Zespół Szkół Mechanicznych Elektrycznych i Elektronicznych

mgr Janusz Marciszewski

Sport i rekreacja jako forma organizacji czasu wolnego

oraz profilaktyki uzależnień i destrukcyjnych zachowań

wychowanków internatu

Cywilizacja współczesna, wzbogacając człowieka o nowe i coraz to bardziej

róŜnorodne, a przy tym bardzo atrakcyjne oprzyrządowanie techniczno-technologiczne je-

go funkcjonowania Ŝyciowego, ułatwia i usprawnia jego bytowanie. Jest to jej niezaprze-

czalny walor ułatwiający bieŜącą aktywność człowieka.

Zrodziła ona jednak jednocześnie pewne zagroŜenia, które wyraŜają się w nie-

bezpiecznym przekraczaniu granicy między ułatwieniem a łatwizną i rozleniwiającym

wygodnictwem.

Człowiek współczesny to "człowiek siedzący". Zaprzęgając do pracy komputer i

Internet wrzuciliśmy bardzo sprawną kotwicę dla naszej fizycznej ruchliwości. Dzieje się

tak w miejscu pracy, ale przenosi się to równieŜ na czas tzw. wolny, którego dzięki stoso-

waniu tych cywilizacyjnych nowości, systematycznie nam przybywa.

I cóŜ z tego, kiedy najbardziej modne obecnie formy spędzania czasu wolnego,

szczególnie wśród młodzieŜy, dalekie są od walorów prozdrowotnych.

Współczesne wymogi Ŝycia podnoszą znaczenie rekreacji, bowiem chodzi tu

nie tylko o przeciwdziałanie chorobom cywilizacji, o przedłuŜenie przydatności Ŝyciowej

człowieka, ale równieŜ o przystosowanie społeczeństwa do racjonalnego dysponowania

czasem wolnym, który wykazuje tendencje wzrastającą."

Aktualność przemyśleń Demela z przed z górą trzydziestu lat spotęgowała się

jeszcze bardziej w chwili obecnej. Doszedł do tego jeszcze jeden, ogromnie waŜny czyn-

nik, a mianowicie rosnące wśród młodzieŜy zjawisko uzaleŜnień, szczególnie od narkoty-

ków.

Rekreacja fizyczna /ruchowa/ wyróŜnia się tym, Ŝe wykracza poza sferę dowol-

nego wyboru, a wchodzi w sferę powinności, poniewaŜ wynika nie tylko z załoŜeń peda-

gogicznych, ale równieŜ z dyrektyw higieny."

Tu pojawia się ogromna rola rodziny, a szczególnie szkoły w realizowaniu tego

zadania juŜ od najmłodszych lat Ŝycia człowieka.

Rola szkoły jest tu szczególna, poniewaŜ moŜe ona tę działalność prowadzić w

sposób systematyczny, planowy i zorganizowany.

Chodzi tu o to, aby z jednej strony zapewnić dziecku moŜliwość prowadzenia

trybu Ŝycia najodpowiedniejszego dla jego rozwoju, a z drugiej strony rozwijać nawyki i

kształtować potrzeby rekreacji ruchowej dla jego przyszłego dorosłego Ŝycia.

KaŜdy z nas podlega prawidłom neofobii i coraz mniej skłonny jest z wiekiem

zmieniać swoje przyzwyczajenia.

Lekcje wychowania fizycznego mogą w pełni zrealizować pierwszy aspekt pro-

blemu, tzn. zapewnić moŜliwość bieŜącej rekreacji ruchowej.

W przeprowadzeniu drugiego aspektu sprawy, tzn. ukształtowaniu nawyków i

potrzeb rekreacyjnych, bardziej pomóc mogą zajęcia pozalekcyjne, które "w skutek do-

mgr Janusz Marciszewski - Sport i rekreacja jako forma organizacji czasu wolnego …

2

browolności udziału, są bardzo zbliŜone do rekreacji fizycznej ludzi dorosłych, co zwiększa

prawdopodobieństwo transferu."

Szczególnie korzystna sytuacja w tym zakresie moŜe wystąpić w szkole, która

posiada w swoim składzie organizacyjnym internat.

Internaty przyszkolne i bursy powołane są dla stworzenia równego startu Ŝycio-

wego młodzieŜy niezaleŜnie od miejsca jej zamieszkania i warunków rodzinnych oraz śro-

dowiskowych, a w pewnym zakresie takŜe osobistych warunków zdrowotnych i rozwojo-

wych.

