Administracyjnoprawna sytuacja osób fizycznych
Zasięg działalności administracji publicznej, oprócz spraw gospodarczych, oświaty, nauki i kultury,
zdrowia, zatrudnienia, opieki społecznej, itp., obejmuje również osoby fizyczne. W zakresie
działalności administracji publicznej w tej dziedzinie mieści się taka problematyka, jak:
• Obywatelstwo,
• Zmiana imion i nazwisk,
• Akta stanu cywilnego,
• Ewidencja ludności, paszporty, dowody osobiste,
• Ordery, odznaczenia i odznaki.
Zagadnienia te dotyczą każdego z nas i niejednokrotnie wymagają od nas osobistej wyprawy do
urzędu miasta, gminy bądź dzielnicy lub też innych urzędów. Niektóre, jak obywatelstwo, wiążą się
nawet z najwyższą osobistością w kraju, czyli z prezydentem, który jako jedyna osoba w Polsce ma
prawo nadania obywatelstwa.
Problematykę obywatelstwa ciężko przypisać konkretnym dziedzinom prawa, gdyż leży ona na
pograniczu prawa międzynarodowego i administracyjnego. Obywatelstwo jest to stosunek prawny
łączący jednostkę z państwem. Składają się nań prawa przynależne jednostce oraz jej obowiązki
wobec państwa.1 Do indywidualnych rozwiązań każdego państwa należą sposób nabycia oraz utraty
obywatelstwa, jak i obowiązki obywatela wobec państwa.
W Polsce obywatelstwo nadawane jest zgodnie z dwiema zasadami. Zasada krwi zakłada, że dziecko
dziedziczy obywatelstwo po rodzicach. Zasada ziemi natomiast mówi, że dziecko otrzymuje
obywatelstwo po rodzicach. Zgodnie z tymi zasadami obywatelstwo polskie otrzyma dziecko urodzone
z obywateli polskich lub, gdy jedno z jego rodziców jest Polakiem, a także w przypadku, gdy urodzi się
w Polsce lub tu zostanie znalezione.
Obywatelstwo może zostać nadane również repatriantom, czyli cudzoziemcom pochodzenia
polskiego, którzy mają zamiar osiedlić się w Polsce na stałe. Poza tymi wszystkimi przypadkami
obywatelstwo polskie może zostać nadane, jeżeli cudzoziemiec zamieszkuje w Polsce co najmniej
pięć lat, na jego wniosek. Czasem może to być uzależnione od faktu, czy cudzoziemiec utracił swoje
dotychczasowe obywatelstwo. Obywatelstwo, które rozciąga się na dzieci, nadaje tylko i wyłącznie
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.
Uzyskanie obywatelstwa polskiego możliwe jest także w wyniku tzw. uznania za obywatela polskiego.
O procedurę tą może złożyć wniosek osoba, która nie posiada żadnego obywatelstwa, bądź jej
obywatelstwo jest nieokreślone, pod warunkiem, że zamieszkuje ona w Polsce co najmniej pięć lat.
Uznanie za obywatela polskiego należy do kompetencji wojewody.
Państwo polskie traktuje obywatela polskiego tylko i wyłącznie jako swojego obywatela, choćby nawet
posiadał on równocześnie inne obywatelstwo. Istnieją jednak sytuacje, kiedy można utracić polskie
obywatelstwo. Pierwszym takim przypadkiem może być wystąpienie obywatela o pozwolenie na
zmianę obywatelstwa – nabycie innego obywatelstwa. Inne przypadki pozbawienia obywatelstwa
polskiego określone są w ustawie.
