Alan Chalmers: Idea falsyfikacji
_ o p a r t y c h w y ł ą c z n i e na t e j p o d s t a w i e . Z d r u g i e ] s t r o n y j e d n a k m o Ŝ n a -
p r z e p r o w a d z a ć r o z u m o w a n i a d e d u k c y j n e , w k t ó r y c h p r z e s ł a n k a m i są
Falsyfikacjonista sadzi, Ŝe obserwacja znajduje się pod k i e r o w nict we m
szczegółowe z d a n i a obserwacyjne, a w n i o s k a m i falszywość p r a w o g ó l n y c h
teorii i Ŝe ją z a kł a da . Odrzuca p rz e ko na ni e , ze przy u Ŝ y c i u danych
i t e o r i i . Na przykład je Ŝ e li mamy z d a ni e: „ Niecz ar ny k r u k z o s t a ł
obserwacyjnych moŜna udowodnić prawdziwość t e o r i i l u b określić
zaobserwownny w m i e j s c u w i w czasie /", to l o g i c z n i e s t ą d w y n i k a , ze
prawdopodobieństwo, ze teoria jest prawdziwa. Teorie to spekulatywne
zda nie: „ W s z y s t k i e k r u k i są czarne", jest fałszywe. A wi ę c r o z u m o w a n i e :
i hipotetyczne domysły, są one p r o d u k t a m i l udz ki e go umysłu dąŜącego
do p o k o n a n i a problemów, k t ó r e n a p o t y k a ł y t e o r i e poprzednie, oraz
Niecz arny k r u k z o sta ł zaobserwowany w mie jsc u .v i w czasie t.
Nie wsz y stk ie k r u k i są c z a rne
starającego się przedstawić p r a w i d ł o w y opis o k re ś lonych aspektów
świata. Po s f o r m u ł o w a n i u t e o r ii , n a l e Ŝ y je p o d d a wać wymagającej i
jest wnioskowaniem logicznie poprawnym. JeŜeli uznaje się jego
bezwzględnej procedurze s p r a w dz a ni a przez o b serwację i eksperymenty.
p r z e s ł a n k ę , a odrzuca w ni os e k, powstaje sprzeczność. Ten p r o s t y ! - . k t
Teorie, k t ó re n i e podołają próbom obserwacji i eksperymentów, naleŜy
moŜna zil ust rować dalszymi przykładami. JeŜeli moŜna u s t a l i ć
odrzucić
i
zastąpić
in n ymi
spekulatywnymi
obserwacyjnie w j a k i m ś eksperymencie, Ŝe cięŜarek waŜący dziesięć
domysłami.jWayk,ajYbzwija się metodą prób i błędów, me t o d ą
l u n. l ó w i d r u g i , waŜący jeden f u n t , spadają swobodnie z tą samą
(h ip o tez i ich obaleń] Przetrwać mogą t ylk o teorie n ajlep iej dosto -
prę d koś c i ą , to na tej pods tawie da się wyciągnąć w n i os e k, Ŝe t w i e r -
sowane. Jakkolwiek o Ŝadnej teorii nie moŜemy powiedzieć, ze jest
dzenie, iŜ prędkość swobodnego s p a d k u jest wprost p r o p o rc j o na l na do
prawdziwa, moŜemy mieć nadzieję na to, Ŝe jest ona n ajlep sza z
c i ę Ŝ a ru spadających przedmiotów jest fałszywe. JeŜeli moŜna udowodnić
i s t n i e j ą c y c h te o rii, Ŝe je st lepsza , n i Ŝ k t ó r a k o l w i e k ze z n a n y c h n a m
ponad wszelką wątpliwość, Ŝe tor promieni;', światła przechodzącego w
wcześniej.
pobliŜu Słońca ulega ugięciu,.--wówczas nie jest prawdą, Ŝe światło
rozchodzi się wzdłuŜ linii prostych.
Z od po wi e d ni c h z da ń szczegółowych moŜna wiec w v d e d u k o w a ć
jbilszywose z d ań oitóliiycli.