Społeczną funkcją internatu jest zaspokojenie potrzeb społecznych i osobistych

w sposób, który umoŜliwia ogółowi młodzieŜy zdobywanie wykształcenia zgodnie z wymo-

gami edukacji na poziomie średnim, z aspiracjami i uzdolnieniami osobistymi.

Zadania internatu, jako środowiska wychowawczego, sprowadzają się w związ-

ku z tym do:

1. zapewnienia młodzieŜy warunków do właściwego rozwoju fizycznego i psychiczne-

go;

2. organizowania - przy udziale wychowanków - Ŝycia codziennego, wdraŜanie ich do

współpracy i współdziałania, wyrabianie nawyków higienicznych i kulturalnych;

3. stwarzanie warunków do racjonalnego spędzania wolnego czasu, pobudzania do

aktywności sprzyjającej wzbogacaniu osobowości, rozwijania zainteresowań;

4. zapewnienia odpowiednich warunków uczenia się, rekompensowania braków i

rozwijania motywacji uczenia się;

5. współdziałania z rodziną i szkołą;

6. uczenia społecznego działania;

7. przygotowania do Ŝycia w rodzinie i społeczeństwie.

Zakres wymienionych tu zadań internatu mieści w sobie tematykę mniej lub

bardziej związaną z wychowaniem fizycznym i kulturą fizyczną.

Jak w realiach internatu rozumieć i realizować te zagadnienia?

Kultura fizyczna, mieszcząc się w bardziej ogólnym pojęciu kultury w ogóle,

sama obejmuje swoim zakresem wiele sfer Ŝycia człowieka.

W związku z tym nie naleŜy zakładać, Ŝe jej jedynym przejawem, równieŜ w

realiach internatu, jest sport. Sport moŜe być rozumiany jako, z jednej strony, zjawisko

autoteliczne czyli nastawioną na wynik sportowy samodzielną instytucję społeczną.

Z drugiej strony, sport moŜna potraktować instrumentalnie, jako środek w

procesie wychowania, opieki i ochrony zdrowia. WaŜniejsze tu od niego samego, stają się

jego zastosowania, formy, metody i środki, których moŜna uŜywać dla osiągania celów

pozasportowych, czyli np. opiekuńczych, zdrowotnych i wychowawczych. Cele te są

nieodłącznym atrybutem działania kaŜdego internatu, przynajmniej w wymiarze jego

funkcji załoŜonej.

A więc tak właśnie będziemy rozumieli sport, chcąc wykazać jego zastosowanie

dla organizacji czasu wolnego wychowanków w internacie, dla profilaktyki uzaleŜnień i

odstręczania ich od destrukcyjnych zachowań.

W środowisku internackim intencjonalnie występują procesy: opieki,

wychowania i socjalizacji. Ich elementem składowym jest, a przynajmniej być powinna,

opieka fizyczna i wychowanie fizyczne.

Wychowanie fizyczne skorelowane jest zarówno z systemem oświatowym, jak i

z systemem ochrony zdrowia. Implikuje to konieczność łącznego widzenia problemów

wychowania fizycznego i kultury fizycznej, będącej elementem składowym kaŜdej

rzeczywistości społecznej. Kultura fizyczna nie powinna być traktowana jako sfera

wolnego wyboru człowieka, a wręcz jako jego elementarny i fundamentalny obowiązek.

Obowiązek ten odnoszący się zarówno do zdrowia fizycznego, jak i

psychicznego, ma znaczenie dla kaŜdej jednostki ludzkiej, ale równieŜ dla całego

społeczeństwa.

mgr Janusz Marciszewski - Sport i rekreacja jako forma organizacji czasu wolnego …

3

Nasuwa się tu jednak pewne pytanie. Czy ten kardynalny wymóg konieczności i

obowiązku realizowania na co dzień przez ludzi zasad i reguł kultury fizycznej nie stoi w

sprzeczności ze wspominanym wcześniej problemie neofobii? OtóŜ nie, poniewaŜ

dobrowolność tam sygnalizowana dotyczy jedynie form i sposobów realizowania

obowiązku dbania o siebie i swoje zdrowie przez kaŜdego z nas.

Gdyby problematykę kultury fizycznej chcieć lokować w zakres tzw. czasu

wolnego, wtedy wychowawca nie miałby rzeczywiście prawa wymuszać na wychowanku

realizacji tego kulturowo-społecznego wymogu.

