Procedury oddziaływań kulturotechniki

Zakres uŜycia terminu „kultura” nieustannie ulegał i nadal ulega zmianom. Jest to

niestety nieuniknione dla wyraŜeń językowych, które wchodzą w obręb słownictwa róŜnych

grup społecznych i zawodowych, nie dają się one bowiem jednoznacznie uściślić. Zakres

pojęcia „kultura” moŜna jednak wyznaczyć za pomocą określenia przedmiotu badań danej

nauki. Gdy usystematyzujemy sposoby badań kultury stwierdzimy, Ŝe moŜna je podzielić na

dwie odmienne grupy. W pierwszej grupie znaczeń kultura to cecha ludzkiego społeczeństwa,

która obejmuje wszystkie własności wyróŜniające je od innych zbiorowości organizmów nie

ukształtowanych i nie powiązanych w system stosunków. Zalicza się do niej wzory

zachowania i myślenia oraz przedmioty materialne związane z nimi. W drugiej natomiast

grupie znaczeń kultura to pewien system wzorów o określonym kształcie i treści. Uwaga

uczonych koncentruje się tu na treści znaków i przekazów poszczególnych zjawisk

kulturowych. W Ŝyciu codziennym termin „kultura” oznacza zjawiska oceniane dodatnio,

wyróŜniające się swoją wartością, godne naśladowania. Zatem, aby wiedzieć co ma na myśli

ktoś uŜywający tego słowa, musimy wywnioskować to z kontekstu jego wypowiedzi.

Kulturę moŜna opisywać w sposób wartościujący lub w sposób tylko opisowy. Przez

wartościowanie kultury rozumie się ocenę kultur róŜnych zbiorowości ludzkich. Opisowe

pojęcie kultury rozumie się jako zespół zjawisk, które mogą być przedmiotem opisu i analizy.

WyróŜnia się takŜe rozumienie atrybutywne kultury (jako stałą cechę ludzkości) i

dystrybutywne (jako zbiór cech określonej społeczności).

„Dobra kultury” to materialny i niematerialny dorobek ludzkości (rzeczy, zachowania,

usługi, postawy, itp.). Dzielimy je na te, którymi się posługujemy, by osiągnąć określony cel

(pośrednie) i na te, które same są celem (bezpośrednie).

Kultura ma tak szeroki zakres i tak róŜne znaczenie, Ŝe nie moŜna o niej mówić jako o

całości. Dlatego kulturę globalną podzielono na: kulturę bytu, kulturę społeczną i kulturę

symboliczną.

Kultura bytu (materialna) obejmuje działania i wytwory materialne, których celem jest

zaspokajanie potrzeb naturalnych człowieka.

Kultura społeczna (socjetalna) – przedmiotem jej działań jest człowiek. Jej wpływ odnosi się

do stosunków, ról i układów ludzi, ich wzajemnych powiązań. W skład tej kultury wchodzi

komunikowanie się ludzi, ale równieŜ fakty podziału władzy, własności, dostępu do dóbr,

funkcji i pozycji społecznych.

Kultura symboliczna (niematerialna) –to kultura wartości, czynności i przeŜyć autotelicznych.

Są one związane nie z zaspokajaniem potrzeb naturalnych człowieka, lecz jego potrzeb

duchowych. Do tej kultury naleŜą zjawiska religii, nauki, sztuki i zabawy, których celem jest

skierowanie kultury bytu i kultury społecznej w stronę „ludzkiej twórczości”. WyróŜnia się

trzy typy kultury symbolicznej: kulturę ludową, kulturę popularną (radio, TV, druk, video) i

kulturę narodową (zespół norm i symboli, które zbiorowość społeczna uwaŜa za własne).

Kultura jako system społecznej komórki ma charakter uŜyteczny, utylitarny. Dzięki niej

ludzie wchodzą ze sobą w róŜne związki, interakcje. Jest więc między nimi współzaleŜność,

kultura wpływa na Ŝycie społeczeństwa. Jednym z mechanizmów tego oddziaływania jest

socjalizacja. Socjalizacja to nabywanie przez jednostkę wartości i norm, uczenie się ich i

tworzenie wzorów zachowań. Procesy te zachodzą przez spontaniczne naśladowanie,

wychowywanie lub przez samowychowywanie. Często jest ona utoŜsamiana z akulturacją,

czyli ze zmianami kulturowymi jakie dokonują się w wyniku długotrwałych i bezpośrednich

kontaktów między dwiema grupami o odmiennych kulturach. Inni mówią o socjalizacji jako o

kulturalizacji, czyli jako o wprowadzaniu jednostki w kulturę narodową poprzez tradycję

rodzinną, środowisko i instytucje oświatowe. Najczęściej socjalizacja odbywa się przez

wpajanie wzorców osobowych lub wartości.

Przyjmując podział kultury moŜemy wyróŜnić takŜe róŜne odmiany kulturotechniki.

MoŜemy uznać ją za rodzaj czynności, do której odnoszą się wzory i wytwory kultury albo za

rodzaj zbiorowości, do których odnoszą się określone rodzaje, układy wzorów i wytworów

kulturowych. Uwzględniając oba kryteria wyróŜniamy kulturotechnikę: nauki szkolnej, pracy

zawodowej i zorganizowanej rekreacji.

Kulturotechnika ma za zadanie kształtować elementy świata zewnętrznego poprzez

wprowadzanie do niego określonych dóbr kultury. MoŜna ją określić ze względu na

środowisko kulturowe, którym się posługujemy w celach wychowawczych oraz ze względu

na wykorzystywane w tym procesie wytwory kultury. MoŜna ją zatem opisać jako technikę

wytworów zachowań się przebiegających zgodnie z określonymi wzorami kulturowymi.

