Æwiczenie 18
SURÓWKI I ¯ELIWA
1. CEL ÆWICZENIA
Celem æwiczenia jest zapoznanie siê z typowymi strukturami surówek i ¿eliw; polega ono na obserwacji mikroskopowej struktur surówek bia³ych i ró¿nych gatunków
¿eliwa szarego.
2. WIADOMOCI PODSTAWOWE
Surówki albo ¿eliwa s¹ to stopy ¿elaza z wêglem o teoretycznej zawartoci od 2,11
do 6,67% wêgla. Poza tym stopy te zawieraj¹ jeszcze takie sk³adniki, jak: krzem, mangan, fosfor i siarkê, a niekiedy tak¿e dodatki stopowe, jak: nikiel, chrom, molibden, aluminium i inne.
Polska terminologia rozró¿nia surówki i ¿eliwa, przy czym ró¿nica pomiêdzy tymi stopami dotyczy wy³¹cznie technologii ich otrzymywania. Surówki s¹ bezporednim produktem wielkiego pieca, natomiast ¿eliwa otrzymuje siê po przetopieniu surówki w piecach odlewniczych. Odnonie do struktury nie ma ró¿nicy pomiêdzy surówkami i ¿eliwami, tote¿ wszystko co dotyczy surówek bia³ych i szarych dotyczy równie¿
odpowiednich gatunków ¿eliwa.
W zale¿noci od postaci wystêpowania wêgla i uwarunkowanego tym zabarwie-nia prze³omu rozró¿nia siê surówki i ¿eliwa bia³e i szare. Ponadto istniej¹ równie¿
¿eliwa ci¹gliwe otrzymane po specjalnej obróbce cieplnej odlewów z ¿eliwa bia³ego.
2.1. Surówki bia³e
W surówkach bia³ych wêgiel wystêpuje tylko pod postaci¹ cementytu; dlatego te¿
prze³om ich jest jasny. W zale¿noci od zawartoci wêgla i struktury rozró¿nia siê nastêpuj¹ce rodzaje surówek bia³ych:
1) surówki podeutektyczne o zawartoci 2,11 - 4,3% wêgla, 2) surówki eutektyczne o zawartoci 4,3% wêgla, 3) surówki nadeutektyczne o zawartoci 4,3 - 6,67% wêgla..
Surówki bia³e podeutektyczne sk³adaj¹ siê w zakresie temperatur 1148 - 727°C
z dendrytów austenitu z cementytem wtórnym na tle ledeburytu, a poni¿ej 727°C z perlitu, cemntytu wtórnego i ledeburytu przemienionego. Surówki bia³e eutektyczne zbu-Opracowa³: Stanis³aw Rudnik
dowane s¹ w wysokich temperaturach z ledeburytu, a poni¿ej 727°C z ledeburytu przemienionego. Surówki za bia³e nadeutektyczne w zakresie 1148 - 727°C sk³adaj¹
siê z ledeburytu i cementytu pierwotnego, a poni¿ej 727°C z cementytu pierwotnego i ledeburytu przemienionego. Poniewa¿ podczas ch³odzenia po zakrzepniêciu ¿eliwa wszelkie przemiany zachodz¹ tylko wewn¹trz ziarn austenitu, forma (kszta³t) poszczególnych sk³adników strukturalnych nie zmienia siê. Dlatego te¿ ¿eliwa bia³e maj¹ przy temperaturze otoczenia podobn¹ strukturê, jak bezporednio po zakrzepniêciu.
Z uwagi na du¿¹ iloæ cementytu, surówki i ¿eliwa bia³e s¹ bardzo twarde i kruche, i praktycznie nieskrawalne. Równie¿ i w³asnoci odlewnicze surówek bia³ych s¹ z³e i z tego powodu s¹ one stosowane do dalszego przerobu na stal. Nie stosuje siê odlewów z ¿eliwa bia³ego na czêci konstrukcyjne. Wyj¹tek stanowi ¿eliwo ci¹gliwe, któ-
re otrzymuje siê przez obróbkê ciepln¹ odlewów z ¿eliwa bia³ego.
2.2. ¯eliwa szare
W ¿eliwach szarych wêgiel wystêpuje czêciowo w postaci zwi¹zanej jako cementyt, a czêciowo w postaci wolnej jako grafit. Skutkiem obecnoci grafitu prze³om tego rodzaju ¿eliwa jest matowo-szary, st¹d te¿ i ich nazwa. Praktycznie maksymalna iloæ wêgla zwi¹zanego nie przekracza zawartoci wêgla w perlicie (0,8% C).
