WSPOMAGAJĄCE CONTROLLING
BANKOWY
Jędrzej Wieczorkowski
Wprowadzenie
W artykule scharakteryzowano systemy informatyczne wspomagające
funkcjonowanie controllingu w bankowości, ze szczególnym uwzględ-
nieniem systemów klasy MIS.
Istota controllingu bankowego
Controlling, utoŜsamiany często z rachunkowością zarządczą, związa-
ny jest z działaniami mającymi na celu poprawę efektywności zarządza-
nia organizacjami róŜnych typów. W duŜych przedsiębiorstwach czynno-
ści te realizowane są zazwyczaj przez wyodrębnioną jednostkę będącą
swoistym centrum informacji gromadzonych i przetwarzanych na potrze-
by zarządzania całą organizacją. W praktyce europejskiej controlling
obejmuje przede wszystkim działania związane z gromadzeniem informa-
cji na potrzeby zarządcze, planowaniem średnio i długoterminowym oraz
sprawozdawczością wewnętrzną. W podejściu amerykańskim jest rozsze-
rzany m.in. o zagadnienia rachunkowości finansowej, podatków i audytu.
Wszystkie wymienione wyŜej cechy dotyczą takŜe controllingu ban-
kowego. Według [Kuli03] naleŜy go rozumieć jako system wspomagają-
cy zarządzanie bankiem, który przez koordynację wszystkich subsyste-
mów zarządzania oraz wzajemne ich dostosowanie, jak i zapewnienie
informacji niezbędnych do podejmowania optymalnych decyzji, ukierun-
kowuje działania kierownictwa na wszystkich poziomach zarządzania na
realizację głównych celów banku. MoŜna przy tym podejściu wyróŜnić
trzy podstawowe elementy controlingu:
• system planowania obejmujący planowanie w róŜnym horyzoncie
czasowym,
• system rachunkowości obejmujący pozyskiwanie danych z rachun-
kowości finansowej wraz z rachunkiem kosztów,
• system informacji i sprawozdawczości obejmujący m.in. konsolida-
cję danych z poszczególnych oddziałów i obszarów działalności.
Podstawową funkcją controllingu bankowego jest funkcja informa-
cyjna polegająca na: zdefiniowaniu potrzeb informacyjnych, wyszukaniu
danych niezbędnych do spełnienia tych potrzeb, przetworzeniu i opraco-
waniu tych danych na potrzeby zarządcze. Informacja wynikowa control-
lingu, mimo Ŝe opiera się na duŜej liczbie szczegółowych danych źródło-
wych, zazwyczaj powinna mieć charakter syntetyczny. Ponadto, aby być
uŜyteczna, musi być sporządzana w odpowiednio krótkim czasie, zawie-
rać elementy nie tylko ilościowe, lecz takŜe jakościowe, a takŜe nie ogra-
niczać się wyłącznie do danych retrospektywnych zawierając takŜe in-
formacje zorientowane na przyszłość. PowyŜsze potrzeby wiąŜą się z ko-
niecznością budowy efektywnego systemu informatycznego controllingu.
Metody kalkulacji wykorzystywane w systemach informatycznych
W niniejszej pracy skupiono się w szczególności na charakterystyce
stosowanych metod, danych oraz systemów informatycznych w zakresie
informacji zarządczej dotyczącej efektywności funkcjonowania banku
oraz efektywności poszczególnych transakcji. Systemy o takiej funk-
cjonalności w bankowości zazwyczaj określane są jako MIS. Na potrzeby
badania efektywności funkcjonowania konkretnej instytucji naleŜy dobrać
metody adekwatne do jej charakteru. Obliczanie dochodowości na po-
trzeby zarządcze moŜe się znacząco róŜnić od obliczeń na potrzeby spra-
wozdawczości zewnętrznej w klasycznym układzie pochodzącym z księgi
głównej. W zakresie oceny efektywności produktów odsetkowych do
tradycyjnych szeroko opisywanych w literaturze (przykładowo [Zale07]
[Iwan05]) metod przykładowo naleŜą: metoda poolu i metoda bilansu
warstwowego. Obie łączą odpowiednie pozycje aktywów i pasywów.
Nadają się do oceny efektywności na ogólnym poziomie, lecz nie dają w
praktyce moŜliwości oceny poszczególnych transakcji.
