RELACJA DIAGNOSTYCZNA
W WYMIARZE SPOŁECZNYM I
OSOBOWYM
I. Badanie psychologiczne jako interakcja społeczna
Każde badanie to spotkanie konkretnych
osób: badacza i uczestników badania, to
interakcja społeczna w której mogą zachodzić
te same zjawiska i procesy, co we wszystkich
innych interakcjach opisanych przez
psychologię społeczną
Istotne elementy diagnozy jako interakcji społecznej:
1. Spostrzeganie osoby uczestniczącej w badaniu
przez diagnostę – w dużej mierze nieświadome
formowanie się obrazu partnera:
•
pierwsze wrażenie
•
spostrzegane podobieństwo między badającym i
badanym
2. Spostrzeganie badacza przez osobę uczestniczącą w badaniu:
• szacunek dla badacza
• projekcyjne przejawy potrzeb
3. Nieświadoma akomodacja:
• współzależność pomiędzy otwieraniem się
diagnosty i badanego – autentyzm
• dostosowanie się rozmówców w sposobie
komunikacji: długość zdań, tempo mówienia,
dobór słów, wymowa, intonacja, ton głosu
4. Behawioralne potwierdzenie – zgodność zachowania partnerów interakcji:
• wymiana sygnałów podprogowych
• rola stereotypów i uprzedzeń
Odpowiedzi osób badanych zależą od tego ,
jak interpretują one sytuację komunikacji
interpersonalnej. Są one aktywnym
podmiotem badania i w określony sposób
spostrzegają sens tej sytuacji oraz jej możliwe efekty
– korzystne i niekorzystne dla siebie – i zgodnie z
tym działają.
III. Społeczne skrypty badania psychologicznego Współczesne społeczeństwo to „społeczeństwo
wywiadu” i każdy dysponuje skryptem
społecznym „wywiad”, czyli rozumie
znaczenie sytuacji i intencje pytającego, wyobraża
sobie jego przebieg, role jego uczestników oraz jego
zakończenie.
Parafraza: Współcześni ludzie bez trudu odnajdują się w
teatrze badania psychologicznego
1. W więzieniu psycholog bada skazanego:
-
Proszę dokończyć zdanie: „Posadził dziadek
rzepkę….”
-
Rzepka odsiedział swoje, a jak wyszedł, to
załatwił Dziadka
2. Pacjent wyjechał na wakacje i dzwoni do swojego
psychoanalityka:
- Panie doktorze, bawię się świetnie! Dlaczego?
IV. Społeczne konstruowanie znaczeń podczas badania psychologicznego
Badanie diagnostyczne jest wspólnym dokonaniem osoby
badanej i badającej. Jego wynik (szczególnie gdy korzystamy z technik jakościowych) nie jest i nie może być „prawdą” na temat przedmiotu, którego dotyczyło badanie (zwłaszcza wywiad). Jest to raczej sprawozdanie z doświadczenia respondenta, skonstruowane przez niego wspólnie z osobą badającą na użytek tej konkretnej interakcji.
1. Na przebieg i wynik badania mają wpływ
procesy spostrzegania społecznego
2. Między badającym a badanym zachodzi
nie w pełni świadoma wymiana sygnałów,
której efektem są: akomodacja
komunikacji oraz behawioralne
potwierdzenie
3. Zachowaniem uczestników badania
(psychologa i osoby badanej) rządzą reguły
konwersacji oraz społeczne skrypty badania
psychologicznego
4. Badanie jest miejscem nie tylko odkrywania,
ale też tworzenia znaczeń – badający i badany
konstruują wiedzę, która stanowi wynik
badania
Osobowy wymiar relacji diagnostycznej -
interpersonalne kompetencje diagnosty
I. Kompetencja komunikacyjna
Profesjonalna kompetencja komunikacyjna to
umiejętność posługiwania się aktami mowy:
- w sposób zgodny z wiedzą psychologiczną i
profesjonalnymi standardami
- w celu jak najlepszego przeprowadzenia badania
- uwzględnieniem specyficznego charakteru
sytuacji i indywidualności konkretnej osoby
badanej
Kompetencja komunikacyjna wymaga
posiadania wiedzy językowej i adekwatnej
wiedzy społeczno-kulturowej
- Kompetencję językową: zdolność
posługiwania się językiem
- Kompetencję komunikacyjną: umiejętność
posługiwania się językiem odpowiednio do
sytuacji i do słuchacza
Dwie funkcje kompetencji komunikacyjnej:
- Przekaz informacji
- Świadome działanie słowami – akty mowy
(performatywny aspekt wypowiedzi): ludzie
proszą, grożą, nakazują, dominują,
zwalczają, zabiegają o sympatię itp.