Osoby, które nie są obywatelami polskimi objęci są w Polsce specjalną regulacją prawną.2 Prawo o
cudzoziemcach szczegółowo reguluje kwestie przekroczenia polskiej granicy przez cudzoziemca,
uzyskania wizy, instytucji odmowy wjazdu na terytorium RP, wydalenia z kraju. W związku z pobytem
1 A. Antoszewski, R. Herbut (red.), Leksykon politologii, Wrocław 2002, s. 266.
2 Ustawa z 13 czerwca 2003r. o cudzoziemcach, Dz.U. 2003.128.1175.
1
obywatela innego kraju na terytorium Polski wprowadzono obowiązki rejestracji, meldunku, kartę
stałego pobytu, a także prawo azylu.
Cudzoziemiec może przekroczyć granicę Polski na podstawie ważnego paszportu, a w niektórych
przypadkach dodatkowo na podstawie ważnej wizy. Wizę obcokrajowcowi może wydać polskie
przedstawicielstwo dyplomatyczne lub konsul za granicą, a w kraju wojewoda, właściwy ze względu
na miejsce pobytu. Dokument ten może uprawniać do jednorazowego lub wielokrotnego wjazdu na
teren RP lub na przejazd przez Polskę do innego kraju. W niektórych przypadkach można odmówić
cudzoziemcowi wizy, wjazdu do Polski, bądź też unieważnić wizę, kiedy np. obcokrajowiec działał na
szkodę interesów RP, został skazany w Polsce lub za granicą za zbrodnię, naruszył polskie przepisy o
cudzoziemcach, o ochronie granic, celne lub gdy inne przesłanki wskazują, że jego pobyt w kraju jest
niepożądany.
Obcokrajowiec ma obowiązek zarejestrować się w ciągu trzech dni od wjazdu do Polski w urzędzie
wojewódzkim. Jeżeli cudzoziemiec nie jest w Polsce przejazdem, ma także obowiązek zameldować
się. Legalny stały pobyt w Polsce jest możliwy tylko po dopełnieniu tych dwóch obowiązków oraz po
otrzymaniu karty stałego pobytu, wydanej przez wojewodę właściwego co do miejsca zamierzonego
pobytu cudzoziemca.
W przypadku, gdy obcokrajowiec przebywa w Polsce nielegalnie, może zostać wydalony z kraju.
Decyzję taką wydaje wojewoda. Taka decyzja może zostać podjęta również wówczas, gdy
cudzoziemiec działał na szkodę interesów RP, został skazany za zbrodnię, naruszył stosowne
przepisy lub gdy zachodzą inne przesłanki, że jego obecność w kraju jest niepożądana.
W prawie polskim przewidziana została instytucja azylu dla obcokrajowców, którą udziela Minister
Spraw Wewnętrznych. Azyl może zostać udzielony osobie, która jest ścigana przez władze innego
państwa z powodów natury politycznej, rasowych, koloru skóry, pochodzenia narodowego lub
etnicznego, religii, itp. Azyl stosowany jest tylko w przypadku osób, które popełniły przestępstwo
polityczne. Może zostać udzielony azyl terytorialny, czyli w granicach Polski oraz dyplomatyczny, czyli
w granicach siedziby misji dyplomatycznych RP, niekiedy również w konsulatach, na pokładach
statków morskich, okrętów wojennych czy bazach wojskowych.
Cudzoziemcowi można nadać także status uchodźcy, który to nadaje Minister Spraw Zagranicznych,
zgodnie z Konwencją Genewską z 28 lipca 1951 roku o statusie uchodźców oraz Protokołem
dotyczącym statusu uchodźców z 31 stycznia 1967 roku. Obcokrajowcy, którym został udzielony azyl
lub status uchodźcy nie są zwolnieni z powszechnych obowiązków cudzoziemców przebywających na
terenie RP.
Sytuacja cudzoziemców w Polsce nie jest na tyle korzystnie rozwiązana, co sytuacja polskich
obywateli, ponieważ niektóre decyzje administracyjne nie podlegają kontroli sądu administracyjnego.
