2014-04-24

1

Opioidowe leki przeciwbólowe

M.Dworacka

2

Ból

• Nieprzyjemne czuciowe i emocjonalne doświadczenie, które pojawia się, jako ostrzeżenie o uszkodzeniu tkanek.

• Zjawisko o pierwotnie pozytywnym znaczeniu dla ustroju, które jednak może stać się przyczyną powikłań i cierpienia.

• Znajomość działania i prawidłowego stosowania obowiązkiem KAŻDEGO lekarza.

3

Klasyfikacja leków przeciwbólowych

= analgetyków

• Opioidowe leki przeciwbólowe

• Nieopioidowe leki przeciwbólowe

4

Terminologia

• opium – wyciąg z nasion maku lekarskiego (greckie słowo „opos” oznacza „sok”);

• laudanum - opium + alkohol;

• opiat to lek wyprodukowany z opium (naturalny);

• opioid to lek pochodzenia naturalnego lub syntetycznego, który ma zdolność wiązania się z receptorami opioidowymi.

5

Naturalne opioidy występują:

• w wyciągu z nasion maku (morfina i kodeina);

• jako endogenne peptydy opioidowe = enkefaliny, endorfiny, dynorfiny – substancje pobudzające receptory opioidowe.

Wszystkie inne opioidy są:

• wytwarzane z morfiny (półsyntetyczne jak heroina)

lub

• całkowicie syntetyczne (jak fentanyl).

6

•

Narkotyk

Substancja chemiczna (zarówno naturalna jak i syntetyczna) powodująca zniesienie bólu, euforię i oszołomienie, a której częste stosowanie prowadzi do narkomanii.

W sensie społeczno-prawnym narkotyk to każdy środek psychoaktywny używany do celów niemedycznych, niezależnie od jego właściwości i kierunku działania.

Narkotyk – termin prawny, nie należy używać w terminologii medycznej!

•

7

8

Działanie ośrodkowe opioidów:

• działanie przeciwbólowe

• działanie uspokajające, zmniejszenie koncentracji, spowolnienie procesów myślowych

• działanie euforyzujące, przeciwlękowe – pobudzanie układu nagrody – zależność psychiczna i fizyczna

• dysforia - niektóre

• depresyjne działanie na czynność oddechową

• depresyjne działanie na ośrodek kaszlu

1

2014-04-24

•

• działanie hipotermiczne

• działanie na ośrodek wymiotny – dwustopniowe: pobudzenie, potem hamowanie

• obniżenie progu drgawkowego

• zwężenie źrenic

• hamowanie uwalniania LH, TSH, FSH, uwalnianie hormonu antydiuretycznego 9

Działanie obwodowe opioidów

• przewód pokarmowy: wzrost napięcia mięśni gładkich przewodu pokarmowego, skurcz zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej

• układ moczowo-płciowy: skurcz zwieracza cewki moczowej, hamowanie czynności skurczowej macicy

• układ krążenia: stymulowanie uwalniania histaminy, zahamowanie odruchów z baroreceptorów

• układ odpornościowy: działanie immunomodulujące – hamowanie komórek NK

• zaczerwienie skóry

10

Efekty aktywacji receptora µ i κ

11

TOLERANCJA na

działanie analgetyczne, euforyzujące, sedatywne, depresyjne na ośrodek oddechowy, działanie p-kaszlowe, nudności i wymioty.

Brak tolerancji na:

zwężenie źrenic

zaparcia

12

Terminologia

• czysty agonista: ma powinowactwo do receptora opioidowego i go pobudza;

• czysty antagonista: ma powinowactwo do receptora opioidowego, ale go nie pobudza, blokuje dostęp ligandów do receptora;

• agonisto-antagonista: wywiera efekt agonistyczny na jeden podtyp receptora opioidowego, inny podtyp receptora hamuje;

• częściowy agonista: ma powinowactwo do receptora opioidowego, ale słabo go pobudza.

13

Klasyfikacja opioidów - przykłady

• czysty agonista: morfina, kodeina, metadon, fentanyl, tramadol, petydyna

• czysty antagonista: nalokson

• agonisto-antagonista: buprenorfina

• częściowi agoniści: pentazocyna, buprenorfina

14

15

16

Buprenorfina

częściowy agonista µ, agonista δ i antagonista κ

antagonista receptora orfaninowy ORL-1, który wiąże nocyceptynę pobudzającą ORL-1 i antagonizującą działanie przeciwbólowe opioidów

Stosowana w leczeniu bólu ostrego (rzadko)

Przede wszystkim w bólu przewlekłym (s.l. lub przezskórnie), skuteczna w bólu 2

2014-04-24

neuropatycznym

Przejście na morfinę wymaga pewnego czasu, ponieważ receptory opioidowe są zablokowane przez buprenorfinę – powolna dysocjacja.

17

Petydyna

agonista µ

Stosowana w bólu ostrym (i.v., i.m.).

Działa krótko (2h).

Efekt cholinolityczny – kolki, źrenice.

18

• ziewanie

• pocenie się

• „gęsia skórka” - piloerekcja

• drżenie mięśniowe

• wodnisty wyciek z nosa

• niepokój, rozdrażnienie

• rozszerzenie źrenic

• naprzemienne uczucie zimna i gorąca

• brak łaknienia, nudności, wymioty, biegunka

• tachykardia, wzrost ciśnienia tętniczego

19

Opioidy – działania niepożądane charakterystyczne dla całej grupy

•

sedacja i upośledzenie czynności poznawczych, senność

•

depresja oddychania

•

hipotonia

•

nudności i wymioty

•

zaparcia

•

zatrzymanie moczu

•

mioklonie

•

hipotermia

•

świąd skóry

•

20

Bezwzględne

Patologia w obrębie OUN – guzy, udary, urazy

Patologia dotycząca układu oddechowego – ciężka postać astmy, POChP, ciężkie zapalenie płuc

Patologia dotycząca układu krążenia – hipotonia, wstrząs Względne

Niewydolność nerek

Niewydolność wątroby

Bóle kolkowe, niedrożność jelit

Uczulenie

Zaparcia

Zatrzymanie moczu

Przyjmowanie innych leków działających depresyjnie na OUN

21

Podsumowanie

• Czucie bólu przewodzone jest przez pierwszy neuron czuciowy do rdzenia kręgowego, a 3

2014-04-24

następnie pobudzane są neurony rdzeniowo-wzgórzowej drogi wstępującej przewodzące pobudzenie do układu limbicznego i kory mózgowej.

• Zstępujące włókna hamujące z substancji szarej okołowodociagowej aktywują neurony w śródmózgowiu i rdzeniu kręgowym, co prowadzi do uwalniania enkefalin, serotoniny i NE – opioidy aktywując te szlaki działają przeciwbólowo.

• Receptory opioidowe należą do jednego z typów µ, κ, δ. Pobudzenie każdego z nich może wywołać efekt przeciwbólowy, ale najistotniejsza dla uzyskania efektu przeciwbólowego, wywołania depresji oddechowej oraz uzależnienia jest stymulacja receptorów µ.

• Do silnych opioidów należą morfina, fentanyl, metadon, buprenorfina.

• Buprenorfina oraz pentazocyna jako leki o działaniu mieszanym agonistyczno-antagonistycznym w mniejszym stopniu stwarzają zagrożenie depresją oddychania oraz uzależnieniem.

•

4