Jeśli jednak zastosujemy tu inną konfigurację pojęciową tzn. czas wolny

umieścimy w problematyce kultury fizycznej i potraktujemy go jako jedną z płaszczyzn, na

bazie której moŜe się ona realizować, to wtedy moŜemy jako zasadę uznać, Ŝe

realizowane w realiach internatu wychowanie fizyczne powinno przygotowywać wszystkich

wychowanków do czynnego uczestnictwa w dbałości o zdrowie i prawidłowy rozwój

psychofizyczny. " Kultura fizyczna obejmuje te wszystkie wartości, które wiąŜą się z

fizyczną postacią i fizycznym funkcjonowaniem człowieka, zarówno w jego własnym,

subiektywnym odczuciu, jak teŜ w obrazie społecznie zobiektywizowanym. Wartości te -

najogólniej mówiąc - odnoszą się do zdrowia, budowy i postawy ciała, odporności,

wydolności, sprawności, urody. Analogicznie do innych wartości kulturowych, mają one

charakter dynamiczny, kształtują poglądy i postawy ludzkie, są więc cząstką

światopoglądu i obyczaju."

Jeszcze raz, z ogromnym naciskiem, chcę podkreślić, Ŝe sport rozumiany jako

ćwiczenia układu ruchowego ukierunkowane na osiąganie celów sprawnościowych /co jest

niestety domeną szkolnych lekcji w-f/, nie jest istotą wychowania fizycznego

realizowanego w internacie. Takie "usportowienie" pomija bowiem tak waŜne sprawy jak:

dietetykę, higienizację trybu Ŝyciu, technologię wypoczynku, higienę pracy umysłowej,

dbałość o wygląd zewnętrzny, higienę osobistą i urodę, wychowanie seksualne,

wychowanie dla bezpieczeństwa, walka z przejawami nikotynizmu, alkoholizmu,

narkomanii, stosowaniem sterydów, ochrona i kształtowanie środowiska naturalnego, itd.

Istotą pracy opiekuńczo-wychowawczej w internacie jest jej wielokierunkowość i

holistyczne traktowanie jej podmiotu, jakim jest wychowanek, równieŜ w odniesieniu do

kultury fizycznej.

"Krzewić kulturę fizyczną znaczy więc tyle, co kształtować świadomą,

afirmowaną i aktywną postawę wobec ciała i jego potrzeb, uczyć jak poprawiać naturę,

zmieniać obyczaj, doskonalić się."

Temu celowi słuŜy między innymi opracowany przeze mnie w 2000 roku

program profilaktyczny: "Kształtowanie postaw zdrowego stylu Ŝycia i profilaktyka

skłonności uzaleŜnieniowych, przez sportowo-rekreacyjne zagospodarowanie czasu

wolnego wychowanków internatu". Jego głównymi elementami są: program adaptacji

nowych wychowanków; dobra znajomość sportowo-rekreacyjnych i zdrowotnych potrzeb

wychowanków, ich właściwości, cech i moŜliwości; sprawiedliwa ocena zaangaŜowania w

realizację programu; przeciwdziałanie skutkom nieracjonalnego spędzania czasu wolnego;

udział w profilaktyce uzaleŜnień.

Realizacja tego programu moŜliwa jest dzięki odpowiedniej strukturze

organizacji pracy placówki, w której pracuję, czyli Internatu Zespołu Szkół Mechanicznych,

Elektrycznych i Elektronicznych w Toruniu.

Praca opiekuńczo-wychowawcza zasadza się tu na idei samorządności.

MłodzieŜ ma moŜliwość uaktywnienia się w pracy czterech sekcji MłodzieŜowej

Rady Internatu: gospodarczej, kulturalnej, naukowej i sportowej.

KaŜdy wychowawca będąc opiekunem jednej z tych sekcji sprawuje

jednocześnie opiekę wychowawczą nad grupą wychowawczą, która strukturalnie

podzielona jest na sekcje analogicznie do MRI. Taki stan rzeczy jest niezwykle korzystny

dla realizacji problematyki kultury fizycznej i wychowania fizycznego w ich całościowym

mgr Janusz Marciszewski - Sport i rekreacja jako forma organizacji czasu wolnego …

4

wymiarze.