- bezpośrednie: intencja mówiącego jest jawna,
używa on czasowników performatywnych w
pierwszej osobie, co oznacza dokonanie danej
czynności np. przepraszam, przyrzekam, oddam ci
książkę za tydzień
- pośrednie: jawna treść wyraża inną intencję i
tylko wiedza społeczno-kulturowa pozwala ją
odczytać np. Czy nie sprawiłoby panu kłopotu
otwarcie tego okna?
Dwa rodzaje słuchania:
- bierne: potwierdzenie poprzez milczenie lub
wypowiedzi typu: mhm, rozumiem
- aktywne (C. Rogers, T. Gordon)):
empatyczne rozumienie subiektywnych
doświadczeń pacjenta/klienta, komunikaty
zwrotne
Dodatkowe walory aktywnego słuchania:
- Buduje klimat zaufania
- Akcentuje podmiotowość badanej osoby
- Ujawnia szacunek dla niej
B. Repertuar wypowiedzi diagnosty –
kategoryzacja form reakcji werbalnych
System kategorii Clary Hill (1992)
1. Potwierdzenie – wsparcie, uspokojenie,
wzmocnienie
2. Informowanie – dostarczenie informacjiw
formie danych, faktów, źródeł
3. Bezpośrednie zalecenie – wskazówki, sugestie co klient ma zrobić
4. Pytania zamknięte – prośba o podanie
konkretnych danych
5. Pytania otwarte – zachecenie klienta do
szerszej wypowiedzi
6. Parafraza – odzwierciedlenie lub
podsumowanie tego co klient już
zakomunikował
7. Interpretacja – proponowanie wyjaśnienia, alternatywnego znaczenia dla uczuć,
zachowań, właściwości klienta
8. Konfrontacja – wykazywanie niezgodności
lub sprzeczności, ale bez wyjaśnień
9. Ujawnianie siebie – dzielenie się z klientem
własnymi uczuciami i doświadczeniami
C. Konstruowanie parafraz, pytań i
wypowiedzi Ja
1. Prawdziwa parafraza wynika z dążenia
diagnosty do jak najlepszego zrozumienia uczuć
i myśli osoby badanej, dlatego zawsze zachęca ją
do rozwijania wypowiedzi
2. Pytania otwarte dają swobodę wyboru treści i
formy, zamknięte ograniczają zakres
wypowiedzi
3. Komunikaty Ja (wypowiedzi osobiste) ułatwiają budowanie relacji podmiotowej,
opartej na zaufaniu i i współpracy, np.
zastanawiam się, jak pani ocenia, chciałbym
dobrze pana zrozumieć, dlatego proszę mi
powiedzieć, gdy słucham odnoszę
wrażenie…
To zespół właściwości jednostki , które
ułatwiają jej nawiązywanie, rozwijanie i
podtrzymywanie obustronnie
satysfakcjonujących relacji, które stanowią
kontekst wszelkich czynności psychologa, w
tym także diagnozy psychologicznej
Wymiary kompetencji relacyjnej:
1. Zawarcie kontraktu na badania –
uzgodnienie z klientem celu i zakresu
badania diagnostycznego.
Kontrakt wyznacza ramy relacji
diagnostycznej, podkreśla podmiotowość
klienta, ułatwia nawiązanie kontaktu
2. Nawiązanie kontaktu – wstępny warunek udanej sesji diagnostycznej
Trzy procesy interpersonalne jako składowe
kontaktu według Lindy Tickle-Degnen i
Roberta Rosenthala:
- Wzajemna uwaga
- Pozytywne nastawienie
- Koordynacja zachowań partnerów
To zaangażowana współpraca klienta i psychologa, oparta na ich wzajemnym zaufaniu w celu osiągnięcia wspólnie
wyznaczonych celów
Trzy elementy składowe według Adama Horvatha i Leslie S.
Greenberg (1989):
- Uzgodnienie celów
- Wyznaczenie zadań
- Rozwój więzi
To wiedza, umiejętności i postawy niezbędne
do psychologicznej pracy z osobami
odmiennymi pod względem: rasy, pochodzenia
etnicznego, płci, statusu socjoekonomicznego,
wyznania, orientacji seksualnej, niepełnosprawności,
wieku, a nawet wartości osobistych
- Sprawiedliwe praktyki diagnostyczne
- Rozumienie Innego
- Unikanie błędu minimalizacji kontekstu