Od 1 maja br., czyli od wejścia Polski do Unii Europejskiej, Polakom zostało przyznane obywatelstwo
UE. Jest to instytucja, którą wprowadził traktat z Maastricht. Obywatelstwo to daje nam możliwość
poszukiwania pracy i pracowania w innych krajach Unii, swobodne zamieszkanie i przemieszczanie
się w owych krajach, przenoszenia praw ubezpieczeń społecznych do innego kraju UE, a także do
studiowania i przejścia na emeryturę w każdym kraju na terytorium Unii Europejskiej. Co prawda w te
kilka dni od wejścia do Unii w niewielu krajach możemy korzystać zupełnie swobodnie z tych
wszystkich praw, które daje nam obywatelstwo unijne, ale po okresach przejściowych, jakimi jesteśmy
niestety objęci, wszystkie te prawa będą nam w pełni zagwarantowane. Instytucja obywatelstwa UE
nakłada na Polskę również obowiązki. Jesteśmy zobowiązani umożliwić korzystanie z wszystkich ww.
praw innym obywatelom unijnym, bez względu na kraj ich pochodzenia.
2
Kolejnym zagadnieniem dotyczącym osób fizycznych, które obejmuje administracja publiczna jest
zmiana imion i nazwisk. Należą one do dóbr osobistych człowieka i z tego względu podlegają
ochronie cywilnoprawnej. Są to dane, których wielokrotnie używamy w codziennym życiu, którymi
się posługujemy w celu odróżnienia nas od innych osób, szczególnie w różnego rodzaju
dokumentach, aktach, itp. Mimo że w momencie urodzenia nie mamy wpływu na to, jak się nazywamy
i jak mamy na imię, to istnieje możliwość zmiany obydwu dóbr, o których brzmieniu na samym
początku decydują nasi rodzice. Kwestię zmiany imion i nazwisk reguluje w Polsce ustawa z 15
listopada 1956 roku o zmianie imion i nazwisk.
Wniosek o zmianę nazwiska może być pozytywnie rozpatrzony, jeżeli jest on uzasadniony ważnymi
względami. Względy takie zachodzą, kiedy wnioskodawca nosi nazwisko ośmieszające, uwłaczające
jego godności, o brzmieniu niepolskim, mające formę imienia lub gdy nazwisko miałoby zostać
zmienione na to, które wnioskodawca od lat używa. Oczywiście poza tymi względami mogą zajść
również inne przesłanki, dla których organ administracji może wyrazić zgodę na zmianę nazwiska.
Niekiedy jednak zgoda może nie zostać udzielona, a ma to miejsce, kiedy istnieją podejrzenia, że
zmiana nazwiska mogłaby ułatwić wnioskodawcy działalność przestępczą, uchylenie się od
odpowiedzialności cywilnej lub karnej, a także gdy wnioskodawca ubiega się o nazwisko historyczne,
nie mając ku temu podstaw. Zmiana może nastąpić tylko na nazwisko, które ubiegający się sam sobie
wybrał, przy czy nie może ono być dłuższe, niż dwu członowe. Jeżeli wnioskodawca pozostaje w
związku małżeńskim, to do zmiany nazwiska potrzebna jest zgoda współmałżonka, ponieważ nowe
nazwisko rozciąga się zarówno na niego, jak i na dzieci. W przypadku zmiany imienia, postępowanie
jest podobne, jak przy zmianie nazwiska.
Odrębnym problemem, występującym przy kwestii zmiany nazwiska, jest ustalenie jego brzmienia i
pisowni. Może to mieć miejsce w przypadku, gdy istnieją wątpliwości co do pisowni nazwiska, a także
gdy wnioskodawca chce dostosować pisownię imienia i nazwiska do zasad pisowni polskiej.
W celu dokonania wszelkich zmian w imionach, bądź też nazwisku, należy się udać do rejonowego
urzędu rządowej administracji ogólnej lub do organów samorządu o statusie gminy lub miasta.
