Rola i znaczenie struktur poznawczych.

Teoria osobowości Reykowskiego.

I. OSOBOWOŚĆ

Psychologia poznawcza to jeden z głównych nurtów teoretycznej psychologii współczesnej,

kładący przede wszystkim nacisk na rolę procesów poznawczych (spostrzegania, myślenia,

pamięci) i wytworzonych na ich podstawie wewnętrznych struktur (poznawczej reprezentacji

świata) w regulacji zachowania się człowieka. Struktury poznawcze jest to więc istniejący w

psychice człowieka zestaw kategorii i wymiarów, za pomocą których postrzega on i

charakteryzuje otaczającą go rzeczywistość. Struktury te stały się w psychologii poznawczej

głównym przedmiotem badań i to niezaleŜnie od dziedziny tych badań.

Poruszając kwestię struktur poznawczych nie moŜemy pominąć zagadnienia osobowości,

obydwa te terminy wiąŜą się bowiem ściśle ze sobą. Cechy osobowościowe nie są juŜ dzisiaj

rozumiane jako potrzeby, ale częściej jako struktura poznawcza, róŜnego rodzaju wiedza.

Analizując je wraz z sytuacją moŜna dokładniej zrozumieć relacje pomiędzy ludźmi i ich

otoczeniem.

Osobowość rozwija się w trakcie Ŝycia jednostki. Nie jest więc ukształtowana z chwilą

narodzin dziecka. Istnieją jedynie wrodzone zadatki anatomiczno–fizjologiczne, wpływające

na dalszy rozwój, ale nie określające go ściśle.

Człowiek od urodzenia nawiązuje kontakty ze środowiskiem społecznym, co wpływa w

decydujący sposób na kształtowanie się osobowości. Poznaje świat, rozwija swoje zdolności i

zainteresowania, kształtuje potrzeby i postawy wchodząc ze środowiskiem w aktywny

kontakt. Aktywność ta ma istotny i ukierunkowany wpływ na rozwój osobowości. Ściśle

związana jest z tym procesem takŜe aktywność struktur poznawczych człowieka.

Na zagadnienie osobowości człowieka są róŜne teorie. Jednoznaczne zdefiniowanie

pojęcia osobowości jest więc bardzo trudne, Ŝeby nie powiedzieć niemoŜliwe.

Właściwie kaŜdy psycholog przedstawia swoją własną teorię osobowości. Nie inaczej sprawa

ma się w polskiej psychologii.

Według Łukaszewskiego osobowość jest organizacją informacji, powstałą w wyniku uczenia

się. MoŜna wyodrębnić cztery główne rodzaje informacji, których wzajemne relacje

współtworzą osobowość: opisujące relacje podmiot-otoczenie; dotyczące własnej osoby;

opisujące otoczenie; opisujące własne czynności podmiotu.

Z kolei Szewczuk mówi iŜ osobowość jest społecznie ukształtowanym sposobem

świadomego istnienia jednostki, na które składają się oparte na poznaniu rzeczywistości cele,

działalność realizacyjna, ustosunkowania do innych ludzi i mechanizmy samoregulacyjne,

zabarwione w swej dynamice temperamentalnymi właściwościami organizmu.

Według Janusza Reykowskiego, wybitnego psychologa, profesora Uniwersytetu

Warszawskiego, osobowość jest organizacją nadrzędnych schematów dynamicznych.

Posiadają one wymiar neurofizjologiczny (czasowo-przestrzenny) i psychologiczny

(funkcjonalny). Cechują się trwałością, ogólnością i zdolnością do integrowania schematów o

niŜszym poziomie ogólności. Osobowość tworzy wizje przyszłych moŜliwych stanów

rzeczywistości i stanów podmiotu, organizuje czynności dla realizacji wizji poŜądanych. Jest

więc przesłanką podmiotowości człowieka, tj. jego roli jako „autora” podejmowanych przez

siebie czynności i aktywnego twórcy zdarzeń. Osobowość nie jest organizacją raz na zawsze

ustabilizowaną. W toku Ŝycia jednostki następują w niej zmiany.

