taki portret człowieka, który był bardziej zadowalający, bardziej obiecujący i

znacznie bardziej pochlebny dla ludzi. Adlerowski pogląd na naturę osobowości był zgodny z

popularnym przekonaniem, Ŝe ludzie mogą być panami, a nie ofiarami swego losu.