Zachowania te mogą mieć charakter konsumpcyjny lub wytwórczy. Zachowanie

konsumpcyjne to np. oglądanie obrazów, czytanie ksiąŜek, itp.; zaś wytwórcze to np.

malowanie obrazów, rzeźbienie czy teŜ pisanie wierszy. Konsumowanie dóbr kultury moŜe

być przyswajaniem treści kulturowych, natomiast wytwarzanie polega na naśladowaniu

powstałych juŜ dzieł albo tworzenie nowych. Konsumowanie i wytwarzanie kultury wymaga

odpowiedniego przysposobienia do uczestnictwa w kulturze, czyli tzw. kultury osobistej.

Polega ona na przyswojeniu pewnego systemu wartości społecznych i dzieł uznanych za

dobra kultury. Kultura osobista polega zatem na rozwoju zdolności i skłonnści do operowania

pewnym systemem znaczeń, wartości i wskazówek. MoŜemy wyróŜnić róŜne typy kultury

osobistej, bowiem w obrębie jednej kultury istnieje szereg podkultur, czyli treści kulturowych

zmodyfikowanych ze względu na system społeczny i związane z nim role społeczne. Inna

zatem jest kultura osobista rolnika, a inna przemysłowca, muzyka czy złodzieja.

Stosowanie zatem kulturo techniki wychowawczej wymaga przyjęcia pewnych modeli

środowiska kulturowego i doboru wytworów kultury wykorzystywanych w procesie

wychowania, jak i ustalenia i selekcji modeli kultury osobistej. Kulturo technikę

wychowawczą naleŜy więc opisywać jako technikę środowiska kulturowego i jako technikę

wytworów kultury, a zarazem jako technikę wzorów kulturowych. Polega ono na

wykorzystywaniu dóbr kultury, dzięki czemu przedmiot oddziaływań przyswaja sobie pewien

system znaczeń, wartości, norm, a więc wzory zachowania się w określonych sytuacjach.

Nauka szkolna to układ czynności zwrotnych (skierowanych na ich podmiot), które zmierzają

do wywołania określonych skutków w samym podmiocie wykonującym czynność. Uczeń to

osoba, która zmierza do nabycia względnie trwałej moŜliwości korzystania z nabytych

informacji. Ale nauka to takŜe pełnienie określonej roli społecznej warunkującej wytwarzanie

dóbr kultury niezbędnych do istnienia i rozwoju społeczeństwa. Zatem czynności zwrotne to

zobowiązania wobec innych ludzi, którzy warunkują zadania związane z tymi czynnościami.

Bardzo często nauka jest wykorzystywana w zakładach poprawczych i karnych jako

czynnik resocjalizacji. RóŜni się ona jednak zasadniczo od nauki w szkołach. Modyfikuje się

ją biorąc pod uwagę głównie nauczanie ogólnokształcące oraz nauczanie zawodowe. Bardzo

często łączy się oba te rodzaje nauki. Wychowankowie tych zakładów uczęszczają wówczas

do szkoły dla pracujących poza zakładem albo ucząc się pracują w warsztatach szkolnych.

Dzięki temu mają czas wypełniony poŜytecznymi zajęciami, uczą się odpowiedniego

stosunku do pracy oraz odbywają praktykę danego nauczanego zawodu i poszerzają swą

wiedzę.

Nauka jako czynnik resocjalizacji jest skuteczniejsza, gdy sami wychowankowie wybierają

kierunek dalszej nauki po ukończeniu szkoły podstawowej, biorąc pod uwagę swoje

zainteresowania i uzdolnienia. NaleŜy zatem pozostawić im wolny wybór, ale trzeba

koniecznie ułatwić go im poprzez odpowiednie doradztwo i naukę przygotowującą do

wykonywania określonego zawodu.

Nauka w zakładach karnych i poprawczych jest specyficzna – dostosowana do postaw i

osobowości młodzieŜy w niej przebywającej. Trzeba pamiętać, Ŝe jest ona wykolejona

społecznie i ma niemiłe wspomnienia związane ze szkołą. Czym się róŜni od nauki w

normalnych szkołach? Jest przede wszystkim skierowana na pasje i uzdolnienia uczniów; nie

wymaga się od nich zapamiętywania duŜej ilości nie interesującej ich wiedzy. NaleŜy wziąć

pod uwagę fakt, Ŝe młodzieŜ ta jest nadpobudliwa, niespokojna i niechętna do uczenia się.

Dlatego trzeba ich do nauki zachęcić, sprawić, by włączyli się do zajęć szkolnych.

Początkowo powinny to być zajęcia rekreacyjne; nauczyciel ma pokazywać ciekawe

eksponaty i organizować interesujące wycieczki. Zadania dla uczniów muszą być

odpowiednio dozowane, a postępy – nagradzane. Sprawi to, iŜ uczniowie będą mieli

pozytywny stosunek do nauki i zaczną sami wykonywać coraz trudniejsze i pracochłonne

zadania. Natomiast błędy nie powinny być surowo karane, ale odpowiednio wytłumaczone

mogą stać się początkiem nowej drogi myślowej oraz chęci do poprawienia złego

rozumowania i ponownego rozwiązania zadania. Dlatego nie powinno stosować się w tym

nauczaniu stopni. Nauczyciel nie moŜe sprawdzać wiedzy , pytać czy robić klasówek. Ma on

tylko inspirować uczniów do nowych pomysłów, a następnie umoŜliwić im ich zrealizowanie.

W późniejszym czasie naleŜy przejść do kolejnego etapu nauczania.

W procesie resocjalizacji wyróŜniamy bowiem dwa etapy nauczania:

1) etap rozbudzania zainteresowań i wstępnej adaptacji szkolnej,

2) etap podtrzymywania zainteresowań, aktywizowania uczniów i wyrabiania

dyscypliny szkolnej.