2.2.1. Proces grafityzacji
Grafit jest odmian¹ alotropow¹ wêgla i krystalizuje, jak to przedstawia rys. 18.1, w uk³adzie heksagonalnym. Ma on budowê warstwow¹; atomy wêgla w poszczególnych równoleg³ych do siebie warstwach tworz¹ heksagonalne piercienie.
Ze wzglêdu na z³o¿ony charakter, zagadnienie grafityzacji (czyli powstanie kryszta³ów grafitu w ¿eliwie) do chwili obecnej nie zosta³o ca³kowicie wyja-
nione. Rozpatruj¹c strukturê i sk³ad chemiczny austenitu, cementytu i grafitu mo¿na stwierdziæ, ¿e istnieje pewne podobieñstwo budowy krystalicznej austenitu i cementytu, podczas gdy struktury krysta-
° A
liczne austenitu i grafitu s¹ zasadniczo ró¿ne.
403,
Równie¿ pod wzglêdem sk³adu chemicznego austenit (2,11% wêgla) i cementyt (6,67% wêgla) mniej ró¿ni¹ siê od siebie ni¿ austenit i grafit (100% wêgla).
1,42 A°
Z tych wzglêdów wydzielanie cementytu z austenitu Rys. 18.1.
lub z cieczy przebiega ³atwiej ni¿ wydzielanie grafi-Budowa krystaliczna grafitu
tu. Z drugiej strony grafit jest faz¹ bardziej trwa³¹
ni¿ cementyt, tzn. mieszanina austenit-grafit ma mniejszy zapas energii swobodnej ni¿
mieszanina austenit-cementyt, jak to przedstawia rys. 18.2.
Czynniki termodynamiczne sprzyja-
F
j¹ wiêc wydzielaniu siê nie cementytu
L
F
lecz grafitu. Rozwa¿aj¹c proces grafi-
naod
tyzacji nale¿y uwzglêdniæ oba te czyn-
obw
F
niki. Jak widaæ z rys. 18.2, linie przed-A+C
a s
stawiaj¹ce zmianê energii swobodnej
gier
FA+G
roztworu ciek³ego (FL) i mieszaniny au-
en
stenit-cementyt (FA + C) przecinaj¹ siê przy temperaturze 1148°C, natomiast li-1148 1154
temperatura, °C
nia zmiany energii swobodnej trwalszej, termodynamicznej mieszaniny austenit-Rys. 18.2.
Zmiana energii swobodnej roztworu ciek³ego (F
grafit (F
L),
A + G) przebiega poni¿ej linii ener-
mieszaniny austenitu z cementytem (FA + C) gii swobodnej mieszaniny asustenit-ce-i mieszaniny austenitu z grafitem (FA + G) w za-mentyt i przecina liniê energii swobodnej le¿noci od temperatury
cieczy przy temperaturze 1154°C.
Poni¿ej temperatury 1148°C krystalizacja przebiegaæ bêdzie z wytworzeniem cementytu, poniewa¿ z podanych ju¿ wzglêdów wydzielanie cementytu zachodzi ³atwiej pomimo faktu, ¿e mieszanin¹ faz o mniejszej energii swobodnej jest ciecz + grafit.
W zakresie temperatur 1148-1154°C wydzielanie z cieczy mieszaniny austenit-cementyt nie jest w zasadzie mo¿liwe, w warunkach równowagi powinna siê wydzielaæ mieszanina austenit-grafit.
Na rys. 18.3 przedstawiono nietrwa³y uk³ad równowagi fazowej (Fe-Fe3C) oraz uk³ad stabilny (Fe-Cgrafit). Linie uk³adu stabilnego w stosunku do uk³adu metatrwa³ego s¹ przesuniête w kierunku wy¿szych temperatur. Grafit mo¿e wiêc krystalizowaæ bezporednio z cieczy przy ch³odzeniu w w¹skim zakresie temperatur pomiêdzy liniami wykresów równowagi trwa³ej i nietrwa³ej, tj. gdy stopieñ przech³odzenia cieczy jest ma³y lub niewielkie s¹ szybkoci ch³odzenia.
Grafit powstawaæ mo¿e ponadto w wyniku rozk³adu cementytu w stanie sta³ym.