Właśnie ta teoria posłuŜy nam w tej pracy do rozwikłania problemu osobowości i struktur

poznawczych człowieka.

Psychologowie podkreślają znaczenie osobowości jako centralnego systemu regulacji

czynności ludzkich. Tak rozumiana struktura osobowości obejmuje według Reykowskiego

trzy elementy: motywację, obejmującą podstawowe potrzeby, wartości i cele Ŝyciowe

wyznaczające kierunek działania człowieka; schematy czynnościowe, stanowiące system

ustosunkowań czy sposobów zachowania wobec przedmiotów, sytuacji, osób lub samego

siebie. i w końcu – schematy poznawcze, stanowiące system oczekiwań związanych ze

sposobem spostrzegania świata i samego siebie. Osobowość nie stanowi sumy tych

elementów. Jest to zintegrowany, dynamiczny i niezwykle złoŜony system, którego główna

funkcja polega na regulacji czynności ludzkich.

Motywacja

Mechanizmem odpowiadającym za wybór działań jest motywacja, tj. system podstawowych

potrzeb i wartości, które determinują kierunek dąŜeń człowieka. Człowiek posiada potrzeby,

które charakteryzują się duŜą trwałością i duŜym zasięgiem oddziaływań (np. potrzeba

osiągnięć). Potrzeby tego typu nazywamy potrzebami podstawowymi. Kształtują się one na

podstawie popędów i stanowią pierwotne biologiczne mechanizmy regulacji. Stają się tymi

wyznacznikami zachowań, które determinują kierunek i trwałość dąŜeń człowieka oraz

organizują jego czynności wokół realizacji określonych celów.

Schematy czynnościowe

Tworzą one to, co określamy jako charakter człowieka.

Schematy czynnościowe przejawiają się poprzez charakter czyli ogólny system ustosunkowań

czy ogólne zasady postępowania. Kiedy mamy do czynienia z trwałym ustosunkowaniem

podmiotu wobec wszystkich zjawisk, występującym poza własnym „Ja” i które określamy

ogólnie jako przedmiot, wtedy mówimy o postawie. Postawą są więc zasady kierujące

postępowaniem jednostki wobec róŜnych przedmiotów. Postawa stanowi pewnego rodzaju

warunek wewnętrzny (dyspozycję) aktów ustosunkowania dzięki czemu charakteryzuje się

ono względną stałością. Te ustosunkowania to system standardów, którymi jednostka kieruje

się w działaniu. Przybierają one postać norm i reguł postępowania, a głównym źródłem ich

powstawania są wymagania społeczne. Wymagania te sprawiają, Ŝe jednostka uczy się

określonych ról społecznych.

Niekiedy moŜe wystąpić niezgodność między postawami wyraŜanymi słownie, a postawami

wyraŜanymi w działaniu. Przyczyny tego mogą być róŜne. Szerzej opiszę je w rozdziale dot.

roli struktury „Ja”.

Schematy poznawcze

Człowiek przyswajając sobie wiadomości organizuje je w sensowną całość. W wyniku

następującej stopniowo organizacji i integracji doświadczenia wytwarza się system ogólnych

oczekiwań, czyli tzw. obraz świata. Obraz ten to swoista mapa umysłowa, dzięki której

człowiek tworzy podstawowe oczekiwania dotyczące własnych działań, stosunków do

przyrody itp.

Do najbardziej zaawansowanych oczekiwań naleŜą poglądy i przekonania, a ich trwały

system tworzy światopogląd. Obraz świata określający sposób spostrzegania i rozumienia

zdarzeń wpływa na zachowanie człowieka, gdyŜ w zaleŜności od sposobu spostrzegania (jego

interpretacji) rzeczywistości jednostka podejmuje odpowiednie działania. Zdarzenia, z

którymi człowiek styka się w róŜnych sytuacjach Ŝyciowych, zostają włączone w juŜ

istniejący system poglądów i przekonań, który wpływa na regulację zachowania się w

określonej sytuacji. DuŜe znaczenie ma tu takŜe obraz samego siebie, będący systemem

przekonań i ocen dotyczących „własnego ja”. Ten system wiedzy dotyczącej własnej osoby

nazywamy strukturą „Ja”.