W zakładach obejmujących młodzieŜ resocjalizowaną waŜny jest wysoki poziom

dydaktyczny prowadzonych zajęć. Szkoła ta ma nie tylko wpajać pogląd na świat, musi

wprowadzić równieŜ nauczanie problemowe. Kształtuje ono osobowość uczniów, a poza tym

jest bardziej interesujące od zwykłego przekazywania wiedzy. Aby zaciekawić i ukształtować

zainteresowania młodzieŜy musi ten proces być czymś w rodzaju procesu badawczego.

NaleŜy namawiać uczniów do formułowania problemów i szukania ich rozwiązań, a następnie

sprawdzania swoich wyników. Inaczej mówiąc naleŜy się w tym procesie odwoływać do

techniki wytworów kultury.

Istotnym elementem procesu resocjalizacji jest nauczanie zespołowe. Polega ono na

tym, iŜ klasa dzieli się na małe zespoły, a zajęcia odbywają się zgodnie z określonym,

realizowanym przez wszystkich zadaniem. Rola nauczyciela polega wówczas na włączeniu i

zainteresowaniu uczniów omawianymi problemami oraz na pomocy w ich rozwiązywaniu.

Nauczyciel ten musi umieć organizować dyskusje, kierować zespołem, kształtować stosunki

zespołowe w klasie oraz doradzać młodzieŜy indywidualnie bądź zespołowo.

WaŜne w tym procesie są pomoce naukowe, bowiem ma on sens wówczas, gdy uczeń

sam moŜe zdobyć informacje. A więc mogą to być atlasy, mikroskopy, róŜne ksiąŜki, a nawet

zwiedzanie muzeów lub rozmowy z wybitnymi przedstawicielami kultury.

Przy nauczaniu zespołowym klasa jest niezbyt zdyscyplinowana. Uczniowie są

skupieni i zwróceni w zespołach do siebie, a nie do nauczyciela. Dlatego musi on

odpowiednio pokierować nauką uczniów poprze zorganizowanie zbiorowych dyskusji

zainteresowanie uczniów i udzielanie im właściwych informacji. Dzieląc młodzieŜ na grupy

nauczyciel musi wziąć pod uwagę fakt, Ŝe osobom tym (wykolejonym społecznie) trudniej

jest dostosowywać się do innych. Dlatego zespoły powinny być odpowiednio

wyselekcjonowane i niewielkie(3-6 osób).

RównieŜ urządzenie sali klasowej ma duŜe znaczenie. Uczniowie nie powinni siedzieć

sztywno w typowych ławkach, ale przy odpowiednich stolikach. Muszą mieć równieŜ łatwy

do przenoszenia sprzęt potrzebny do realizowania zadania.

Eksponowanie róŜnych form nauczania zespołowego i problemowego nie wyczerpuje

specyfiki nauczania resocjalizującego. WaŜne jest w nim takŜe zindywidualizowanie. Trzeba

zająć się kaŜdym uczniem z osobna, zbadać jego dotychczasowe zainteresowania i postępy,

wzbogacać je i rozwijać. Trzeba teŜ znać moŜliwości ucznia, aby umiejętnie stopniować

stawiane mu zadania. Tak więc odpowiednie traktowanie młodzieŜy resocjalizowanej polega

na zwiększaniu jej moŜliwości do osiągnięcia sukcesów szkolnych, zachęcaniu do współpracy

z innymi ludźmi i do samo wychowywania.

Oprócz nauki szkolnej równieŜ praca to waŜny czynnik resocjalizacji. Praca to

czynności odróŜniające się od innych rodzajów czynności wynikami, które mają wpływ na

otoczenie człowieka. Są to zarówno wytwory materialne (np. wytwory pracy produkcyjnej)

jak i wytwory „idealne” (np. treści literackie czy pomysły techniczne). WyróŜniamy równieŜ

czynności, które wywierają wpływ na innych ludzi (np. praca nauczyciela) albo wpływ

nietrwały (np. praca aktora). Bez wątpienia jednak są to czynności wykonywane dla

zaspokojenia istotnych potrzeb, a ich wytwory mają charakter społeczny.

Praca zawodowa to czynności związane z zawodową rolą społeczną. Człowiek

pracujący zawodowo jest zdominowany głównie przez zadania robocze , a nie aktualne

potrzeby. Oczywiście jedno moŜe się pokrywać z drugim, gdy np. ktoś lubi swoją pracę to

wykonując ją wypełnia potrzebę satysfakcji. Jednak mimo to wykonując pracę człowiek

powinien kierować się głównie dobrem drugiego człowieka; to inna osoba determinuje czas,

sposób i jakość określonej czynności zw. pracą. Zatem człowiek pracujący zawodowo

wykonuje dane zadanie nie dla siebie, ale dla innych ludzi, dla zaspokojenia ich potrzeb. Tak

więc praca zawodowa to czynności społecznie uŜyteczne (utylitarne), a nagroda za nie jest

materialna(pieniądze lub przedmioty uŜytkowe), co pozwala mu na zaspokojenie własnych

potrzeb.

W wielu placówkach resocjalizacyjnych to właśnie praca (praktyka związana z

przygotowaniem do zawodu) jest głównym elementem kulturo techniki. Takie wychowanie

resocjalizujące stosowane jest głównie poprzez tworzenie tzw. grup półwolnościowych.

Grupy te składają się z wychowanków zakładu poprawczego, którzy pod opieką

wychowawcy mieszkają w hotelu robotniczym. MłodzieŜ ta pracuje zarobkowo w

określonym zawodzie, a tym samym ucząc się go. Proces ten łączy prace zawodową,

nauczanie pracy i naukę szkolną w celu wychowania tzw. „trudnej” młodzieŜy. Często takŜe

młodzieŜ stale przebywająca w zakładzie poprawczym zatrudniana jest w zakładach jako

uczniowie odbywający tzw. staŜ pracy. Głównie są to prace rolnicze, ogrodowe i leśne, a

takŜe zawody rzemieślnicze.

