Mezolit, środkowy okres epoki kamienia trwający od około 11000 - 7000 p.n.e. na Bliskim

Wschodzie i około 8000 - 4800 p.n.e. na terenach Niżu Środkowoeuropejskiego, stanowiący

stopniowe przejście od paleolitu do neolitu i związany z postępującymi przemianami

klimatycznymi (cofanie lodowców).

W Mezolicie wyróżnia się trzy fazy (okresy) klimatyczne): - fazę preborealną - stopniowe

ocieplenie klimatu po ustąpieniu lodowca, występowanie lasów iglastych - fazę borealną -

znaczne ocieplenie, duży udział lasów liściastych, wzrost wilgotności, poziomu morza,

powstanie jezior, bagien i torfofisk, - faza atlantycka - ustabilizowanie klimatu, łagodne

zmiany pór roku.

Okres ten cechuje przejście z gospodarki łowiecko-zbierackiej do gospodarki wytwarzającej.

Moment pojawienia się elementów gospodarki wytwarzającej wyznacza koniec gospodarki

łowiecko-zbierackiej. Podstawowe źródła wyżywienia w okresie mezolitu stanowiły

zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo i początkowe rolnictwo, nastąpiło udomowienie owcy i

świni, wynalezione zostały: siekiera, łuk, czółno, rozpoczęto wydobycie krzemienia w

kopalniach odkrywkowych (w Polsce - Orońsko), pojawiają wyroby mikrolityczne, początki

plecionkarstwa i tkactwa. Ludność mezolityczna prowadziła jeszcze na ogół koczowniczy

tryb życia (okresowe osady otwarte i schronienia skalne).

Najlepiej mezolit jest poznany na terenie Europy, gdzie wydziela się trzy podstawowe zespoły

kultur: krąg zachodni, krąg północny i północno-wschodni.

Pod koniec mezolitu pojawiają się najwcześniejsze świadectwa przechodzenia do gospodarki

wytwórczej na obszarze Bliskiego Wschodu, w rejonie tzw. żyznego półksiężyca (Lewant,

góry Taurus, Anatolia, Kurdystan, pn. Mezopotamia, góry Zagros, Chuzestan). Zalążki

kształtowania się tej gospodarki wywodzą się z: kultury natufskiej i kultury Zarzi. Tam

właśnie znaleziono pierwsze osiedla (m.in. Jerycho, Murajbit, Bajda, Nemrik, Dżarmo,

Çayönü Tepesi). Mezolit można, a nawet należy traktować jako zjawisko regionalne,

związane ze sposobem adaptacji wczesnych społeczności ludzkich do nowych warunków

środowiskowych holocenu.

Mezolit w Polsce

Na ziemiach polskich znaleziska z okresu Mezolitu są nieliczne. Wyróżnić można cztery

kultury archeologiczne mezolitu na ziemiach polskich: kultura komornicka, kultura

janisławicka, kultura kundajska, kultura chojnicko-pieńkowska. W okresie Mezolitu na

ziemiach polskich wystąpiła mikrolityzacja i geometryzacja kształtów narzędzi czyli

tendencja do zmniejszania wielkości ostrych narzędzi i broni krzemiennych. Mikrolityzację

zainicjowała lepsza technika delikatnego retuszu, także brak i trudności z dostępem do

krzemienia.

Na ziemiach polskich znanych jest kilka pochówków mezolitycznych. Najbardziej znanym

jest pochówek z miejscowości Janisławice. Jest to grób mężczyzny w wieku między 30, a 40

rokiem życia bogato wyposażony, zawierający ponad 50 wyrobów kościanych i tyleż

wyrobów krzemiennych. Ciało posypano hematytem i ułożono w pozycji siedzącej z

wyprostowanymi nagami i plecami opartymi o ścianę jamy grobowej. W rękach mężczyzna

trzymał łuk i kołczan ze strzałami z których zachowały się jedynie groty. Posiadał także

naszyjnik z zębów jelenia i wisiorki z kłów dzika. Znane są także pochówki z okolic Giżycka,

skromniejsze z mężczyznami spoczywającymi w pozycji leżącej.