II. Rola struktury „Ja”

JuŜ w końcu trzeciego roku Ŝycia moŜna u dziecka dostrzec pierwsze objawy jego zdolności

do poznawczego wyodrębniania siebie z otoczenia. MoŜna dostrzec wyłanianie się pojęcia

„Ja”. Pojęcie to tworzy się jako rezultat gromadzenia informacji dotyczących samego siebie.

Są to informacje o przebiegu i wynikach własnej aktywności, o stanach własnego organizmu,

o procesach psychicznych zachodzących w jednostce (jej myśli, fantazje, uczucia, a takŜe

odnoszące się do niej opinie innych ludzi). Informacje tego typu, ulegając przekształceniu i

uogólnieniu tworzą system, który wyodrębnia się od innych systemów poznawczych

funkcjonujących w umyśle.

Dzięki temu wyodrębnieniu człowiek ma zdolność rozdzielania doświadczeń takich, które

odnoszą się do niego i takich, które odnoszą się do obiektów świata zewnętrznego

(rozróŜnianie snów, fantazji, myśli, marzeń od tego co rzeczywiste). Ale struktura „Ja” to nie

tylko narzędzie orientacji. To zarazem podmiot działań, który porządkuje doświadczenia i

inicjuje czynności. Innymi słowy powstająca struktura „Ja” jest nie tylko uporządkowanym

magazynem informacji o samym sobie (tzw. samowiedzą), ale takŜe źródłem kryteriów ocen

oraz dąŜeń podmiotowych (dąŜeń do realizacji stworzonych przez siebie wizji stanów

poŜądanych – własnej osoby i świata). Porządkowanie doświadczeń i inicjowanie czynności

przez strukturę „Ja” dokonuje się dzięki temu, Ŝe zawiera ona ukształtowane w trakcie

rozwoju pewne trwałe przekonania dotyczące siebie – przekonania o tym kim jestem,

stanowiące podstawę poczucia toŜsamości. Przekonania te tworzą się jako wynik

spostrzegania, Ŝe jest się tą samą osobą w róŜnych sytuacjach i zdawania sobie sprawy z tego,

Ŝe inni rozpoznają w nas tę samą osobę.

Ustabilizowanie poczucia toŜsamości jest przesłanką do wytworzenia waŜnych

mechanizmów regulacyjnych u człowieka. Powstaje dąŜenie do zgodności tego, co człowiek

czuje, myśli i robi z tym, co odpowiada jego wyobraŜeniom o sobie samym. To, co niezgodne

z tymi przekonaniami człowiek stara się wyeliminować ze świadomości i pola działania. Nie

zawsze niestety się to udaje. Nieraz mogą pojawiać się treści niespójne z wyobraŜeniem o

sobie samym. MoŜe to być na przykład uczucie lęku u osoby, która uwaŜa się za odwaŜną,

bądź pojawiająca się pokusa dokonania czynu nieuczciwego u człowieka, który przypisuje

sobie wysokie walory moralne. Ale i w samych wyobraŜeniach o sobie mogą istnieć

niezgodności. Niespójność w sferze toŜsamości moŜe być źródłem powaŜnych zakłóceń w

zachowaniu. Powodem takiej niespójności moŜe być fakt, Ŝe człowiek dąŜy do uzgodnienia

obrazu swojego „Ja” z opiniami otoczenia zewnętrznego. W związku z tym moŜna śmiało

mówić o istnieniu tzw. zewnętrznego i wewnętrznego „Ja”.