Według pedagogów najwięcej korzyści czerpią wychowankowie pracujący w

fabrykach. Praca produkcyjna umoŜliwia poznawanie technologii i organizacji fabryki, ale

takŜe kształci i stwarza dobre sytuacje do nowych pomysłów. Wymaga ona samodzielności i

własnej inicjatywy. Zadania powierzone młodzieŜy resocjalizowanej muszą być jednak

zajmujące i ciekawe, skłaniające do własnej twórczej pracy, do własnych dąŜeń i postaw.

Zadania szablonowe, monotonne, nie wzbudzają zainteresowania i satysfakcji. Aby wzbudzić

u młodych ludzi czynności twórcze, dąŜące do wynalazczości, niezbędny jest kontakt tych

ludzi z aktywistami (inŜynierami i technikami), którzy naprowadzą ich na odpowiednie tory

myślenia i ukierunkują ich działania.

Aby włączyć wychowanka do systemu zawodowego zakładu pracy naleŜy wybrać

odpowiednią dla niego pracę i zakład, w którym załoga to odpowiedni wychowawcy, którzy

doradzą i pomogą indywidualnie wychowankom, a takŜe zlikwidują wpływy destruktywne

spotykane w kaŜdym środowisku zawodowym.

WaŜną sprawą w tym momencie staje się odpowiednie przysposobienie do pracy, czyli

wpojenie odpowiednich umiejętności i wiadomości i ukształtowanie postaw. Trzeba pamiętać,

Ŝe resocjalizowani nieletni to osoby pochodzące ze środowiska o negatywnym stosunku do

pracy, gdzie traktowano ją jako zło konieczne. Musi się zatem przekonać ich o niesłuszności

takiego postępowania poprzez przykłady z ksiąŜek, filmów, czy teŜ z Ŝycia wziętych.

W resocjalizacji stosuje się równieŜ pracę społecznie uŜyteczną i porządkowo –

gospodarczą. WyróŜniamy dwa rodzaje pracy uŜytecznej: pracę wykonującą coś potrzebnego

samym wychowankom oraz pracę wykonującą dobra dla innych ludzi. Oba rodzaje tej pracy

nie są nagradzane. Prace te wzmagają spoistość, jedność grupy wychowanków oraz wpływają

na poziom uspołecznienia ( wchodzenia w kontakty z innymi ludźmi). Muszą być one

dobrowolne, nieprzymuszone. Do prac porządkowo – gospodarczych zaliczamy takie

czynności jak np. pomoc w kuchni, koszenie trawników czy sprzątanie. Jest ona czynnikiem

integrującym grupy wychowawcze i przyczynia się do rozwoju samorządności młodzieŜy

resocjalizowanej. Ma ona pomagać we wzroście kultury osobistej nieletnich.

Zabawa obejmuje czynności zwrotne, a podmiot wykonujący daną czynność pragnie

doznawać przyjemności. Zabawa to forma rekreacji, a rekreacja to czynności

podporządkowane aktualnie odczuwanym potrzebom, to czynności wykonywane dobrowolnie

poza wszelkimi zobowiązaniami, mające na celu wypoczynek, rozrywkę oraz rozwój

psychiczny i fizyczny, a wykorzystujące do tego celu dobra kultury. Rekreacja to czas, gdy

jest się sobą. Jednak tego rodzaju działalność podporządkowana jest pewnym regułom i

zasadom społecznym. WyróŜniamy rekreację psycho – motoryczną (sport, turystyka, bierny

odpoczynek, zabawy ruchowe) oraz rekreację orientacyjno – intelektualną ( amatorska

twórczość, korzystanie z mas – mediów). Zatem organizowanie środowiska kulturowego

związanego z rekreacją wymaga stworzenia warunków dla aktywności sportowej,

turystycznej, wypoczynkowej – rozrywkowej oraz zorganizowania kółek zainteresowań czy

klubów towarzyskich.

Wychowawcy w procesie resocjalizacji muszą zająć się równieŜ wpływem rekreacji na ten

proces. Zasadniczą sprawą w wychowaniu jest kształcenie kultury osobistej w zakresie

spędzania wolnego czasu. Ta forma kulturotechniki jest istotnym czynnikiem resocjalizacji,

gdyŜ nawiązując do potrzeby zabawy kształtuje rozwijający się stosunek do dóbr kultury i

wpaja wzory postępowania. Taka rekreacja poparta przykładem zresocjalizowanych kolegów

ma duŜy wpływ na wychowanków. Zatem organizując w zakładzie wychowawczym koła

zainteresowań naleŜy postarać się o to, by obejmowały one jak najwięcej dziedzin. Trzeba

zadbać równieŜ o stały rozwój, nowe inicjatywy i pomysły, zmienność instytucji po to, by

zapobiec nudzie i szukaniu rozrywki gdzie indziej. Wychowawcy powinni równieŜ zwrócić

uwagę na okresowe mody na daną formę rozrywki i dostosowywać się do nich.

Wielu psychologów uwaŜa, Ŝe szczególnie waŜnym środkiem resocjalizacji jest sport.

U młodzieŜy w zakładach poprawczych i karnych zainteresowania sportem rozbudzone

zostały jeszcze przed pobytem w zakładzie, dlatego w procesie resocjalizacji naleŜy po nie

sięgnąć. Rozrywki sportowe przypominają wychowankom atrakcyjne cechy przestępstw, a

więc napięcie, ryzyko, szybką orientację. Wszystko to ułatwia przebieg procesu resocjalizacji

poprzez wejście w konstruktywne role społeczne w czasie zabaw sportowych i kształtowanie

takich cech jak: wytrwałość, fair – play czy teŜ kultura obcowania z przeciwnikiem.