ES Y FIK A Cl O NIZ M U
H e o r n t e n w ł a ś n i e l a k ! . ;
Według f a l s y f i k a c j o n i s t y moŜna w y k a z a ć , Ŝe n i e k t ó r e t e o r i e są
fałszywe; moŜna to u c z y n i ć p r z y u Ŝ y c i u w y n i k ó w o b s e r w a c j i i e k s p e -
2. I •'A LS Y FI KOWAL N OŚĆ JAKO K R Y T E R I U M
r y m e n t ó w . Istnieje pewien a r g u m e n t l ogicz ny, k t ó r y w y d a j e -ae w spiera ć
NAUKOWOŚCI T E O R I I
to p r z e k o n a n i e f a l s y f i k a c j o n i s t y . J a k w s p o m n i a ł e m w r o z dziale d r u g i m ,
nawet j e Ŝ e l i p r z y j m i e m y , Ŝe w j a k i ś sp o s ób p o s i a d a m y dostęp do
['a l s y l i k a c j o n i s t a r o z u m i e I n a u k e j a k o z b i ó r h i p o t e z , k t ó r e s t a w i a
prawdziwych z da ii o b s e r w a c y j n y c h , n i c m o Ŝ n a u z;, s k a c pra w
s i ę na p r ó b y po t o , a b y p r a w i d ł o w o o p i s a ć l u b w y j a ś n i ć z a c h o w a n i e
uniwe rsaln ych i t eorii przy u Ŝ y c i u r o z u m o w a ń d e d u k c y j n y c h
pewn ego a s p e k t u w s z e c h ś w i a t a. N i e k a Ŝ d a j e d n a k h i p o t e z a n a d a j e się do lego
c e l u . l s l m e | e p e w i e n f u n d a m e n t a l n y w a r u n e k , i-:l o r y k a Ŝ d a h ip ot ez a l u b
syste m h i p o t e z m u s i s p e ł ni ć , jeŜeli chce zyskać s t a t u s n a u k o w e g o p r a w a
l u b t e o r i i , l e Ŝ e l i więc J n pni e/. a p r a g n i e hyc e l e m e n t e m wiedz1,1 n a u k o w e j ,
m u s i być /•//sii,'/''-''Mr,-//.vl/
1
64
Z a n i m przejdziemy do k o l e j n y c h pr o bl e mów , m u s i m y sobie wyjaśnić,
65
co falsyfi kacjonist a ma na m y śl i przez słowo „ f a l s y f i k o w a l ność".
e. Pada a l b o nie pada.
PoniŜej mamy przykład y prostych zdań, które są falsyfikowalne:
l. W s zy st ki e p u n k t y na obwodzie okręgu Euklidesowego są równo od-
ległe oil jego środka. g. MoŜe spotkać cię szczęście w
a. Deszcz ni g d y nie pada w środy.
z a k ł a d a c h sportowych.
b. Wszystkie substancje rozszerzaj;) się pod wpływem t e m p e r a t u r y .
c. CięŜkie przedmioty, t a k i e j a k cegła, jeśli z o s ta n ą upuszczone w po-bhzu
powierzchni Ziemi, spadaj
ś a d n e logicznie moŜliwe z d a n i e nie moŜe obalić zdania (e). Jest
ą swobodnie w k i e r u n k u jej powierzc h n i , o i l e
nic nie s taje na ich drodze.
o n o prawdziwe bez względu na pogodę. Zd an ie (O jest z konieczności
d. JeŜeli promień ś w i a t ł a pada na pł a s ki e l u s tr o, k a t p a d a n i a jest r ó w n y
prawdziwe, poniewaŜ t a k a jest definicja koła w geometrii E u k l i desa.
Katowi odbicia.
Gdyby p u n k t y na obwodzie okręgu n ie były równo odległe od pewnego
u stalon ego p u n k t u , wówczas figura ta nie byłaby okręgiem z
Zdanie (a) jest f uls yfik o w aln e, p o n i e w a Ŝ moŜna je obalić zaobser-
geometrii Euklidesowej. Zdanie „Wszyscy kawalerowie są n ieŜonaci"
wowawszy padający desx.cz w k t ó r a ś xc śród. Z d a n i e (b) jes t f a l -
jest niefalsyfikowalne z podobnych powodów. Zd anie (g) to c y t a t z
syfikowalne, poniewaŜ moŜna je o b ali ć za pomocą z d a n i a obs er-
h o ro sk o p u w gazecie codziennej. Jest ono dobrym przyk ł a d e m
wacyjnego, zg o d nie z k t ó r y m pewna s u b s t a n c j a n i e rozszerza się pod
p o k r ę t n e j strateg ii kaŜdej wróŜki i jest niefalsyfikowalne. Znaczy ono
wpływem temperatury w o kr eślo ny m czasie . Z d a n i e to moŜna
bowiem, Ŝe jeŜeli c z yt e l n i k horoskopu obstawi zak ład w j a k i e j ś
sfalsyfikować badając zachowanie wody o t e m p e r a t u r z e b l i s k i e j p u n k t u
l o t e r i i sportowej, moŜe wygrać, co pozostanie przepowiedn i ą prawdziwą
z a m a r z a n i a . A wiec z d a n i a (a) i (b) są faisyfikowalne i fałszywe. Z d a n i a
bez względu na to, czy czytelnik obstawi jakikolwiek z a k ł a d czy n ie,
(c) i (d), o i l e mi wiadomo, mogą być prawdziwe. N i e m n i e j j e d n a k są one
oraz czy wygra czy teŜ nie,
falsyfikowalne w sensie, k t ó r y ma na my ś li f a l s y f i k a cjo n is ta. Jest rzeczą
logicznie moŜliwa, ze k o l e j n a cegła, k t ó r a zo s t a n i e upus zczon a,
Falsyfikacjonista Ŝąda, aby hipotezy naukowe były faisyfikowalne
„spadnie" ku górze. N i e ma logicznej s pr zeczn o ści w z d a n i u , ze „Cegła
w sensie, k t ó r y właśnie omówiłem. Domaga się tego, poniewaŜ d an e
u n i o s ł a się w gore po j e j u p u s z c z e n i u " , choć mogą n i c i s t n i e ć z d a n i a
prawo l u b teoria mówi cokolwiek o świecie tylko dzięki temu, Ŝe
obserwacyjne na p o p ar cie lego t w i e r d z e n i a . Zdanie (d) jest faisyfikowalne,
wyklucza pewien zbiór moŜliwych logicznie obserwacji. JeŜeli
poniewaŜ promień ś w iatł a pad ający ' na płaskie lustro pod pewnym
• zdanie jest niefalsyfikowalne, wówczas świat moŜe posiadać dowolne
k ą t e m , mógłby /ostać odbity pod k ą t e m p r o s ty m w s t o s u n k u do
własn o ści, moŜe zachowywać się w d o w o l n y sposób, a mimo to nie
płaszczyzny l u s t r a . N i g d y się to n i e zdarzy, jeŜeli p r a w o .odbicia jest
. w e j d z i e w k o n f l i k t / t y m z d a n i e m . W p r z e ci w i e ń s t w ie do z d a ń (a), ( b ) ,
prawdziwe, ale n i e byłoby Ŝad n ej sprzeczności logicznej, gdyby l a k się
( c) , ( c l ) , z d a n i a (c), (f) i (g) n i e mówią n a m n i c o świecie. Prawo l u b
stało. Z d ania (c) i (d) s.ą falsyfikowalne, n a w e t j e Ŝ e l i mogą o k a z a ć się
t e o r i a n a u k o w a peAvm.na i n f o r m o w a ć n a s o faktycznym sposobie
pr aw d ziw e.