W naszym postępowaniu kierujemy się tylko wewnętrznymi wyobraŜeniami o nas samych,

bądź mamy na uwadze równieŜ opinie innych ludzi i postępujemy zgodnie z ich

oczekiwaniami.

Ta druga tendencja nazywana jest samonadzorowaniem lub obserwacyjną samokontrolą.

Ustalanie własnej toŜsamości to aktywny proces, który dokonuje się pod wpływem

czynników sytuacyjnych – społecznych oddziaływań uprzednio utrwalonych przekonań. Tak

więc określenie samego siebie nie jest odczytywaniem jakiegoś raz na zawsze ustalonego

zapisu, lecz jest konstruowaniem samego siebie w danej sytuacji według wewnętrznych lub

zewnętrznych kryteriów. Człowiek dąŜy teŜ do tego, by przypisywać sobie cechy pozytywnie

oceniane, bo jest to przesłanką pozytywnej samooceny, a więc i poczucia własnej wartości.

Oba wymienione aspekty struktury „Ja” poczucie własnej wartości i poczucie własnej

toŜsamości odgrywają istotną rolę jako czynniki nadające stabilność osobowości człowieka.

Innymi słowy są one przesłankami samokontroli.

Istota samokontroli polega na uporządkowaniu róŜnych sprzecznych dąŜeń i impulsów. Brak

samokontroli to niemoŜność zapanowania nad impulsami i emocjami. Ludzie róŜnią się pod

względem stopnia samokontroli. Osoby o wysokim stopniu samokotroli są zazwyczaj surowi,

chłodni, zachowujący dystans, narzucający sobie ograniczenia i wyrzeczenia. Z kolei osoby o

niskim stopniu samokontroli charakteryzują się zmiennością poglądów i postaw,

podporządkowują się chwilowym zachciankom, wykazują brak tolerancji na zwłokę w

zaspokajaniu potrzeb, niestabilność, brak spójności w zachowaniu.

Oczywiście istnieją równieŜ osoby o średnim stopniu samokontroli.

Nie kaŜdego człowieka da się jednak umieścić w danej grupie. MoŜna bowiem spotkać osoby

o zmiennym stopniu samokontroli. U osób charakteryzujących się tzw. sztywną formą

samokontroli spotyka się róŜnorodne przejawy napięcia – złe samopoczucie, wewnętrzny

niepokój, skłonność do zapadania na choroby psychosomatyczne. U takich osób dochodzi

czasem do nagłej utraty samokontroli. WyraŜa się to w formie gwałtownych wybuchów

emocjonalnych, załamania, dezorganizacji czynności.

III. Rola mechanizmów poznawczych

Realizacja jakiejkolwiek działalności uzaleŜniona jest od warunków zewnętrznych i

wewnętrznych – warunków w stosunku do działającej osoby. UzaleŜnienie to ma swoją stronę

subiektywną; człowiek dokonuje oceny warunków i od rezultatów tej oceny zaleŜy jaką

podejmie aktywność i jak ją będzie realizował. Ocena występuje w formie przekonań

dotyczących wielu róŜnych aspektów, ale za najwaŜniejsze uznać moŜna:

Przekonanie o umiejscowieniu kontroli

Ludzie mają pewne uogólnione przekonania dotyczące kontroli nad „wzmocnieniami”. Są

tacy, którzy przypisują główną rolę czynnikom zewnętrznym – przykładem moŜe być wiara w

zabobony, fatalizm, niezachwiana wiara w potęŜne siły kierujące światem. Mówi się, Ŝe

takich ludzi cechuje zewnętrzne umiejscowienie kontroli (ZUK).

Z kolei inni wierzą w to, Ŝe wszystko, co się dzieje, zaleŜy w głównej mierze od nich samych.

Takich ludzi cechuje wewnętrzne umiejscowienie kontroli (WUK).