Organizując zabawy sportowe wychowawcy muszą liczyć się z tym, Ŝe jego podopieczni

mają trudności z samokontrolą oraz ze słabą sprawnością fizyczną. Mimo to zajęcia sportowe

są bardzo waŜne w resocjalizacji. Dają one młodzieŜy duŜą satysfakcję i przyczyniają się do

usuwania przyczyn wykolejenia społecznego. Mają one charakter terapii, rozładowują stany

napięcia i lęku. Wzmacniają samokontrolę i poczucia odpowiedzialności za własne czyny.

Ponadto sukcesy w sporcie przyczyniają się do wzrostu uspołecznienia wychowanków.

Wiele korzyści wychowawczych daje równieŜ turystyka. MłodzieŜ wykolejona często

ucieka, pokazując w ten sposób swoją potrzebę wolności i samodzielnego kierowania

własnym losem. Odpowiednia forma turystyki moŜe tym skłonnościom nadać pozytywny

charakter, a poza tym integrują grupy i wychowawców.

RównieŜ rekreacja wypoczynkowo – rozrywkowa moŜe mieć charakter czynnika

resocjalizującego. MłodzieŜ tzw. „trudna” równieŜ potrzebuje czasu dla wypoczynku

regenerującego. Zatem wychowawcy powinni troszczyć się o stworzenie codziennych

warunków atrakcyjnego wypoczynku (tzw. mała rekreacja) oraz o tzw. wielką rekreację

wypoczynkową (okres wakacji i ferii).W tym celu mogą wysyłać wychowanków na kolonie,

półkolonie i obozy. MłodzieŜ starsza moŜe uczestniczyć w obozach organizowanych przez

szkoły zawodowe. Tam gdzie to nie jest moŜliwe zakłady powinny dysponować

odpowiednim sprzętem rekreacyjnym (np. basenem, boiskiem, siłownią), aby stworzyć im

odpowiednio wielką rekreację.

Inną formą procesu resocjalizacji mogą być zajęcia kulturowo – oświatowe. Obejmują one

czytelnictwo, korzystanie z mas – mediów, chodzenie do kina, teatru, na koncerty, do

muzeum, a takŜe udział w kołach zainteresowań. Wychowawcy powinni rozbudzać

zainteresowania u młodzieŜy, przełamywać uprzedzenia i przygotowywać ją do korzystania z

dóbr kultury. Dla wielu wychowanków uczestnictwo w takich formach rozrywki jest źle

przyjmowane. Kojarzą się im one głównie z przygotowywaniem gazetek i z konkursami

czystości. NaleŜy więc zatem sprawić, Ŝeby ta opinia się zmieniła. MoŜna to osiągnąć poprzez

utworzenie klubu towarzyskiego lub zespołu towarzyskiego. Bowiem muzyka i taniec to sfery

najbliŜsze doświadczeniom młodzieŜy resocjalizowanej.

WaŜną rolę w resocjalizacji odgrywa odbieranie i omawianie treści przekazywanych

przez środki masowego przekazu. NaleŜą do nich: prasa, ksiąŜka, radio i telewizja. Jednak

samo zapewnienie kontaktu z dobrami kultury (np. oglądania telewizji) nie jest równoznaczne

z kulturotechniką. Ten sposób będzie skuteczny dopiero wtedy, gdy uczeń jest

zainteresowany daną techniką, gdy jest na niej skoncentrowany i skupiony. Tak więc o

stosowaniu techniki wykorzystującej programy telewizyjne moŜemy mówić wtedy, gdy przez

wzbudzenie zainteresowania telewizją i przyzwyczajenie wychowanka do oglądania

określonych audycji telewizyjnych, np. spektakli teatralnych, sprawimy, Ŝe telewizja stanie

się elementem jego środowiska kulturowego, a następnie nauczymy się nią operować ( np.

przy doradzaniu lub inspirowaniu uczniów). Tak samo naleŜy postępować z radiem, filmem

czy z ksiąŜką.

Technika ta jest bardzo waŜna w procesie resocjalizacji. Środki masowego przekazu

umacniają istniejące juŜ przekonania, a nie ich zmianę. Pod ich wpływem człowiek

przechodzi ze stanu niezdecydowania do podjęcia decyzji albo zmniejsza się jego przekonanie

o słuszności lub niesłuszności swojej postawy. Nie zmienia on jednak zasadniczo swego

przekonania. Mogą one teŜ zwiększać lub zmniejszać wraŜliwość na róŜne waŜne

wychowawczo bodźce.

Środki masowego przekazu mogą niestety wywierać takŜe negatywny wpływ na wykolejoną

młodzieŜ, np. wtedy, gdy czyta ona tylko ksiąŜki kryminalne lub ogląda tylko filmy

erotyczne. Często teŜ młodzieŜ zwraca uwagę głównie na sceny gwałtu lub na inne drastyczne

przykłady zdobywania korzyści osobistych. Wówczas dopatruje się w kontaktach damsko –

męskich głównie sadystycznych momentów. Zatem wychowawca musi wyselekcjonować

niewłaściwe treści przekazywane przez te środki i zapewnić odbiór treści konstruktywnych

oraz zadbać o wzbogacenie konsumpcji kulturowej. Najpierw musi on zmienić środowisko

społeczne, w którym tkwi młodociany. Polega to na zastosowaniu socjotechniki,

psychotechniki i kulturotechniki umoŜliwiającej wychowankowi zmianę jego przynaleŜności

społecznej. Następnie naleŜy wprowadzić treści środków masowego przekazu odmienne od

tych, które do tej pory wypełniały środowisko kulturowe wychowanka.