Przy projektowaniu systemu MIS wskazane jest przyjęcie załoŜenia, Ŝe
wynik obliczany będzie rozdzielnie dla kaŜdej transakcji. Podejście takie
daje moŜliwość dalszej dowolnej agregacji danych w róŜnych wymiarach
analizy. Przy takim podejściu dla produktów odsetkowych moŜna zasto-
sować metodę odsetek rynkowych, poszerzoną ewentualnie o elementy
wyceny transferu. Do rozwiązania pozostaje problem podziału osiągnię-
tego wyniku pomiędzy jednostki organizacyjne. Według autora wskazane
jest przyjęcie załoŜenia, Ŝe z całkowitej nadwyŜki odsetkowej jedynie
wynik z korzyści wynikających z warunków rynkowych będzie alokowa-
ny na klienta i jednostkę organizacyjną odpowiadającą za kontakty z
klientem (np. oddział). Wynik pochodzący z transformacji terminów oraz
walut (będący efektem przejęcia ryzyka rynkowego) będzie natomiast
przy takim rozwiązaniu alokowany na jednostkę, która odpowiada za za-
rządzanie funduszami całego banku (zazwyczaj departament skarbu). Dla
tej drugiej części wyniku, nie ma potrzeby kalkulacji na poziomie po-
szczególnych transakcji i moŜe być on obliczany dla całego banku jako
tzw. wynik niedopasowania (ang. mismatch). Wewnętrzna stopa transfe-
rowa dla transakcji pomiędzy departamentem skarbu a oddziałami lub
innymi jednostkami moŜe być równa międzybankowym stopom rynko-
wym, lecz moŜe takŜe uwzględniać dodatkowe przesunięcie odpowiada-
jące kosztom funkcjonowania departamentu skarbu, ryzyku związanemu z
dynamiką zachowań rynku oraz obiektywnymi kosztami funkcjonowania
banku (np. rezerwa obowiązkowa). Na wysokość stóp transferowych
wpływ moŜe mieć polityka banku oraz struktura bilansu w zakresie rów-
nowagi aktywów i pasywów dla właściwych bankowych produktów od-
setkowych adresowanych do klientów.
Podobnie jak dla produktów odsetkowych naleŜy określić metodykę
kalkulacji wyniku pozostałych produktów bankowych, przykładowo
transakcji wymiany walutowej (FX) typu spot i forward oraz transakcji
pochodnych. Alokacja wyniku pomiędzy departament skarbu a pozostałe
jednostki powinna być dokonywana na podstawie klucza zaleŜnego od
produktu. Przykładowo dla transakcji FX forward moŜna przyjąć metodę
wykazywania całego oczekiwanego wyniku na transakcji w okresie jej
zawarcia, obliczając wynik w oparciu o marŜę na kursie spot, uznając Ŝe
punkty swap są na poziomie rynkowym i nie wpływają na wynik.
W informacji zarządczej obok przychodów równie istotna jest kalkula-
cja kosztów. Na potrzeby MIS wskazane jest wykorzystanie rachunku
kosztów standardowych, w szczególności w zakresie rachunku kosztów
działań. W [Kuli03] opisano pięć etapów prowadzących do obliczenia
jednostkowego kosztu standardowego usługi, który daje moŜliwość kory-
gowania kalkulacji wyników poszczególnych transakcji.
NiezaleŜnie od prezentowania informacji zarządczej dotyczącej efek-
tywności produktów bankowych niezbędne są syntetyczne wskaźniki
oceny rentowności całego banku. Obok typowych metod takich jak stopa
zwrotu z aktywów ROA, stopa zwrotu na kapitale ROE i rentowność ob-
rotu ROS, szczególną wagę w bankowości przypisuje się do wskaźników
uwzględniających koszt kapitału własnego, takich jak wartość dodana dla
akcjonariuszy SVA i ekonomiczna wartość dodana EVA. Istnieją takŜe
wyspecjalizowane wskaźniki biorące pod uwagę ryzyko działalności ban-
ku w zakresie płynności, stóp procentowych, kursu, utraty udzielonych
kredytów. NaleŜy do nich przykładowo wskaźnik rentowności kapitału
skorygowanego o ryzyko RORAC. Szczegółowe zagadnienia zarządzania
ryzykiem są podstawą bezpieczeństwa funkcjonowania banków. Temat
ten, choć często zaliczany do controllingu bankowego, jest jednak na tyle
szeroki, Ŝe nie będzie omawiany w niniejszym opracowaniu.