Proces ten ma charakter dyfuzyjny i praktycznie przebiega tylko przy temperaturach podwy¿szonych. Przy temperaturze poni¿ej linii PSK fazami trwa³ymi s¹ ferryt i grafit, dlatego te¿ w tym zakresie temperatur cementyt rozk³ada siê wg reakcji: Fe3C → F + Cgrafit
gdzie: F ferryt
Bior¹c pod uwagê, ¿e rozpuszczalnoæ wêgla w ferrycie jest nieznaczna, proces ten mo¿e prowadziæ praktycznie do ca³kowitej grafityzacji, tj. do przemiany ca³ej iloci cementytu w grafit. Przy temperaturze powy¿ej linii PSK fazami trwa³ymi s¹ austenit i grafit i dlatego cementyt w tym zakresie temperatur rozk³ada siê wed³ug reakcji: Fe3C → A + Cgrafit
gdzie: A austenit.
A
1538
B
L
J
1400 N
1394
L + γ
Fe3C
L + Fe3C
D
1200
E 2,08
1154°C
C
γ
E
1148°C
C
F
1000
°C
G
γ + Fe3C
atura, 800 M
0S
738°C
per
P
S
727°C
K
tem 600
α + Fe3C
400
200
0
1
2
3
4
5
6
7
Fe
C, %
Rys. 18.3. Metatrwa³y uk³ad równowagi fazowej (Fe-Fe3C) oraz uk³ad stabilny (Fe-Cgrafit) Wytworzony w wyniku grafityzacji austenit ³¹cznie z istniej¹cym ju¿ poprzednio au-stenitem ulega przy ch³odzeniu przemianom zgodnie z uk³adem Fe-Fe3C na perlit wzglêdnie ferryt i perlit, zale¿nie od iloci wêgla w austenicie. Gdy ch³odzenie poni¿ej linii PSK by³o bardzo powolne, mo¿e ulec grafityzacji w tym czasie równie¿ cementyt eutektoidalny (zawarty w perlicie).
Ogólnie bior¹c szybkie ch³odzenie sprzyja tworzeniu siê ¿eliwa bia³ego, natomiast powolne ch³odzenie powoduje powstawanie grafitu i tym samym ¿eliwa szarego.
2.2.2. Mikrostruktura ¿eliwa szarego
W ¿eliwie szarym rozró¿nia siê nastêpuj¹ce sk³adniki strukturalne: osnowê metaliczn¹, grafit, eutektykê fosforow¹ oraz wtr¹cenia niemetaliczne.
W zale¿noci od osnowy metalicznej podzia³ ¿eliwa szarego jest nastêpuj¹cy: 1) ¿eliwa ferrytyczne (ferryt i grafit), 2) ¿eliwa ferrytyczno-perlityczne (ferryt, perlit i grafit), 3) ¿eliwa perlityczne (perlit i grafit), 4) ¿eliwa nadeutektoidalne (perlit, cementyt wtórny i grafit) praktycznie nie stosowane.
Jak widaæ osnowa metaliczna ¿eliwa szarego jest podobna do stali.
2.2.3. Wp³yw grafitu na w³asnoci mechaniczne ¿eliwa Grafit obni¿a mechaniczne w³asnoci ¿eliwa, przy czym wp³yw ten jest zale¿ny od iloci, wielkoci, kszta³tu i rozmieszczenia. Przy zachowaniu pozosta³ych warunków niezmiennych, wp³yw grafitu na w³asnoci ¿eliwa jest tym wiêkszy, im jest go wiêcej; dlatego te¿ w praktyce stosuje siê ¿eliwa o niezbyt du¿ej zawartoci wêgla (zazwyczaj nie wiêcej ni¿ 4% wêgla ca³kowitego, w czym 3 % w postaci grafitu). Oprócz iloci grafitu na w³asnoci ¿eliwa maj¹ równie¿ wp³yw wielkoæ, kszta³t i rozmieszczenie grafitu.
Grafit mo¿e wystêpowaæ w ¿eliwach jako grafit mia³kowy, grafit krêtkowy, grafit sferoidalny oraz jako wêgiel ¿arzenia (grafit k³aczkowy). Wydzielenia grafitu powinny byæ drobne i równomiernie roz³o¿one. W takim ¿eliwie os³abienie osnowy metalicznej wywo³ane obecnoci¹ grafitu jest najmniejsze. Obecnoæ grafitu sferoidalnego po-zwala na uzyskanie ¿eliwa o wysokiej wytrzyma³oci i dobrych w³asnociach pla-stycznych.