W celu wzbogacenia zakresu lektury młodzieŜy resocjalizowanej naleŜy nawiązać do ich

upodobań. Trzeba jej podsuwać ksiąŜki, które te gusta uwzględniają, ale na coraz wyŜszym

poziomie artystycznym, a jednocześnie wzbudzając odpowiednią refleksję moralną. Zachęca

to do czytelnictwa i pozwala wprowadzać coraz to nowe, atrakcyjne i kształcące pozycje.

W resocjalizacji waŜny jest oprócz konsumpcji kultury równieŜ czynny udział w jej

tworzeniu. Im bardziej indywidualne i ekspresyjne są dzieła kultury, tym bardziej stanowią

manifestację osobowości jednostki. Ponadto oddziaływują one na swego twórcę, czego

efektem jest rozładowanie napięcia i urzeczywistnienie marzenia. Stanowią one dla niego

nagrodę. Oddziaływanie dzieła na twórcę jest nie tylko potwierdzeniem jego jako osoby innej,

niŜ ta, którą był przed wykonaniem dzieła. Tworząc nowe dzieła twórca wypowiada się

zawsze poprzez inne elementy kultury. Tak więc dzieło stanowi transmisję kultury, która

oddziaływuje na człowieka. Podsuwając wychowankowi odpowiednie wzory kulturowe dla

wyraŜenia jego twórczej ekspresji, wychowawca moŜe wywierać znaczny wpływ na

wychowanka. Jednak moŜe to zrobić dopiero wtedy, gdy uda mu się wyłączyć wychowanka z

destruktywnego kręgu. Chcąc przekształcić ujemnie ocenione stany psychiczne, stanowiące

źródło ekspresji poprzez dzieła, naleŜy podsuwać wzory kulturowe pozwalające wyraŜać

stany bardziej konstruktywne. Wychowawca powinien równieŜ frustrować negatywne formy

ekspresji, a nagradzać pozytywne.

Innymi procedurami wykorzystywanymi w procesie resocjalizacji są tzw. Procedura

kompletnej gry i psychodrama. Kompletna gra polega na inspirowaniu i organizowaniu

spektakli teatralnych. Członkowie grupy zapoznają się z treścią sztuki, w której mają grać, a

następnie wspólnie ustalają koncepcję jej wystawienia. Ich funkcja polega na wywołaniu

odpowiednich dyskusji zbiorowych, które mają ujawniać waŜne problemy. Są trzy zasadnicze

stadia kaŜdej kompletnej gry. Pierwsze stadium stanowi tzw. przygotowanie gry, czyli

dyskusja poświęcona wyborowi sztuki. Niezbędne są takŜe próby, przygotowywanie

scenografii i kostiumów. Mają one na celu stworzenie „zgranej” grupy. Drugie studium to

wystawienie sztuki przed widzami. Powinno ono wywrzeć wpływ zarówno na aktorów jak i

na widzów. Trzecie studium to reakcja widzów na sztukę, która ujawni poglądy i uczucia oraz

zachowania waŜne z punktu widzenia wychowania. W procedurze tej waŜne jest nie

odgrywania ról, ale aktywne, wspólne przeŜywanie widowiska.

Mówiąc zaś o psychodramie mamy na myśli specyficzną grę ukazującą sposoby zachowania

się w danej sytuacji. Jest to więc gra bez instrukcji określającej jej elementy i strukturę.

Psychodramę moŜna traktować jako metodę analizy zachowania człowieka, której celem jest

wykrycie podłoŜa osobowości. Często jest tu stosowany kontekst grupowy, którą to grupę

tworzy się specjalnie w tym celu. Zdaniem niektórych autorów psychodrama stosowana jest

nie tylko jako procedura wprowadzania w role, ale takŜe jako procedura zmiany postaw i

dąŜeń ludzkich. W tym celu naleŜy apelować do juŜ wpojonych wartości, które są

atrakcyjniejsze niŜ wartości eliminowane. Z drugiej jednak strony improwizowane

wygłaszanie pewnych nowych poglądów sprawia, Ŝe są one przyswajane.

Inną metodą kulturotechniki jest technika wzorów kulturowych. Wprowadza się np. do

wychowania wzory osobowe. W metodzie tej waŜną sprawą jest prezentowanie osoby

rzeczywistej lub fikcyjnej oraz związanych z nią zdarzeń, aby dzięki temu stała się ona

wzorem osobowym. Chodzi tu o przedstawienie wychowankom pewnego systemu norm oraz

uczynienie ich atrakcyjnymi i realnymi dla młodzieŜy, która zgodzi się im podporządkować

swoje zachowanie. Aby osiągnąć te cele naleŜy pokazać wychowankom ludzi, których

działalność wykazuje, Ŝe wcielanie w Ŝycie tych wzorów zachowania jest korzystne,

wywołuje podziw i uznanie społeczne. Aby osoba prezentowana stała się wzorem osobowym,

musi być ona dla młodzieŜy tzw. bohaterem uczącym. Wychowawca powinien prezentować

ją w taki sposób, aby zdobyła ona uznanie nieletnich, poruszyła ich emocjonalnie. Nie moŜna

zatem wymienić tylko listę jej cnót, trzeba przedstawić jej losy Ŝyciowe, akcentując to, co jest

najbliŜsze wychowankom. Wówczas poczuje on sympatię dla bohatera i zapragnie być takim,

jak on. Dana osoba stanie się bohaterem uczącym, gdy posiada ona cechy będące

udoskonaloną formą tego, co stanowi doświadczenie wychowanka, gdy kontakt z nią jest

kontaktem nagradzającym. W losach bohatera zostają spełnione potrzeby i dąŜenia, których

wychowanek aktualnie nie moŜe spełnić, ale są one dla niej bardzo waŜne.

Dokonując wyboru bohaterów uczących wychowawca musi liczyć się z zainteresowaniami

osób wychowywanych. WaŜne jest takŜe stworzenie warunków dających szansę wcielenia w

Ŝycie postulowanych wzorów oraz uzyskiwanie określonych gratyfikacji.