Systemy informatyczne w bankowości wykorzystywane na potrzeby
controllingu
Bankowość jest branŜą gospodarczą, w której wykorzystuje się złoŜo-
ne rozwiązania informatyczne wykorzystujące wiele, w ramach moŜliwo-
ści wzajemnie zintegrowanych, aplikacji. Przykładowo kompleksowe
rozwiązanie informatyczne moŜe obejmować m.in.: bankowy system
transakcyjny zintegrowany z księgą główną, system ewidencji gospodarki
własnej, system obsługi dealerskiej (tzw. front-office), system obsługi
niestandardowych kanałów dostępu do usług dla klientów i inne. Na zło-
Ŝoność stosowanych w bankach rozwiązań informatycznych moŜe mieć
dodatkowo wpływ rozproszenie geograficzne organizacji. Celem wymie-
nionych systemów jest wspomaganie operacyjnych procesów bizneso-
wych, w niewielkim tylko stopniu wspomagają one podejmowanie decy-
zji. Na potrzeby sprawozdawczości wewnętrznej związanej z funkcjono-
waniem controllingu bankowego wykorzystuje się zazwyczaj oddzielne
systemy informowania kierownictwa klasy MIS, dla których systemy
transakcyjne są źródłem zasilania danymi. Z szerszym omówieniem funk-
cjonalności systemów informatycznych w bankowości moŜna się zapo-
znać przykładowo w [Ryzn98] [Chmi05] [Gosp02].
Podstawowym celem systemu MIS jest ocena efektywności funkcjo-
nowania organizacji. W duŜym stopniu opiera się ona na badaniu docho-
dowości poszczególnych transakcji, agregowanej następnie w ramach
zdefiniowanych wymiarów analizy. Wymiary te mogą tworzyć złoŜone
struktury hierarchiczne oparte na takich elementach jak: produkt, waluta,
klient, jednostka organizacyjna lub czas. Opracowywanie w analogicz-
nym układzie budŜetów daje moŜliwość porównywania faktyczne wyko-
nania z wartościami planowanymi i dalszego tworzenia prognoz wyniku.
Bankowe systemy transakcyjne ukierunkowane są na ewidencjonowa-
nie zawieranych transakcji, właściwe ich księgowanie w księdze głównej
i ewentualnie sporządzanie zewnętrznych sprawozdań finansowych. Na
potrzeby MIS bardzo często brakuje w systemach transakcyjnych nie-
zbędnych informacji, w szczególności w zakresie: kosztów finansowania
poszczególnych transakcji, struktury produktów, struktury jednostek or-
ganizacyjnych banku wraz z przyporządkowywaniem transakcji do po-
szczególnych jednostek itp. Moduły systemów transakcyjnych ukierun-
kowane są na prezentowanie aktualnego stanu banku (np. transakcje
otwarte na daną chwilę), ewentualnie historii bieŜącego roku obrotowego
widzianej z perspektywy księgi głównej. Księga główna zazwyczaj nie
wystarcza jednak do potrzeb sprawozdawczości wewnętrznej, natomiast
w modułach transakcyjnych brak jest ujęcia historycznego.
Wymagania stawiane przed systemami sprawozdawczości wewnętrz-
nej powodują konieczność rozdzielenia transakcyjnego przetwarzania
danych w czasie rzeczywistym (OLTP) od przetwarzania analitycznego
na potrzeby podejmowania decyzji (OLAP). Wynika to z między innymi
z optymalizacji obciąŜeń systemów informatycznych. Systemy klasy MIS
wykorzystują bardzo duŜą liczbę danych włącznie z elementarnymi da-
nymi z poziomu poszczególnych transakcji, które agregowane są w ukła-
dzie kilku - kilkunastu wymiarów. Przetwarzanie analityczne realizowane
w systemach, których podstawowym celem jest obsługa bieŜących proce-
sów bankowych mogłoby znacząco spowolnić funkcjonowanie systemu.
Dane źródłowe dla MIS zazwyczaj pochodzą z co najmniej kilku syste-
mów, ponadto często występuje potrzeba konsolidacji danych z wielu
oddziałów. Na potrzeby analityczne operuje się danymi historycznymi,
które ze względu na ulotność często nie są dostępne w systemach źródło-
wych. Niejednokrotnie występują istotne róŜnice w kalkulacji wyniku na
potrzeby MIS i rachunkowości finansowej - przykładowo okres, w któ-
rym wynik związany z daną transakcją ma zostać wykazywany.
Wszystkie powyŜsze argumenty przemawiają za wyodrębnieniem
struktur danych na potrzeby systemów klasy MIS i oparciem ich o tech-
nologię hurtowni danych (DW - data warehouse) lub ewentualnie ogra-
niczonych tematycznych hurtowni (DM - data mart). Biorąc pod uwagę
ilość danych oraz znaczenie danych zagregowanych rozwaŜyć naleŜy
zasadność zastosowania rozwiązań opartych o relacyjne lub wielowymia-
rowe struktury danych klasy MOLAP, ROLAP, ewentualnie HOLAP.
