ROLA STRUKTURY „JA”. STRUKTURA „JA” JAKO MECHANIZM INTEGRACJI

JuŜ w końcu trzeciego roku Ŝycia moŜna u dziecka dostrzec pierwsze objawy jego zdolności

do poznawczego wyodrębniania siebie z otoczenia. MoŜna dostrzec wyłanianie się pojęcia

„Ja”. Pojęcie to tworzy się jako rezultat gromadzenia informacji dotyczących samego siebie.

Są to informacje o przebiegu i wynikach własnej aktywności, o stanach własnego organizmu,

o procesach psychicznych zachodzących w jednostce (jej myśli, fantazje, uczucia, a takŜe

odnoszące się do niej opinie innych ludzi). Informacje tego typu, ulegając przekształceniu i

uogólnieniu tworzą system, który wyodrębnia się od innych systemów poznawczych

funkcjonujących w umyśle.

Dzięki temu wyodrębnieniu człowiek ma zdolność rozdzielania doświadczeń takich, które

odnoszą się do niego i takich, które odnoszą się do obiektów świata zewnętrznego

(rozróŜnianie snów, fantazji, myśli, marzeń od tego co rzeczywiste). Ale struktura „Ja” to nie

tylko narzędzie orientacji. To zarazem podmiot działań, który porządkuje doświadczenia i

inicjuje czynności. Innymi słowy powstająca struktura „Ja” jest nie tylko uporządkowanym

magazynem informacji o samym sobie (tzw. samowiedzą), ale takŜe źródłem kryteriów ocen

oraz dąŜeń podmiotowych (dąŜeń do realizacji stworzonych przez siebie wizji stanów

poŜądanych – własnej osoby i świata). Porządkowanie doświadczeń i inicjowanie czynności

przez strukturę „Ja” dokonuje się dzięki temu, Ŝe zawiera ona ukształtowane w trakcie

rozwoju pewne trwałe przekonania dotyczące siebie – przekonania o tym kim jestem,

stanowiące podstawę poczucia toŜsamości.

Przekonania te tworzą się jako wynik spostrzegania, Ŝe jest się tą samą osobą w róŜnych

sytuacjach i zdawania sobie sprawy z tego, Ŝe inni rozpoznają w nas tę samą osobę.

Ustabilizowanie poczucia toŜsamości jest przesłanką do wytworzenia waŜnych mechanizmów

regulacyjnych u człowieka. Powstaje dąŜenie do zgodności tego, co człowiek czuje, myśli i

robi z tym, co odpowiada jego wyobraŜeniom o sobie samym. To, co niezgodne z tymi

przekonaniami człowiek stara się wyeliminować ze świadomości i pola działania. Nie zawsze

niestety się to udaje. Nieraz mogą pojawiać się treści niespójne z wyobraŜeniem o sobie

samym. MoŜe to być na przykład uczucie lęku u osoby, która uwaŜa się za odwaŜną, bądź

pojawiająca się pokusa dokonania czynu nieuczciwego u człowieka, który przypisuje sobie

wysokie walory moralne.

Ale i w samych wyobraŜeniach o sobie mogą istnieć niezgodności. Niespójność w sferze

toŜsamości moŜe być źródłem powaŜnych zakłóceń w zachowaniu.Powodem takiej

niespójności moŜe być fakt, Ŝe człowiek dąŜy do uzgodnienia obrazu swojego „Ja” z opiniami

otoczenia zewnętrznego. W związku z tym moŜna śmiało mówić o istnieniu tzw.

zewnętrznego i wewnętrznego „Ja”.

W naszym postępowaniu kierujemy się tylko wewnętrznymi wyobraŜeniami o nas samych,

bądź mamy na uwadze równieŜ opinie innych ludzi i postępujemy zgodnie z ich

oczekiwaniami.

Ta druga tendencja nazywana jest samonadzorowaniem lub obserwacyjną samokontrolą.

Ustalanie własnej toŜsamości to aktywny proces, który dokonuje się pod wpływem

czynników sytuacyjnych – społecznych oddziaływań uprzednio utrwalonych przekonań. Tak

więc określenie samego siebie nie jest odczytywaniem jakiegoś raz na zawsze ustalonego

zapisu, lecz jest konstruowaniem samego siebie w danej sytuacji według wewnętrznych lub

zewnętrznych kryteriów. Człowiek dąŜy teŜ do tego, by przypisywać sobie cechy pozytywnie

oceniane, bo jest to przesłanką pozytywnej samooceny, a więc i poczucia własnej wartości.

Oba wymienione aspekty struktury „Ja” poczucie własnej wartości i poczucie własnej

toŜsamości odgrywają istotną rolę jako czynniki nadające stabilność osobowości człowieka.

Innymi słowy są one przesłankami samokontroli.

Istota samokontroli polega na uporządkowaniu róŜnych sprzecznych dąŜeń i impulsów. Brak

samokontroli to niemoŜność zapanowania nad impulsami i emocjami. Ludzie róŜnią się pod

względem stopnia samokontroli. Osoby o wysokim stopniu samokotroli są zazwyczaj surowi,

chłodni, zachowujący dystans, narzucający sobie ograniczenia i wyrzeczenia. Z kolei osoby o

niskim stopniu samokontroli charakteryzują się zmiennością poglądów i postaw,

podporządkowują się chwilowym zachciankom, wykazują brak tolerancji na zwłokę w

zaspokajaniu potrzeb, niestabilność, brak spójności w zachowaniu.

Oczywiście istnieją równieŜ osoby o średnim stopniu samokontroli.

Nie kaŜdego człowieka da się jednak umieścić w danej grupie. MoŜna bowiem spotkać osoby

o zmiennym stopniu samokontroli. U osób charakteryzujących się tzw. sztywną formą

samokontroli spotyka się róŜnorodne przejawy napięcia – złe samopoczucie, wewnętrzny

niepokój, skłonność do zapadania na choroby psychosomatyczne. U takich osób dochodzi

czasem do nagłej utraty samokontroli. WyraŜa się to w formie gwałtownych wybuchów

emocjonalnych, załamania, dezorganizacji czynności.