z a c h o w a n i a s i ę ś w i a t a i w y k l u c z a ć t y m samym pewne sposoby za-
Hip o l e z ą j e s t l a l s y l i k , . w a l n a , j e / e l i i s t n i e j e l o g i c z n i e m o Ŝ l i w e z d a -
c h o w a n i a ś w i a t a , k t ó r e są (logicznie) moŜliwe, ale faktycznie nie
nie l u b zd a n i a nk.ei v..:. yi:u-. !.!/.,,• v., .,
• z a c h o d z ą . Pra w o: „ W s z y s t k i e p l a n e t y poruszają się po e l i p s a c h wok ó ł
n'K( „urodne, lo z n a c z y t a k i e , k t ó r e
|,vH, n !. a. " '\!n
Sł oń ca" , j e s t n a u k o w e , p o n i e w a Ŝ m ó wi, Ŝe p l a n e t y f a k t y c z n i e
MC ,„ JU , |. . , w, ,_ ,n mo;,|vi,v s|als yiiko'-
p o r u s z a j ; ) się po e l i p s a c h , i w y k l u c z a z a r a z e m o r b i t y , k t ó r e są pros-
W'.!Ć i l l o l ; : , ' ; '
t o k ą t n e czy o w a l n e . W ł a ś n i e d l a t e g o , Ŝe prawo to mówi coś o or-b i t a c h
pia nę !, posiada ono p e w na zawartość i n f o r m a c y j n ą i jest faKyiiko walne
K / n i o k a :ia n i e k t ó r e p r a w a , k t ó r e są t y p o w y m i s k ł a d n i k a m i U - o r i '
n a u k o w y c h , w s k a z u j e , Ŝe s p e ł n i a j ą o n e k r y t e r i u m f a l s y f i k o w a l -
2
66
kic;i liiKylikaci
n ości. „Przeciwne bieguny magnetyczne przyciągaj;; się", „ M i e s z a j ą c kwas
Z zasadą otrzymujemy sól i wodę" — (o prz ykłady p r a w 67
falsyfikowalnych. Falsyfikacjonista t wi e rdz i j e d n a k , Ŝe pewne teorie. choć
z pozoru maja cechy dobrych t e orii , n a p r a w d ę ( y l k o udaj;), Ŝe są
leoriami naukowymi, p o n i e w a Ŝ nic są falsyfikowalne, i n a l e Ŝ y je odrzucić.
Topper twierdzi, Ŝe przynajmniej pewne wersje Marksowskiej teorii
historii, psychoanalizy Freuda i psychologii Adlera mają tę wadę. Ich
nicfalsyfikowalność moŜna z i l u s t r o w a ć za pomoc porfiŜszej, bardzo
uproszczonej wersji psychologii Adlera.
Podstawowym twierdzeniem Adl e ra jest, Ŝe ludzkie czyny są mo-
tywowane swego rodzaju uc z uc i a m i niŜszości. Wyobraźmy sobie n a stępujący
przypadek. Pewien c z ł o wi e k s t oi na brzegu zdradzieckiej rzeki, gdy nagle
do wody w jego p o bl i Ŝ u wpada dziecko. Człowiek ten albo skoczy do rz eki ,
a b y r a t o w a ć dziecko, albo nie skoczy. JeŜeli skoczy, wówczas wyznawca
t e orii psychologicznej Adlera wyjaśni to wskazując, w j a k i sposób fakt
ten popiera jego teorie. Człowiek ten w oczywisty sposób chciał pokonać
poczucie niŜszości , i dokonał tego dowodząc, Ŝe jest dostatecznie odwaŜny,
aby skoczyć do wody mimo niebezpieczeństwa. JeŜeli ni e skoczy, wyznawca
teorii Adlera równieŜ uzna to za pot wierdze nie swojej teorii. Powie wów-
czas, Ŝe człowiek ten p o s t a n o w i ł pokonywać swe poczucie niŜszości
dowodząc,-Ŝe ma dostatecznie duŜ o .siły, a b y pozostać niewzruszenie na
brzegu, gdy dziecko się t o p i ł o .
