Leki przeciwdrobnoustrojowe - ogólny podział

a n t y b i o t y k i chemioterapeutyki naturalne półsyntetyczne syntetyczne syntetyczne metabolity produkt synteza nie mają drobnoustrojów naturalny naturalnej naturalnego wzorca

+chemiczna struktury

modyfikacja

penicylina półsyntetyczne aztreonam chinolony benzylowa penicyliny chloramfenikol sulfonamidy aminoglikozydy cefalosporyny trimetoprim makrolidy makrolidy

glikopeptydy ketolidy

Podstawowe grupy – leki przeciwbakteryjne

• -laktamy – penicyliny, penicyliny z inhibitorem, cefalosporyny, monobaktamy, karbapenemy

• Aminoglikozydy – streptomycyna, neomycyna, kanamycyna, gentamycyna, tobramycyna, netylmycyna, amikacyna

• Chinolony – kwas nalidyksowy, kwas pipemidynowy,

norfloksacyna, pefloksacyna, ciprofloksacyna, ofloksacyna, sparfloksacyna

moksifloksacyna, lewofloksacyna, gemifloksacyna,

• Tetracykliny – tetracyklina, minocyklina, doksycyklina, tigecyklina

• Makrolidy/ketolidy – erytromycyna,cykliczny węglan erytromycyny (davercin), spiramycyna, roksytromycyna, klarytromycyna, azytromycyna, trolitromycyna

• Linkozamidy – linkomycyna, klindamycyna

• Streptograminy – pristinamycyna, chinupristyna/daflopristyna

• Oksazolidynony - linezolid

• Glikopeptydy – wankomycyna, teikoplanina

• Chloramfenikol – detreomycyna

• Polimyksyny - kolistyna

• Rifamycyny - rifampicyna

• Sulfonamidy – sulfatiazol, sulfaguanidyna,

kotrimoksazol (sulfametoksazol+trimetoprim)

• Nitrofurany – nitrofurantoina, furagin, nifuroksazyd

• Nitroimidazole – metronidazol

• Kwas fusydowy

• Mupirocyna

Mechanizm działania

• blokowanie syntezy ściany komórkowej

-laktamy, glikopeptydy, fosfomycyna

• uszkodzenie błony cytoplazmatycznej

polimyksyny, aminoglikozydy, leki przeciwgrzybicze

• blokowanie syntezy białka

30S – aminoglikozydy, tetracykliny

50S – linkozamidy, streptograminy, chroramfenikol, makrolidy

• blokowanie syntezy DNA

chinolony, metronidazol, nitrofurany, trimetoprim, leki przeciwwirusowe, rifampicyna

• blokowanie syntezy kwasu foliowego- sulfonamidy

Sposób działania

• bakteriobójczy

- zależny od czasu działania - -laktamy

- zależny od stężenia - aminoglikozydy, chinolony

* MBC (minimal bactericidal concentration) – minimalne stężenie potrzebne do zabicia komórki bakterii

• bakteriostatyczny – makrolidy, linkozamidy, ketolidy, tetracykliny, chroramfenikol, sulfonamidy

* MIC (minimal inhibitory concentration) – minimalne stężenie potrzebne do

zahamowania wzrostu

MIC i MBC – w ug/ml lub mg/l,

lek bakteriobójczy: MBC:MIC 4

Zakres działania

• wąskie spektrum, np.

- tylko ziarenkowce Gram(+)

penicylina benzylowa, glikopeptydy, makrolidy, linkozamidy,

kwas fusydowy

- tylko bakterie Gram(-) - aztreonam

- tylko beztlenowce - metronidazol

• szerokie spektrum

– Gram(+), Gram(-), beztlenowce

penicyliny szerokowachlarzowe, cefalosporyny, karbapenemy,

aminoglikozydy, chinolony, tetracykliny, kotrimoksazol

• inne „zakresy” działania

* bakterie atypowe

* bakterie beztlenowe

* przeciwprątkowe

* przeciwgrzybicze

* przeciwwirusowe

Zakres działania - ukierunkowany

• bakterie atypowe – chlamydie, mykoplazmy, Legionella

makrolidy, tetracykliny, chinolony

• bakterie beztlenowe – makrolidy, linkozamidy, chloramfenikol, penicyliny, cefoksytyna, cefotetan, metronidazol