Wszelkie zmiany dotyczące naszych danych, stanu cywilnego, posiadanych dzieci, itp. wpisywane są
do akt stanu cywilnego. Jest to kolejne zagadnienie z administracji publicznej, które dotyczy osób
fizycznych bezpośrednio. Do podstawowych akt stanu cywilnego zalicza się akt urodzenia, akt zgonu i
akt małżeństwa. Akta te prowadzone są w urzędach stanu cywilnego, które znajdują się przy urzędach
gminy. Organem głównym USC jest wójt, burmistrz lub prezydent gminy, przy czym rada gminy może
powołać innego kierownika USC.
W aktach stanu cywilnego dokonywane są ciągłe zapisy dotyczące aktualnego stanu cywilnego danej
osoby. Wpisy te dokonywane są na podstawie obligatoryjnego zgłoszenia osoby zainteresowanej. Z
ksiąg stanu cywilnego wydaje się odpisy zupełne i skrócone aktów stanu cywilnego, cywilnego także
inne zaświadczenia o aktualnym stanie zapisów w księgach stanu cywilnego. Powyższe kwestie
reguluje ustawa z 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego, z późniejszymi zmianami, z
2003 roku3.
Ze względu na fakt, że w Polsce istnieje obowiązek meldunkowy, czyli każdy obywatel ma obowiązek
być zameldowanym w jakimś lokalu, administracja publiczna prowadzi ewidencję ludności, której to
zagadnienia normuje ustawa z 10 kwietnia 0974 roku o ewidencji ludności i dowodach osobistych, ze
zmianami z 2001 roku4.
3 zob. Dz.U. 2003. 130.1189.
4 zob. Dz.U. 2001.43.476.
3
Ewidencję prowadzą jednostki administracji samorządowej, w postaci urzędu dzielnicy, gminy lub
miasta. Obowiązek meldunkowy obejmuje wszystkie osoby przebywające na terytorium Polski, za
wyjątkiem personelu dyplomatycznego i konsularnego innych państw, a także członków ich rodzin. W
obowiązku zameldowania zawiera się zameldowanie i wymeldowanie się z miejsca pobytu stałego lub
czasowego, a także powiadomienie o urodzeniu dziecka, zmianie stanu cywilnego oraz o zgonie
osoby. Obowiązek meldunkowy nie pociąga za sobą żadnych szczególnych uprawnień, a także nie
rodzi praw do lokalu, w którym dana osoba przebywa. Zameldowanie natomiast ma stanowić dowód
przebywania osoby w danym miejscu, co oczywiście w praktyce jest żadnym dowodem, ponieważ
wiele osób zameldowanych jest w innym miejscu, niż faktyczne miejsce zamieszkania. Prawo o
obowiązku meldunkowym pełne jest również innych martwych przepisów, m.in. zasada, że osoba,
która przebywa w jednym miejscu pod tym samym adresem dłużej niż trzy doby, jest zobowiązana
zameldować się na pobyt stały lub czasowy, podczas gdy wiadomo, że osoba jadąca np. odwiedzić na
tydzień znajomego wcale tego obowiązku meldunkowego nie dokona. Przepisem nie znajdującym
odzwierciedlenia w życiu jest również zasada, że właściciel lokalu ma obowiązek powiadomić o
pobycie osoby, która nie dopełniła obowiązku meldunkowego. Wiadomo, że osoba wynajmująca
komuś mieszkanie nie będzie śpieszyła się zameldowaniem lokatora, gdyż mogłoby to w przyszłości
nastręczyć jej kłopotu z usunięciem owego lokatora z lokalu.
Oprócz obowiązku zameldowania się, każda osoba przebywająca na terytorium RP zobowiązana jest
do posiadania dowodu tożsamości. Problematykę owych dowodów reguluje ta sama ustawa co
ewidencję ludności. Istnieją trzy rodzaje dokumentów stwierdzających tożsamość: dowody osobiste,
tymczasowe dowody osobiste i tymczasowe zaświadczenia tożsamości.