JeŜeli anegdota ta prawidłowo opisuje sposób funkcjonowania
teorii Adlera, to teoria lajcsl mefalsyfikowalna.' /Twierdzenia lej' i
teorii moŜna pogodzić z do wol nym rodzajem ludzkiego zac howa nia , i
właśnie dlatego nie mówi n a m ona nic o zachowaniach ludzi. Z an i m
jednak odrzucimy t eo r i ę A d l e r a z t a k i c h powodów, b y ł o b y oczywiście rzeczą
k o n i e c z n ą z b a d a ć s a m a teorie, a n ie jej uproszczone trawestacje. I s t n i e j e
j e d n a k cale m n ó s t w o społecznych, psychologicznych i religijnych teorii,
k t ó r e ch c ą c wyjaśnić wszystko, nie wyjaśniają niczego. I s t n i e n i e
m i ło s ie r n eg o Boga i wybuch j ak i e j ś str asznej k a t a s t r o f y m o Ŝ n a
p o łąc zy ć w t eo r i e , k t ó r a o d p o w i e d n i o do
1 1'r/ykNid len nmyn • ^ ' •'
3
Oo
Idea falsyflkacj!
Siopnic falsylikacji. jasności i piecy/ji
69
\torcinii tego prawa l u b teorii. MoŜna więc powiedzieć, Ŝe potencjalne
jąć falszywość naszego domysłu dowiadujemy si ę wiele o prawdzie
faisyfikatory prawa (a) składają się na zbiór, który jest podzbiorem
PzbTTŜamy się do niej."2
potencjalnych falsyfikatorów prawa (b). Prawo (b) jest falsyfikowalne w
Uczymy się na własnych błę dach. N a u k a rozwija się poprzez próby i
większym s t o pn i u niŜ prawo (a), co znaczy, Ŝe mówi n a i r ono
biedy. Ze względu na to wyprowadzenie praw i teorii ze zdań
' więcej, Ŝe jest prawem lepszym.
obserwacyjnych jest logicznie niemoŜliwe, ale moŜliwa jest dedukcja ich
"Stosunek teorii Układu Słonecznego Keplera do teorii Newtona
falszywości. Falsyfikacie okazuj;} się bardzo waŜnymi wydarzeniami,
' to i n n y przykład stopniowalności falsyfikowalności. 'Za ,-teorią '.
w i e l k i m i osiągnięciami, milowymi krokami w nauce. Twierdzenia o
Układu Słonecznego Keplera uznaję jego t r z y prawa r u c h u p l a n e t .
ogromnej wadze falsyfikacji, wygłaszane przez falsyfikacjonistów o
\ Do zbioru potencjalnych falsyfika torów tej teorii naleŜą z d a n i a
skrajnej orientacji, są jednak mało przekonywające i będą przedmiotem
odnoszące się 'do pozycji planet względem Słońca w określonych?
krytyki w kolejnych rozdziałach..
i v-: • momentach czasu.j Teoria Newtona, teoria lepsza, zastąpiła Kćp:'
PoniewaŜ n a u k a dąŜy do teorii o wysokiej zawartości informacyjnej,
lerowska i jestlfardziej ogólna. Składa się o n a z praw r u c h u Newt o n a
falsyfikacjonista w i t a z radości;} śmiały, spekuiatywny domysł. Pochwala
oraz z jego prawa grawitacji, według którego wszystkie p a r y ciał we
odwaŜne hipotezy, o ile s;[ one falsyfikowalne i o ile zostają odrzucone po
Wszechświecie przyciągają się z s i ł ą odwrotnie proporcjonalną do
falsyfikacji. Ta a m b i t n a postawa radykalnie róŜni się od ostroŜności
kwadratu ich odległości. Niektóre potencjalne faisyfikatory teorii
zalecanej przez naiwnego indukcjoniste. Według tego drugiego bowiem,
Newtona są zbiorami zdań dotyczących pozycji planet w określonych
do n a u k i moŜna włączyć tylko teorie, k t ó r y m moŜna wykazać ich
momentach czasu. Jest jednak wiele innych, wśród nic h zdania dotyczące
prawdziwość lu b wysokie prawdopodobieństwo. MoŜemy wykraczać poza
zachowania ciał spadających oraz wahadeł, związku pomiędzy zjawiskiem
bezpośrednie dane doświadczenia t y l k o wówczas, gdy posługujemy się
przypływów morza a pozycjami Słońca i KsięŜyca, i t d . f Jest znacznie
prawomocnym
w n i o s k o w a n i e m
indukcyjnym.