Między umiejscowieniem kontroli a zachowaniem istnieje związek. Np. udowodniono, Ŝe

chorzy o WUK są bardziej nastawieni na poznanie swojej choroby, aniŜeli osoby o ZUK. Jest

to przykład pewnego ogólniejszego zjawiska, a mianowicie silniejszych dąŜeń do zdobywania

poznawczej kontroli nad sytuacją u osób naleŜących do kategorii WUK.Umiejscowienie

kontroli moŜe zaleŜeć od sytuacji społecznej człowieka. W grupach społecznie

upośledzonych, niŜszych warstwach ekonomicznych istnieje przewaga osób naleŜących do

kategorii ZUK.

Samoocena

We wszystkich sytuacjach, co do których człowiek ma przekonanie, Ŝe zaleŜą od niego

samego, na jego zachowanie zaczyna wywierać wpływ ocena własnych moŜliwości. Na ogół

opinie na temat własnych moŜliwości zaleŜą od ustabilizowanego systemu przekonań o

samym sobie. Jest to tzw. samoocena.

Ocena samego siebie odbiega często od realnych moŜliwości jednostki. Zdarza się to

szczególnie wtedy, kiedy jednostka znajduje się w nowej sytuacji i nie potrafi ocenić siebie

prawidłowo.

Cechą charakterystyczną samooceny moŜe być skłonność do przeceniania, bądź

niedoceniania własnych moŜliwości. ZaniŜona ocena samego siebie to stan, w którym

człowiek przypisuje sobie niŜsze moŜliwości, nie docenia swoich zdolności. Główną

konsekwencją takiej zaniŜonej samooceny bywa ograniczenie aktywności, w rezultacie czego

jednostka faktycznie osiąga mniej, niŜby mogła.

ZawyŜona samoocena polega na przypisywaniu sobie moŜliwości wyŜszych od

rzeczywistych. Wskutek tego człowiek bezkrytycznie podejmuje się trudnych zadań. Nie

zawsze ma to skutek negatywny. JeŜeli błąd nie był zbyt duŜy, napotkane trudności mogą

wpłynąć na człowieka mobilizująco i w rezultacie osiąga on więcej, niŜ gdyby kierował się

chłodną oceną swoich moŜliwości. JeŜeli błąd był zbyt duŜy, człowiek naraŜa się na zawód i

frustrację. Chcąc się przed nimi bronić, próbuje za wszelką cenę pomniejszyć własną winę,

zrzucając odpowiedzialność na innych. Ludzie mający zawyŜoną samoocenę nie są popularni

w otoczeniu, uchodzą za ludzi zarozumiałych. Z kolei osoby o zaniŜonej samoocenie

przejawiają niską odporność na stres.

Najbardziej demobilizująco na działania jednostki wpływa samoocena wtedy, kiedy

uwzględnimy górne granice swoich moŜliwości (poziom aspiracji koresponduje z poziomem

osiągnięć). Inną cechą samooceny jest jej stałość. MoŜemy więc mówić o jednostkach o

większej lub mniejszej chwiejności aspiracji. Źródłem chwiejności samooceny mogą być

opinie innych ludzi. W zaleŜności od tego do jakiego stopnia nasze zachowanie jest zgodne z

„ja” idealnym (tj. idealnym obrazem samego siebie) oraz przyjętymi wzorami zachowania,

samoocena kształtuje się róŜnie. Kiedy „ja” idealne jest wygórowane wtedy nie jesteśmy w

stanie zbliŜyć się do niego, co staje się źródłem oceny negatywnej. Z kolei zbyt zaniŜone „ja”

powoduje, Ŝe jednostka pozbawiona jest ambicji i nie dąŜy do zmiany oraz doskonalenia się

samej siebie, gdyŜ jest z siebie zadowolona. Stopień zgodności między „ja” idealnym, a „ja”

realnym jest wskaźnikiem tzw. samoakceptacji. Wskaźnik ten jest tym wyŜszy, im większa

istnieje zbieŜność między „ja” realnym, a „ja” idealnym. Stwierdzono, Ŝe osoby

charakteryzujące się zbyt niskim lub zbyt wysokim poziomem samoakceptacji wykazują

zaburzenia w zachowaniu.