Dowód osobisty otrzymuje każdy polski obywatel, który ukończy osiemnaście lat, po złożeniu
stosownego wniosku w urzędzie miasta, gminy lub dzielnicy. Dowody wydaje się na czas
nieokreślony.
Tymczasowe dowody osobiste mogą być wydawane osobom w wieku 13 – 18 lat. Posiadanie ich jest
obowiązkowe dla osób pracujących lub niezamieszkujących z rodzicami w wieku 16 – 18 lat.
Tymczasowy dowód osobisty jest ważny do czasu ukończenia 18 roku życia.
Tymczasowe zaświadczenie tożsamości może zostać wydane na określony czas osobie, której
obywatelstwo nie zostało stwierdzone, zamieszkującej na terytorium Polski, chyba że legitymuje się
ona ważnym paszportem wydanym przez inne państwo.
W aktualnych, nowych dowodach osobistych zawierają się takie dane jak: imię i nazwisko, nazwisko
rodowe, imiona rodziców, data urodzenia, adres zameldowania, miejsce urodzenia, wzrost, kolor oczu
oraz data wystawienia dokumentu i organ wystawiający. Zaniechano umieszczenia w nim znaków
szczególnych, posiadanych dzieci, adnotacji o zatrudnieniu i adnotacji urzędowych.
Innym dokumentem, potwierdzającym tożsamość osoby, jest paszport. Jest to dokument urzędowy,
uprawniający do przekroczenia granicy, poświadczający obywatelstwo polskie. Ważny jest przez 10 lat
od daty wydania. O paszportach traktuje ustawa z 1990 r. o paszportach, która wprowadziła zasadę,
że każdy obywatel polski ma prawo do otrzymania paszportu.
Paszporty w kraju wydawane są przez wojewodę właściwego ze względu na miejsce pobytu osoby
ubiegającej się o paszport, ewentualnie przez Ministra Spraw Zagranicznych, w określonych w
ustawie przypadkach. Paszport za granicą natomiast, wydaje konsul. Konsul również może wydawać
paszporty blankietowe, czyli takie, które umożliwiają powrót do kraju obywatelom czasowo
przebywającym za granicą, którzy nie posiadają paszportu wydanego w kraju.
Ustawa o paszportach uwzględnia kilka przypadków, kiedy mimo powszechnej dostępności
paszportów, można odmówić wydania dokumentu. Są to przypadki kiedy np. osoba ubiegająca się o
4
paszport obarczona jest konkretnym obowiązkiem nałożonym na nią przez sąd, a wydanie paszportu i
wyjazd tej osoby za granicę mógłby wykonanie tego obowiązku uniemożliwić. Wniosek może zostać
rozpatrzony odmownie również wtedy, gdy wnioskodawca został skazany za przestępstwo popełnione
za granicą. Obowiązkowo zakazuje się wydania paszportu na wniosek sądu prowadzącemu przeciw
osobie ubiegającej się o paszport postępowania w sprawie karnej lub cywilnej, na wniosek
Prokuratora Generalnego oraz innych organów prowadzących postępowanie przygotowawcze lub
wykonawcze w sprawie karnej lub skarbowej. Istnieją jednak przypadki, kiedy można takim osobom
wydać paszport, ale uprawniający wyłącznie do jednokrotnego wyjazdu za granicę.