Natomiast
więcej sposobności na sfalsyfikowanicj
falsyfikacjonista świadom jest ograniczeń i n d u k c j i i dominacji teorii nad
Ueorii Newtona niŜ Keplera. Mimo to teorii Newtona udało się przetrwać
obserwacją. Tajemnice n a t u r y moŜna, ujawnić t y l k o za pomoc;; śmiałych
próbę jej sfalsyfikowania, co dowodzi jej wyŜszości n a d teorią Keplera.
i wnikliwych teorii. Im więcej śmiałych teorii staje do k o n f r o n t a c j i z
rzeczywistym świate m , oraz im bardziej fantastyczne s;j te domysły, tym
Teorie o wysokim stopniu falsyfikowalności są więc lepsze od teorii
większe szansę na znaczący postęp w nauce. N i e ma Ŝadnego
mniej falsyfikowalnych. o ile nie zo st ał y one faktycznie s f a l syfikowane. Jest
niebezpieczeństwa upowszechnienia się fanlaslycznych teorii, poniewaŜ
to d l a falsyfikacjonisly sprawa i s t o t n a . Teorie s f a l syfikowane, t wierd zi,
jeŜeli są one niepoprawne j a k o wyjaśnienia ś w i a t a , będą wyeliminowane
naleŜy bezwzględnie od izucić. Praca n a u k o w a polega, na proponowaniu
w wyniku sprawdz ani a.
h ip o t ez o wysokim s t o p n i u f a l s y f i k o w a l n o ś ć ;, a następ nie ;ia
Wymóg f a l s y l l k o w a l n o ś c i t e o r i i ma tę a t r a k c y j n ą konsekwencję, Ŝe
pr/emyśianych i wytrwałych próbach ich sfals y f i k o w a n i a . 'P o p p er |?is/:e:
t e o r i e n a l e Ŝ y formułować w sposób j a s n y i precyzyjny. JeŜeli teoria jest
„D latego teŜ z o c h o t a przyznaję, ze f a l syfikacjoniści t a c y j a k ja wo la
sformułowana l a k niejasno, ze nie wiadomo, o czym w ł a ś c i w i e m ó w i .
ś m i a ł y domysł mający na ceki r o z wiązanie pewnego i n t e r e s u j ą c e g o
wówczas w s z e l k i e w y n i k i obserwacji i eksperyment ó w m o Ŝ n a u z n a ć za
problemu, nawet (i zwlas-czci) wtedy, gdy okazuje .\ic on fulsiywr, n i Ŝ
zgodne / ta l e o n a , d zi ę ki czemu m o Ŝ n a jej bi om ć przed f a l s y l i k a c j ą . Na
j a k ą k o l w i e k l i stę prawdziwych, ale meisloinych b anałó w. Sądz.imy
p r z y k ł a d (io el h e pisał na lemat elek-
bowiem, Ŝe w len sposób zysk u j e m y moŜność u c z e n i a się na własnych
b ł ę d a c h , o r a z ze odkrywa-
4
70
Idea 1'alsyfikacji
Falsyhkiicjoui/w i posl^p
71
tryczności, Ŝe „jest niczym, zerem, zwykłym p u n k t e m , k t ó r y j e d n a k
4. FALSYFIKACJONIZM f POSTĘP
zamieszkuje we wszystkich widocznych bytach, i jest zarazem p u n k tem
wyjścia, gdzie dzięki najlŜejszemu bodźcowi zjawia się podwójny widok,
Postęp w nauce falsyfikacjonista rozumie w następujący sposób.
widok, który zjawia się po to, aby z n i k n ą ć . W a r u n k i pobudzające te
N a u k a wychodzi od problemów związanych z wyjaśnianiem zacho-
zjawiska
są
nieskończenie
zróŜnicowane,
według
n a t u r y
wania pewnych aspektów świata. Uczeni proponują falsyfikowalne
poszczególnych ciał."3
hipotezy jako rozwiązania danego problemu. Hipotezy te poddaje się
Jest rzeczą bardzo trudna wyobrazić sobie, w j a k ich moŜliwych
następnie krytyce i sprawdzianom. Niektóre z nich ulegną szybkiej
warunkach dałoby się sfalsyfikować tezy głoszone przez ten cytat.
eliminacji. Inne mogą okazać się lepsze. Te naleŜy poddać jeszcze
Dlatego właśnie, Ŝe jest on tak niejasny i nieokreślony (przynajmniej
surowszemu sprawdzaniu i krytyce. Gdy pewna hipoteza, która prze-
poza kontekstem), jest on niefalsyfikowulny. Politycy i prorocy u n i kają
trwała róŜnorodne i wymagające sprawdziany, ulegnie w końcu fal-
oskarŜeń o popełnione błędy dlatego, Ŝe wyraŜają się mo Ŝ l i w i e
syfikacji, pojawia się nowy, inn y od początkowego problem. Ów
niejasno, aby ich wypowiedzi moŜna było pogodzić ze w s z ys t k i m, co
nowy problem domaga się nowych hipotez, po których nastąpią
się dzieje na świecie. Wymóg wysokiego stopnia fa l s yf ik o wa ln o śc i
nowe sprawdziany i krytyka. W ten sposób proces ów ciągnie się w
wyklucza takie manewry. Falsyfikacjonista domaga się, a b y teo rie
nieskończoność. Nigdy nie moŜna powiedzieć o teorii, Ŝe jest
formułować w sposób wyraźny, jest to bowiem wa ru n ek ich fal-
prawdziwa, choćby bardzo dobrze sprawowała się w sprawdzianach, ale
syfikowalności.