• leki przeciwprątkowe

* I rzut – rifampicyna (RMP), izoniazyd (INH), etambutol (EMB), streptomycyna (SM), pyrazynamid (PZA)

* II rzut – kanamycyna, wiomycyna, amikacyna, kapreomycyna, PAS, etionamid, cykloseryna, fluorochinolony, klarytromycyna

mogą być różne układy

• leki przeciwgrzybicze

leki przeciwwirusowe

Penicyliny

działanie: blokowanie syntezy peptydoglikanu (różne powinowactwo do PBP-białka wiążące penicylinę) cechy: niska toksyczność, wrażliwość na laktamazy, alergia

• Naturalne – penicylina benzylowa G, penicylina fenoksymetylowa V

paciorkowce, gronkowce penicylinazo(-), Clostridium, Bacillus, Neisseria, Peptostreptococcus, Treponema

• Półsyntetyczne ..

Penicyliny półsyntetyczne

• izoksazolowe - oporne na penicylinazę gronkowcową

– metycylina, oksacylina, kloksacylina, dikloksacylina, flukloksacylina

gronkowce penicylinazo (+) i (-)

• szerokowachlarzowe

- aminopenicyliny – ampicylina, amoksycylina

jak penicylina + Enterobacteriacae, Haemophilus Enterococcus,Listeria, Moraxella)

- karboksy-,ureido-piperazynopodobne – karboksycylina, tikarcylina,

piperacylina, mezlocylina, azlocylina

j.w. + Pseudomonas, Acinetobacter

- skojarzone z inhibitorem – ampicylina/sulbaktam, amoksycylina /kwas

klawulanowy, tikarcylina /kw. klawulanowy,

piperacylina/tazobaktam, cefoperazon/ sulbaktam

wykazują aktywność wobec szczepów opornych

Cefalosporyny

nie działają na Enterococcus, Listeria, MRSA, większość beztlenowców, zróżnicowana aktywność, penetracja do CUN, dobra tolerancja, wrażliwe na laktamazy

• I gen. – cefalotyna, cefazolina, cefradyna, cefadroksyl, cefaleksyna (paciorkowce, gronkowce penicylinazo(+), E.coli,Klebsiella,Proteus)

• II gen. – cefaklor,cefuroksym, cefamandol, cefprozil

j.w. + Haemophilus, Moraxella laktamazo(+)

cefoksytyna, cefotetan - beztlenowce

• III gen. – bardziej oporne na laktamazy, penetrują do CUN –

cefotaksym, ceftriakson

ceftazydym, cefoperazon (+ Pseudomonas, Acinetobacter)

doustne: cefiksym, ceftibuten, cefetamet, cefpodoksym, lorakarbef

nie działają na Pseudomonas, słabiej na gronkowce

• IV gen. – cefepim, cefpirom

lepiej na gronkowce, bardziej oporne na laktamazy,

Monobaktamy, karbapenemy

• monobaktamy – aztreonam

bakterie Gram(-) tlenowe – Neisseria, Haemophilus, pałeczki G(-)

• karbapenemy – imipenem, meropenem, ertapenem

największa znana aktywność:

tlenowe Gram(+), Gram(-), beztlenowce, enterokoki

ale nie działają na:

MRSA, Enterococcus faecium, Corynebacterium jejkeum, Burkholderia cepacia, Stenotrophomonas maltophilia Makrolidy – bakteriostatyczne (50S)

• 14-członowe – erytromycyna, cykliczny węglan erytromycyny (davercin), roksytromycyna, klarytromycyna