2.2.4. Sk³adniki chemiczne ¿eliwa szarego Jednym z najwa¿niejszych sk³adników ¿eliwa szarego jest krzem; jest to typowy pierwiastek sprzyjaj¹cy grafityzacji. Przez odpowiedni dobór zawartoci wêgla i krzemu oraz szybkoci ch³odzenia mo¿na regulowaæ stopieñ grafityzacji oraz wp³ywaæ na strukturê osnowy metalicznej. Wykres zale¿noci struktury odlewu ¿eliwnego o gruboci cianki 50 mm od zawartoci wêgla i krzemu w ¿eliwie przedstawiono na rys.18.4.
Na rys. 18.5 zamieszczono wykres ujmuj¹cy zale¿noæ struktury odlewu ¿eliwnego od ³¹cznej zawartoci wêgla i krzemu oraz od gruboci cianki odlewu (która decyduje o szybkoci ch³odzenia). Zawartoæ krzemu w ¿eliwach odlewniczych waha siê od 5
7,0
4
6,0
i, %
C, % 3
I
II
III
C+S 5,0
2
I
II
III
4,0
1
0
25
50
75
0
1
2
3
4
5
6
7
gruboæ cianki, mm
Rys. 18.4.
Rys. 18.5.
Wykres Maurera zale¿noci struktury odlewu ¿e- Wykres Greigera - Klingensteina zale¿noci struk-liwnego o gruboci cianki 50 mm od zawartoci tury odlewu ¿eliwnego od ³¹cznej zawartoci wêgla wêgla i krzemu w ¿eliwie: I ¿eliwa bia³e, II ¿e- i krzemu oraz gruboci cianki odlewu: I ¿eliwa liwa szare perlityczne, III ¿eliwa szare ferry- bia³e, II ¿eliwa szare perlityczne, III ¿eliwa szare tyczne
ferrytyczne
0,5 do 3,5%. Zwiêkszaj¹c zawartoæ krzemu mo¿na os³abiæ wp³yw szybkoci ch³odzenia, otrzymuj¹c ¿eliwo szare nawet przy du¿ych szybkociach ch³odzenia.
Siarka w ¿eliwie szarym jest domieszk¹ szkodliw¹; pogarsza ona w³asnoci odlewnicze ¿eliwa i sprzyja jego zabieleniu. Dlatego te¿ siarki w ¿eliwach winno byæ jak najmniej.
Mangan jest wprawdzie pierwiastkiem wêglikotwórczym i utrudnia grafityzacjê, jednak jego obecnoæ w ¿eliwach szarych w zawartociach 0,4 - 1,2% jest po¿¹dana ze wzglêdu na fakt, ¿e mangan wi¹¿e siarkê, przeciwdzia³aj¹c jej szkodliwemu dzia³aniu, a ponadto odtlenia ¿eliwo.
Fosfor wystêpuje w ¿eliwach w zawartociach 0,1 - 1,5 % i jest po¿¹danym sk³adnikiem, gdy¿ obni¿a temperaturê topnienia ¿eliwa i podnosi jego rzadkop³ynnoæ. Fosfor wystêpuje w ¿eliwie w postaci potrójnej eutektyki fosforowej Fe3C-Fe3P-Fe, zwanej steadytem o temperaturze topnienia 960°C. Ze wzglêdu na to, ¿e eutektyka fosforo-wa jest sk³adnikiem twardym i kruchym w ¿eliwach maszynowych zawartoæ fosforu nie powinna jednak przekraczaæ 0,5%, a eutektyka powinna byæ mo¿liwie równomiernie rozmieszczona w postaci drobnych wydzieleñ.
O ile ¿eliwo zawiera jeszcze inne specjalnie wprowadzone dodatki, to takie ¿eliwo nazywamy stopowym.
2.2.5. ¯eliwa szare niestopowego
Ocenê jakoci ¿eliwa szarego dokonuje siê na podstawie próby rozci¹gania. Wg normy PN-EN 1561: 2000 (zast¹pi³a ona normê, PN-92/H-83101), obejmuj¹cej poszczególne klasy ¿eliwa szarego niestopowego, poszczególne klasy ¿eliwa oznacza siê symbolem EN-GJL oraz trzycyfrow¹ liczb¹ okrelaj¹c¹ minimaln¹ wytrzyma³oæ na rozci¹ganie, okrelon¹ na próbkach wykonanych z wa³ków o rednicy 30 mm np.
EN-GJL 150. ¯eliwo o wy¿szej wytrzyma³oci uzyskuje siê w drodze modyfikacji.