o pewnej teorii moŜna powiedzieć; Ŝe jest lepsza od innej, jeŜeli
Podobnie ze ścisłością. lin ściślej sformułowana jest teo ria, t y m
przeszła sprawdziany, które spowodowały obalenie poprzednich teorii.
bardziej jest falsyfikowalna. JeŜeli zgodzimy się, Ŝe lepsza jest teoria
Zan im przejdziemy do przykładów ilustrujących falsyfikacjonis-
falsyfikowalna w większym stopn iu od innej teorii (przy załoŜeniu, Ŝe
tyczną koncepcję postępu naukowego, naleŜy powiedzieć coś o twier-
nie została ona sfalsyfikowana), musimy zgodzić się teŜ, Ŝe lepsze są
d zen iu , Ŝe „nauka wychodzi od problemów". Oto k i l k a problemów,
bardziej precyzyjne twierdzenia danej teorii niŜ inne. ,,P lanety poruszają
k tó re chcieli uczeni rozwiązać w przeszłości. Dlaczego nietoperze
się po elipsach wokół Słońca" jest zd an iem bardziej precyzyjnym, niŜ
potrafi:; latać w ciemnościach, skoro maj:; bardzo małe i słabe oczy?
„Planety porus zają się po torach z a m k n i ę t y c h w o k ó ł Słońca" i jest
Dlaczego wskazania barometru są niŜsze na duŜych wysokościach?
tw i er d z e n i e m falsyfikowalnym w w ięk s z y m s t o p n i u . O r b i t a o w a l n a
Dlaczego p łyt y fotograficzne w laboratorium Roentgena ulegały za-
sfalsyfikowalaby z d a n i e pierwsze, podczas g d y k a Ŝ d a o r b it a, k tó r a
czernieniu? Dlaczego /w//i(V;m? p l an e t y Merkury przesuwa się? Pro-
falsyfikuje zd an ie d r u g ie, f a l s y f i k u j e równie/, pierwsze. falsyfikacjonista
blemy te powstają w wyniku przeprowadzenia mniej l u b bardziej
zmuszony
j es t
wybrać
pierws ze
?.
t y c h
z d a ń .
Podobnie
skomplikowanych o/wnmr/Y. Kie d y zatem falsyfikacjonista twierdzi, Ŝe
f als y fik a cjo n is t a m u s i wybrać twier d zen ie, Ŝe pręd koś ć ś w i a t ł a w
n a u k a wychodzi od problemów, n ie ma na myśli teno samego, co
próŜni wynosi 299.8 x lf/> m/s n i e zaś mniej precyzyjne, /e p r ę d kość ta
n aiw n y indukcjonista, k tó ry twierdzi, Ŝe n a u k a wychodzi od obser-
wynosi 300 x 106 m/s, p o n i e w a Ŝ pierwsze j e s t f a l s y f i k o w a l n e w
wacji. Przytoczone powyŜej obserwacje s t a j ą się problemami t y l k o
większym s t o p n i u n i Ŝ d r u g ie.
n'.vuv,v/r/jfiiv;r/ /rmV/. Pierwsza z nich si:yc się problemem z p u n k t u
Ściśle ze sobą p o w i ą z a n e wymogi p r e c y z j i i j a s n o ś c i w y r a / a ma s i r
widzenia teorii, ze Ŝywe o rganizmy „widzą" za pomocą oczu; d ruga to
w y n i k a j ą w n a t u r a l n y sposób z f al sy dk ac jo ms ty cz ne j t e o r i i n a u k i .
problem dla zwolenników lenni Ualilcusza. poniewaŜ stoi w sprzeczności z
przejmowaną przez nich teorią ,,sily pióz.ni" j ak o w y j a ś n i e n i e m
f a k t u , Ŝe rlęć nic wypada z. r u r k i b a r o m e t r u : trzecia
5
72
73
była problemem dla Roentgena, poniewaŜ w tym okresie przyjmowano,
Ŝe nie istnieje Ŝadne promieniowanie czy emanacja, która byłaby mogła
c y j n i e wyprowadzić w n i o s e k , Ŝe ta g r u p a nietoperzy po zas łon ięciu
przedostać się przez ś c ia n k i zbiorn ik a zawierającego płyty
fotograficzne i je zaczernić. Obserwacja czwarta stanow'la problem,
poniewaŜ była niezgodna z teorią Newtona. Twierdzenie więc, Ŝe n a u k a
rozpoczyna się od problemów, jest zgodne z twierdzeniem o
pierwszeństwie teorii wobec obserwacji i zdań obserwacyjnych. Nauka
nie wychodzi wyłącznie od obserwacji.