• 15-członowe – azytromycyna

• 17-członowe - spiramycyna

Spektrum – ziarniaki Gram(+), Gram(-), beztlenowe, laseczki beztlenowe,

Helicobacter pylori

bakterie atypowe (C hlamydia, Mycoplasma, Legionella,Ureaplasma, Rikettsia)

azytromycyna słabiej klarytromycyna – Haemophilus

Oporność krzyżowa – oznaczamy wrażliwość tylko na erytromycynę

Oporność MLS –

B na makrolidy, linkozamidy, streptograminę B

Objawy uboczne – biegunka, wymioty, wysypka

Linkozamidy – linkomycyna, klindamycyna – większa aktywność w kierunku beztlenowców, większa zaburzenia flory jelitowej

C lostrdium difficile

Streptograminy A, B – pristinamycyna, chinupristina+daflopristina (Synercid) działa na MRSA, PRSP, VISA, VRE

( Enterococcus.faecium)

Aminoglikozydy - bakteriobójcze

• Naturalne - streptomycyna, neomycyna, kanamycyna, gentanycyna, tobramycyna

• Półsyntetyczne - netylmycyna, amikacyna

Spektrum – pałeczki Gram(-) wyjątek Haemophilus, słabiej gronkowce

nie działąją na paciorkowce i enterokoki (zła przepuszczalność) – jedynie w leczeniu skojarzonym z penicylinami nie działają na beztlenowce – kojarzone z laktamami

Wady: nie wchłaniają się z przewodu pokarmowego, iniekcyjne

nefro- i ototoksyczne

efekt poantybiotykowy – wymagają monitorowania

Wrażliwość oznaczamy na każdy antybiotyk oddzielnie!!

Chinolony

• I generacja (chinolony) - kwas nalidyksowy, kwas pipemidynowy

• II generacja (fluorochinolony) norfloksacyna, pefloksacyna, ciprofloksacyna, ofloksacyna, flerofloksacyna, lomekfoksacyna, temafloksacyna,

pałeczki Gram (-), bakterie atypowe, paciorkowce i gronkowce raczej oporne,

zakażenia układu moczowego (P. aeruginosa), układu oddechowego, mukowiscidoza, prątki

• III generacja (fluorochinolony) lewofloksacyna, sparfloksacyna, gatifloksacyna, grepafloksacyna wyższą aktywnością wobec Gram(+), głównie gronkowce i paciorkowce, mniejsza wobec Gram(-), silniej na patogeny atypowe

• IV generacja (naftyrydynochinolony) moksifloksacyna, trowafloksacyna

głównie bakterie beztlenowe, Gram(+)-dodatnie, atypowe patogeny oddechowe

• Objawy uboczne rzadko

- nudności, wymioty, biegunka, bóle głowy, senność, niepokój, uszkodzenie nerek, wątroby

- skórne reakcje alergiczne - fototoksyczność

- zwiększone ryzyko uszkodzenia ścięgien u osób po 60 roku życia, po przeszczepie narządów i w trakcie leczenie kortykoidami.

- uszkadzają tkankę chrzęstną (chondrotoksyczność), ograniczające stosowanie leków tej grupy u dzieci i młodzieży

Niepożądane działania antybiotyków

• Bezpośrednie działanie toksyczne

– działanie nefrotoksyczne - polimyksyny, aminoglikozydy

– działanie hepatotoksyczne - tetracykliny

– działanie ototoksyczne (niszczą struktury ucha wewnętrznego) - aminoglikozydy

– działanie toksyczne na szpik kostny - chloramfenikol

• Reakcje uczuleniowe (wysypki skórne, obrzęki, gorączka, wstrząs anafilaktyczny, śmierć) - penicyliny (test uczuleniowy)

• Dysbakteriozy i ich następstwa (zwłaszcza po podaniu doustnym) - zmniejszenie naturalnej flory bakteryjnej człowieka, w konsekwencji:

- zaburzenia trawienia i przyswajania składników odżywczych, następnie

niedobory witamin

- nadkażenia np. opornymi na antybiotyki gronkowcami lub pałeczkami

- wtórne zakażenia grzybicze

Metody oznaczania wrażliwości na antybiotyki

- dyfuzyjno-krążkowa

- probówkowa (rozcieńczeniowa, kolejnych rozcieńczeń) - MIC, MBC

- Etest - MIC