Ocena rzeczywistości

Sytuacje w których człowiek Ŝyje, oceniane są przez niego jako przychylne lub

nieprzychylne. Ta ocena zaleŜy w duŜej mierze od informacji pochodzących od człowieka,

lecz na proces odbierania i interpretowania informacji znaczny wpływ wywierają równieŜ

pewne właściwości umysłu.

Optymizm i pesymizm

Ludzie mogą wykazywać optymistyczne lub pesymistyczne nastawienie wobec świata,

tworząc pewne ogólne wyobraŜenia o rzeczywistości jako im sprzyjającej lub niesprzyjającej.

Takie nastawienie ulega rozmaitym wahaniom pod wpływem okoliczności Ŝyciowych, a

nawet stanu fizycznego jednostki.Zmęczenie, czy choroba powodują nastawienie

pesymistyczne. Optymizm słabnie teŜ z wiekiem, by na starość często przerodzić się w

pesymizm.

Kontakt z rzeczywistością

Podstawą przekonań o moŜliwościach człowieka są dochodzące do niego informacje o

rzeczywistości. Te informacje mogą być odczytane w róŜny sposób, w zaleŜności od

umiejscowienia kontroli lub optymistycznej czy pesymistycznej oceny rzeczywistości.

Nastawienia te mają wpływ na odbiór nadchodzących informacji ułatwiając dopływ jednym z

nich, a utrudniając innym ale przede wszystkim od nich zaleŜy uzupełnianie luk

informacyjnych. Ten proces faworyzowania i uzupełniania informacji moŜe doprowadzić do

większych lub mniejszych zniekształceń obrazu rzeczywistości. Innymi słowy człowiek moŜe

mieć lepszy lub gorszy kontakt z rzeczywistością. Jest to zjawisko, które zmnienia się w

trakcie rozwoju, waha się w zaleŜności od sytuacji, moŜe być mniej lub bardziej stałą cechą

człowieka. U małego dziecka kontakt z rzeczywistością jest ograniczony. Ma ono wiele

nierealistycznych i nietrafnych wyobraŜeń o świecie, nie potrafi trafnie przewidywać

wydarzeń, wykraczających poza jego najbliŜsze, konkretne doświadczenie.

IV. Rola i znaczenie struktur poznawczych na przykładzie osobowości twórcy

Badania Kalifornijskiego Instytutu Badań i Pomiaru Osobowości wykazały, Ŝe osoby twórcze

charakteryzują się tzw. silnym ego. W toku rozwoju jednostki waŜną rolę regulatora

zachowań zaczynają odgrywać względnie stałe struktury poznawcze, dotyczące własnej

osoby (struktura „Ja”) oraz innych obiektów, idei, osób. Struktury te odpowiadają za

integrację róŜnych motywów i emocji jednostki oraz za adaptację zachowań jednostki do

wymogów świata zewnętrznego.

Poziom funkcjonowania struktur „Ja” i „Nie–Ja” objawia się w efektywności i skuteczności

poczynań jednostki, to znaczy umiejętności pokonywania przeszkód, zgodności wyników z

zamierzeniami jednostki, skuteczności rozwiązywania konfliktów wewnętrznych,

umiejętności gratyfikacji motywów przy zachowaniu integralności osobowości.

Obie struktury poznawcze bywają nazywane przez psychologów „ego”.

Fakty świadczące o wysokim ego u twórczych osobowości to: elastyczność intelektualna,

trzeźwość umysłu, zdolność do samodzielnej realizacji celów, samoakceptacja, umiejętność

współŜycia społecznego, zdolność do osiągania wysokich pozycji w społeczeństwie, dąŜenie

do dominacji. Twórcy odznaczają się takŜe wyŜszą niŜ normalnie inteligencją.