Nie wdając się w szczegółowy opis zakresów działań poszczególnych

kierunków samorządności, chcę powiedzieć, Ŝe są one w pełni podporządkowane

naczelnej idei planu i programu pracy placówki i skorelowane wzajemnie względem siebie.

Na potwierdzenie kontaminacyjności treści działań programowych na rzecz

nadrzędności celów prozdrowotnych i prorozwojowych przytoczę niektóre z nich w

podziale na sekcje.

Sekcja gospodarcza zajmuje się całą sferą problemów związanych z jakością,

bezpieczeństwem i estetyką pomieszczeń sypialnych i ogólnych. Organizuje i nadzoruje

przebieg działań porządkowych i higieniczno-sanitarnych. Ma równieŜ duŜy wpływ na

dietetykę uczestnicząc w opracowywaniu jadłospisów i czuwając nad jakością Ŝywienia w

placówce. Sekcja kulturalna, pozornie najmniej związana z rozwojem psychofizycznym

wychowanków, organizuje imprezy, które higienizują codzienne, podstawowe

zaangaŜowanie młodzieŜy, jakim jest nauka szkolna i nauka własna w internacie. Wiele

uwagi poświęca sekcja problematyce ochrony naturalnego środowiska człowieka,

szczególnie wymiarze informacyjno-prezentacyjnym. Odrębnym jej kierunkiem działania

jest propagowanie treści prozdrowotnych, a szczególnie antynikotynowych,

antyalkoholowych i antynarkotykowych w formie ekspozycji w gablocie sekcji kulturalnej.

Podobną aktywność ekspozycyjną wykazuje równieŜ sekcja naukowa.

Dochodzą do tego informacje popularno-naukowe związane np. z olimpizmem. Sekcja ta

organizując równieŜ cykle zajęć socjoterapeutycznych ukierunkowanych na problematykę

np. agresji, budowania poczucia własnej wartości, komunikacji interpersonalnej, itp.

kwestie mające wpływ na kształtowanie się prawidłowego obrazu zdrowia psychicznego

wychowanków. DuŜym zakresem aktywności tej sekcji, skorelowanym z problematyką

kształtowania wśród młodzieŜy poglądów i postaw z zakresu kultury fizycznej i

wychowania fizycznego, jest blok spotkań popularno-naukowych poświęconych

wychowaniu seksualnemu.

Wreszcie sekcja sportowa, którą się opiekuję, realizuje zamierzenia o

charakterze sportowo-rekreacyjnym. Ich główną domeną jest to, Ŝe pozwalają

wychowankom rozwijać ich potencjały, zainteresowania i zamiłowania w róŜnych

dyscyplinach sportowych.

Zwracanie szczególnej uwagi na masowość udziału w nich wychowanków jest

moim szczególnym staraniem. Nie ma z tym problemu przy okazji rozgrywek tenisa

stołowego lub zajęć pływackich na basenie szkolnym.

Tam, gdzie w grę wchodzą druŜyny oraz ich skład liczebny ograniczony

przepisami i regulaminami, organizujemy rozgrywki na zasadzie "kaŜdy z kaŜdym". Tak

dzieje się w przypadku turniejów piłki noŜnej, siatkowej i koszykowej.

Ale i tu nie ograniczamy się do rozgrywek turniejowych. Większość zajęć na sali

gimnastycznej i boisku szkolnym, to gry, w których rotacyjnie bierze udział duŜa grupa

młodzieŜy. Od kilku ta aktywność sportowo-rekreacyjna naszego internatu rozszerzyła

swój zasięg. Dzięki współpracy z innymi tego typu placówkami z terenu miasta Torunia,

większość z tych zamierzeń z zakresu kultury fizycznej ma charakter międzyinternacki.

Zwiększa to zdecydowanie ich siłę oddziaływania oraz atrakcyjność, co owocuje

coraz większą frekwencją i zaangaŜowaniem wychowanków.

Swoiście integracyjną, coroczną imprezą są tzw. "Wiosenne igraszki", gdzie

przeplatają się elementy aktywności sportowej, kulturalnej, intelektualnej i gospodarczej.

W wydaniu naszego internatu, sport i rekreacja, będąc integralną częścią szeroko

rozumianej kultury fizycznej, spełnia jej wymogi. Jak wynika z powyŜszego opisania,

wychowanie fizyczne nieogranicza się tu tylko do ćwiczeń ruchowych i sprawności

fizycznej, czyli prostego "usportowienia".