Ostatnią kwestią dotyczącą osób fizycznych, a będącą przedmiotem działań administracji publicznej
jest przyznawanie obywatelom orderów, odznaczeń i odznak. Sprawy te normuje głównie ustawa z
16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach, z późniejszymi zmianami z 1999 roku5. Zgodnie z
polskim prawem ordery i odznaczenia są „najwyższym wyróżnieniem zasług cywilnych i wojskowych
położonych w czasie pokoju lub wojny dla chwały i pokoju Rzeczypospolitej Polskiej”. Najwyższym
orderem jaki może zostać przyznany jest Order Orła Białego nadawany za wyjątkowe zasługi zarówno
cywilne, jak i wojskowe. Ponad to mogą zostać przyznane ordery:
• Order Wojenny Virtuti Militari, za wybitne czyny wojenne połączone z wyjątkową ofiarnością i
odwagą; dzieli się on na pięć klas,
• Order Odrodzenia Polski, za wybitne zasługi w służbie państwu i społeczeństwu; również
dzieli się na pięć klas,
• Order Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej, za wybitne zasługi dla współpracy między narodami;
również dzieli się na pięć klas.
Oprócz orderów mogą zostać także przyznane następujące odznaczenia:
• Krzyż Walecznych, jako odznaczenie wojenne w nagrodę za męstwo i odwagę wykazane w
boju,
• Krzyż Zasługi z Mieczami, jako odznaczenie wojenne w nagrodę za odwagę i męstwo w
czasie wojny, w bezpośredniej walce z nieprzyjacielem lub w warunkach szczególnie
niebezpiecznych; dzieli się na trzy stopnie,
• Krzyż Zasługi, jako nagroda za zasługi dla państwa lub obywateli, czyny przekraczające
zwykły zakres obowiązków, ofiarną działalność publiczną lub niesienie pomocy i działalność
charytatywną; również dzieli się na trzy stopnie,
• Krzyż Zasługi za Dzielność, jako nagroda dla policjantów, funkcjonariuszy Agencji
Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Straży Granicznej, Straży Pożarnej oraz żołnierzom za
wyjątkowe czyny z wykazaniem odwagi i narażeniem życia lub zdrowia,
• Medal za Ofiarność i Odwagę, dla osób, które z narażeniem własnego życia lub zdrowia
ratowały zagrożone życie ludzkie lub mienie,
• Medal za Długoletnie Pożycie Małżeńskie, dla osób, które przeżyły 50 lat w jednym związku
małżeńskim.
Ordery i odznaczenia nadawane są przez Prezydenta RP obywatelom polskim, a cudzoziemcom tylko
wtedy, gdy ich zasługi położone były dla Polski. Obywatel RP natomiast, aby przyjąć jakiekolwiek
zaszczytne wyróżnienie w innym kraju, musi posiadać na to zgodę Prezydenta.
Osobnym wyróżnieniem są różnego rodzaju odznaki, nadawane za zdecydowane wyróżnianie się w
konkretnej dziedzinie, takie jak np. „Zasłużony Działacz Kultury”, dla osoby, która w znaczący sposób
wyróżniła się w szerzeniu i ochronie kultury.
Właściwie administracyjnoprawną sytuacją osób fizycznych zajmuje się administracja samorządowa,
większość spraw dotyczących obywateli bezpośrednio załatwianych jest na szczeblu dzielnicy, jak w
5 zob. Dz.U. 99.101.1177.
5
przypadku Warszawy, gminy lub miasta. Tylko w poniektórych przypadkach, najczęściej określonych
w ustawie, do spraw osób fizycznych miesza się administracja rządowa, jak w przypadku wydawania
paszportów przez Ministra Spraw Zagranicznych.
Ten dział administracji publicznej, w porównaniu z innymi, działa całkiem sprawnie, jedyne co może
irytować obywateli przy załatwianiu własnych spraw, to chyba nieśmiertelne kolejki w urzędach
administracji publicznej oraz opłaty urzędowe, niekiedy wcale nie małe, pobierane nawet za
dokumenty, o które jesteśmy zobligowani się ubiegać, jak np. dowód osobisty. Na szczęście sytuacje,
kiedy musimy stawić się w urzędzie nie zdarzają się często, więc obowiązki obywatela wobec
administracji publicznej nie są specjalnie uciążliwe, chyba że nasza sytuacja administracyjnoprawna
jest wyjątkowo niejasna.
6