Tabele faktów w hurtowni zaprojektowanej na potrzeby MIS są naj-
częściej odwzorowaniem grup produktów ze względu na specyfikę atry-
butów poszczególnych usług. W praktyce mogą powstać przykładowe
modele produktowe: kredyty, depozyty, papiery wartościowe, transfery
pienięŜne, operacje wymiany walutowej, derywatywy, factoring. Ponadto
mogą być przydatne takŜe tabele faktów niebędące bezpośrednio od-
zwierciedleniem poszczególnych produktów, takie jak: zapisy księgi
głównej, analityka rachunkowości kosztów gospodarki własnej, zabezpie-
czenia kredytów.
Na etapie projektu DW poza wyodrębnieniem tabel faktów istotne jest
takŜe właściwe zaplanowanie hierarchii wymiarów. Przykładem takiej
hierarchii moŜe być zaleŜność pomiędzy klientem i jednostką organiza-
cyjną typu: klient - opiekun klienta - jednostka organizacyjna - cały bank.
Prawidłowe zaprojektowanie struktur danych umoŜliwia przyszłym uŜyt-
kownikom filtrowanie transakcji w ramach posiadanych uprawnień i uzy-
skiwanie właściwych agregatów. Do istotnych problemów koniecznych
do rozwiązania na etapie projektu DW naleŜy zaliczyć kwestie histo-
ryczności wymiarów. Model wielowymiarowy z załoŜenia najlepiej
sprawdza się, gdy atrybuty opisujące wymiary są niezmienne w czasie,
podobnie jak zaleŜności pomiędzy wymiarami w ramach jednej hierar-
chii. W praktyce często zdarzają się wymiary, dla których mogą wystę-
pować modyfikacje. W takim przypadku zastosować naleŜy odpowiednie
rozwiązania w projekcie struktury danych dla hurtowni. Teoretyczne pod-
stawy takich rozwiązań moŜna znaleźć w [Kimb02] [Todm03].
Po wdroŜeniu hurtowni danych moŜliwe jest wykorzystanie zaawan-
sowanych metod Business Intelligence (BI). Stosując techniki data mi-
ning do celów zarządczych moŜna badać przykładowo statystyczne za-
leŜności dotyczące wielkości zysków w zaleŜności od typów transakcji,
grup klientów itp., moŜna przeprowadzać analizy typu „co jeśli”.
WdroŜenie hurtowni jest specyficznym projektem, który praktycznie
nigdy się nie kończy. System MIS wraz z DW wymaga ciągłej modyfika-
cji związanej ze zmianami w innych systemach, wprowadzaniem nowych
produktów, modyfikacją struktury organizacyjnej itp. Zmianom podlegają
oprogramowanie zasilania hurtowni ETL, struktury danych samej hur-
towni oraz algorytmy przetwarzania w MIS.
Podsumowanie
W bankowości controlling posiada specyficzne potrzeby, które zazwy-
czaj nie są zaspokojone przez transakcyjne systemy informatyczne, po-
niewaŜ systemy te zorientowane są na wspomaganie bieŜących operacyj-
nych procesów biznesowych i sprawozdawczość zewnętrzną. Przed
wdroŜeniem wyspecjalizowanego systemu klasy MIS bezwzględnie nale-
Ŝy rozwiązać problemy metodologiczne, związane przede wszystkim z
opracowaniem modelu alokacji wyników finansowych. Ze względu na
wielowymiarowy charakter analiz prowadzonych na potrzeby zarządzania
organizacją oraz potrzebę dostępu do danych historycznych, wskazane
jest wykorzystanie hurtowni danych, która moŜe być następnie podstawą
do zastosowania zaawansowanych rozwiązań klasy Business Intelligence.
[Chmi05]
Chmielarz W.: Systemy elektronicznej bankowości, Difin,
Warszawa 2005
[Gosp02]
Gospodarowicz A. (red.): Technologie informatyczne w
bankowości, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej we
Wrocławiu 2002
[Kimb02]
Kimball R., Ross M., The Data Warehouse Toolkit, Wiley
Computer Publishing, New York 2002
[Kuli03]
Kulińska-Sadłocha E., Controlling w banku, PWN, War-
szawa 2003
[Iwan05]
Iwanicz-Drozdowska M., Zarządzanie finansowe bankiem,
PWE, Warszawa 2005
[Ryzn98]
Ryznar Z., Informatyka bankowa, Wyd. WyŜszej Szkoły
Bankowej, Poznań 1998
[Todm02]
Todman Ch., Projektowanie hurtowni danych, WNT, War-
szawa 2003
[Zale07]
Zaleska M.: Współczesna bankowość, Difin, Warszawa
2007
Mgr Jędrzej Wieczorkowski
Katedra Informatyki Gospodarczej
Szkoła Główna Handlowa
al. Niepodległości 162
02-554 Warszawa – Polska
Numer telefonu +48/22/5649280
e-mail: jedrzej.wieczorkowski@sgh.waw.pl