Polega ona na wprowadzeniu przed odlewaniem do ciek³ego ¿eliwa niewielkiej iloci modyfikatorów, np. ¿elazo-krzemu lub wapnio-krzemu w iloci 0,1 - 0,5%. Modyfikator powoduje rozdrobnienie struktury, a zw³aszcza grafitu i umo¿liwia otrzymanie jed-norodnej struktury odlewu nawet przy przekrojach znacznie siê od siebie ró¿ni¹cych gruboci¹.
2.2.6. ¯eliwo sferoidalne
W ¿eliwie sferoidalnym grafit ma postaæ kulek, osnowa metaliczna mo¿e byæ fer-rytyczna, ferrytyczno-perlityczna lub perlityczna. Sferoidyzacjê grafitu uzyskuje siê przez wprowadzenie do ciek³ego ¿eliwa magnezu lub jego stopów wzglêdnie ceru lub jego stopów. Tego rodzaju ¿eliwa wykazuj¹ nie tylko dobre w³asnoci wytrzyma³o-
ciowe, lecz tak¿e i pewn¹ elastycznoæ, której miar¹ jest wyd³u¿enie. Klasyfikacjê
¿eliwa sferoidalnego ujmuje norma EN-PN 1563: 2000 wprowadzona zamiast normy PN-92/H-83123.
Poszczególne gatunki ¿eliwa sferoidalnego oznaczone s¹ symbolem EN-GJS oraz liczb¹ cztero lub piêciocyfrow¹, z której trzy pierwsze oznaczaj¹ minimaln¹ wytrzyma³oæ na rozci¹ganie (Rm), a jedna lub dwie nastêpne minimalne wyd³u¿enie (A5) np.
¿eliwo gatunku EN-GJS-600-3 winno mieæ minimalne Rm ≥ 600 MPa/mm2 i A5 ≥ 3%.
Produkowane gatunki ¿eliwa sferoidalnego w zale¿noci od struktury osnowy metalicznej posiadaj¹ w³aciwoci mechaniczne mieszcz¹ce siê w zakresie: Rm = 350-900 MPa i wyd³u¿enie A5 ≥ 22-2%.
Je¿eli podczas procesu sferoidyzacji wprowadzona zostanie do ¿eliwa mniejsza iloæ sferoidyzatora powstaj¹cy grafit uzyska postaæ poredni¹ pomiêdzy p³atkowym a sferoidalnym. ¯eliwo o takim graficie nosi nazwê ¿eliwa wermikularnego. Nie jest ono do tej pory znormalizowane.
2.2.6. ¯eliwo ci¹gliwe
¯eliwo ci¹gliwe otrzymuje siê przez wy¿arzenie grafityzuj¹ce odlewów z ¿eliwa bia³ego. W czasie wy¿arzania nastêpuje rozk³ad cementytu na austenit wzglêdnie ferryt i wolny wêgiel zwany wêglem ¿arzenia. Wêgiel ¿arzenia ma kszta³t zaokr¹glonych skupieñ na tle osnowy metalicznej. Taka postaæ wystêpowania grafitu zmniejsza nie-ci¹g³oæ osnowy metalicznej i dlatego ¿eliwo ci¹gliwe wykazuje dobr¹ plastycznoæ.
Im drobniejsze s¹ wydzielenia wêgla ¿arzenia, tym w³asnoci mechaniczne ¿eliwa ci¹gliwego s¹ wy¿sze. Rozró¿nia siê ¿eliwo ci¹gliwe bia³e i ¿eliwo ci¹gliwe czarne.
¯eliwo ci¹gliwe bia³e otrzymuje siê przez wy¿arzanie odwêglaj¹ce przy temperaturze 950-1000°C przez okres 60-90 godzin z nastêpnym studzeniem. Podczas wy¿arzania odlewy znajduj¹ siê w specjalnych skrzyniach wype³nionych pokruszon¹ rud¹
¿elaza lub zgorzelin¹. W wyniku wy¿arzania powierzchniowa warstwa odlewów ulega odwêgleniu i ma strukturê ferrytyczn¹ bez wêgla ¿arzenia, natomiast w rdzeniu wystêpuje wêgiel ¿arzenia na tle osnowy perlityczno-ferrytycznej. Prze³om takiego
¿eliwa jest bia³y.