Wróćmy teraz do falsyfikacjonistycznej koncepcji postępu naukowego jako
przechodzenia od problemów do hipotez, następnie do ich krytyki, ich
falsyfikacji i do nowych problemów. Przedstawię dwa przykłady; jeden
dotyczy umiejętności l a t a n ia nietoperzy, drugi, bardziej ambitny,
dotyczy postępu w fizyce na przestrzeni dziejów. Zaczynamy od
p r o b le mu . Nietoperze latają z wielką szybkością omijając bez trudności
gałęzie drzew, druty telegraficzne, inn e nietoperze i sprawnie łowią
owady. Choć latają niemal wyłącznie w nocy, mają bardzo słabe oczy.
Stanowi to ciekawy problem, poniewaŜ grozi falsyfikacją bardzo
prawdopodobnej hipotezie, Ŝe zwierzęta, ta k jak ludzie, orientują się za
pomocą oczu. Falsyfikacjonista podejmie próbę rozwiązania tego problemu
stawiając hipotezę. Na przykład, Ŝe choć nietoperze posiadają pozornie
słabe oczy, mimo to oczy słuŜą im bardzo sprawnie w sposób, który jest
dotychczas n i e z n a n y. Hipotezę tę moŜna sprawdzić. Najpierw
wpuszczamy grupę n i e to p e rzy do zaciemnionego pomieszczenia, w
k t ó r y m z n a j d u j ą się r ó Ŝ n e przeszkody i przeprowadzamy w jakiś
sposób ocenę umiejętności nietoperzy w o m i j a n i u przeszkód. Następnie
wszystkim nietoperzom zasłaniamy oczy i znowu wpuszczamy do
pomieszczenia. Przed t ym doświadczeniem badacz moŜe przeprowadzić
następujące rozumowanie dedukcyjne. Jedna z przesłanek tego
rozumowania jest sprawd z a n a hipoteza, k t ó r a mówi, Ŝe ,,Nietoperze
potrafią omijać przeszkody w locie dzięki oczom i bez posługiwania
się oczami nie mogłyby tak sprawnie imać". Druga przesłanką jest
opis zestawu eksperymentalnego: w opisie t ym znaleźć się powinno
zdalne ..Tej gr u p i e n i e t o p e r z y z a sł o n u - i o oczy t a k , a b y nie mogły się n i m i
po-
6
oczu nie będzie t a k sprawna w o m i j a n iu przeszkód podczas lo tu.
Przeprowadzamy eksperyment i okazuje się, Ŝe nietoperze unikają
kolizji równie sprawnie j a k poprzednio. Hipoteza została sfalsyfiko-
w a n a . NaleŜy teraz, jeszcze raz uŜyć wyobraźni i zaproponować
nowy domysł l u b hipotezę. Jeden z uczonych sugeruje, Ŝe być moŜe uszy
nietoperzy mają coś wspólnego z ich sprawnością w omijaniu przeszkód.
Hipotezę tę moŜna próbować obalić poprzez testy polegające na
z a t k a n iu uszy nietoperzom przed ich wpuszczeniem do
pomieszczenia. Tym razem okazuje się, Ŝe zdolność omijania przeszkód
zmniejszyła się znacznie H ipoteza została potwierdzona.
Falsyfikacjonisla musi teraz sprecyzować swoją hipotezę, aby moŜna było
ją ła tw ie j sfalsyfikować. Pada sugestia, Ŝe nietoperz odbiera echa
własnych pisków odbijające się od przedmiotów. Tę hipotezę
sprawdzamy kneblując nietoperze przed wypuszczeniem. Nietoperze
znowu zderzają się z przeszkodami i hipoteza otrzymuje kolejne
potwierdzenie. Falsyfikacjonista zbliŜa się teraz do próbnego roz-
wiązania problemu, choć nie uwaŜa, aby udało mu się eksperymentalnie
wykazać , w jaki sposób nietoperze unikają zderzeń z przedmiotami
podczas lo tu. Ujawnić się moŜe dowolna ilość czynników, które wykaŜą
mu błąd. Być moŜe nietoperze odbierają echo nie za pomocą uszu, lecz
pewnych wraŜliw ych miejsc w pobliŜu uszu, k t ó rych działanie
zostało zakłócone przez, z a tk a n i e uszu nietoperzy, lu b (ez odkryto, Ŝe
pewien g a t u n e k nietoperzy u n i k a kolizji w zupełnie in n y sposób, a
więc nietoperze wykorzystane w doświadczeniu nie były
reprezentatywne dla całej populacji nietoperzy.
Postęp w fizyce od A ryst o telesa poprzez Newtona do E insteina
jest przykładem o nieco większej sk ali. Falsyfikacjonistyczny opis tego
rozwoju jest mniej więcej t a k i . Fiz yk a Arystotelesa była do pewnego
stopnia teorią poprawną, poniewaŜ wyjaśniała szeroki za-. kres zjawisk.