W wychowaniu resocjalizującym naleŜy posługiwać się zarówno dodatnim, jak i ujemnym

wzorem osobowym. Zadaniem tej metody jest ukazanie np. losów człowieka wywołujących

dezaprobatę jako konsekwencje postaw, które chcemy wyeliminować. MoŜe to być np. los

egoisty, tchórza lub zdrajcy, który związał się ze zbiorowością destruktywną. NaleŜy pokazać,

Ŝe utoŜsamianie się z bohaterem negatywnym to fakt karzący. W ten sposób moŜemy

eliminować złe motywacje.

WaŜna metodą procesu resocjalizacji jest metoda wzorów reprezentowanych przez

zbiorowości społeczne. Chodzi tu o przedstawianie aktywności tych zbiorowości, z którymi

czuje się związana osoba wychowywana, przy czym naleŜy uwypuklać te cechy owej

aktywności zbiorowej, które warunkują określone postawy członków danej zbiorowości.

Prezentując daną zbiorowość musimy korzystać z prasy, ksiąŜki czy teŜ organizować

spotkania z róŜnymi ludźmi. WaŜne są nie tylko treści kultury odpowiednio

wyselekcjonowane, ale równieŜ ich forma. Trzeba korzystać zarówno z dóbr kultury

aktywizujących sferę intelektualną wychowanków, jak i z tych dóbr kulturowych, które

oddziałują na ich sferę emocjonalną.

Zarówno metoda wzorów osobowych, jak i metoda wzorów reprezentowanych przez

zbiorowości społeczne są to warianty ogólniejszej metody, która polega wprowadzaniu do

wychowania wzorów kulturowych przez lansowanie wzorów określających podmiot

działania. Oprócz tych dwóch metod musimy wyróŜnić jeszcze metodę wzorów aktywności.

Powinna ona obejmować wszystkie podstawowe dziedziny Ŝycia, a więc naukę, prace,

rekreacje. Chodzi tu o wprowadzanie wzorów aktywności Ŝyciowej, wyodrębnionej jako

swoiste i trwałe ustosunkowanie się do określonej rzeczywistości. MoŜna więc mówić o

wzorach Ŝycia rodzinnego, miłości miedzy męŜczyzną i kobietą, przyjaźni, stosunku do

niebezpieczeństwa. Wpływ wzorów aktywności moŜe być duŜy, gdy towarzyszą mu

odpowiednie bezpośrednie interakcje społeczne. Ogromne znaczenie ma częsty i intensywny

kontakt z tradycją historyczna, literaturą i sztuką dla kształtowania się poczucia związku z

narodem oraz traktowania ojczyzny jako czegoś bliskiego i cennego. NaleŜy wziąć pod uwagę

fakt, Ŝe dla wielu resocjalizowanych szczególnie atrakcyjną sferą Ŝycia jest to, co wiąŜe się z

odwagą, siłą, zaradnością i z miłością do osoby płci przeciwnej. Dlatego wychowawca,

przynajmniej w pierwszym okresie resocjalizacji, powinien odwoływać się do wzorów

kulturowych z tej sfery Ŝycia.

DuŜą rolę w tej technice ma zbiorowość rówieśnicza, która wpływa na skuteczność tak

traktowanej kulturotechniki. Stąd wynika szczególne znaczenie organizacji młodzieŜowych

typu : harcerstwo czy ZMS. Są to bowiem grupy specjalnie eksponujące określone wzory

osobowe, wzory grupowe oraz wzory zachowania się w róŜnych sferach Ŝycia ludzkiego.

Wszelkie zalecenia i metody resocjalizacyjne mają sens tylko wówczas, gdy dąŜymy do

konkretnych celów, a mianowicie do przyjętego ideału wychowawczego. Cele wychowawcze,

czyli określone wzorce osobowości, zbliŜają nas do uznanego ideału tylko wówczas, gdy są to

cele dynamiczne, których pochodną są i będą w przyszłości cele statyczne, np. gdy

postulujemy wyeliminowanie z populacji młodzieŜy, zamieszkującej w określonym internacie

szkoły zawodowej naduŜywania alkoholu lub uŜywania środków narkotyzujących, wówczas

postulujemy realizację celów statycznych. JeŜeli natomiast postulujemy w stosunku do

wychowanków zakładu poprawczego lub karnego progresywny postęp ich aktywności

szkolnej albo przystosowanie ich zajęć i warunków mieszkalnych w sposób korzystny dla

organizmu i osobowości człowieka, wówczas postulujemy realizację określonych celów

dynamicznych. Nie ma tu bowiem Ŝadnego, ustalonego jako ostateczny punkt dojścia, stanu

rzeczy i przedstawia się jedynie kierunek działania jako kierunek postulowany. Nie ma tu

punktu docelowego, którego osiągniecie przerywa działalność. KaŜdy bowiem stan rzeczy

jest wyłącznie mniejszym lub większym zbliŜeniem się do stanu postulowanego.

Ustalając cele wychowawcze musimy konfrontować je nie tylko z ideałem wychowawczym,

ale równieŜ ze „ stanem wyjścia”, czyli ze stanem osobowości wychowywanego człowieka.

W programie, do którego nawiązuje metodyka wychowania resocjalizującego, obok

wychowawczych

celów

konstruktywnych

nie

moŜe

zabraknąć

odpowiednich

wychowawczych celów destrukcyjnych, decydujących o realizacji stanowiącej istotny

warunek osiągania tych pierwszych. Kryterium odróŜniające cele konstruktywne od

destrukcyjnych dotyczy rodzaju zdarzenia wywołanego celowym zachowaniem się

określonego sprawcy. Cele destrukcyjne – to pozbawianie wychowanków wzorów

aktywności cechującej osoby wykolejone społecznie oraz układów psychicznych,

stanowiących warunek i rezultat manifestowania owych wzorów. Natomiast cele

konstrukcyjne polegają na wyposaŜeniu wychowanków we wzory aktywności i układy

psychiczne, które powodują pozbawianie wzorów i układów cechujących wykolejenie

społeczne i umoŜliwiają realizację ideału wychowawczego.