Opisana tu samorządowa aktywność wychowanków spełnia prawie wszystkie

kryteria modelowego wychowania fizycznego realizowanego w internacie. Występuje tu

mgr Janusz Marciszewski - Sport i rekreacja jako forma organizacji czasu wolnego …

5

postulowana w takim modelu kompletność. WyraŜa się to w diagnozie /potrzeb i

moŜliwości/, prognozie, programowaniu, ordynacji i kontroli oraz analizie efektów, co

towarzyszy pracy wszystkich sekcji samorządowych. Uwzględnione są wszystkie cele

wychowania fizycznego: zdrowotny, opiekuńczo-wychowawczy i utylitarny. Zajęcia

realizujące wychowanie zdrowotne spełniają wielorakie funkcje: zapewniają wypoczynek

czynny, rozrywkę i pracę nad sobą.

Jeśli działania te zrealizowane są prawidłowo i przy autentycznym

zaangaŜowaniu wychowanków, to daje się zawsze zaobserwować określone ich efekty

wyraŜone w wiedzy, postawach, nawykach, umiejętnościach i sprawnościach. Przy takim,

jak został tu zaprezentowany, rozumieniu kultury fizycznej, moŜna zauwaŜyć

występowanie kolejnej cechy modelu, jaka jest kompleksowość.

Realizowany model wychowania fizycznego osadzony jest w otaczającej go

rzeczywistości społecznej i rozumiany jako podsystem w ogólnym systemie kultury

fizycznej.

Jest to zamierzenie otwarte równieŜ na funkcjonujące poza placówką instytucje

i organizacje sportowe, oświatowe i ochrony zdrowia.

Praca wychowawcza w zakresie kultury fizycznej wyczerpuje w pełni pojęcie

droŜności, gdyŜ bazując na dotychczasowych doświadczeniach wychowanka,

przygotowuje go do rekreacji na kolejnych szczeblach rozwoju osobniczego. Realizuje się

równieŜ cecha egalitarności, gdyŜ wielokierunkowość i wieloaspektowość zajęć

realizowanych w internacie uwzględnia interesy rozwojowe wszystkich jednostek, bez

względu na wiek, płeć, typ szkoły, moŜliwości ruchowe, stan zdrowia, zainteresowania i

poziom inteligencji.

Dzięki temu, Ŝe w toku pracy opiekuńczo-wychowawczej w internacie występują

wyŜej wymienione kryteria modelowe, moŜliwe do uzyskania stają się efekt w postaci:

przekazanej i przyjętej sumy określonej wiedzy, kształtowanych i pozyskanych

umiejętności, pewnej dozy usprawnień ruchowych, kształtowanych i zaistniałych potrzeb i

nawyków, oraz formowanych i nabytych postaw intelektualno-emocjonalnych.

Jeśli przyjmiemy, jako zasadne, uprzednio zaprezentowane stanowisko,

mówiące o tym, Ŝe kultura fizyczna realizowana w internacie zagospodarowywuje równieŜ

i czas wolny wychowanków, to szeroko rozumiane wychowanie fizyczne, równieŜ poprzez

sport i rekreację, organizuje w sposób prozdrowotny ten czas.

Sport i rekreacja, w połączeniu z domenami innych niŜ sportowa, sekcji

MłodzieŜowej Rady Internatu oraz grup wychowawczych, stwarzają bardzo rozległą

płaszczyznę dla realizowania zadań profilaktyki uzaleŜnień.

Ciekawa, atrakcyjna oferta z zakresu wychowania fizycznego wypełnia bowiem

czas wolny wychowanka i zabezpiecza mu naturalną potrzebę aktywności i ekspresji, tyle,

Ŝe korzystną zdrowotnie /z dala od nałogów i zgubnego bezruchu/ i wartościową

społecznie i wychowawczo. Wychowanek w ten sposób zaabsorbowany nie przejawia

równieŜ tendencji do destrukcyjnych zachowań, bo nie ma na to bezmyślnie wolnego

czasu. Takie moŜliwości daje sport i rekreacja wplecione w całokształt realizowanej w

internacie kultury fizycznej.

Bibliografia

Demel M., Humen W., Rola szkoły w wychowaniu do rekreacji fizycznej! Demel M. Szkice

krytyczne o kulturze fizycznej: Sport i turystyka, Warszawa 1973

mgr Janusz Marciszewski

Wychowawca Internatu

ZSMEiE w Toruniu