Wyjaśniała, dlaczego cięŜkie przedmioty spadają na ziemię (w
p o s z u k i w a n i u ich n a t u r a l n e g o miejsca w c e n t r u m Wszechświata),
w y jaśn iała d z i a ł a n i e s y f o n u i pomp ( w y j a ś n i e n i e to opierało się na
niemoŜliwości próŜn i), i i d lecz fizyka Arystotelesa została w k o ń c u
slalsyfikowana na św icie i n n y c h sposobów. K a m i e n i e u p u szczone ze
szczytu mas/tu s t a l k i i poruszającego się z jednostajną p r ęd ko ścią
u p a d a ł y na p o k ł a d n p o d s t a w y m a s z t u , n i e zaś w pewnej
7
odległości od podstawy, j a k prz e wi dywał a teoria Arystotelesa. Księ Ŝyce
stepu wiedzy w dziedzinie fizyki. Później będziemy mieli okazję
Jowisza krąŜą wokół J owi sza, a ni e wokół Ziemi. W w i e k u XVII
wykazać jego niepoprawność.
zgromadzono duŜą ilość i nnyc h falsyfikacji. JednakŜe d z i ę k i hipotezom
Z powyŜszego w y n i k a , Ŝe pojęcie postępu, rozwoju n a u k i , jest
Galileusza i Newtona doszło do powstania nowej t e o r i i fizycznej, która
centralną kategorią w falsyfikacjonistycznej teorii nauki. Problem ten
wyparła fizykę Arystotel esa. Teoria Newtona wyjaśni a ł a problem
rozwaŜymy nieco d o k ł a d n i ej w n ast ę p n y m rozdziale.
spadających ciał, d z i a ł a n i e syfonów i pomp oraz wszystkiego, co
wyjaśniała teoria Arystotelesa, lecz t ł u m a c z y ł a takŜe zjawiska kłopotliwe
dl a teorii Arystotelesa. P o na dt o te oria Newtona wyjaśniała zjawiska,
WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE
k t ó r y c h te ori a A r y s t ot e l e s a nie b ra ł a w ogóle pod uwagę, t a k i e j a k
z w i ą z e k pomiędzy pływami morza a pozycją KsięŜyca, oraz zmianę s i ł y
Klas yczn e dzieło falsyfikacjonistyczne to Poppera Logic of Scientific
Discovery, Hulchinson, London 1968 [wydanie polskie, Logika odkrycia
g r a w i t a c j i wraz z wysokością naci pozi omem morza. Teoria N e w t o n a
mn,koWi-K», PWN, Warszaw;! 1977]. Poglądy Poppera na filozofie n a u k i są
o d n o s i ł a s u kc e s y przez dwa s t u l e c i a . Próby jej sfalsyfikowania poprzez
ro/.wijanc w dwóch zbiorach art yk u łó w, Ohjecthi; Kiitm-ti-tlge. Oxford Un i-
odniesienie jej do nowych przewidywanych zjawisk o k a z a ł y się
versily Press, Oxford 1972 [wydanie polskie Wiedza obiektywna, PWN,
ni es kutec z ne. Teoria ta dop ro wa dz i ł a nawet do odkrycia nowej
Warszawa 1992], oraz Conjectures and Rejiiunwns, Roulledge and Kegan
Paul, London 1969. Popularnym esejem falsyfikacjonislycznym jest P. Me-
p l a n e t y, N e p t u n a . Lecz mimo jej sukcesów ciągłe próby jej
dawara Induction and Intuition in Scientific Tliought. Methuen, London
sfalsyfikowania wreszcie się p o wi o dł y. [Teoria Newtona uległa
1969. Dalsze wskazówki bibliograficzne dotyczące falsyfikacjonizimi podaje
falsyfikacji na wi e l e sposobów.) N i e potrafiła wyjaśnić szczegółów orbi t y
w rozdziale 5.
Merkurego a n i z m ie nnoś ci masy szybkich e l e kt r o nów w lampach
katodowych. Przed fizykami s t a n ę ł y zatem t r u d n e zagadnienia, poniewaŜ
problemy
dziewięt nastowiecz ne
u s t ą p i ł y
pola
problemom
dwudziestowiecznym, k t ó r e wymagały nowych s p e k u l a tywnych hi pot ez
z d o l n y c h je r o z w i ą z a ć w postępowy sposób. Wyzwaniu temu sprostał
Einstein. Jego teoria względności wyjaśniała zjawiska wyj aś nia ne przez
te ori ę N e w t o na , ale równieŜ i te, k t ó r y c h tamta wyjaśnić nie zdołała.
Ponadto teoria Ei nste i na przewidywała nowe spekulatywne zjawiska.
Szczególna teoria względności przewidywała, Ŝe masa jest funkcją
p rę d k oś c i ora z ze masę moŜna z a m i e n i ć na energię i od w rot ni e,
n a t o m i a s t ogólna teoria względności przewidywała ugięcie promieni
świetlnyc h w silnych polach grawitacyjnych. Próby s f a l s y f i k o w a n i a
t e o r i i E i n s t e i n a poprzez o d w o ł a n i e się cło nowych z j a w i s k n i e p o w i o d ł y
się. W s p ó ł c z e ś n i fizycy s ł o j a o b e c n ie
sukces, jeŜeli do n i e g o d o j d z i e , b y ł b y w i e l k i m n o w y m k r o k i e m n a przód w
fizyce.
Tak w y g l ą d a t y p o w e s t a n o w i s k o f a l s y f i k a c j o n i s l y c z n e wobec po-
8