Wychowanie moŜe ograniczać rozwój osobowości, moŜe być jednak czynnikiem

ułatwiającymi inspirującym ten rozwój. Przyjęty i realizowany ideał wychowawczy w

ogromnym stopniu decyduje o tym, czy rezultaty wychowania powodują nie tylko stany

osobowości umoŜliwiające reagowanie na naciski społeczne, ale i zmiany osobowościowe, w

wyniku których człowiek staje się bardziej zdolny i skłonny stosować uznawane przez siebie

normy w róŜnych sytuacjach nie kontrolowanych z zewnątrz. Ideologiczny charakter

wychowania skutecznego decyduje o zakresie i stopniu samodzielności respektowania

wartości społecznych oraz o tym, czy wychowanie jest głównie przysposobieniem do

biernego konsumowania dóbr kultury, czy jest takŜe i przede wszystkim czynnikiem rozwoju

twórczej aktywności. Biorąc pod uwagę aktywność człowieka wyraŜającą jego

indywidualność, moŜemy m.in. wyróŜnić aktywność osoby, która stwarza nowe wartości

estetyczne (twórczość artystyczna), czy teŜ takiej, która odkrywa prawidłowości świata

(twórczość naukowa) lub takiej, która – korzystając z doświadczeń społecznych- stwarza

nowe dzieła ( twórczość techniczna).Twórczość stanowi zasadnicze przeciwieństwo

aktywności charakterystycznej dla osób wykolejonych społecznie. UwaŜając twórczość za

waŜne świadectwo progresywnego rozwoju osobowości określany jest ten rozwój jako szereg

zmian kierunkowych prowadzących:

1) od spostrzegania synkretycznego do analitycznego, a następnie do spostrzegania

intelektualnego,

2) od myślenia zmysłowo – ruchowego do myślenia dotyczącego operacji konkretnych,

3) od syntonii do sympatii,

4) od egoizmu do altruizmu,

5) od emocjonalności do impulsywności,

6) od pasywności do transformatywności,

7) od responywności reaktywnej do responsywności reproduktywnej,

8) od irracjonalnej stymulacji ze strony środowiska wewnętrznego do irracjonalnej

stymulacji ze strony środowiska zewnętrznego,

9) od spontaniczności do konformizmu, a następnie do prospołecznej autonomii,

od integracji na niskim poziomie do dezyntegracji pozytywnej.

W nawiązaniu do homeostazy ujmowanej od strony biologicznego funkcjonowania

organizmu rozwinięto psychologiczną koncepcje homeostazy. Homeostaza w sensie

psychospołecznym polega na zachowaniu równowagi miedzy dwoma integrującymi

osobowość siłami dynamicznymi. Taką siłą jest akomodacja – dąŜenie do kooperacji z

otoczeniem, do zjednoczenia się ze światem i do uniknięcia własnej izolacji i zbędności.

Drugą siłą jest asymilacja, czuli dąŜenie do obrony własnej indywidualności, akcentowania

własnej niepowtarzalności i oryginalności. Realizacja dynamicznych celów konstrukcyjnych

jest moŜliwa wówczas, gdy mamy do czynienia z udaną realizacją odpowiednich

dynamicznych celów destrukcyjnych. Po pierwsze naleŜy wyeliminować egoizm. Po drugie

waŜne jest wyeliminowanie stanów osobowościowych blokujących ułatwianie, przyspieszanie

i inspirowanie tendencji rozwojowych ukoronowanych aktywnością twórczą i optymalnie

uspołecznioną.

Tendencja rozwojowa cechująca człowieka moŜe przybierać nie tylko formę tendencji

postępowej, ale i tendencji wstecznej. Tendencją wsteczną jest zarówno skrajny egoizm

socjocentryczny, jak i skrajny egoizm egocentryczny. Charakterystyczne dla wykolejenia

społecznego zaburzenia homeostazy psychospołecznej przybierają formę restrykcyjną lub

ekspansyjną. Przykładem pierwszego z tych zaburzeń jest „frajer czysty” (do poprawienia)

lub „brudny” (nie do poprawienia), to jest osobnicy w kaŜdym razie skrajnie

podporządkowani tzw. „ludziom”. Przykładem drugiego z tych zaburzeń jest „git – człowiek”

lub „człowiek”, który, tak jak „frajer” musi przestrzegać wzorców i norm „grypsery”, ale

czyni to nie z pozycji podwładnego, ale panującego. Charakterystyczne dla wykolejenia

społecznego zaburzenia homeostazy przybierają formę bądź skłonności do przeŜywania

strachu stymulującego ucieczkę, bądź formę strachu stymulującego atak. Przykładem

pierwszego z tych zaburzeń jest narkoman, alkoholik lub erotoman, który nie licząc się z

nikim próbuje wyzwolić się ze strachu. Przykładem drugiego z tych zaburzeń jest osobnik

antysocjalny, taki, który zagłusza strach poprzez gwałt seksualny połączony z dręczeniem

ofiary, przez grabieŜ połączoną z przestępstwem przeciw zdrowiu i Ŝyciu.

Tak zatem realizacja wychowawczych celów destrukcyjnych jest koniecznym warunkiem

urzeczywistnienia celów konstrukcyjnych. Jest to konieczny warunek usunięcia trudności,

które – tkwiąc w osobowości wykolejonej społecznie młodzieŜy – są przeszkodą w takim jej

wychowywaniu, dzięki któremu staje się ona zdolna i skłonna wcielać w Ŝycie ideał

społeczny.