¯eliwo ci¹gliwe czarne otrzymuje siê przez wy¿arzanie odlewów w warunkach
obojêtnych, którymi zwykle jest piasek kwarcowy, rozdrobniony ¿u¿el itp. Wy¿arzanie to przeprowadza siê w dwu etapach:
1) pierwszy okres wy¿arzania przy temperaturze 950-1000°C przez czas konieczny do roz³o¿enia swobodnego cementytu,
2) drugi okres przy temperaturach poni¿ej linii PSK dla roz³o¿enia cementytu wtórnego i eutektoidalnego.
Wy¿arzanie to, którego schemat podaje rys.18.6, trwa 70-80 godz. G³ównymi sk³ad-nikami strukturalnymi tego ¿eliwa s¹: wêgiel ¿arzenia, ferryt i ma³e iloci perlitu. Wskutek obecnoci wêgla ¿arzenia prze³om tego ¿eliwa jest czarny. Przy szybszym stygniêciu poni¿ej linii PSK (np. w powietrzu) cementyt eutektoidalny nie ulega grafityzacji i struktura ¿eliwa bêdzie siê sk³ada³a z wêgla ¿arzenia i perlitu. Takie ¿eliwo zwie siê ci¹gli-wym ¿eliwem perlitycznym.
950-1000°C
A
C
1
°
140°C
a,
atur
per
6-12 godz.
tem
20-26 godz. 15 godz.
30 godz.
Rys. 18.6.
Wykres wy¿arzania ¿e-
liwa ci¹gliwego czarnego
70-80 godz.
czas, godz.
Klasyfikacja produkowanego w Polsce ¿eliwa ci¹gliwego, ich oznaczenia i klasy-fikacjê podaje norma PN-EN 1562:2000, która zast¹pi³a normê PN-92/H-83221. Zgodnie z t¹ norm¹ rozró¿nia siê:
1) ¿eliwo ci¹gliwe bia³e o symbolu EN-DJMW
2) ¿eliwo ci¹gliwe czarne o symbolu EN-GJMB
Oprócz symbolu ka¿dy gatunek ¿eliwa ci¹gliwego jest oznaczony liczb¹ czterocy-frow¹ lub piêciocyfrow¹, z której trzy pierwsze cyfry oznaczaj¹ minimaln¹ wytrzyma³oæ na rozci¹ganie w MPa, ), a jedna lub dwie nastêpne minimalne wyd³u¿enie (A3) np. EN-GJMB-450-6.
3. MATERIA£Y I URZ¥DZENIA
Mikroskopy metalograficzne, komplet zg³adów metalograficznych, atlas metalograficzny.
4. PRZEBIEG ÆWICZENIA
Æwiczenie polega na dok³adnej obserwacji zg³adów ró¿nego rodzaju surówek i ¿eliw pod mikroskopem. Ogl¹dane struktury nale¿y starannie przerysowaæ na arkusz bia³ego papieru, zwracaj¹c uwagê na poprawne pokazanie charakterystycznych cech danej struktury. Na rysunku nale¿y zaznaczyæ sk³adniki strukturalne, a ponadto podaæ powiêkszenie mikroskopu, przy którym ogl¹dano opisywan¹ strukturê i odczynnik, którym próba zosta³a wytrawiona.
5. WYTYCZNE DO OPRACOWANIA SPRAWOZDANIA Sprawozdanie z æwiczenia winno zawieraæ: 1) Klasyfikacjê ¿eliw wed³ug norm,
2) Rysunki ogl¹danych mikrostruktur wraz z opisami.
3) Klasyfikacjê postaci grafitu dla próbki wybranej próbki wg PN-75/H-04661.
4) Przyk³ady zastosowania ¿eliwa ci¹gliwego i sferoidalnego.
6. LITERATURA UZUPE£NIAJ¥CA
[1] Dobrzañski L.A.: Metaloznawstwo i obróbka cieplna stopów metali. Wyd.
Pol.l., Gliwice 1993.
[2] Gulajew A.P.: Metaloznawstwo. l¹sk, Katowice 1967.
[3] Polskie normy:
PN-EN 1561: 2000, PN-EN 1562: 2000, PN-EN 1563: 2000.
PN-75/H-04663: ¯eliwo szare, sferoidalne i ci¹gliwe. Badania metalograficzne.
Okrelenie struktury.
[4] Rudnik S.: Metaloznawstwo. PWN, Warszawa 1986.
[5] Staub F: Metaloznawstwo. l.W.T., Katowice 1994.
[6] Weso³owski K: Metaloznawstwo. T. 2. WNT, Warszawa 1969.