Model osobowościowego mechanizmu twórczości

1. Struktury poznawcze cechujące osobowość twórcy są maksymalnie otwarte na bodźce

zewnętrzne i wewnętrzne, to znaczy na sygnały dochodzące ze świata zewnętrznego oraz

sygnały własnych stanów i procesów psychicznych. Otwartość na bodźce oznacza, Ŝe istnieje

duŜa na nie wraŜliwość i Ŝe są one postrzegane bez zniekształceń.

2. Wielka róŜnorodność docierających bodźców, niekiedy sprzecznych i wielość

uświadamianych konfliktów wymagają takiej organizacji struktur poznawczych, która nie

narusza integracji osobowości oraz umoŜliwia adaptację jednostki do środowiska. Dlatego

szczególnie waŜną rolę w funkcjonowaniu osobowości twórcy odgrywa silne ego.

Tak więc u osób twórczych struktury poznawcze, w tym bardzo waŜna struktura „Ja”

warunkują otwartość na bodźce oraz ciągłą efektywność reorganizacji osobowości.

U osób tzw. efektywnych Ŝyciowo integracja osobowości i dobrze zorganizowane stosunki ze

światem osiągane są dzięki względnie trwałym strukturom poznawczym. Represjonują one

pewną klasę niezgodnych doświadczeń lub gromadzą je w mniej czy bardziej zniekształconej

formie. UŜywając pojęć Piageta powiedzieć moŜna, Ŝe u ludzi efektywnych szczególnie

dobrze rozwinięte są mechanizmy asymilacji a u ludzi twórczych – zarazem asymilacji i

akomodacji. Ci pierwsi rzadko mają momenty zwątpień i rzadko przeŜywają silne wzruszenia.

Mają dobrze wyuczone schematy postępowania, ale przez to nie osiągają takiego bogactwa

myśli, emocji, pragnień jak twórcy.

3. DuŜa otwartość na bodźce powodować moŜe czasową lub częściową dezorganizację. Jej

objawem jest wyŜszy niŜ w normalnej populacji poziom zaburzeń psychicznych. Nie wiąŜą

się one jednak z patologiczną strukturą osobowości i nie są tak silne jak u chorych

psychicznie. Stąd tak często spotykane u twórców objawy przygnębienia bądź duŜej

wraŜliwości emocjonalnej.

4. Charakteryzowane struktury poznawcze cechują się względną niestabilnością i duŜą

złoŜonością. Jednocześnie przy napotykaniu nowych doświadczeń, umoŜliwiają ich

asymilację i same reorganizują się. Zapewniają w ten sposób duŜą skuteczność i efektywność

działań.

5. Badania dowodzą, Ŝe ludzie mają tendencję do unikania doświadczeń nieznanych i do

preferowania doświadczeń raczej znanych i odpowiadających ich oczekiwaniom. Jednak im

bardziej złoŜone i elastyczne są struktury poznawcze, tym większa istnieje tolerancja na to co

nowe i nieznane.

6. W procesie twórczym waŜną rolę odgrywa wysoka samoocena. Szereg danych świadczy o

tym, Ŝe twórców cechuje wysoki, ale jednocześnie realistyczny poziom samooceny i

samoakceptacji. Twórcy są więc ufni w siebie i w ostateczny rezultat swoich przedsięwzięć.

Jednostka – jak mówi metaforycznie Barron – odwaŜa sią opuścić stare i tworzyć nowe: nową

rzeczywistoś- bądź nowy jej obraz, nowe „ja”. Bogaty i róŜnorodny zasób doświadczeń i

specyficzny sposób ich utrwalania w strukturach poznawczych, róŜnorodność i zmienność

zachowań, a takŜe szybka ich reorganizacja w nowych sytuacjach, wysoka samoocena i

preferowanie nowych rozwiązań to podstawowe cechy osobowości twórczej i jej

funkcjonowania.

Literatura:

1. J. Reykowski „Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi” KiW, Warszawa 1980

2. T. Tomaszewski „Psychologia ogólna” t. II PWN, Warszawa 1992

3. W. Szewczuk „Psychologia”; Warszawa 1966

4. Internet